کتابخانه:آشنایی با احکام اسرار و معارف عمره (ویژه دانش‌آموزان)

آشنایی با احکام، اسرار و معارف عمره: (ویژه دانش‌آموزان)

مشخصات کتاب

200px
نویسنده	روزبه برکت‌رضایی
زبان	فارسی
ناشر	مشعر
محل انتشارات	تهران
تاریخ نشر	۱۳۸۷
شابک	۹۷۸-۹۶۴-۵۴۰-۱۴۵-۸
دانلود	PDF

بخش اول: آداب سفر عمره‌ اشاره

«حج» و «عمره» از باشکوه ترین برنامه‌های عبادی، سیاسی و اجتماعی اسلام است و یک دوره کلاس خداشناسی است.
سفر حج انسان را از فقر و نداری بیمه می‌کند و باعث بخشیده شدن گناهان میشود.
پیامبر خدا (ص) فرمودند: «حاجیان و عمره‌گزاران، میهمانان خدایند. خداوند ایشان را دعوت کرده و آنان به این دعوت پاسخ مثبت دادهاند و از خداوند خواسته ای داشته اند و او عطایشان کرده است.» یا رب، تو خواندی، آمدیم دل را ستاندی، آمدیم
عشق و ولای کعبه را بر دل نشاندی، آمدیم
یارب ندایت را ز جان لبیک گویان آمدیم
جان را رساندیم، آمدیم در خود نماندیم، آمدیم
دل را ز هر وابستگی یکجا تکاندیم، آمدیم.
امام صادق (ع) نیز فرمودهاند: «حج‌گزار تا زمانی که خودش را به گناه آلوده نکرده، نورانیت حج با او هست.» اگر کسی پیش از سفر، خود را از آلودگی‌ها پاک کند و آگاهانه حج بگزارد، این سفر بر او تأثیر می‌گذارد و با تحوّل روحی و اخلاقی به دیارش باز می‌گردد.

ادای حقوق‌

پیش از حرکت و بستن بار سفر، باید نگاهی به اعمال و کارهای گذشته خود بیندازیم که در کجا کوتاهی کرده و به وظیفه خود عمل نکرده ایم و کجای کارمان درست است؟ کدام عبادت و دستور خدا را انجام نداده ایم و از ما «قضا» شده که باید آن را جبران و قضا کنیم. اگر مالی از دوستی یا همسایه‌ای نزد ماست و او راضی نیست، آن را به وی برگردانیم. اگر دوستی، همسایه ای قوم و خویشی و یا ناظم و معلّمی از ما دلخور و ناراحت است، از وی حلالیت بخواهیم. رضایت خواهر، برادر و به خصوص پدر و مادر را جلب کنیم و بر دستانشان، با مهر و محبت بوسه زنیم.
در آغاز سفر، دو رکعت نماز به جا آورده، از خداوند بخواهیم که ما را در شمار نمازگزاران قرار دهد و در این سفر معنوی، خوبی ها و هدایت ها و راهنمایی هایش را بر ما فرو فرستد.
هنگام خداحافظی، دلها میشکند و آن لحظه، بهترین لحظه دعا است، پس آن هنگام برای همه دعا کنیم!» سفر را با صدقه آغاز کنیم و برای رفع نگرانی خود، «آیه الکرسی» بخوانیم.

اخلاق مسافرت‌

از کارها و تصمیمات بسیار مهم در سفر، انتخاب همسفر خوب و نیز رعایت اخلاق و آداب معاشرت با همسفران است.
از کارهایی که رعایت آنها در سفر بسیار ضروری است، عبارتاند از:
1. «نظم و هماهنگی»؛ پیامبر (ص) فرمود: «کسی که با همسفران رفتار بد دارد، با ما نیاید.» 2. «حسن خلق»؛ فرموده پیامبر (ص) است که: «با چهره گشاده با برادرانت برخورد کن.» از مصادیق حسن خُلق، داشتنِ صبر، حوصله، گذشت، تواضع، پاکدامنی، مهربانی، سازش، مدارا و پرهیز از بیهوده‌گویی، لغو و غیبت است و ....
3. «مشورت»؛ با مربیان و مسؤولان کاروان در هر مسألهای مشورت کنید تا از تجارب آنان بهرهمند گردید.
4. «پرهیز از عجله و شتاب»؛ پیامبر (ص) فرمودد: «آرامش در کارها، از جانب خدا است و عجله و شتاب از [کارهای شیطان است.»
5. «خندهرو بودن با همراهان و همسفران»؛ امام باقر (ع) فرمود: «خنده رو برخورد کردن با برادر مؤمن، پاداش و ثواب دارد و در نزد خداوند عبادت و پرستشی بهتر از شاد کردن و خنداندن دیگران نیست.» 6. «خدمت به دیگران»؛ امام صادق (ع) به کسی که دوستش در مدینه بیمار شده بود، فرمودند: «نشستن تو در کنار او، برتر و بالاتر از نماز خواندن در مسجد است.»
(ع). «چشم پوشی از لغزش‌ها و خطاها»؛ سیره اهل بیت: آن بود که از لغزش‌ها و خطاهای دیگران چشم می پوشیدند و یا با تذکر و راهنمایی، اصلاحش می‌کردند.
8. «صبر و بردباری در برابر مشکلات و سختی‌های سفر»؛
جمال کعبه چنان می دواندم به نشاط که خارهای مغیلان، حریر می‌آید
(ص). «نوشتن خاطره»؛ شاید چنین سفری در دوران جوانی تنها یک‌بار برای ما پیش آید و معلوم است که تمام لحظه ها و خاطرات آن، همواره با ما خواهد بود؛ پس چه خوب است که از این سفر، یادگاری ماندگار تهیه کنیم و از صحنههایی که می‌بینیم، نکته‌های آموزنده و به یادماندنی که با آنها برخورد می کنیم، وضعیت مکان‌ها، آثار و احساسی که در این سفر داریم، داستان، تحلیل وضعیت مسلمانان و ... همه را بنگاریم تا دیگران نیز بخوانند و بدانند.

بخش دوم: آشنایی با عربستان‌

موقعیت جغرافیایی‌

عربستان، جزو کشورهای قاره آسیاست که در منطقه سوق الجیشی و استراتژیک خاورمیانه قرار دارد و دو میلیون و بیست و چهار هزار (2240000) کیلومتر مربع مساحت دارد. از شمال با اردن و عراق، از جنوب با یمن و عمان، از شرق با کویت، بحرین، قطر، امارات و خلیج فارس هم مرز است و از غرب به دریای سرخ محدود می‌شود.

آب و هوا

کشور عربستان از خشکترین و گرمترین مناطق دنیاست. هوای عربستان در تابستان بسیار گرم و در زمستان معتدل است. در این کشور حتی یک رودخانه دائمی وجود ندارد و بارندگی نیز بسیار کم است.

پایتخت و شهرهای مهم این کشور

پایتخت عربستان، «ریاض» است. پس از ریاض، جده (پایتخت سابق) مهمترین شهر سیاسی این کشور است و پس از جده، شهر «طائف»، در درجه سوم از اهمیت سیاسی قرار دارد.
شهرهای مهم دیگر این کشور عبارتاند از:
«مکه» و «مدینه»، که از شهرهای مهم مذهبی این کشورند.
«دمام»، «جبیل»، «ینبع» و «جده» از شهرهای مهم صنعتی و تجاری آن می باشند.
و «طائف»، «بریده» و «تبوک» که از شهرهای مهم کشاورزی به شمار می روند.

تقسیمات کشوری

عربستان به سیزده منطقه یا استان تقسیم شده است و در هر منطقه (استان)، امیری به حکم پادشاه نصب می‌گردد. این مناطق عبارتاند از:
1. ریاض، 2. شرقیه، 3. مکه مکرمه، 4. مدینه منوره، 5. حائل، 6. القصیم، 7. تبوک، 8. الباحه، 9. عسیر، 10. نجران، 11. جوف 12. جیزان، 13. الحدود الشمالی.

جمعیت‌

جمعیت عربستان بیست و دو میلیون (22000000) نفر است که از این تعداد، شانزده میلیون بومی و شش میلیون نفر خارجی هستند که برای کار به این کشور آمده‌اند.
عربستان، حدود یک و نیم میلیون شیعه دارد که بیشتر آنان، در مناطق «احساء»، «قطیف»، «ظهران»، و «مدینه» ساکناند.

