احکام و آداب پرستاری
 | |
| نویسنده | فاطمه استشاره |
|---|---|
| زبان | فارسی |
| ناشر | بهار دلها |
| محل انتشارات | قم |
| شابک | ۹۷۸-۶۰۰-۶۹۸۷-۶۰-۶ |
| دانلود | |
محتویات
سخن پژوهشکده
از دیدگاه اسلام، همانگونه که دین راهنمای اندیشه و اخلاق و عبادتها است، راهنمای انتخاب شغل و بایدها و نبایدها در قلمرو تولید، توزیع، مصرف، مدیریت و اقتصاد هم محسوب میشود. شناخت مکاسب، متاجر، صنایع و مشاغل حلال و حرام، ضرورت زندگی اسلامی است. طرح پژوهشی-فرهنگی »فقه و زندگی« با این عقیده شکل گرفت که اسلام پاسخگوی نیازهای بشر در همه عرصههای زندگی است.
مشاغل مختلف صدها حکم واجب و مستحب و شرائط حقوقی و اخلاقی دارد که دانستن آن در سلامت روابط اجتماعی و تکامل اخلاقی و معنوی انسان اثر میگذارد. همچنین صدها حرام و مکروه دارد که انجام آن فضای زندگی جمعی و اسلامی را آلوده میسازد و ابهام آن دلهره و تردید میآفریند. آشنایی با احکام ویژه هر صنف برای دستاندرکاران آن ضرورت حتمی و برای مراجعان به آن مشاغل »نیاز قطعی« و برای اهل مطالعه، دانش اجتماعی-دینی، مفید و روشنگر است.
با توجّه به این حقیقت، مسؤلان ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر -که سیمای نورانی فقیهی بیدار و دلسوز و شجاع، همچون حضرت آیةاللَّه جنّتی »دامظلّه العالی« در صدر آن میدرخشد- این نیاز را احساس کردند که اگر اصناف و اقشار اجتماعی با حلال و حرامهای الهی و واجب و مستحب آشنا باشند معروفهای بسیاری تحقّق خواهد یافت و آمار منکرات اجتماعی کاهش چشمگیری خواهد داشت. این مهمّ، تلاش برای تدوین احکام صنفی و آموزش مستقیم و غیرمستقیم را جدّیتر ساخت. تدوین متون آموزشی و توجیهی برای اصناف و نیازهایی است که جای خالی آن در این میدان بهخوبی احساس گردید و برای تحقّق این هدف از برخی فضلای محترم حوزه علمیّه قم استمداد شد و کار تهیّه متون موردنیاز برای اصناف مختلف تولیدی توزیعی، خدماتی و صنعتی آغاز گردید. این افتخار نصیب پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر شد و با نظارت علمی چندتن از محقّقان و نویسندگان ازجمله حجةالاسلام محمود مهدیپور و حجةالاسلام محمد حسین فلاحزاده به توفیق الهی سامان یافت. مجموعه حاضر نقطه پیوند »فقه« و »زندگی« است؛ که چگونگی تأمین معیشت حلال را به مسلمانان و صاحبان مشاغل گوناگون میآموزد و فقه را از تئوری به عمل و دین نظری را به صحنه عمل و تجربه اجتماعی نزدیک میسازد.
از آنجا که بسیاری از مشکلات اجتماعی، ناشی از ندانستن احکام الهی و عملنکردن به قوانین فقهی است، اگر دولت ملّت، مسئولان و مردم در روابط خویش دستورهای زندگیبخش الهی را بشناسند و عمل کنند زندگی هر روز شیرین و شیرینتر میشود و بیاعتمادیها و بدبینیها و ستمهای اجتماعی رختبرمیبندد و زمینه برای رشد معنوی و اخلاقی و سعادت جاودانی فراهم میگردد.
شناخت دقیق قوانین الهی از قرآن و سنت، شناخت عمیق واقعیت اجتماعی و روشهای تولید و توزیع و مصرف و ارائه خدمات و کالاها و گسترش صداقت در روابط مردم، زمینه »عدالت اجتماعی« را فراهم میکند.
نویسندگان همکار در این پژوهش هدفی جز شناخت وظیفه الهی و دینی هر صنف و ابلاغ احکام به صاحبان مشاغل گوناگون نداشته و در این زمینه از قرآن و سنت و فقه اهلبیتعلیهمالسلام و اخلاق اسلامی و اصول مسلّم عقلی بهره گرفتهاند. امید است با دریافت رهنمودهای دانشوران رشتههای گوناگون و فقهای بزرگوار و صاحبان مشاغل، این مجموعه کامل و کاملتر شود و زمینه اجرای قوانین اسلامی در زندگی فردی و اجتماعی فراهم آید.
در پایان از تمام مسئولان و دستاندرکاران، بهویژه دبیر »ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر«، جناب حجةالاسلام و المسلمین حاج سید احمد زرگر و تشکلهای مردمی ستاد، که ما را در شناخت موضوعات و مصادیق احکام یاری کردند، تشکر نموده و از همه صاحبنظران دلسوز و محققان و دستاندرکاران امور اصناف و برادران و خواهران مؤمن و متعهد در واحدهای صنفی تقاضا میشود دیدگاههای علمی، تجربی خویش را در جهت تکمیل و اصلاح این مجموعه به آدرس: قم، بلوار سمیه، کوچه۱۲، پلاک۳۵۵ *** ص-پ:۳۷۱۵۶-۸۷۸۷۸ *** شماره تماس ۰۲۵۳۷۷۳۳۹۳۳-۰۲۵۳۷۷۳۴۲۳۰ ارسال دارند و ما را در ارائه خدمات فرهنگی بیشتر و بهتر یاری کنند.
واللَّه ولی التوفیق
قم - پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر
مقدمه
با نگاهی گذرا به تاریخ بشریت میتوان دریافت که صفحات تاریخ از جنایات بیشمار انسانها به یکدیگر سیاه گشته است. امّا خوشبختانه در برابر اینها کم نیستند، افرادی که به کمک دیگران شتافتهاند و برای حفظ حیات همنوعانشان از جان خویش مایه گذاشتهاند. خدمت به همنوع در سخنان پیشوایان ما بهعنوان بهترین عبادت و ارزش شمرده شده است.
از امام جعفر صادقعلیهالسلام روایت شده است که خداوند عزّوجلّ فرمودهاند:
«مخلوقات روزیخواران من هستند؛ محبوبترینشان کسی است که با مردم مهربانتر، و در برآوردن نیازهای آنان کوشاتر باشد»[۱].
پرستاری نیز نوعی خدمت به همنوع و بشریت است. چنانچه پرستاران گرامی و زحمتکش، فرهنگ، اخلاق و احکام آن را بیاموزند، علاوه بر خدمت به خلق و نشاط روحی، که از بهبودیافتن بیمار، به انسان متعهد دست میدهد، رضایت خالق را نیز دربردارد و خداوند خود ضامن و پاداشدهنده به این خدمتها و نوعدوستیهاست.
در حدیثی دیگر، امام صادقعلیهالسلام میفرماید:
«هیچ مسلمانی حاجت مسلمان دیگر را برطرف نمیکند، مگر آنکه خداوند تبارک و تعالی به او خطاب نماید که: پاداش تو، به عهده من است و کمتر از بهشت برایت نمیپسندم»[۲].
پرستاری از بیمار، یکی از قوانین بینالمللی است. در آیین نجاتبخش اسلام نیز به پرستاری از بیماران حتّی اسیران بیمار و مجروح توصیه و سفارش شده است. تاریخ، پرستاری شخصیتهای چون نبیاکرمصلی الله وعلیه وآله را یادآوری نموده و ارزش و اهمیت پرستاری را از دیدگاه این رهبر الهی و اولاد طاهرینش بازگو مینماید، که از جایگاه بلند و رفیعی برخوردار است و همواره بشریت در سیره عملی و گفتار و عملکرد خاندان عصمت و طهارت شاهد ارجنهادن به امر شریف پرستاری و پرستاران شفیق و دلسوز میباشد.
در کتب روایی و تاریخی نمونههایی از زندگانی آن بزرگواران مبنی بر توجه و تقدیر از مقام پرستاران آورده شده: پیامبر گرامی اسلام در جنگها با پرداخت غنیمت و نیز دلجویی از پرستاران تقدیر میکرد.
از ابنعباس نقل شده است که پیامبراکرمصلی الله وعلیه وآله زنان پرستار را به جنگ میبردند، تا مجروحان را مداوا کنند و از غنیمت به آنان عطا مینمود[۳].
همچنین رهبر کبیر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی، امام خمینیقدس سره در جمع پرستاران چنین فرمودند:
«این شغل پرستاری از شغلهای شریفی است که، اگر توام با وظایف شرعی و انسانی انجام پذیرد، در شمار عبادتهای درجه اول محسوب میشود»[۴].