تقویم، ساعت و پول‌

تقویم رسمی عربستان بر اساس ماه‌های هجری قمری است.
زمان در این کشور، سه ساعت جلوتر از «گرینویچ» است؛ به این ترتیب اختلاف ساعت عربستان با ایران در پاییز و زمستان سی دقیقه و در بهار و تابستان (به علت جلو کشیدن ساعتها) یک ساعت و سی دقیقه است.
ساعت کار بیشتر مراکز دولتی از 30/ 7 تا 30/ 14 است؛ البته کارکنان بیشتر شرکتها و مؤسسه‌های خاص و بانک ها در دو نوبت صبح از 8 تا 13 و عصر 16 تا 19 کار میکنند؛ با این همه، هنگام برگزاری نماز، همه مکان‌های دولتی و تجاری تعطیل میشود.
واحد پول عربستان، «ریال» است. اسکناس‌های رایج این کشور 10، 20، 50، 100، 200 و 500 ریالی می باشد و سکه‌های رایج آن 10، 25 و 50 هلله. و یک ریالی است.
اکنون، یک دلار آمریکا برابر 75/ 3 ریال سعودی و هر ریال سعودی برابر 250 تومان ایران است.

آداب و رسوم‌

آداب و رسوم این کشور آمیخته‌ای از سنت‌های قبیله‌ای و اسلامی است؛ اکنون به برخی از آنها اشاره می‌شود:
- مردان، بیشتر لباس سفید بلند میپوشند و برای پوشاندن سر، از پارچه خط دار قرمز یا سفید استفاده می‌کنند.
- جز علمای مذهبی بقیه مردم روی سرپوش خود، حلقهای مشکی می پیچند.
- مردم، یکدیگر را با نام کوچک صدا می زنند و الفاظی مانند «سید» و «سیده» نیز به کار میبرند.
- سلام کردن نزد مردم این کشو لازم و پاسخ به آن واجب شمرده میشود؛ بهگونهای که ورود به هر مکانی بدون سلام، بی ادبی تلقّی میشود.
- دست دادن در هنگام ملاقات، عملی پسندیده و نوعی اظهار محبت و صمیمیت است.
- حضور زنان و دختران در محافل عمومی و حتی مساجد، بسیار کم و محدود است. از اواخر دوره ابتدایی، علاوه بر پوشیدن چادر عربی، پوشاندن دست‌ها و صورت دختران اجباری است.
- در ازدواج، به رأی و نظر دختران اهمیت زیادی نمیدهند و داماد باید افزون بر مهریه، مبلغ قابل توجهی به پدر عروس بپردازد.
- بانوان مجاز به رانندگی خودرو نیستند و استخدام آنان در اداره ها و فروشگاه‌ها ممنوع است.
- ورزش شتر سواری، اسب سواری، شکار، صحرا نشینی و رقص شمشیر مورد علاقه مردم این دیار است.
- نامهای افراد، بیشتر اسلامی است و در گفت‌وگوهای روزانه، نام خداوند، شکر، طلب رحمت، روزی، هدایت و عاقبت به خیری، فراوان به گوش می خورد و نفرین و دشنام به یکدیگر بسیار کم است.
- پخش اذان از منارههای مساجد، اهمیت دادن به نماز و حضور در نمازهای جماعت، تعطیل کردن بازار به هنگام نماز و حفظ ظواهر اسلامی، از آداب و رسوم نیکوی مردم این کشور است.
- حضور در بازار هنگام نماز و رعایت نکردن ظواهر اسلامی، به خصوص «حجاب» را بسیار زشت و ناپسند می‌دانند.
- رادیو و تلویزیون؛ عربستان، دارای سه کانال رادیویی و دو کانال تلویزیونی است.

نظام آموزشی‌

مدارس پسرانه و دخترانه عربستان دو نوع است:
دولتی؛ در مدارس دولتی ثبت نام رایگان است.
ملی؛ این مدارس با دریافت شهریه‌های مختلف، از کیفیت بالا برخوردارند.
همچنین، تعدادی مدرسه دخترانه، جهت حفظ قرآن کریم مشغول به کار هستند.
اکنون دوران تحصیل در این کشور 12 سال است که به جز پیش دبستانی، به سه مرحله ابتدایی (از 6 تا 12 سالگی)، متوسطه یا میانی (از 12 تا 15 سالگی)، ثانویه یا دبیرستان (از 15 تا 18 سالگی) تقسیم می‌شود.
دوره آموزش دبیرستان سه سال است که بعد از سال اول، دانش آموزان به دو گروه علوم و هنر تقسیم می شوند؛ البته مدارس صنعتی، بازرگانی و کشاورزی نیز در عربستان وجود دارد که دانش آموزان پس از طی دوره میانی، می‌توانند تحصیلات خود را در این مدارس ادامه دهند.
سال تحصیلی در عربستان از اواخر سپتامبر؛ یعنی اوایل مهر آغاز شده و در اواخر ژوئن؛ یعنی اوایل تیر ماه به اتمام می‌رسد. سال تحصیلی به دو دوره نیم سال اول و دوم تقسیم می‌گردد.
عربستان سعودی دارای هشت دانشگاه دولتی است؛ گفتنی است در عربستان کنکور وجود ندارد و معدل دبیرستان، ملاک پذیرش در دانشگاه ها است.
در حال حاضر، 1 500000 پسر و 1300000 دختر در این کشور مشغول به تحصیل هستند.

نظام سیاسی‌

حکومت عربستان به دلیل انتساب به سعود، پدر محمد اولین حاکم این خاندان- که بر اساس پیمان با محمد بن عبدالوهاب، حکومت نوینی پی افکند- حکومت «آل سعود» نامیده شد. همچنین بر اساس انتساب به عبدالوهاب آیین مذهبی آن، «وهابیت» لقب گرفت.
حمله به شهر کربلا و به شهادت رساندن زائران سید الشهدا و غارت حرم آن امام، حملات مکرر به نجف اشرف، تخریب ضریح ائمه بقیع در مدینه و به شهادت رساندن زائران ایرانی در سال 1366 در کارنامه آنان ثبت است.
ملک عبدالعزیز از پادشاهان آل سعود، در سال 1953 م. درگذشت و بنا به وصیت وی، پسرانش به ترتیب سن، به پادشاهی می‌رسند. نظام سیاسی عربستان پادشاهی است و ریاست هیأت دولت، قوه مقننه و قضاییه، بر عهده پادشاه می‌باشد.
نمایندگان مجلس این کشور را پادشاه انتخاب می‌کرد و در سال 1383 هجری، مردم نیز برای نخستین بار نمایندگان خود را برگزیدند.
هیأت وزیران 40 نفر عضو دارد که این اعضا نیز از سوی پادشاه برگزیده میشوند.