با توجه به اهمیت پرستاری، و لزوم آموختن فرهنگ و اخلاق و مخصوصاً احکام پرستاری، بر آن شدیم تا در نوشته حاضر چکیدهای از احکام مورد نیاز پرستاران گرامی را جمعآوری نمائیم تا گامی بسوی گسترش فرهنگ اصیل و ناب اسلام و کمک به این قشر خدمتگزار برداشته باشیم، إنشاءاللَّه.
چند نکته:
۱. نوشته حاضر، دربردارنده مسائل ویژه پرستاران و بیمارانی است که در محیط بیمارستان، عزیزان پرستار با آنها سروکار دارند.
۲. مطالب این نوشته مطابق با فتاوی بنیانگذار جمهوری اسلامی، حضرت آیةاللَّه العظمی امام خمینیقدس سره میباشد، بجز در چند مورد که از فتاوای دیگران نیز آورده شده است.
۳. برای اطمینان بیشتر خوانندگان عزیز، منبع هر مسأله در پایان هر صفحه ذکر شده است.
۴. جهت اختصار در رجوع به منابع، علائم زیر بهکار رفته است:
ج = جلد، ص = صفحه، م = مسأله، س = سؤال.
در پایان خدای را بر این توفیق سپاس میگوییم و از پرستاران عزیزی که سابقه کار در محیط بیمارستان و اماکن درمانی داشتهاند و با رهنمودهای خود راهنمایمان بودند تشکر کرده و از نظرات و پیشنهادهای سازنده شما عزیزان نیز، استقبال میکنیم.
والسلام
فاطمه استشاره
فصل اوّل: کلیات پرستاری
ارزش پرستاری
در میان مشاغل مختلف، برخی از شغلها دارای ویژگیهای اخلاقی و انسانی است زیرا علاوه بر اینکه با امور روزمره افراد جامعه سروکار دارد، تأثیر بسزایی در سلامت و تربیت جامعه نیز ایفا میکند. ازجمله این مشاغل میتوان پزشکی، معلّمی و پرستاری را نام برد.
پرستاری از شریفترین شغلهاست زیرا خدمتی بزرگ به افراد همنوع و بیمار در حساسترین لحظات زندگی است که افراد نیاز بیشتری به کمک دارند.
پرستاری در دیدگاه رهبران الهی از جایگاه رفیع و پرارزشی برخوردار است، پیامبر بزرگواراسلامصلی الله وعلیه وآله فرمود:
«مَنْ قامَ عَلی مَریضٍ یَوْماً و لَیْلَةً بَعَثَهُ اللَّهُ مَعَ ابراهیمَ الخلیلعلیهالسلام فَجازَ عَلَی الصّراطِ کَالْبَرقِ الّلامِعِ، وَ مَنْ سَعی لِمریضٍ فی حاجَةِ فَقَضاها خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَیَوْمِ وَلَدَتْهُ اُمُّهُ»[۵].
کسی که یک شبانهروز پرستاری بیماری را به عهده بگیرد، خداوند او را با ابراهیم خلیلعلیهالسلام محشور میکند، و مانند درخشش برقی از صراط عبور میکند، و کسی که برای برطرفکردن نیازهای مریض تلاش کند و نیاز او را برآورده کند، همانند روزی که از مادر متولد شده است از گناهانش پاک میگردد».
این سخن نورانی حضرت، در روزهای آخر عمر شریفشان ایراد شده که خود نشانه اهمیت مطلب است چراکه انسان در روزهای آخر عمر مهمترین سخنان و وصیتهای خویش را بهزبان میآورد.
پرستاری در اسلام
دین مبین اسلام با دستورات کاملی، که حیاتبخش و راهگشای مسلمانان میباشد، در هر زمینهای، چه جزئی و چه کلّی برنامهای دارد که خط سیر افراد بشر را روشن کرده است.
در زندگی بزرگان و رهبران الهی، که اُسوه ما در زندگی هستند، دستورات و فرامینی در سیره عملی آنها میبینیم که با دقت در آنها میتوان نظر دین را در امر پرستاری بهدست آورد.
حضرت علیعلیهالسلام در بستر بیماری بودند و پیامبر گرامیاسلامصلی الله وعلیه وآله شب را تاصبح بر بالین او مینشستند و از او پرستاری میکردند.
این مطلب را علامه مجلسی از حضرت علیعلیهالسلام نقل کرده است که:
«شبی، تب وجودم را فراگرفت و خواب را از من ربود بدینجهت رسولخداصلی الله وعلیه وآله تا صبح بیدار بود و شب را بین من و نماز تقسیم میکرد. پس از نماز نزد من میآمد و جویای حال من میشد و با نگاهکردن به من از وضعیت بیماریام اطلاع مییافت، و شیوه پیامبرصلی الله وعلیه وآله تا طلوع صبح اینچنین بود. پس از آن حضرت با اصحاب نمازگزاردند و در حق من دعا کردند که: خدایا! علی را شفا بده و سلامتیبخش که بهخاطر بیماریاش تا صبح نخوابیدهام»[۶].
و یا زمانی که وجود مقدّس رسولاللَّهصلی الله وعلیه وآله بیمار بود جبرئیل و علیعلیهالسلام به پرستاری از ایشان پرداختند. از علی بن ابیطالبعلیهالسلام نقل شده است:
«بر پیامبراکرمصلی الله وعلیه وآله وارد شدم. حضرت بیمار بود و سرش در دامن مردی زیبا بود، زیباترین انسانی که دیده بودم، پیامبرصلی الله وعلیه وآله در خواب بود. بههنگام ورود، آن مرد گفت: نزد پسرعمویت بیا که تو از من به او سزاوارتری، پس نزدیک آندو آمدم. آن مرد ایستاد و من بهجای او نشستم و سر پیامبرصلی الله وعلیه وآله را همانگونه که در دامان آن مرد بود به دامن گرفتم، چند لحظه درنگ کردم، آنگاه پیامبرصلی الله وعلیه وآله بیدار شد و به من فرمود: مردی که سر من به دامان او بود کجاست؟
(در جواب گفتم: من را بجای خود گذاشت و...)
پیامبرصلی الله وعلیه وآله فرمود: آیا میدانی که بود؟ گفتم: پدر و مادرم فدایت! چه کسی بود؟ آنگاه پیامبرصلی الله وعلیه وآله فرمود: آن مرد جبرئیل بود که با من سخن میگفت: تا این که درد من آرام گرفت و در حالی که سرم در دامن او بود به خواب فرورفتم»[۷].
همچنین، در تاریخ به پرستاری حضرت زهراعلیهاالسلام اشاره شده است[۸].
فصل دوم: اخلاق پرستاری
اخلاق پرستاری
پرستاران با بیماری مواجه هستند که بدون شک، روح حساس و رنجیدهای دارد و تجربه تلخ بیماری، ضعف جسمانی، کسالت و بیحوصلگی، ترس از حوادث آینده و همچنین ناتوانی از انجام کار و فعالیّت و نگرانی از تأمین هزینههای درمانی و مخارج زندگی و... همگی در افزایش آلام روحی و روانی وی مؤثر است.
پرستار آگاه و متعهد، با حسنخلق و رابطه حمایتی و عاطفی که با بیمار برقرار میکند در سلامت و بهبودی بیمار نقش بسزائی دارد. تأثیر رفتار و عملکرد مثبت یک پرستار در بازگرداندن سلامت یک بیمار کمتر از دارویی که او مصرف میکند نیست. بر این مبنا، پرستار از مهمترین کارهایش شناخت شیوههای برخورد، و کیفیت رابطه با بیمار و در نهایت، پایبندی به اصول و موازین صحیح و سازنده در ارتباط با بیمار میباشد؛ که روح پرستاری و ارزش والای آن نیز در همین امور نهفته است.
رعایت اخلاق در برخورد پرستار با بیمار
بیمار که از وضع جسمی و روحی نامطلوبی برخوردار است، در محیطی نامأنوس، همدم و همراهی بجز پرستار و بهیار ندارد. وی در این ضعف و بیماری علاوه بر کارهای درمانی، نیازمند حمایت عاطفی میباشد که این مهمّ را پرستاران میتوانند برآورده نمایند.
بیمار اگر با حُسنخلق و برخورد صحیح و اسلامی پرستار مواجه شود، به وی اعتماد نموده و او را دلسوز و حامی خود میداند. این اعتماد و امنیت روحی در تسریع بهبودی او نقش مؤثری دارد. برعکس، اگر این امنیت روحی و اعتماد برای بیمار حاصل نشود، چهبسا کارهای درمانی هم بینتیجه مانده و بیمار نتواند سلامتی خود را بازیابد.
در مکارم اخلاق اسلامی آمده است که از بهترین صفات انسان آن است که با مردم سخت نگیرد و با خوی نرم با آنها برخورد کند؛ یعنی رفق و مدارا داشته باشد.
پیامبراکرمصلی الله وعلیه وآله در این زمینه میفرماید:
«مُداراةُ النّاس نِصْفُ الایمان، و الرّفْقُ بِهِمْ نِصْفُ العَیش[۹].
سختنگرفتن بر مردم، نیمی از ایمان است و مسالمت و نرمخویی با آنان، نیمی از زندگی آسوده است».
نرمخویی و مدارای با بیمار زمانی که با کجخلقیها و بیحوصلگیهای وی مواجه میشود، ضرورت کار یک پرستار است و این خوی نیکو و رفق و مدارای او، زیبائی کار پرستار را دوچندان میکند.
در دین اسلام از یکسو به مدارا با بیمار تأکید شده، و ازسوی دیگر، به خشمآوردن، دلتنگکردن و آشفتهکردن بیمار نکوهش شده است.
امام صادقعلیهالسلام فرمودهاند:
«ثَلاثَهٌ دَعْوَتُهُمْ مُسْتَجابَةٌ... والْمَریض فَلا تَغَیَّظُوهُ وَ لا تُضْجِرُوهُ[۱۰].
دعای سهکس مستجاب است، یکی از آن سهتن بیمار است، پس او را به خشم نیاورید و آشفته نسازید».
فصل سوم: احکام پرستاری
از نظر شرع مقدس اسلام، یادگیری مسایلی که غالباً به آن نیاز باشد، واجب است[۱۱].
در این زمینه به ذکر چند نکته میپردازیم:
الف - ضرورت آموختن احکام دینی، که وظیفه انسانها را در تمام اعمال و رفتار فردی و اجتماعی مشخص میکند، بر کسی پوشیده نیست. لازم است هر فرد مسلمان اعمال خود را با این دستورات عملی و الهی منطبق کند.
بنابراین شایسته است انسان در جهت آموختن احکام شرعی خویش کوشش نماید و وظایف خود را خوب فراگیرد.
ب - احکام در یک تقسیمبندی کلی به دو قسمت تقسیم میشود:
۱. مسایل عمومی که هر فرد مسلمان باید با آنها آشنا شود، مانند، مسایل نماز، روزه، طهارت، نجاست، وضو، غسل، تیمم و...
۲. مسایل اختصاصی که مربوط به صنف یا گروه خاصی میشود، مانند؛ احکام بانوان، احکام پزشکان، احکام دبیران و معلمان، احکام پرستاران و... هر فرد، علاوه بر مسایل عمومی، در صنف و یا محل کار خود با مسایلی برخورد میکند؛ که فقط مربوط به همان صنف است، به همین خاطر لازم است فرد شاغل در این صنف، احکام مسایل مربوط را بداند.
در این بخش، سعی شده که فقط به احکام ویژه پرستاران و بیماران پرداخته شود.
بخش اول: احکام عبادت
نماز
نماز، ستون دین است که پیوسته روح انسان را با خدا و صفات نیکوی الهی ارتباط میدهد.
در این دنیای پرهیاهو و پر از مشغله و ناراحتیهای اعصاب و روان، تنها، ارتباط و نزدیکشدن روح به خالق است که او را آرام میکند؛ «اَلا بِذِکْرِاللَّهِ تَطْمَئنُّ القُلُوب»[۱۲] نماز، دارای آثار مهم تربیتی، اخلاقی، اجتماعی و روانی میباشد. امروزه بسیاری از روانشناسان و پزشکان دریافتهاند که دعا و نماز، و داشتن یک ایمان محکم، نگرانی، تشویش، یأس و ترس را، که علت بسیاری از بیماریهاست، برطرف میسازد.
«اِنَّ الصَّلوةَ تَنْهی عَنِ الفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَر»[۱۳]؛ بهراستی که نماز، آدمی را از بدی و زشتی بازمیدارد.
در جامعهای که مفاسد فراوان، و زمینه سقوط در گرداب هولناک گناهان فراهم باشد، یکی از عوامل مهم بازدارنده روح انسان از فرورفتن در این ورطه هولناک، نماز است؛ البته نمازی که معراج مؤمن باشد.
وضو
طهارت اسلامی، تنها نظافت ظاهری بدن و لباس از آلودگیها نیست. وضو، که بخشی از طهارت اسلامی است، مایه نشاط جسم و روح است.
غسل، گذشته از دو اثر فوق منافع جسمانی دیگری نیز دربردارد. بنابراین، اسلام برای اینکه مسلمانان همیشه نظیف و پاکیزه باشند، طهارت و نظافت را مقدمه نماز و برخی اعمال عبادی دیگر قرار داده است، و آن را عبادت محسوب میکند.
هنگام وضو، لازم است به چند نکته توجه شود:
۱. به اقتضای شغل پرستاری، ممکن است لباسهای فرم، یا مانتو و مقنعه خواهران پرستار آلوده به خون یا نجاست دیگر شود. به همین خاطر بهتر است همواره لباسی پاک و تمیز در محل کار داشته باشد که هنگام نماز از آن استفاده نماید.
۲. از آنجا که گاهی از خودکار، خودنویس یا رواننویس استفاده میشود، لازم است یادآوری شود که جوهر خودنویس و رواننویس برای وضو مانعی ندارد و جوهر خودکار نیز در صورتی که تنها رنگ باشد و جرمی نداشته باشد که روی پوست را بگیرد اشکالی ندارد ولی در صورتی که پررنگ و دارای جرم است باید برطرف شود.
۳. بخشها و مراکز درمانی که پرستارانِ زن و مرد در محیطی مختلط مشغول بهکار هستند، هنگام وضوگرفتن باید دقت شود که در معرض دید نامحرم نباشند.
سؤال: در بیمارستان خصوصی، که خوشبختانه محیطی زنانه است و پرسنل مرد و خدمه آن هم اغلب در مواقع خاص وارد میشوند. بعضی وقتها جوراب درمیآوریم، آستینها را بالا میزنیم که وضو بگیریم و یا مقنعه درمیآوریم که ناگهان مردی وارد میشود. با توجه به زنانهبودن محیط، آیا عمل این پرستار خواهر جزء گناهان عمدی است و وی گناهکار است؟ یا چیزی بر او نیست؟
جواب: اگر بعد از ورود نامحرم فوراً خود را بپوشاند گناهی مرتکب نشدهاند[۱۴].
پرستار میتواند در عبادت بیماران شریک و سهیم باشد، بهعنوان مثال؛
- اگر بیماری قادر به حرکت نیست و برای وضو آب طلب کرد، پرستار از کمک به او دریغ نورزد.
- بیمار، برای وضوگرفتن، هر مقدار از افعال وضو را که میتواند باید خودش بهتنهایی انجام دهد، و برخی از افعال را که نمیتواند انجام دهد، پرستار میتواند به او کمک کند.
در وضو، غسل و تیمم، لازم است شرایط عمومی آنها، مانند، پاکبودن و ترتیب رعایت شود.
ازجمله مسایلی که پرستاران عزیز با آن مواجه هستند و لازم است احکام آن را بدانند، وضوی جبیرهای است. که در اینجا به توضیح آن میپردازیم.
وضوی جبیرهای
از آنجا که بیمار هنگام بستریشدن در بیمارستان، در وضعیتی است که یا آگاهی کامل نسبت به وضوی جبیرهای ندارد، و یا ممکن است توانایی انجام وضوی جبیرهای را نداشته باشد، در نتیجه نیازمندِ کمک پرستار است. بنابراین، شایسته است پرستاران عزیز، احکام را آموخته و در مواقع لزوم به بیماران تعلیم دهند تا بیمار نمازش فوت نشود.
تعریف جبیره: چیزی که با آن زخم و شکستگی را میبندند (باند و گچ و...) و دارویی که روی زخم و مانند آن میگذارند،«جبیره« نامیده میشود[۱۵].
۱. اگر زخم، جراحت و یا شکستگی در محل شستن باشد، شستن آن عضو، یا امکان دارد یا ندارد. در صورت اول، بهطور معمول وضو بگیرد (باز باشد یا بتواند آن را بازکند.)
۲. در صورت دوم که شستن ممکن نیست[۱۶]، یا روی زخم باز است و یا بسته. در صورتی که روی زخم باز است، اطراف زخم را بشوید و«بنابر احتیاط« پارچهای پاک روی آن بگذارد و با دستتر روی پارچه را مسح کند. در صورتی که روی زخم بسته است، اگر بازکردن و دست تر کشیدن بر زخم ممکن باشد، اطرافش را بشوید و دست تر روی زخم بکشد.