بخش سوم: آثار اسلامی مکه و مدینه منوّره‌

فصل اول: شهر پیامبر

شهر یثرب، بعد از ورود پیامبرخدا (ص)، مدینه النبی یا به اختصار، «مدینه» نامیده شد. این شهر در شمال مکه واقع است.
در سال یازدهم بعثت، پیامبر (ص) اسلام را به شش نفر از قبیله «خزرج»- که با قبیله «اوس» جنگ‌های دیرینه‌ای داشتند- عرضه کرد.
در سال بعد، یازده نفر از مردم یثرب در عقبه منا، به محضر آن حضرت آمدند و با ایشان پیمان بستند. در سال سیزدهم نیز 27 نفر از بزرگان آن شهر مجدداً در عقبه منا به حضور پیامبر (ص) رسیده، ضمن پذیرش اسلام، از ایشان دعوت کردند تا به یثرب بیاید و رهبری این شهر را بر عهده گیرد.
در نخستین شب از ماه ربیع الأول سال چهاردهم بعثت، پیامبر (ص) عازم یثرب شد و علی (ع) در بستر آن حضرت خوابید؛ این شب در تاریخ به «لیله المبیت» معروف است. پیامبر (ص) و همراهانش در روز دوشنبه، 12 ربیع‌الأول به دهکده قبا وارد شدند و تا آخر هفته، به انتظار علی (ع) و مادرش فاطمه بنت اسد و فاطمه زهرا 3 و فاطمه، دختر حمزه بودند.
علی (ع) در حالی وارد روستای قبا شد که خون از پاهای مبارکش می‌چکید؛ پیامبر تا چشمش به پاهای مجروح علی افتاد، اشک از دیدگانش جاری شد و او را در آغوش گرفت.
پیامبر خدا در روز جمعه، 16 ربیع الأول، به سوی مدینه حرکت کرد و در میان راه (500 متری قبا) نخستین نماز جمعه اسلام را اقامه کرد. در فضیلت مدینه، از پیامبرخدا (ص) روایات بسیاری نقل شده است.
رسول الله، این شهر را مانند مکه حرم قرار داد و فرمود: «بارخدایا! ابراهیم بنده تو و رسول تو، مکه را حرم قرار داد، من نیز مدینه را حرم قرار می دهم.» در فضیلت مدینه همین بس که پیامبر پس از فتح مکّه، با اینکه می‌توانستند در آن شهر مقدّس و زادگاه خویش ساکن شوند، ولی به مدینه بازگشتند و مدفن و مضجع خود را در این شهر قرار دادند.
گذر بر خاطرههای این شهر، حالت معنوی خاصی در انسان ایجاد می‌کند و با تاریخ پر افتخار اسلام پیوند می‌زند.
این شهر، بوی عطر حضور پیامبر را دارد. آنگاه که گام بر زمین آن می‌گذاریم، احساس غریبی می‌گوید: اکنون گام در جای پای پیامبر خواهی گذاشت!
مدینه، نخستین شهری است که حکومت اسلامی در آن تشکیل گردید.
شهری که بیشترین آیات حقوقی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و اخلاقی در آن نازل شد. دو سوّم قرآن در این شهر، بر سینه پیامبر فرود آمد.
در این شهر، شاگردان مکتب امام صادق (ع) علم را به روی جهانیان گشودند.
در این شهر، 10 نفر ا ز چهارده معصوم؛ یعنی از امام حسن مجتبی تا امام حسن عسکری: متولد شدند.
در این شهر، فرزندان پیامبر به شهادت رسیدند؛ جنازه مبارک امام حسن مجتبی تیر باران شد. فاطمه زهرا 3 در آنجا کتک خورد و اشکها ریخت و خطبه‌ها خواند ...
در این شهر، خود را غریب احساس نمی‌کنید و تنها هنگام وداع از مدینه، غمی سنگین دل را فرا خواهد گرفت.
سلام ای وادی در غم نشسته سلام ای شهر دل‌های شکسته
سلام ای گنبد خضرای احمد سلام ای تربت زهرای اطهر
سلام ای مطلع خورشید ایمان سلام ای مدفن پاک امامان

فصل دوم: مسجد النبی‌

نخستین اقدام پیامبرخدا (ص) در مدینه منوره، ساختن مسجد بود که به مسجد النبی معروف است. آن حضرت، خود در ساخت مسجد کار می‌کرد و نخستین سنگ بنای مسجد را با دست مبارک خود گذاشت.
این مسجد از شریف‌ترین مساجد بوده و پیامبر درباره نماز خواندن در آن فرموده‌اند:
«ثواب نماز در مسجد من، در پیشگاه خداوند، برابر با ده هزار نمازی است که دیگر مساجد خوانده می شود، جز مسجد الحرام، که نماز در آن، برابر با صد هزار نماز است.»

قسمت‌های مختلف مسجدالنبی (ص‌)

الف- روضه شریفه‌

روضه، فضیلت زیادی دارد. در حدیثی از پیامبر (ص)، به عنوان باغی از باغ های بهشت معرفی شده است؛ «مَا بَیْنَ قَبْرِی وَ مِنْبَرِی رَوْضَهٌ مِنْ رِیَاضِ الْجَنَّه».
محدوده روضه، از خانه پیامبر تا منبر و از دیوار محراب تا چهارمین ستون است. ستون‌های روضه امروزه به رنگ صورتی و خطوط طلایی است؛ طول آن بیست و دو و عرض آن پانزده متر است.
در محدوده روضه مطهره، سه مکان مقدس دیگر نیز وجود دارد که عبارتاند از:
1. مرقد مطهر پیامبر؛ حضرت رسول (ص) در همان حجره‌ای که وفات یافت، دفن گردید و امروزه گنبد سبزی (قبه الخضراء) بر روی آن ساختهاند.
یا فاطمه من عقده دل وا نکردمگشتم مزار یار را پیدا نکردم‌
2. منبر؛ منبر موجود در مسجد النبی 12 پله دارد که از قرن دهم در جایگاه منبر پیامبر گذاشته شده است. 3. محراب؛ پیامبرخدا (ص) در آنجا نماز می‌گزارد و اکنون بر بالای آن، این عبارت نوشته شده است: «هَذَا مُصَلّی النَّبِی (ص)».

ب- ستون‌های مسجد نبوی‌

در مسجد نبوی ستون‌هایی وجود دارد که هر یک نامی خاص دارد. هشت ستون از زمان پیامبر (ص) هنوز در مسجد باقی است که با رنگ سفید مشخص شده اند، مهمترین آنها عبارتند از:
1. ستون توبه؛ آن را ستون «ابولبابه» نیز نامیده‌اند؛ چه، آنگاه که ابولبابه، به سبب گناهیکه مرتکب شد و اسرار جنگی را به سود یهودیان فاش کرد، خود را ده شبانه روز به ستون مسجد بست، تا آنگاه که آیه‌ای در پذیرش توبه او به رسول الله نازل شد و آن حضرت به مسجد آمد و او را از ستون باز کرد.
2. ستون حرس؛ علی (ع) در کنار این ستون میایستاد و از پیامبر حفاظت می‌کرد. این ستون را با نام استوانه علی نیز می شناسند؛ زیرا جایگاه نماز آن حضرت بوده است.

ج- درهای مسجد النبی‌

در زمان ساخت مسجد النبی، سه در برای ورود و خروج در نظر گرفتند؛ برخی از اصحاب نیز در حاشیه مسجد، خانه ساختند و دری به درون مسجد گشودند. در سال سوم هجرت، به دستور پیامبرخدا (ص) همه درهای خانه‌ها به جز درِ خانه علی (ع) به مسجد بسته شد.
مشهورترین درهای مسجد پیامبر:
1. باب جبرئیل: این در که به باب النبی نیز شهرت داشته، محل ورود رسول خدا (ص) بوده است؛ همچنین، پیامبر (ص) در ورودی این باب با جبرئیل ملاقات کرده است.
2. باب السلام: این در از زمان بنای نخستینِ مسجد وجود داشته است. در حال حاضر، مسجد النبی هفت ورودی اصلی و در مجموع، 81 در دارد.
د. ایوان صفه‌
گروهی از اصحاب پیامبر که در مدینه سرپناهی نداشتند، در قستمی از مسجد، بین باب جبرئیل و باب النساء اسکان داده می‌شدند. اکنون این محل به صورت بر جسته ای در مسجد مشخص است.