۳. اگر برداشتن جبیره یا دست تر کشیدن ممکن نیست، اطرافش را بشوید و اگر جبیره پاک است روی آن را مسح کند و اگر جبیره نجس است، یا نمیشود روی آن را دست تر کشید، پارچه پاکی روی آن بگذارد و دست تر روی آن بکشد و اگر این کار هم ممکن نیست، در حد امکان وضو بگیرد و تیمم هم بنماید[۱۷].
۴. اگر زخم، جراحت یا شکستگی در محل مسح باشد؛ یا قسمتی از محل مسح را فراگرفته، یا تمام محل را؛
- اگر قسمتی از محل مسح است، قسمت باقیمانده را بهمقدار واجب مسح کند.
- اگر تمام محل مسح باشد و مسح ممکن است؛ و دست تر کشیدن ضرر ندارد، خواه روی زخم باز باشد و یا بتواند آن را باز کند. باید بهطور معمول وضو بگیرد. اگر ممکن نیست، روی پارچه پاکی که روی زخم قرار داده، دست تر بکشد، و اگر این هم امکان ندارد تیمم کند[۱۸].
مقدار جراحت و حکم آن
۱. اگر جراحت در قسمتی از یک عضو، مثلاً یک انگشت، یا در تمام عضو مثل کل یک دست باشد، باید وضو جبیرهای بگیرد.
۲. اگر جراحت در اکثر اعضای وضو باشد و محل تیمّم باز است، باید تیمّم بکند، و بهتر است وضوی جبیرهای هم بگیرد. اگر جراحت در بیشتر اعضای وضو باشد و محل تیمّم بسته است، باید وضوی جبیرهای بگیرد.
۳. اگر جراحت تمام اعضای وضو را فراگرفته، باید تیمّم کند[۱۹].
۴. کسی که نمیداند وظیفهاش تیمّم است یا وضوی جبیرهای،«بنابر احتیاط واجب« باید هردو را بجا آورد[۲۰].
۵. اگر به دست بیماری آنژیوکت[۲۱] بسته شده باشد طریقه انجام طهارتهای سهگانه چگونه است؟
جواب: آنژیوکت در فرض سؤال در حکم جبیره است و باید وضو و غسل جبیره انجام دهد[۲۲].
۶. کسی که نمیتواند وضو بگیرد باید از دیگری بخواهد تا او را وضو دهد. (اگر وی مزد هم بخواهد، در صورت توان مالی باید بپردازد) در این صورت باید خود او و نایب هر دو نیت وضو کنند، و آب دست خود مسح نماید؛ اگر نمیتواند باید نایبش دست او را بگیرد و بهجای مسح او بکشد. اگر این هم ممکن نیست باید از دست او رطوبت بگیرد وبا آن رطوبت، سر و پاهای او را مسح کند و بنابر احتیاط واجب، در صورت امکان، علاوه بر وضو تیمم هم بکند. اگر وظیفه او تیمم است و نمیتواند تیمم کند، باید نایب بگیرد.
۷. کسی که نایب میشود باید او را با دست خود او تیمم دهد، و اگر ممکن نباشد باید نایب، دست خود را به چیزی که تیمم به آن صحیح است بزند و به پیشانی و پشت دستهای او بکشد[۲۳].
۸. در وضوی جبیرهای جاهایی را که شستن یا مسح آنها امکان دارد باید بهطور معمول بشوید یا مسح نماید، و مواردی که امکان ندارد، دست تر بر جبیره بکشد.
خلاصه احکام وضوی جبیرهای[۲۴]
الف - جبیره در محل شستن است:
۱. روی زخم یا شکستگی باز است:
۱. ۱. گذاشتن پارچه یا پلاستیک امکان دارد.
- اگر دست تر کشیدن امکان دارد، بهتر است اول روی آن را با دست تر بکشد و بعد روی پارچه یا پلاستیک را مسح نماید.
- اگر دست تر کشیدن امکان نداد باید روی پارچه یا پلاستیک را مسح نماید.
۲. ۱. گذاشتن پارچه یا پلاستیک امکان ندارد که در اینصورت شستن اطراف زخمها و شکستگی کافی است.
۲. روی زخم یا شکستگی بسته است:
۱. ۲. اگر بازکردن امکان دارد؛ بنابر احتیاط واجب باید روی زخم را باز کرده و بعد از کشیدن دست تر بر روی آن، دوباره روی جبیره را مسح کند.
۲. ۲. اگر امکان ندارد؛ روی همان پارچه یا پلاستیک را اگر پاک است با دست تر مسح کند؛ والا چیز دیگری بهطوری که جزء جبیره حساب شود روی آن گذاشته و آن را مسح نماید.
ب - جبیره در محل مسح است:
۱. بهاندازه مسح واجب جای بدون جبیره دارد، باید همانجا را مسح نماید.
۲. ندارد:
۱. ۱. روی آن بسته است
- بازکردن امکان دارد؛ باید روی آن را باز کرده و بهطور معمول جای سالم را مسح نماید.
- بازکردن امکان ندارد؛ فقط روی جبیره را مسح میکند.
۲. ۱. روی آن باز است
- گذاشتن پارچه و دست تر کشیدن امکان دارد؛ باید پارچه یا پلاستیک را گذارد و روی آن را با دست تر بکشید.
- امکان ندارد؛ باید تیمم کند و بهتر است یک وضوی بدون مسح هم بگیرد.
نکات قابلتوجه:
۱. در جاهایی که وظیفه بیمار تیمّم است؛ مانند، بیماری که مجروح شده، در اعضای وضوی او عین نجاست چسبیده و برطرف کردن آن ممکن نیست، یا آب برایش ضرر دارد و شایسته است پرستاران محترم چیزی را که تیمم بر آن صحیح است، در محل مناسب و قابلدسترس بیماران قرار دهند.
۲. همواره در کنار تخت بیمار مهر یا شیء دیگری را که سجده بر آن صحیح است، وجود داشته باشد.
۳. در صورتی که بیمار برای وضو یا تیمم نیاز به کمک دارد، در اوقات نماز به او پیشنهاد کمک کند.
۴. در صورتی که پرستار محترم متوجه شد که بیمار وظیفهاش تیمم است؛ ولی به وظیفهاش آشنا نیست، سعی کند این وظیفه را به بیمار آموزش دهد.
موارد تیمم
در چند مورد بهجای وضو و غسل باید تیمم کرد؛ برخی از موارد آن عبارتند از:
الف - اینکه بترسد بهواسطه استعمال آب، ضرر جانی به او برسد، مریض شود، بیماریش طول بکشد، شدت پیدا کند، یا به سختی معالجه شود[۲۵].
ب - اینکه عضو وضو نجس باشد و پاککردن آن ممکن نباشد[۲۶].
ج - هرگاه وقت به قدری کم باشد که اگر وضو یا غسل کند، تمام یا مقداری از نماز را باید بعد از وقت بخواند[۲۷].
نحوه تیمم
۱. زدن کف دو دست با هم، بر چیزی که تیمّم بر آن صحیح است[۲۸].
۲. کشیدن کف دستها بر پیشانی (از رُستنگاه مو) و اطراف آن، بنابر احتیاط روی ابروها و بالای بینی.
۳. کشیدن کف دست راست بر تمام پشت دست چپ.
۴. کشیدن کف دست چپ بر تمام پشت دست راست[۲۹].
شخص بیمار اگر خودش نتواند تیمم کند، باید از دیگران؛ مثلاً پرستاران در انجام تیمم کمک بگیرد.
سؤال: شخصی که یک چشم او عمل شده و دکتر سفارش نموده که آب برای چشم ضرر دارد و از تیمّم هم، برای اینکه گردوخاک به چشم او نرود، خودداری کند، بدون وضو و تیمم، نماز چه صورت دارد؟
جواب: باید بر روی زمین یا سنگی که غبار ندارد تیمّم کند و نماز بدون وضو و تیمم قضاء دارد[۳۰].
اگر پرستار میتی را مس کرده و غسل مس میت بر او واجب شده باشد، برای اقامه نماز باید غسل کند، و اگر امکانات غسل برایش مهیا نباشد وظیفه او تیمم بدل از غسل است[۳۱].
وقت نماز
اهمیّت نماز و ضرورت بجایآوردن آن در وقت آن بر هیچ فرد مسلمانی پوشیده نیست و همه باید مراقب باشند تا نماز در وقت آن و بلکه در اوّلوقت بجایآورند لذا تذکر نکاتی چند ضروری بهنظر میرسد.
۱. حس همکاری و تقسیم کار در بین پرستاران باید بهگونهای باشد که در نحوه مددرسانی به بیماران با تعویض جا و جایگزینکردن همکاران بجای یکدیگر، هم اطاعت خالق صورت گیرد و هم رسیدگی به مخلوق.
۲. هنگام تراکم کاری شاید که به هیچوجه نمیتوان بیمار را ترک کرد و امکان جایگزینکردن فرد دیگری هم نیست، میتوان نماز را بهصورت اضطراری خواند؛ یعنی در کنار تخت مریض، همراه با رسیدگی به بیمار، از نماز، این فریضه الهی نیز غافل نشد حتی در ICU و اطاق مراقبتهای ویژه باید نماز را بخواند.
سؤال: بهجهت تراکم کاری و وجود بیماران بسیار و یا اورژانسی در بخش، بعضی مواقع ما فرصت نمازخواندن پیدا نمیکینم، مخصوصاً برای ما خانمها که حتماً باید مانتو عوض کنیم یا در محلی تدارک نماز ببینیم که نامحرم نباشد. از طرفی هم بسیار اتفاق افتاده که پرسنل برای نماز رفتهاند و بهخاطر کمبود نیرو بیمار تلف شده است. با توجه به این محدودیتها آیا نمازهای قضاءشده ما حکم عمدی پیدا میکند؟
جواب: تأخیر نماز تا بعد از وقت جایز نیست، و به هر نحو که میتوان باید نماز را در وقت بخواند[۳۲].
سؤال: با توجه به سؤال بالا، اگر پرسنل برای نماز رفتند و براثر کمبود نیرو بیماری تلف شد، آیا پرستار مزبور مقصر است یا خیر؟
جواب: بر هر شخصی که میتواند مریض را از مرگ نجات دهد واجب است او را نجات دهد و اگر کوتاهی در حفظ او کند معصیت کرده است و نجات نفس محترمه از نماز در وقت مهمتر است[۳۳].
سؤال: بعضی عملهای اورژانسی و یا جراحی ۶ الی ۷ساعت طول میکشد، بدینصورت که قبل از وقت نماز وارد اطاق عمل شده و بعد از اتمام وقت نماز، خارج میشویم، حکم نمازها در صورتی که نمیتوانیم اطاق عمل را ترک کنیم چیست؟
جواب: در اطاق عمل باید به هرنحو میتوانند نماز را بخوانند، و در صورت امکان، شیفت را عوض کنند و نماز را بهصورت معمول و غیراضطراری بخوانند[۳۴].
۳. هنگام فریضه صبح که بعضی از همکاران، بعد از انجام شیفت کاری، به استراحت میپردازند، در صورتی که بیدارنکردن آنها برای نماز صبح موجب سهلانگاری و استخفاف (سبکشمردن) امر نماز بشمار رود، باید آنها را بیدار نمود[۳۵].
نماز بیماران
گاهی بیمار ازجهت جسمی و روحی در وضعیت مناسبی نیست و ازطرفی هم مقید است که نمازش را بجا آورد، ولی نمیتواند؛ و یا آگاهی لازم از چگونگی نماز در اینگونه مواقع را ندارد؛ (زیرا تا زمانی که انسان زنده است نماز از او برداشته نمیشود) و یا اینکه طریقه نماز نشسته و یا خوابیده خواندن را نمیداند و همچنین نماز با لباس و عضو نجس را. در اینجا وظیفه پرستار این است که همانطور که به بیمار میگوید که آبخوردن برایش ضرر دارد یا راهرفتن برای وی مضر است، این مطلب را هم میتواند تذکر دهد که چون شما ضعف جسمی دارید و نمیتوانید بایستید، نمازتان را باید نشسته، یا روی همین تخت و یا حتی خوابیده بجا آورید، و در صورت بلدنبودن، طریقه نماز نشسته یا خوابیده، چگونگی آن را به بیمار آموزش دهد.
نماز نشسته (چه وقت نماز را نشسته بخوانیم)
۱. نمازگزار تا هرمقدار، و به هرنحو که توانایی دارد ایستاده نماز بخواند، نباید بنشیند، بنابراین، کسی که موقع ایستادن، بدنش حرکت میکند، یا ناچار است به چیزی تکیه دهد، یا بدنش را کج کند، یا خم شود، یا پاها را بیش از معمول باز بگذارد، باید ایستاده نماز بخواند.
امّا اگر به هیچنحو، حتی مثل حال رکوع هم نتواند بایستد، باید نماز را نشسته بخواند[۳۶].
۲. نمازگزاری که میتواند بایستد اما میترسد بهخاطر ایستادن، مریض شود یا ضرری به او برسد یا بهبودیش طولانی شود، میتواند نماز را نشسته بخواند[۳۷].
تذکر: نمازگزار تا هر مقداری که قدرت دارد، باید نماز را ایستاده بخواند[۳۸].
۳. اگر کسی فقط«یک یا چند رکعت را« میتواند ایستاده بخواند، باید همان مقدار را ایستاده، و بقیه رکعات را نشسته بخواند. اگر نشسته نیز نتواند، باید بهصورت خوابیده بخواند[۳۹].
۴. نمازگزاری که نشسته نماز میخواند، اگر بعد از خواندن (مثلاً حمد و سوره« بتواند بایستد و رکوع را ایستاده بجاآورد، باید بایستد و از حال ایستاده به رکوع برود[۴۰].
چگونگی نماز نشسته
۱. در نماز نشسته نمازگزار باید راست بنشیند[۴۱]. و در موقع نماز صورت و سینه و شکم او روبه قبله باشد. اگر مجبور است در موقع نشستن کف پاهایش را بر زمین بگذارد با رعایت روبه قبله بودن صورت و سینه و شکم، لازم نیست که ساق پای او نیز روبه قبله باشد[۴۲].
۲. در نماز نشسته، نمازگزار برای رکوع باید بهقدری خم شود که صورت مقابل زانوها برسد؛ بهتر است صورت نزدیک جای سجده برسد[۴۳]. اگر نمیتواند برای سجده پیشانی را بر زمین برساند، باید بهمقداری که میتواند خم شود و مُهر یا چیز دیگری، که سجده بر آن صحیح است، را روی چیز بلندی گذاشته و طوری پیشانی را بر آن بگذارد که بگویند سجده کرده است؛ ولی باید کف دست و زانوها و انگشتان پا را بهطور معمول بر زمین بگذارد[۴۴].
چه وقت نماز را خوابیده بخوانیم
۱. نمازگزار، اگر به هیچ نحو نمیتواند بایستد یا بنشیند، باید نماز را بهصورت خوابیده بخواند. همچنین اگر میتواند بایستد و بنشیند؛ اما میترسد که بهواسطه ایستادن و نشستن مریض شود یا ضرری به او برسد، میتواند«خوابیده« نماز را بخواند[۴۵].
۲. نمازگزاری که خوابیده نماز میخواند، اگر در بین نماز بتواند بنشیند، باید مقداری را که میتواند نشسته بخواند. همچنین اگر میتواند بایستد باید مقداری را که میتواند، ایستاده بخواند[۴۶].
۳. نمازگزار در موقع انتقال از حالتی به حالت دیگر (مثلاً از حالت ایستاده به نشسته یا خوابیده و بالعکس) نباید ذکر بگوید؛ بلکه ذکر را باید بعد از آرامش بدن بگوید[۴۷].
چگونگی نماز خوابیده
۱. نمازگزاری که بهصورت خوابیده نماز را میخواند باید به پهلوی راست طوری بخوابد که جلوی بدن او روبه قبله باشد. اگر نمیتواند، باید به پهلوی چپ طوری بخوابد که جلوی بدن او روبه قبله باشد. اگر به این طریق هم نمیتواند، باید به پشت بخوابد؛ بهطوری که کف پای او روبه قبله باشد.
۲. برای«رکوع و سجده« واجب است تا حد امکان خم شود؛ اگر امکان ندارد، با سر اشاره کند؛ ولی برای سجده بیشتر از رکوع اشاره کند.
اگر این را نیز نمیتواند بهوسیله باز و بستهکردن چشمها رکوع و سجود کند.
۳. کسی که به هیچوجه نمیتواند برای رکوع خم شود«بنابر احتیاط واجب» مهر یا چیز دیگری را که سجده بر آن صحیح باشد روی پیشانی خود قرار دهد[۴۸].
استفتاء
۱. سؤال: کسانی که مجبورند بهرو خوابیده و در همان حال نماز بخوانند، وظیفهشان برای نماز و قبله چیست؟
جواب: طوری بخوابند که پاهایشان روبه قبله باشد[۴۹].
۲. سؤال: کسی که روی تخت بیمارستان خوابیده و خود عاجز بوده و امکان تغییر جهت تخت بهسوی قبله هم نیست، تکلیفش برای نماز چیست؟
جواب: اگر نمیتواند روبه قبله کند (ولو صورت)، به همان نحو نماز بخواند کافی است[۵۰].
بیدارکردن بیمار برای نماز
بیدارکردن هماتاقی واجب نیست ولی در صورتی که موجب سهلانگاری و استخفاف به امر نماز باشد، باید آنها را بیدار نمود[۵۱].