فصل سوم: بهشت بقیع‌

بهشت بقیع، در شرق مسجد النبی و در فاصله 200 متری آن واقع است و یکی از خاطره انگیزترین مکانهای مدینه محسوب میشود.
در سمت راست ورودی قبرستان بقیع، مرقد پاک چهار امام معصوم؛ امام حسن مجتبی، امام زین العابدین، امام محمد باقر و امام جعفر صادق: قرار دارد. تا پیش از سلطه وهابیان بر روی قبور ائمه اطهار و برخی بزرگان، گنبد و بارگاهی وجود داشت.
در جلوی قبور چهارگانه ائمه اطهار، مدفن عباس، عموی پیامبر مشخص است و در کنار آن، قبر فاطمه بنت اسد، مادر حضرت علی (ع) جای گرفته است.
قبرهای سه دختر پیامبر؛ زینب، امّ کلثوم و رقیه و کمی جلوتر، همسران پیامبر در کنار یکدیگر قرار دارند.
در ادامه، در سمت راست، ابراهیم، فرزند پیامبر و جلوتر، برخی از شهیدان احُد و اسماعیل فرزند امام جعفر صادق و حلیمه سعدیه، مادر رضاعی پیامبر به خاک سپرده شدهاند.
درسمت چپِ ورودی بقیع، دو قبر وجود دارد که متعلق به عمه‌های پیامبراست و در کنار آن قبر امّ البنین، مادر علمدار کربلا است.
برخی از شخصیت های سرشناس مدفون در بقیع عبارتاند از:
عقیل، عبدالله بن جعفر طیار، محمد حنفیه، اسعد بن زراره، عثمان بن مظعون، عبدالله بن مسعود، ارقم بن ابی ارقم، مقداد، سعد بن معاذ، جابر بن عبدالله انصاری، عثمان و مالک بن انس.
غربت آباد دیار آشناییها بقیع همدم دیرینه غم‌های نا پیدا بقیع
در توحتی لحظه‌ها هم بیقراری می‌کنند ای تمام واژه‌های اشک را معنی بقیع
همصدا با قرنها مظلومیِ آل رسول حنجری کو؟ تا در این غربت کند آوا بقیع
دارم امید آن که در محشر پناهم می‌دهد سایه دیوار این «آشفته حالی‌ها» بقیع
بیت الأحزان و قبور شهدای حرّه، یاد آور مظلومیتی دیگر در بقیع است.

فصل چهارم: مسجدهای معروف مدینه‌

1. مسجدهای هفتگانه:
در سال پنجم هجرت، مشرکان مکه با همکاری یهودیان مدینه، جنگ سنگینی بر ضد مسلمانان تحمیل کردند. از آنجا که در این جنگ، تمامی احزاب و قبایل مخالف اسلام حضور داشتند، در تاریخ، به «غزوه احزاب» معروف شد.
مسلمانان به پیشنهاد سلمان فارسی در شمال مدینه، از نزدیکی مسجد قبلتین تا مسجد مباهله کنونی، خندقی به شکل نیم دایره، به طول 10 کیلومتر و عرض 10 متر حفر کردند.
بعدها برای یادبود حضور فرماندهان سپاه مسلمانان، در دامنه کوه سلع- که از آنجا نظاره‌گر صحنه نبرد بودند و نماز اقامه میکردند- شش مسجد ساخته شد که با مسجد قبلتین به «مساجد سبعه»، (هفتگانه) شهرت یافتند. این مسجدها عبارتاند از:
مسجد فتح، سلمان فارسی، علی بن ابی‌طالب (ع)، فاطمه زهرا 3، ابوبکر، عمر و مسجد قبلتین.
در اینجا به شرح کوتاهی از مسجد قبلتین و فتح می پردازیم:
مسجد قبلتین: در سال دوم هجرت، هنگامیکه پیامبر در نماز ظهر به رکعت دوم رسید، آیاتی درتغییر قبله نازل شد؛ ... فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ ...؛ «ای پیامبر! روی خود را به سوی مسجد الحرام برگردان.» به دنبال آن، پیامبر دو رکعت نماز باقی مانده از ظهر را به سوی مسجد الحرام خواند. در این مسجد، به یاد بود این تغییر و واقعه، دو محراب به سوی قبله نخستین (بیت المقدس) و قبله دوم ساخته بودند که در نوسازی اخیر، محراب سمت بیت المقدس را برداشتهاند.
مسجد فتح: بلندترین جای کوه «سلع» محل استقرار پیامبرخدا بود. آن حضرت نمازهای خود را در آنجا اقامه می‌کرد. پیامبر، سه روز در این مکان برای پیروزی سپاه اسلام دعا کرد و روز چهارم، میان نماز ظهر و عصر، دعای حضرت مستجاب شد.
درروایتی آمده است که سوره «فتح» در این مکان بر پیامبر نازل شده است. گفتنی است که اهل بیت: به نماز خواندن در این مکان تأکید کردهاند.
2. مسجد قبا
قبا دهکدهای در جنوب مدینه و نزدیک به این شهر است. پیامبر (ص) پس از ورود به مدینه، با کمک اصحاب و یارانش نخستین مسجد را که «قبا» نامیده شد، در همین مکان ساختند.
بر اساس روایات، مسجد قبا مصداق آیه 108 سوره توبه است که خداوند می فرماید: «این مسجد از روز نخست بر پایه تقوا ساخته شد.»
پیامبرخدا و ائمه:، نماز در این مسجد را توصیه کرده‌اند. پیامبر (ص) فرمودند:
«نماز خواندن در مسجد قبا مانند یک عمره است.»
3. مسجد مباهله‌
درسال دهم هجرت، گروهی از مسیحیان بنی نجران نزد حضرت پیامبر (ص) آمدند و درباره حضرت عیسی با او گفت وگو کردند. چون بحث به نتیجه نرسید، پیامبر به فرمان پروردگار فرمود: «بیایید پسرانمان وپسرانتان، و زنانمان و زنانتان، و ما خویشان نزدیک و شما خویشان نزدیک خود را فرا خوانیم، پس مباهله کنیم، و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.»
در آن روز (24 ذی الحجه)، پیامبرخدا با علی مرتضی و فاطمه زهرا و حسن و حسین: برای مباهله بیرون آمدند. مسیحیان چون شکوه و جلال آن بزرگواران را دیدند، ترسیدند و از مباهله منصرف شدند و با پیامبرخدا مصالحه جزیه را پذیرفتند.
آیات 60 و 61 سوره آل عمران، درباره این واقعه افتخارآمیز است.
4. مسجد غمامه‌
پیامبر (ص) در این مکان نماز باران اقامه کردند؛ آن حضرت هنگام خشکسالی، برای نزول باران، در این مکان نماز گزاردند. هنوز نمازشان به پایان نرسیده بود که ابرها، سایه افکندند و باران بارید. بنابراین، آنجا را غمامه، به معنای لکه‌های ابر نامیدند.
همچنین پیامبرخدا، نماز دو عید فطر و قربان را در این مسجد اقامه کردند.
5. مسجد شجره‌
این مسجد در 10 کیلومتری مدینه واقع شده و «میقات» کسانی است که از مدینه به سوی مکه و بیت الله الحرام میروند.
همانگونه که پیشتر اشاره شد، دلیل نامگذاری آن به «شجره» آن است که پیامبرخدا (ص) زیر درختی در آنجا نماز خواندند و سپس احرام بستند. پیامبر در چند نوبت در این محل مُحرم شدند.و ائمه اطهار نیز در این مکان، احرام می بستند. به همین علت صفا و معنویت خاصی دارد.
در ضمن، آبار (چاه های) علی (ع) در فاصله 400 متری مسجد شجره قرار دارد؛ این چاه‌ها به دست آن حضرت و برای مردم مدینه حفر شدند.

فصل پنجم: احد

در سال سوم هجرت، لشکر هزار نفری اسلام با لشکر مشرکان- که حدود سه هزار نفر بودند- در دامنه احد رو به رو شدند. پیامبر (ص)، نیروها را در دامنه کوه احد، بهگونهایکه کوه پشت سر قرار گیرد، آرایش داد و پنجاه تیر انداز بر تپه «رمات» برای مواظبت از تنگه احد مستقر کرد.
در آغاز نبرد، مسلمانان پیروز شدند، لیکن بیشتر تیر اندازان با رها کردن سنگر خود، برای جمعآوری غنایم، فرصتی در اختیار دشمنان گذاشتند تا فرمانده و چند نفر نیروهای باقیمانده بر تپه را به شهادت رسانده، از پشت به سپاه مسلمین یورش برند. در این محاصره (ع) 4 نفر از مسلمانان شهید شدند و به همین تعداد نیز مجروح گردیدند و بقیه از صحنه نبرد گریختند.
شایعه کشته شدن پیامبر بر فرار مسلمانان دامن زد و موجب تقویت روحیه دشمن شد. اندکی از یاران پیامبر؛ مانند امیر مؤمنان علی، حمزه عموی پیامبر، ابو دجانه و بانویی به نام نسیبه بنت کعب باقی ماندند و از پیامبر دفاع کردند. علی (ع) در دفاع از پیامبر، بیش از هفتاد زخم بر داشت و شمشیرش شکست، در این هنگام ندای غیبی شنیده شد که می‌گفت:
«لَا سَیْفَ إلَّا ذُو الْفَقَارِ وَ لَا فَتَی إلَّا عَلِیٌّ»؛ «شمشیری جز ذوالفقار و جوانمردی چون علی (ع) نیست.»
در این نبرد، حضرت حمزه، حنظله، مصعب بن عمیر و تعدادی دیگر از بزرگان به شهادت رسیدند.
ایستادن روی کوه رمات و نگریستن به دامنه احد، هر فردی را متأسف و ناراحت می‌کند و به یاد خاطرهای تلخ و عبرتآموز میاندازد؛ ماجرای احُد درسی برای امروز و آینده مسلمانان است.
پیامبر (ص) فرمود: «احدکوهی استکه ما را دوست دارد و ما هم آن را دوست داریم».
مکّه معظّمه‌
مکه، بلد الأمین، بلد الحرام، امّ القری و مرکز ظهو اسلام است. این شهر از آغاز خلقت و به خصوص از زمان حضرت ابراهیم: قداست خاصی داشته است. نخستین آیههای قرآن در این شهر نازل شد. اینجا، زادگاه حضرت رسول، امیر مؤمنان و فاطمه زهراست.
مکه یادگار ایثارهای ابراهیم و هاجر است؛ مکه، شکنجه‌گاه مسلمانان صدر اسلام است؛ مکه شهر خداست.
شهر مکه و بخشی از اطراف آن، محدوده حرم می باشد. حرم دارای احکام فقهی خاصی است.

فصل اول: مسجد الحرام‌

مسجد الحرام قدیمیترین و معروفترین مسجد در تاریخ اسلام است؛ از آنجا که کعبه معظمه، بیت الله الحرام نامیده شده، این عبادتگاه هم مسجد الحرام نام گرفت. این مسجد مبدأ معراج پیامبر (ص) بوده است.
امام صادق (ع) فرمودند: «هرگاه وارد مسجد الحرام میشوید، با پای برهنه و با خشوع وارد شوید.»
در حال حاضر، مسجد الحرام 100 در بزرگ و سه ورودی اصلی به نامهای باب السلام، باب العمر و باب ملک عبدالعزیز دارد.
این مسجد، با محاسبه زیر زمین، چهار طبقه است که گنجایش یک میلیون نمازگزار را دارد. همچنین مسجد دارای نه مناره می‌باشد.

کعبه‌

کعبه نگین مسجد الحرام، نخستین خانه بر روی زمین، بیت العتیق و بیت المعمور است. این خانه به وسیله فرشتگان و سپس حضرت آدم بنا شد و ابراهیم خلیل آن را تجدید بنا کرد. هاجر و کودک شیرخوارش اسماعیل اولین ساکنان آن هستند.
در روایات آمده است: «نگاه به کعبه عبادت است و گناهان را از بین میبرد.»
دیوار کعبه از سنگ کبود رنگ، مایل به سفید به ارتفاع 85/ 14 متر، به طول 58/ 11 متر و 22/ 10 متر می‌باشد. ارتفاع در خانه کعبه از زمین 2 متر و ارتفاع حجرالأسود یک متر و 50 سانتیمتر می‌باشد.
پرده کعبه دو لایه دارد که پوشش ظاهری آن سیاه رنگ بوده و هر سال یک بار تعویض می‌گردد. در درون کعبه نیز سه ستون کنده کاری از چوب عود به قطر 25 سانتی متر وجود دارد.
هر یک از چهار گوشه کعبه را «ارکان کعبه» گویند و آنها عبارتاند از:
رکن حجر الأسود، رکن شامی، رکن غربی و رکن یمانی.

حجر الأسود

سنگی بیضی شکل و سیاه رنگ در گوشه شرقیِ کعبه، درونِ محفظهای نقرهای و در رکن حجر الأسود، نزدیک درِ کعبه قرار دارد.
در فضیلت حجر الأسود روایات بسیار وجود دارد؛ از جمله این‌که پیامبر خدا (ص) فرمودند: «حجر الأسود دست خدا در زمین است؛ هرکس دست خود را بر آن بکشد، با خدا بیعت کرده که نا فرمانیاش نکند.»
امام صادق (ع) فرمودند: «حجر الأسود از بهشت است.»
نیز آن حضرت فرمودند: «در صورتی که کسی در اطراف حجر نبود و به راحتی امکان استلام و بوسیدن بود، آن را ببوسید و در وقت ازدحام، از دور، بر او تکبیر بگویید.»
سنگ سیاهی در کنارخانه ایستاده است مست از شراب بوسه لب‌های پیغمبر
بشتاب شاید برلب‌های خشک سنگ ما را نهی، نوشاند از دریایی پیغمبر
همچنین فرمودند: «از چیزهایی که از زنان برداشته شده، استلام حجر الأسود است.»
بنابراین، لمس حجر الأسود مستحب است و کسی نمیتواند برای انجام آن، مرتکب خلاف شرع شود. حجر اسماعیل‌ حجر اسماعیل میان رکن شامی و رکن غربی کعبه واقع است. این دیوار هلالی شکل زیر ناودان کعبه است. امام صادق (ع) فرمودند: «حجر، خانه اسماعیل است و قبر هاجر و اسماعیل در آن قرار دارد.» حجر اسماعیل، محل وقوع معجزه «شقّ القمر» حضرت رسول (ص) است.

مقام ابراهیم‌

سنگی که جای پای حضرت ابراهیم (ع) روی آن نقش بسته، «مقام ابراهیم» نام دارد. خداوند در قرآن می‌فرماید: فیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ مَقامُ إِبْراهیمَ ...؛ «در مسجد الحرام نشانههای روشن، از جمله مقام ابراهیم است.» آن حضرت هنگام تجدید بنای کعبه، روی این سنگ می‌رفت تا قسمتهای بالای دیوار کعبه را بالا ببرد و با اراده الهی، جای پاهای ایشان، روی آن باقی مانده است.
اکنون مقام ابراهیم 13 متر با کعبه فاصله دارد و در محفظه ای قرار داده شده تا از آسیب های احتمالی محفوظ بماند.

صفا و مروه

آنگاه که ابراهیم، هاجر و فرزند خُرد سالش اسماعیل را در سرزمین مکه گذاشت، پس از مدتی آبِ همراه آنان تمام شد و اسماعیل تشنه ماند.
هاجر در جست وجوی آب به کوه صفا رفت؛ در مروه سرابی دید، به مروه رفت، در کوه صفا سراب دید و تا هفت بار مسیر صفا و مروه را پیمود؛ سرانجام جبرئیل پای خود را بر زمین کوفت و زمزم جوشید.
هم اکنون، مسعی (محل سعی میان صفا و مروه) سالن سر پوشیدهای به طول 400 متر