سخنی با پرستاران
پرستاران به اقتضای حرفه و شغلشان با بیماران متعدد و متفاوت برخورد دارند که دارای شرایط یکسانی نبوده و تنها وجه مشترک آنها بیماری و مریضی است.
شاغلین در بیمارستان خوب میدانند، بیماران در واقع میهمانانی هستند که مدتی برای کاهش درد و بیماری نزد آنان میباشند؛ بنابراین، بهعنوان میزبان، دانستن چند نکته ضروری است:
۱. تصوری باطل در بین برخی بیماران و پرستاران وجود دارد که معتقدند بیمار که بستری شد لازم نیست اعمال عبادی خویش را انجام دهد. زیرا سِرُم بهدست دارد و نباید حرکت کند. استراحت مطلق باید بنماید و یا اینکه خانم جهت زایمان آمده و منتظر وضعحمل است و یا اینکه جهت استراحت ویژه برای نجات جنین خود از خطر سقط بستری شده و... با نگاهی سطحی و گذرا میتوان بهخوبی دریافت که این علل و بیماریها، هیچکدام دلیل نمیشود که بیمار نمازش را ترک کند. حتی خانمی که جهت زایمان آمده و مقداری هم خون دیده ولی هنوز زایمان نکرده است، اگر وقت نماز شد، نماز همچنان بر او واجب است. خون زمانی حکم نفاس دارد که اولین جزء بچه از شکم مادر خارج شود[۵۲].
پرستاران بهعنوان میزبانان مهربان و دلسوز علاوه بر رسیدگی غذایی و دارویی به جسم بیمار، لازم است به غذای روح آنها نیز توجه داشته باشند.
در بسیاری از مواقع این آگاهیدادن شما به بیماران میتواند نقش مؤثری داشته باشد. زیرا عبادات از مهمترین مسائل اساسی زندگی است و در همهجا مقدم هستند؛ در خانه، محل کار، تفریح و حتی در ایام بیماری.
۳. چینش تختها، حتیالمقدور بهطرف قبله و بهگونهای باشد که بیماری که وظیفهاش خواندن نماز بر روی تخت یا بهصورت خوابیده است از این جهت مشکلی نداشته باشد.
۴. جهت قبله در هر اطاق مشخص، آب برای وضو و خاک برای تیمم موجود باشد.
۵. مُهر و یا چیزی که سجده بر آن صحیح است برای کسانی که نمیتوانند به نمازخانه بروند وجود داشته باشد.
۶. در بخش خواهران اگر ممکن است سجاده بههمراه یک چادر نماز برای خواهران بیمار و یا همراه موجود باشد.
۷. بیمارانی که نیاز به کمک دارند از طرف بهیاران و پرستاران امداد شده تا این عزیزان عبادتشان را بجا آوردند. مسلماً در ثواب نمازهای آنها سهیم خواهند بود.
نماز با بدن یا لباس نجس
یکی از شرایط لباس نمازگزار، پاک بودن است.
۱. اگر نمازگزار بداند که بدن و لباس نجس است و ازروی عمد و آگاهی نماز بخواند، نمازش باطل است.
۲. اگر نمیدانسته که با بدن و لباس نجس نماز باطل است و با همان بدن و لباس نجس نماز خوانده، نمازش باطل است.
۳. اگر فراموش کند که بدن یا لباسش نجس است، نمازش باطل است و باید دوباره بخواند.
۴. اگر شک کند که همان وقت نجس شده یا قبلاً نجس بوده؛ چنانچه بتواند لباسش را درآورد، باید با بدن پاک و پوشش لازم، نماز را بخواند و گرنه در وسعت وقت، نماز باطل و در کمی وقت بهصورت نماز برهنگان (بدون لباس)، نماز بخواند و اگر نمیتواند برهنه نماز بخواند با همان لباس نجس نماز بخواند.
استفتاء
سؤال: اگر بعد از نماز متوجه شود که لباس یا بدنش نجس بوده، آیا نمازش صحیح است؟
جواب: صحیح است[۵۳].
سؤال: شخصی که نماز خوابیده میخواند، در صورتی که ملافه زیر پایش نجس باشد، آیا برای نماز اشکال دارد یا خیر؟
جواب: مانعی ندارد.
البته اگر این ملافه برای پوشش و حکم ساتر عورت داشته باشد باید پاک باشد[۵۴]. بنابراین در صورتی که بیمار به علت کمبود ملافه پاک مجبور شد از ملافه ناپاک استفاده کند این ملافه نجس نباید بهعنوان پوشش بدن استفاده شود.
مواردی که میتوان با بدن یا لباس نجس نماز خواند عبارتند از:
۱. نجاست بهواسطه زخم یا جراحتی باشد که در بدن اوست[۵۵]؛ با این شرایط که؛ زخم بهبود نیافته[۵۶]؛ آبکشیدن بدن یا لباس و یا تعویض لباس هم معمولاً سخت و دشوار باشد[۵۷]؛ و جراحت سطحی و جزئی نباشد که بهزودی خوب شود.
بنابراین اگر خونِ بریدگی و زخمی که بهزودی خوب میشود و شستن آن آسان است، در بدن یا لباس نمازگزار باشد، باید خون را برطرف نماید، یا لباس را برای نماز عوض کند وگرنه نماز او باطل است[۵۸].
۲. خون، کمتر از یکدرهم باشد (تقریباً بهاندازه یک بند انگشت)
۳. در حال اضطرار و ناچاری که امکان پاککردن آن را ندارد، هرچند بیش از یک بند انگشت باشد.
۴. لباس زن پرستار بچه، که لباس دیگری ندارد، اگر روزی یکبار آن را آب بکشد کافیست[۵۹].
۵. لباس نجس کوچکی که نمیتوان با آن ستر عورت نمود (مانند جورابِ کوتاه).
بخش دوم: طهارت
از امتیازات دین اسلام، اهمیت فوقالعادهای است که برای طهارت و نظافت قایل شده؛ تا آنجا که نظافت را مبنای دین قرار داده؛ (بُنِیَ الدّینُ عَلَی النِّظافَة)[۶۰] و طهارت را نصف ایمان معرفی کرده است (اَلطُهُورُ نِصْفُ الأیمان)[۶۱]
با پیشرفت بشر در علوم، بهداشت، کشف میکروب و تهیه دستگاههای آزمایشگاهی، اهمیت نظافت و طهارتی که اسلام بیان کرده و ارتباط آن با سلامت انسان بهخوبی آشکار میشود.
خون
۱. یکی از نجاسات، خون است، امّا نه هر خونی، بلکه خون انسان و حیوانهایی که خون جهنده دارند.
۲. اگر در مایعی شک کند که خون است یا نه، پاک میباشد؛ بهعنوان مثال، اگر از زخم یا دُمل مقدار کمی مایع زردرنگ خارج شده و شک دارد که خون است یا نه، پاک میباشد[۶۲].
۳. زردابهای که در حال بهبود زخم و اطراف آن پیدا میشود، اگر معلوم نباشد که با خون مخلوط است، پاک است[۶۳].
سؤال: اگر ظرفی که محتوی آب کمتر از کر باشد و با خون یا فراوردههای خونی نجس شده باشد، بجوشد، آیا بخار آن پاک است؟ و آیا فراوردههای خونی مانند پلاسما و سِرم نجس است؟ اگر با همین شرایط بهجای خون ادرار باشد، آیا بخار آن پاک است یا نه؟
جواب: بخار پاک است؛ ولی سِرمی که از فراوردههای خون است، نجس است مگر در صورتی که صدق خون بر آن نشود[۶۴].
سؤال: اگر از فراوردههای خونی، مثل (پلاسما و...) روی بدن یا لباس بریزد حکم آن چیست؟
جواب: نجس است، مگر در صورتی که صدق خون بر آن نشود[۶۵].
انتقال خون و خرید و فروش آن
۱. انتقال خون از بدن انسان به انسان دیگر، یا از بدن حیوان به بدن انسان اشکال ندارد.
۲. انتقال خون غیرمسلمان به بدن مسلمان اشکال ندارد.
۳. خرید و فروش خون برای استفاده بیماران و مجروحان اشکال ندارد.
۴. اگر گرفتن خون برای صاحب آن ضرر داشته باشد، اشکال دارد؛ خصوصاً اگر ضرر زیاد باشد[۶۶].
عضو جداشده
۱. اگر عضوی از بدنِ انسان قطع شود و بهصورت آویزان، متّصل به بدن باشد، تا زمانی که اتصال دارد (هرچند فقط بهوسیله پوست) پاک است؛ امّا همین که از بدن جدا شود، نجس میشود و اگر با رطوبت به چیزی برخورد کند، آن را نجس میکند[۶۷].
۲. اگر دندان بهتنهایی کشیده شود، نجس نیست؛ امّا اگر همراه با آن گوشت باشد نجس است[۶۸].