فصل دوم: آثار مذهبی مکه‌

غار حِرا

در چهار کیلومتری شمال مکه، کوهی است بلند به نام «کوه نور» یا «جبل النور» که در نزدیکی قلّه آن، غار «حِرا» قرار دارد.
حضرت محمد (ص) پیش از بعثت، در آنجا با خدا خلوت می‌کرد. خداوند، امین وحی، جبرئیل را در غار حرا بر پیامبر ناز ل کرد و وحی چنین آغاز شد:
«بخوان به نام پروردگارت که [هستی را] آفرید؛ او که انسان را از خون لخته آفرید؛ بخوان [و بدان که پروردگارت [از همه چیز] ص: 52 گرامیتر است؛ خدایی که با قلم نوشتن آموخت و به انسان آنچه نمی دانست یاد داد.» «(1)» غار ثور «کوه ثور» در سه کیلومتری جنوب شهر مکه است که غار ثور بر روی آن واقع شده و پیامبر (ص) هنگام هجرت به سوی مدینه، سه شبانه روز در آن پنهان شد و خداوند با بستن تار عنکبوت بر دهانه غار، آن حضرت را از شرّ مشرکان نگاه داشت و پیامبر (ص) پس از رفع خطر به مدینه هجرت کرد. «(2)» شعب ابی طالب‌ شعب ابی طالب، یا شعب علی، جایی است که مشرکان مکه، پیامبر خدا و بنی هاشم را حدود سه سال در آنجا محصور کردند و مردم را از دیدار و معامله با آنان منع نمودند. ابتدای این مکان، از محدوده توسعه یافته مقابل صفا و مروه آغاز می‌گردد.
________________________________________ 1- 1. اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذی خَلَقَ، خَلَقَ الإ نْسانَ مِنْ عَلَق، اقْرَأْ وَ رَبُّکَ اْلأَکْرَم، الَّذی عَلَّمَ بِالْقَلَم، عَلَّمَ الإنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ سوره علق: 5- 1 2- 1. خداوند از این واقعه در قرآن، سوره توبه، آیه 40 یاد کرده است.
ص: 53 زادگاه پیامبر اسلام، داخل شعب بوده و هم اکنون تابلوی «کتابخانه مکه مکرمه» بر آن مکان قرار دارد.
قبرستان ابوطالب‌ این قبرستان محوطه وسیعی است و در کنار پل حجون قرار دارد. اکنون قبرستان مردم مکه است و به نامهایی از جمله: حجون، جنه المعلّا و بنی هاشم شهرت دارد.
بعضی از شخصیتهای مدفون در این قبرستان عبارتاند از: عبدالمطّلب (جد پیامبر)، ابوطالب (پدر امیر مؤمنان) و خدیجه (همسر پیامبر).
صحرای عرفات‌ در شرق مکه، سه ناحیه مقدس وجود دارد که عبارتاند از: عرفات، مشعر و منا. حاجیان از ظهر روز نهم ذیحجه تا مغرب همان روز، باید در این مکان وقوف نمایند.
ص: 54 به گفته روایات، حضرت مهدی [همه ساله در چنین روزی،، در این مکان حضور می یابند.
گفتهاند که آدم و حوّا نیز در این سرزمین با هم آشنا شدند. این سرزمین محل توبه، اعتراف به گناهان و رحمت بیکران الهی است.
یکی از جاهای مهم عرفات «جبل الرحمه» کوه رحمت است؛ بالای این کوه، محل نماز حضرت ابراهیم و پیامبرخدا بوده است.
حضرت امام حسین (ع) در روز عرفه، دعای معروف عرفه را در کنار این کوه خوانده‌اند.
مشعر الحرام‌ مشعر، محدودهای میان عرفات و منا است. حاجیان بعد از مغرب روز نهم ذی‌حجه، از عرفات به سمت مشعر حرکت می‌کنند و آن شب را تا طلوع آفتاب روز بعد (عید قربان) در آنجا می مانند.
ص: 55 پس از مشعر و قبل از منا، منطقهای است به نام «وادی محسّر»؛ سپاهیان ابرهه که قصد تخریب کعبه را داشتند، در این مکان به هلاکت رسیدند. سوره فیل به این واقعه اشاره دارد.
سرزمین منا حاجیان پس از طلوع آفتاب روز دهم ذی‌حجه، از مشعر حرکت می‌کنند و برای اعمال روزها و شبهای دهم، یازدهم و دوازدهم به منا وارد می‌شوند. بعضی از اعمال این روز عبارتاند از:
«رمی جمرات»؛ در این مکان، آدم شیطان را که در پیِ وی می‌رفت، با افکندن سنگریزه از خود راند. حاجیان به پیروی از آن حضرت، به هر یک از نمادهای سه‌گانه شیطان، هفت سنگ پرتاب می‌کنند.
ص: 56 «قربانی»؛ زنده نگه داشتن روح ایثار ابراهیم و تسلیم اسماعیل در برابر فرمان الهی است.
«تراشیدن یا کوتاه کردن موی سر»؛ پایان احرام حاجی است.
مسجد «خَیف»؛ یکی از مساجد مهم، منا است؛ پیامبر خدا در این مسجد بسیار نماز گزارده و در روایت آمده است که هفتاد نفر از پیامبران در آن نماز خواندهاند.
همچنین مسجد «بیعت» به یاد پیمان عقبه میان پیامبر (ص) و مردم یثرب در اینجا قرار دارد.
ص:57 ص:58 بخش چهارم: احکام و مناسک‌ فصل اول: اعمال عمره مفرده‌ اشاره «عمره» در لغت به معنای زیارت است و در اصطلاح فقه، زیارت خانه خداست، با آداب و احکام ویژه آن. از آن جهت به آن «عمره مفرده» گویند که به تنهایی و جدای از حج «(1)» انجام می شود.
عمره مفرده به خودیِ خود «مستحب» است و در اسلام به انجام آن، تأکید فراوان شده است؛ اما با آغاز آن و گفتن لبیک، ادامهاش تا پایان اعمال «واجب» خواهد بود.
1. احرام‌ زائران گرامی پس از اقامت در مدینه منوره، آنگاه که روانه مکه می شوند، باید در «مسجد شجره»- که در 10 کیلومتری مدینه ________________________________________ 1- 1. حج، یکی از ارکان دین اسلام است و بر هر کسی که استطاعت داشته باشد، واجب است و در اصطلاح به آن« حج تمتع» گفته می شود. حج هر سال در ماه ذی حجه برگزار می شود و اعمال آن شامل دو بخش است: 1. عمره تمتع 2. حج تمتع.
« عمره تمتع» مشتمل بر پنج عمل است که بسیار شبیه به عمره مفرده می باشد.« حج تمتع» نیز مشتمل بر سیزده عمل است که از روزهای نهم تا دوازدهم ذی حجه انجام می پذیرد.
ص: 59 واقع است- محرم شوند و برای انجام بقیه اعمال به سوی مکه حرکت کنند.
همچنین اگر افرادی بخواهند پس از اعمال عمره مفرده، عمره مفرده مجدد به‌جا آورند، باید به خارج حرم؛ مثلًا «تنعیم» یا «حدیبیه» یا «جِعرانه» رفته، از آنجا محرم شوند.
ص: 60 واجبات احرام واجبات احرام سه چیز است الف- نیت احرام زائر خانه خدا باید احرام را با قصد انجام عمره مفرده و با نیت خالص آغاز کند و به همین نیت، لبیک بگوید و همه اعمال را برای رضای پروردگار به سرانجام برساند. البته لازم نیست نیت را به زبان آورد، بلکه همین مقدار که فرد بنا دارد اعمال عمره مفرده را آغاز کند و با همین قصد به پایان ببرد، کافی است.
ب- تلبیه تلبیه؛ یعنی گفتن لبیک، و مقدار واجب آن، این جملات است:
«لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ لَا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْک» ص: 61 و احتیاط مستحب «(1)» است که پس از آن بگویند:
«إِنَّ الْحَمْدَ وَ النِّعْمَهَ لَکَ وَ الْمُلْکَ لَا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْک» در ضمن باید ذکر لبیک را به عربی صحیح گفت و برای تمرین آن می‌توان از وجود روحانیون کاروان بهره جست. همچنین برای هفت مرتبه گفتن لبیک، ثواب زیادی ذکر شده است.
ج- لباس احرام مردان، باید تمام لباس‌های دوخته خود را از تن در آورند (حتی لباسهای زیر و کوچک را)؛ و دو تکه لباس غیر دوخته بر تن کنند؛ یکی را مانند لنگ بر کمر ببندند و دیگری را بر شانه بیندازند.