- اگر جنین، قبل از آنکه در او روح دمیده شود، سِقط شود، نجس است[۶۹].
میت یا انسان مرده
یکی دیگر از اقسام نجاسات مردار یا انسان مرده است. از آنجا که پرستاران گرامی در بیمارستان با جسد سروکار دارند برخی از احکام جسدِ انسان ذکر میشود:
۱. شرط نجسبودن میت، آن است که روح از تمام بدنش خارج شود. بنابراین اگر بهطور کامل، روح از بدن خارج نشده باشد، نجس نمیباشد[۷۰].
۲. اگر کسی بدن انسان مردهای را که سرد شده و غسلش ندادهاند، مس کند (یعنی جایی از بدن خود را به آن برساند) باید غسل مس میت نماید، حتی اگر ناخن و استخوان او به ناخن و استخوان میت برسد.
توجه: اگر هنگام معاینه، رسیدگی یا حمل بیمار، متوجه شد که روح از بدن وی خارج شده و بدن نیز سرد شده است، در صورت تماس پوستی مستقیم (مثلاً بدون دستکش) با میت سرد شده، غسل مسّ میت واجب میشود؛ ولی اگر بدن هنوز گرم است، غسل، واجب نیست[۷۱].
احکام محتضر
محتضر کسی است که در آستانه مرگ قرار دارد و در حال جاندادن است.
با توجه به اینکه برخی از بیماران در بیمارستانها جان میدهند و غالباً در لحظات آخر، پرستاران و بهیاران زحمتکش با آنان سروکار دارند، ازاینرو لازم دانسته شد که مسایل ضروری بیماران در حال احتضار را بیان کنیم:
۱. روبه قبلهکردن محتضر بر هر مسلمانی واجب است[۷۲].
۲. مسلمانی که در حال جاندادن است؛ مرد باشد یا زن، کوچک باشد یا بزرگ، باید او را به پشت خواباند؛ بهطوری که کف پاهایش به طرف قبله باشد. اگر خوابانیدن او به این نحو ممکن نیست«بنابر احتیاط واجب« تا اندازهای که ممکن است باید به این دستور عمل شود. چنانچه خواباندن او به کیفیت مذکور به هیچ قسم ممکن نباشد به قصد احتیاط او را روبه قبله بنشانند؛ اگر آن هم ممکن نباشد، باز به قصد احتیاط او را به پهلوی راست یا به پهلوی چپ روبه قبله بخوابانند[۷۳]. شایسته است در بخشهایی از بیمارستان که احتمال فوت بیمار بیشتر است؛ مانند ICU، چینش تختها و نصب دستگاههای کنترلکننده علایم حیاتی بیمار را بهگونهای قرار دهند که بیمار همواره روبه قبله باشد.
سؤال: بیماری که در حال احتضار (ICU) است و با ۹۹٪ احتمال فوت او میباشد، و ما تنها با ۱٪ احتمال زندهماندن، روی بیمار کار میکنیم، بهعلت دستگاههای متعدد نمیتوان بیمار را روبه قبله کرد و یا بهعلت تراکم کاری شهادتین و... را نمیتوان برایش گفت، آیا ما مسئول هستیم؟
جواب: اگر روبه قبله کردن محتضر ممکن نیست تکلیفی ندارید ولی مجرد تراکم کاری مسقط تکلیف نمیشود و تلقین و شهادتین مستحب است[۷۴].
۳. مستحب است شهادتین و اقرار به دوازده امامعلیهالسلام و سایر عقاید حقه را، به کسی که در حال جاندادن است طوری تلقین کنند که بفهمد. همچنین مستحب است چیزهایی را که گفته شد تا وقت مرگ تکرار کنند[۷۵].
۴. تنها گذاشتن محتضر، گذاشتن چیز سنگین روی شکم او، بودن جُنُب و حائض نزد او، حرفزدن زیاد، گریهکردن و تنها گذاشتن زنها نزد او مکروه است[۷۶].
۵. خواندن قرآن؛ بهویژه سورههای یس، صافات، احزاب و آیةالکرسی، بر بالین محتضر مستحب است[۷۷].
راه ثابتشدن نجاست
در بیمارستان گاهی با اشیایی برخورد میشود که پاک یا نجسبودن آنها مشکوک است. حکم کلی اینگونه اشیاء این است که ازنظر شرعی، هرچیز را میتوان پاک دانست، مگر آنکه نجاست آن بهوسیله یکی از راههای زیر ثابت شود:
الف - خود انسان یقین کند که آن شیء نجس است.
ب - کسی که آن چیز در اختیار اوست بگوید. (اگر پرستار و یا بیمار دیگر بگوید ظرف یا چیزی که در اختیار اوست نجس است باید از آن اجتناب کند خواه عادل باشد یا فاسق، مسلمان باشد یا کافر).
ج - دونفر مرد عادل بگویند[۷۸].
بنابراین؛
۱. اگر یقین به نجاست غذا یا چیزی که برای او میآورند ندارد، آن غذا یا آن چیز پاک است.
۲. چیزهایی که از خارج میآورند مانند: دارو، عطر، روغن و صابون، اگر انسان یقین به نجاست آنها نداشته باشد، پاک است[۷۹].
۳. بیماران غیرمسلمان و افراد لاابالی که انسان یقین به نجاست آنها نداشته باشد، پاک هستند.
۴. وسایل و لوازمی که در بیمارستان وجود دارد؛ ازجمله ظروف غذا، حوله حمام و دستشویی، صابون، رختخواب، تخت و سایر چیزها پاک است. مگر آنکه نجسبودن آنها ثابت باشد[۸۰].
استفتاء
۵. سؤال: تماس دست با انواع الکل (صنعتی، شیمیایی و...) چگونه است؟
جواب: اگر معلوم نیست که الکل مستکننده و از چیز مایع بهدست آمده محکوم به طهارت است[۸۱].
۶. سؤال: مصرف الکل سفید حکمش چیست؟ در بخش کودکان مجبور به تزریق آمپول هستم و هربار آبکشیدن دشوار است. آیا جایز است همراه داشتن لباس و مقنعهای که نمیدانیم دست آغشته به الکل به آن تماس پیدا کرده یا نه؟
جواب: الکلی که در اصل مایع نباشد، محکوم به طهارت است؛ هرچند که مسکر باشد. بهکارگیری آن در امور طبی و غیر آن مانع ندارد و نمازخواندن با لباسی که به این قسم الکل آغشته شده صحیح است و احتیاج به تطهیر ندارد[۸۲].
۷. پرستارانی که در محیط کاری و بیمارستان مجبورند با پرستاران یا همکاران اهل کتاب، مانند مسیحی یا زردشتی و کسانی که هیچ اعتقادی به نجاست و پاکی ندارند، و یا جمعی از کسانی که مسلمانند ولی آشنا به احکام نبوده و رعایت پاکی و نجاست را نمیکنند، همکاری نمایند بهنظر اکثر مراجع تقلید، اهل کتاب مانند زردشتیها و یهودیان و مسیحیان پاک هستند و اشیایی که معلوم نیست پاک یا نجس است محکوم به طهارت است.
۸. مکان اداری و حتی درمانی بیمارستانها، چنانچه یقین به نجس شدن آنها و اشیاء و وسائل و روی آنها نباشد، محکوم به طهارت است.
بنابراین، صَرفِ غذا، مایعات و چای در ظروف رستوران یا سلفسرویس اینگونه اماکن که افراد غیرمسلمان و کسانی که اهل رعایت مسایل نیستند و از ظروف مشترک استفاده میکنند، اگر علم به نجاست غذا و ظروف نباشد، اشکال ندارد[۸۳].
۹. اگر سوزن و مانند آن در بدن فرورود و در داخل بدن با نجاست برخورد کند، در صورتی که پس از بیرونآمدن، آلوده به نجاست نباشد، پاک است.
۱۰. هنگام برخورد چیز پاک یا نجس، مثل دست پاک با ملافه و شیء نجس، اگر شک کنیم که یکی از آندو مرطوب بوده یا نه، یا بدانیم که یکی از آندو مرطوب بوده، امّا در سرایت رطوبت یکی به دیگری شک کنیم، چیز پاک همچنان پاک میباشد[۸۴].
مثال: اگر دست یا بدن به ملافه نجس برخورد کند، امّا یقین به سرایت رطوبت نداشته باشد، پاک است.
خوردن و آشامیدن چیز حرام یا نجس برای معالجه
۱. اگر مداوای مرضی که تحمل آن بهطور معمول ممکن نیست، متوقف بر خوردن یا آشامیدن چیز حرام یا نجس باشد و معالجه آن منحصر در استفاده از آن دارو باشد، خوردن و آشامیدن آن، اشکال ندارد[۸۵].