بانوان می‌توانند در همان لباسی که بر تن دارند، مُحرم شوند و بیرون آوردن لباسهای دوخته و پوشیدن دو تکه پارچهای که مردان میپوشند، واجب نیست؛ هر چند مرسوم است که بانوان لباس سفید دوخته شده تهیه می‌کنند و فقط باید به یاد داشته باشیم که لباسها به هیچ وجه نازک نبوده، کاملًا ساده باشد و باید از پوشیدن هرگونه گلدوزی و تزیین خود داری کرد.
________________________________________ 1- 1. مقلدین آیات عظام بهجت و صافی بنابر احتیاط واجب جمله دوم را نیز باید بگویند.
« پذیرایم، خداوندا! دعوتت را پذیرایم. دعوتت را پذیرا هستم، بر این باورم که شریکی برایت نیست، تو را اجابت می‌کنم».
ص: 62 چند مسأله 1. لباس احرام باید پاک و مباح «(1)» باشد.
2. اگر در حال احرام، بدن یا لباس مُحرم نجس شود، هر چند احرام و اعمال عمره باطل نمیشود؛ ولی بنابر احتیاط واجب، باید بدن را تطهیر و لباس را تطهیر یا تعویض کرد.
3. بانوان در حال احرام، بنابر احتیاط نباید لباس حریر بپوشند.
4. پیش از احرام، غسل کردن مستحب است و می‌توان این غسل را در هتل انجام داد. این غسل به نیت غسل احرام انجام میشود و میتوان به این نیت انجام داد که اگر احیاناً غسلی در سابق بر ما واجب بوده و انجام ندادهایم، به جای آن باشد.
________________________________________ 1- 1. مباح؛ یعنی غصبی نباشد.
« همانا سپاس و نعمت و تمام هستی از آن تو است؛ برای تو همتایی نیست، گوش به فرمان تو هستم.» ص:63 2. طواف‌ زائران، آنگاه کهکه در میقات مُحرم شدند، پس از نماز مغرب و عشا، برای انجام بقیه اعمال عمره، روانه مکه می‌شوند و در نیمههای شب به مکه مکرمه می‌رسند. جوانان عزیز باید با هماهنگی کامل و با همراهی مسؤولان و روحانی کاروان به طرف مسجد الحرام رفته اعمال خویش را به سرانجام برسانند.
احکام طواف 1. به نیت طواف، باید هفت مرتبه به دور کعبه چرخید.
2. طواف را باید از مقابل گوشهای از کعبه، که حجر الأسود در آن قرار دارد آغاز و در همان جا به پایان برد. «(1)» 3. خانه کعبه، در حال طواف باید در طرف چپ طواف کننده باشد؛ بنابراین، اگر در حال حرکت رو به کعبه باشد و یا عقب عقب برود صحیح نیست.
________________________________________ 1- 1. هم اکنون در آخر صحن مسجد الحرام، دقیقاً مقابل حجر الأسود، مهتابی سبز رنگی وجود دارد که در شب راهنمای خوبی برای زائران است.
ص: 64 4. محدوده طواف در تمام اطراف کعبه، حد فاصل بین «کعبه» و «مقام ابراهیم» است که حدود 13 متر می باشد. بنابراین، از طرف حجر اسماعیل این فاصله کم می‌شود، که حدود 3 متر باقی میماند. «(1)» 5. طواف کننده باید با طهارت باشد؛ یعنی با وضو داشته و غسلی بر عهدهاش نباشد «(2)» و نیز بدن و لباس وی پاک باشد، همانگونه که در نماز چنین است.
6. از آن جهت که جوانان عزیز، کسب و کار مستقلی ندارند و با هزینه پدر و مادر خود به این سفر آمدهاند، خمس بر آنها تعلق نمیگیرد. با این حال بهتر است هزینه خرید لباس احرام را محاسبه و یک پنجم آن را به عنوان «خمس» بپردازند.
________________________________________ 1- 1. مقلدین آیات عظام: خامنه ای، مکارم شیرازی، نوری همدانی، صانعی، سیستانی و صافی لازم نیست که این فاصله را مراعات کنند و طواف خارج از این محدوده نیز صحیح است، هر چند بهتر است که در همین محدوده طواف کنند و به خصوص در هنگام انجام اعمال عمره حتماً با روحانی کاروان و با جمع هم کاروانیان طواف نمایند.
2- ورود اشخاص با حالت جنابت و همچنین ورود بانوان در ایام عادت به داخل مسجد الحرام و مسجد النبی حرام است و باید پس از برطرف شدن عذر و انجام غسل وارد این دو مکان شوند و یا آنکه اقدام به طواف نمایند.
ص: 65 (ع). اگر کسی وضو دارد و شک میکند که وضویش باطل شده یا خیر، بنا بگذارد بر این که وضو دارد و لازم نیست وضو بگیرد. بنابراین، در ابتدای اعمال وضو گرفته و هیچ گونه شک و وسواسی به خود راه ندهیم. اما اگر به هر دلیل وضو باطل شود، باید طواف را قطع کرد (و آن نقطه را به خاطر سپرد)، سپس تجدید وضو کرده، در باره کیفیت ادامه اعمال، با روحانی کاروان مشورت نمود.
8. زائران محترم سعی کنند در حال طواف از هر کاری که سبب حواس پرتی و شک و وسوسه است بپرهیزند و تعداد دورهای طواف را در خاطر خود نگه دارند، چون اگر در تعداد دورهای طواف شک کنند، در اکثر موارد طواف باطل است و باید طواف را دوباره انجام دهند. بهترین راه برای جلوگیری از هرگونه مشکل احتمالی، آن است که طواف همراه با روحانی کاروان و دسته جمعی به جا آورده شود و هنگام هر دور از طواف، مشغول قرائت ادعیه آن دور باشد. «(1)» ________________________________________ 1- 1. ادعیه دورهای طواف در پایان کتاب ذکر شده است.
ص: 66 (ص). یکی از اعمال مستحب در مکه معظمه، طواف کعبه است. طواف مستحب همانند طواف واجب است و انسان می‌تواند، هفت دور را- که یک طواف گویند- به نیت یک یا چند نفر انجام دهد.
3. نماز طواف‌ پس از طواف، باید بلافاصله دو رکعت نماز به نیت «نماز طواف»، پشت مقام ابراهیم به جا آورد؛ طوری بایستد که مقام، بین نمازگزار و کعبه قرار گیرد.
گفتنی است به علت ازدحام جمعیت در این مکان، باید مواظب باشیم که مزاحم دیگران نشویم و از مقابل نمازگزاران حرکت نکنیم. خواهران محترم نیز باید در پشت سر آقایان (آنجا که برای بانوان مشخص شده است) نماز را به جا آورند.
ص: 67 درضمن، نماز طواف مستحب را میتوان درهر جای مسجد الحرام به جا آورد.
تصحیح نماز بر تمام افراد واجب است که نمازها را به طور صحیح یاد بگیرند تا تکلیف الهی را درست انجام دهند. بهترین فرصت برای تصحیح نماز، در ایران و قبل از سفر است؛ برای این منظور استفاده از نوارهای آموزشی توصیه میشود. همچنین قرائت نماز در محضر روحانی کاروان، سنتی بسیار پسندیده و نیکو است.
4. سعی بین صفا و مروه‌ پس از انجام طواف و خواندن نماز آن، باید هفت مرتبه، فاصله میان صفا و مروه را پیمود. سعی باید از صفا آغاز و به مروه ختم شود.
ص: 68 چند مسأله 1. پیمودن فاصله صفا تا مروه، یک مرتبه است و برگشتن از مروه به صفا مرتبه دوم به حساب میآید؛ بنابراین، پایان هفت دور سعی بر مروه ختم میشود.
2. زائر باید در هنگام سعی، رو به جلو باشد و عقب عقب یا به پهلو نرود؛ ولی نگاه کردن به چپ و راست و گاهی به پشت سر مثلًا برای آنکه ببیند همراهان او می آیند یا نه، اشکال ندارد.
3. نشستن و استراحت کردن و رفع خستگی بر صفا و مروه و در بین آنها جایز است و اگر در بین سعی باشد، باید از همانجا که سعی را قطع کرده، ادامه دهد.
4. سعی میان صفا و مروه لازم نیست با وضو و طهارت انجام شود؛ گر چه با وضو بودن بهتر است.
ص: 69 5. سعی به هر نحو باشد صحیح است؛ پیاده یا سواره، تند و یا آهسته.
6. در قسمتی «(1)» از سعی مستحب است مردان هروله کنند؛ یعنی کمی تندتر بروند. این عمل تنها بر مردان مستحب است.
(ع). خواندن دعاهای «(2)» وارد شده هنگام سعی، از طرف اهل بیت: و دعا برای مؤمنان و به ویژه پدر و مادر بسیار مورد تأکید است و مستحب است زائر در گریه کردن کوشش کند و خود را به گریه وا دارد.
5. تقصیر یا حلق‌ پس از سعی، باید «تقصیر» کرد؛ یعنی قدری از ناخن یا موی سر را باید چید.
مردان میتوانند موی صورت خود را نیز بچینند، همچنین می توانند «حلق» کنند، یعنی سر را بتراشند.
________________________________________ 1- 1. آن قسمت، امروزه با خط و چراغ سبز رنگ معین شده است.
2- 2. دعاهای مهم سعی در فصل پایانی کتاب آمده است.
ص: 70 چند نکته 1. پس از تقصیر، هرچه به واسطه احرام بر فرد حرام شده بود، حلال میشود. «(1)» 2. تقصیر مکان معینی ندارد، گر چه اکنون متعارف است که بعد از سعی، در مکان مروه تقصیر میکنند. بانوان اگر میخواهند در مروه تقصیر کنند، باید مواظب باشند که نامحرم موی آنها را نبیند.
3. کسی که خودش تقصیر نکرده، نمی تواند موی شخص دیگری را بچیند.
6 و 7. طواف نساء و نماز آن‌ پس از تقصیر، باید هفت دور به نیت «طواف نساء» به دور کعبه بگردد و پس از آن، دو رکعت نماز، پشت مقام ابراهیم به نیت نماز طواف نساء به جا آورد.
طواف نساء و نماز آن، با طواف عمره و نماز آن تفاوتی ندارد (به جز در نیت). نماز طواف نساء آخرین عمل عمره مفرده است و با انجام آن، اعمال عمره مفرده به پایان میرسد.
________________________________________ 1- 1. دو مورد از محرمات احرام، پس از طواف نساء حلال می شود؛ استفاده از بوی خوش و همسر.
ص:71 فصل دوم: محرمات احرام‌ اشاره زائر، پس از پوشیدن لباس احرام و نیت و گفتن لبیک، مُحرم می‌شود و باید تا پایان اعمال عمره، از کارهایی که بر محرم حرام است بپرهیزد. 24 عمل بر محرم حرام است که چهار مورد آن، تنها بر مردان حرام است و دو مورد بر بانوان و بقیه آنها، هم بر مردان و هم برزنان حرام است.
اکنون به بیان محرماتی می پردازیم که بیشتر مورد ابتلا است وامکان نیاز به آنها بیشتر است.
ص:72 محرمات مشترک‌ 1. استفاده کردن از عطر استفاده از انواع عطرها؛ عطر زدن به لباس و بدن و حتی پوشیدن لباسی که بوی عطر می دهد جایز نیست.
چند نکته:
الف- خوردن چیزی که بوی خوش دارد؛ مانند غذایی که زعفران در آن است جایز نیست. اما خوردن و بوییدن میوههای خوشبو اشکالی ندارد.
ب- بوییدن گلها و سبزیهای خوشبو، جایز نیست.
ج- گرفتن بینی از بوی بد جایز نیست.
د- استفاده از صابون، شامپو و خمیر دندان خوشبو در حال احرام جایز نیست.
ص: 73 2. نگاه کردن در آیینه از محرمات احرام، نگاه کردن در آینه به قصد آرایش و زینت کردن است.
اگر در اتاقی که محرم ساکن است، آینه باشد و بداند که گاهی ناخواسته و به طور اشتباه چشم او به آینه میافتد، اشکال ندارد، ولی بهتر است که آن را بر دارد یا چیزی روی آن بیندازد.
3. روغن مالیدن به بدن در حال احرام، مالیدن روغن به بدن؛ مانند کرم، حرام است.
4. زدودن مو از بدن در حال احرام، چیدن و زدودن مو از بدن خود یا دیگری حرام است. اما اگر در هنگام وضو یا غسل، بدون قصد، مویی کنده شود، اشکال ندارد.
5. ناخن گرفتن چیدن و کوتاه کردن ناخن دست و یا پا حرام است. «(1)» ________________________________________ 1- 1.« زدودن مو از بدن» و« گرفتن ناخن» در حال احرام حرام است، ولی هنگام تقصیر و در پایان احرام واجب است.
ص:74 محرمات مخصوص مردان‌ 1. پوشیدن جامه دوخته مردان نباید لباس دوخته؛ مانند پیراهن، زیرجامه، شلوار، کمر بند «(1)» دوخته شده و ... را بپوشند.
2. پوشاندن تمام روی پا چیزیکه تمام روی پا را میپوشاند؛ مانند کفش، جوراب و ... نباید پوشید؛ البته پوشیدن دمپایی که تمام روی پا را نگیرد اشکال ندارد.
3. پوشاندن سر مردان، نمیتوانند همه سر یا قسمتی از آن را با چیزی بپوشانند.
بنابراین، بر سر گذاشتن کلاه و یا انداختن پارچه بر سر و یا حتی خشک کردن سر با حوله، به صورتی که سر را بپوشاند، جایز نیست.
________________________________________ 1- 1. استفاده از کمر بند دوخته شده جایز نیست، اما از کمر بندهای پرس شده می توان استفاده کرد.
ص: 75 4. رفتن به زیر سایه مُحرم، هنگام سفر در روز، آنگاه که در حال حرکت است، نباید زیر سایه قرار گیرد (مثلًا چتر بالای سر بگیرد یا سوار بر ماشین سقف دار شود). «(1)» محرّمات مخصوص بانوان‌ 1. استفاده از وسایل زیور و زینت پوشیدن زیور آلات بر زن، در حال احرام، حرام است؛ البته، زیورهایی که قبل از احرام به پوشیدن آن‌ها عادت داشته، لازم نیست برای احرام بیرون بیاورد، ولی در هر صورت جایز نیست آن را به مرد نشان دهد.
2. پوشاندن صورت زن مُحرم نباید تمام یا قسمتی از صورت خود را با نقاب، رو بند و حتی برای خشک کردن صورت با حوله بپوشاند. بنابر این، باید صورت به مقداری که در وضو شسته می شود باز باشد.
________________________________________ 1- 2. از آن جهت که برنامه حرکت از مسجد شجره به مکه در شب انجام می شود، پیمودن راه با ماشین سقف دار اشکالی ندارد.
ص:76 فصل سوم: چند نکته درباره نماز در مکه و مدینه‌ 1. زائران، وقتی کمتر از 10 روز در مکه یا مدینه میمانند، باید نمازهای چهار رکعتی را دو رکعت بخوانند، به جز در مسجد الحرام و مسجد النبی، که می توان در آنها، نماز را شکسته یا تمام خواند. «(1)» بنابراین، در نماز جماعت این دو مسجد، نماز با اهل سنت و تمام خوانده شود.
2. در مسجد النبی سجده کردن روی فرشهای مسجد مانع ندارد و مهر گذاشتن جایز نیست. «(2)» ________________________________________ 1- 1. مقلدین آیات عظام: خامنه ای، سیستانی، فاضل، مکارم و صافی می توانند در تمام شهر مکه و مدینه نمازشان را تمام یا شکسته بخوانند.
2- 2. در مسجد الحرام، زمین سنگ فرش مرمر است و بنابر این، نماز خواندن بر سنگ اشکالی ندارد.
ص: 77 3. خارج شدن از مسجد الحرام یا مسجد النبی، هنگام شروع نماز جماعت جایز نیست.
4. میان نماز اهل سنت و شیعه، تفاوتهایی وجود داردکه به مواردی از آنها اشاره می شود:
در عربستان، اذان و اقامه با فاصله نسبتاً طولانی و در دو نوبت از بلندگو پخش می‌شود و نمازها در پنج نوبت اقامه میشود.
- اهل سنت، بعد از حمد در نمازهای صبح، مغرب و عشاء، با صدای کشیده «آمین» می‌گویند؛ در فقه شیعه، آمین گفتن پس از قرائت حمد، موجب باطل شدن نماز میشود و مستحب است آهسته، «الحمد الله رب العالمین» گفته شود.
- اهل سنت، پس از ذکر رکوع، مکث زیادی دارند و ذکر «سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ» را طولانی قرائت میکنند؛ بنابراین، نماز گزار نباید پس از برخاستن از رکوع، سریع به سجده رود، بلکه باید صبر کند و همراه با جماعت به سجده رود.
ص: 78 - در نمازهای اهل سنت، گرفتن قنوت معمول نیست؛ در فقه شیعه نیز قنوت مستحب است، بنابراین، لازم نیست در نمازهای جماعت با اهل سنت قنوت خوانده شود.
- در مسجد الحرام و مسجد النبی، رسم بر این است که بعد از نمازهای واجب، معمولًا نماز میت خوانده می‌شود. این عمل مستحب و شرکت در آن پسندیده است.
ص:79 ص:80

پانویس

بازگشت به کتب معروف اجتماعی | کتب معروف عبادی | کتب معروف سیاسی