۲. در مواردی که خوردن یا آشامیدن حرام یا نجس، جایز است، باید به مقدار ضرورت اکتفا کند و زیاد بر آن جایز نیست[۸۶].
۳. در صورتی معالجه بیمار با خوردن چیز نجس و حرام جایز است که پزشکان ماهر و مورد اطمینان معالجه بیمار را منحصر در خوردن آن تشخیص دهند و بهطور متعارف راه دیگری نباشد[۸۷].
۴. سؤال: شنیده میشود که بعضی از شربتهای تقویتی و بعضی شربتهای سینه، الکل طبّی (مستکننده) در فرمول آنها بهکار رفته، تجویز و یا فروش آنها در داروخانهها چه حکمی دارد؟ آیا لازم است نجاست آنها را به مریض تذکر داد؟
جواب: اگر معلوم است که در آن شرابِ حرام بکار رفته است، تجویز و صَرف (خوردن) آن جایز نیست مگر در موارد ضرورت و انحصار علاج به آن؛ ولی در صورت شک مانع ندارد و تحقیق زیاد لازم نیست[۸۸].
تطهیر اشیای نجس
باید توجه داشت هرچند در برخی موارد پاکبودن و پرهیز از اشیاء نجس واجب است، مثل خوردنیها و آشامیدنیها و بدن و لباس نمازگزار، امّا پاکبودن تمام محیط زندگی و ابزار و وسایل کار ضرورتی ندارد و واجب نیست و برفرض که بخواهند آن مکانها و اشیاء را نیز تطهیر کنند با امکاناتی که امروزه در اختیار دارند، مثل آب شیر متصل به منبع کُر و شیلنگ و امثال اینها، کار دشواری نخواهد بود.
سؤال: جایی از منزل یا بیمارستان که نجس میشود و امکان اینکه آب جاری یا قلیل روی آن ریخته و از محلی خارج شود نمیباشد، برای پاککردن آن جاها به چه ترتیب باید عمل شود؟
جواب: اگر بهوسیله آب کُر تمام محل نجس شسته شود و غساله از محل نجس رد شود، پاک میشود[۸۹].
- لباس آلوده به خون و یا نجاستی دیگر، پس از تطهیر در صورتی که عین نجاست یا خون ازبین برود هرچند رنگ آن باقی باشد، پاک میشود[۹۰].
روزه
روزه یکی از احکام ضروری اسلام است که برای سلامتی جسم و روح انسان فوائد فراوانی دارد.
چون برخی از بیماران بهجهت مضرّ بودن روزه از این تکلیف مستثنی هستند و نباید روزه بگیرند، بنابراین جادارد برخی از احکام بیماران و پرستاران آنها را یادآور شویم:
۱. از شرایط صحیحبودن روزه مضرّنبودن آن است؛ بنابراین، اگر کسی؛
الف - یقین دارد که بهواسطه روزه بیماریش شدید میشود، یا بهبودیش طول میکشد، یا دچار درد شدید میشود، نباید روزه بگیرد. اگر روزه گرفت، جایز است افطار نماید بلکه واجب است[۹۱].
ب - اگر کسی یقین ندارد؛ بلکه احتمال میدهد که بیماریش شدید شود یا بهبودیش طول کشد یا دچار درد شدید شود، در صورتی که احتمال عقلایی باشد، نباید روزه بگیرد و اگر روزه گرفت، جایز است افطار کند بلکه واجب است. البته{P. همان.P}
اگر«ضعف» شدیدی داشت، به حدی که عادتاً قابل تحمل نباشد، در اینصورت افطارکردن اشکال ندارد[۹۲]. همچنین بیماری که زیاد تشنه میشود و این تشنگی غیرقابل تحمل است یا تحملش مشقت دارد روزه بر او واجب نیست (در صورت دوّم که روزه برایش مشکل است، افطار کرده هرروز یکمدّ طعام به فقیر بدهد)[۹۳] و احتیاط واجب آن است که بیشتر از مقداری که ناچار است آب نیاشامد و چنانچه بعداً بتواند باید روزههایی را که نگرفته، قضا کند[۹۴] (بنابر احتیاط واجب)
۲. سؤال: چنانچه پزشک، بیماری را از روزهگرفتن منع کند، -با توجه به این که بعضی از دکترها نسبت به مسایل واقعی شرعی اطلاع دقیقی ندارند، آیا نظریه دکتر در این مورد قابلاجراست و باید عمل کرد؟
جواب: اگر موجب خوف ضرر باشد، نباید روزه بگیرد[۹۵].
۳. سؤال: شخصی به بیماریِ زخممعده مبتلا است؛ اطباء میگویند روزه برایت ضرر دارد، ولی خودش شک دارد که روزه برایش ضرر دارد یا خیر، در این مورد تکلیفش چیست؟
جواب: اگر احتمال ضرر میدهد، نباید روزه بگیرد[۹۶].
۴. کسانی که به ضعف چشم مبتلا هستند، در صورت خوف ضرر، باید روزهها را افطار نمایند[۹۷].
- خانمهای باردار که زمان وضعحمل آنها نزدیک است و روزه برای خود و یا حمل او ضرر داشته باشد، باید افطار نماید[۹۸].
۵. مصرف قرصهای ضدبارداری، برای جلوگیری از خونریزی و عادت ماهیانه زنانه، در صورتی که مضرّ به حال شخص نباشد، اشکالی ندارد[۹۹]. همچنین مصرف نوعی داروی طبی«اسیری» که جهت تسکین آسم و تنگی نفس استعمال میشود، مضر به روزه نیست[۱۰۰]، زیرا اکل و شرب (خوردن و آشامیدن) بر آن صدق نمیکند.
۶. سؤال: آیا واردکردن دستگاه آندوسکوپی در معده برای عکسبرداری، بدون واردکردن چیزی که مبطل روزه باشد، روزه را باطل میکند؟
جواب: مبطل نیست[۱۰۱].
۷. داخلکردن وسایل دندانپزشکی در دهان، برای معاینه، مضرّ به روزه نیست. در صورتی که چیزی از آن را نخورند[۱۰۲].
۸. اگر بیماری، روزه باشد و در حین روزه نیاز به عمل جراحی پیدا کند، بیهوشی او موجب بطلان روزهاش میشود و باید روزه آن روز را قضا نماید.
۹. سؤال: پرستاری هستم که در بخش ICU بیمارستانی مشغول به خدمت میباشم. در یکی از سحرهای ماه مبارک چند بیمار بدحال به بخش آوردند که نیاز به مراقبتهای ویژه و شدید داشتند.
بهجهت انجام مراقبتها و حساسیت حال و موقعیت بیماران و تنهابودن بنده در بخش نتوانستم از غذایی که آورده بودند مصرف کنم (در ضمن ازجهت بدنی دارای ضعف هستم که به هیچوجه نمیتوانم گرسنگی را تحمل نمایم) من روزه آن روز را نگرفتم چون فکر میکردم مضر به حالم میباشد. سؤال من این است که وظیفه من در آن هنگام چه بوده، آیا باید روزه آن روز را میگرفتم؟
جواب: گرفتن روزه واجب است؛ ولی در اثناء روزه اگر خوف مرض پیش آمد و یا آنکه ادامه روزه سخت شد افطار بنماید[۱۰۳].
تزریق برای روزهدار
احتیاط واجب آن است که روزهدار از استعمال آمپولی که بهجای غذا بهکار میرود، خودداری کند؛ بنابراین، سرمهای غذایی برای روزهدار، بنابر احتیاط واجب، اشکال دارد؛ ولی استعمال آمپولی که عضو را بیحس میکند یا بهجای دوا استعمال میشود و همینطور آمپول تقویتی، در حکم خوردن و آشامیدن نیست و روزه را باطل نمیکند[۱۰۴].
نکته: در صورتی که معلوم نیست روزه برای بیماری ضرر دارد یا نه، نباید بیجهت مریض را از روزهگرفتن نهی کرد؛ بلکه لازم است با نظر پزشک متخصص روزهاش را افطار کند یا بگیرد.
خمس
اسلام از همه مسلمانها بهصورت تکلیف شرعی خواسته است تا یکپنجم پسانداز خود را طبق ضوابط خاص از دارایی خارج کرده به مرجع تقلید خود و ترجیحاً به ولیامر مسلمین بپردازند، تا در راستای پیشرفت و تبلیغ دین اسلام و محرومیتزدایی هزینه شود.
برای پرداخت خمس که وظیفه قرآنی هر مسلمان بالغ است[۱۰۵] و موجب پاکی و پاکیزگی مالی و روحی انسان میشود[۱۰۶] باید به روش زیر عمل کرد:
۱. تعیین سال خمسی: اولین درآمد و حقوقی را که کسب میکند آغاز«سال خمسی» خود قرار میدهد[۱۰۷] و پس از گذشت یکسال قمری یا شمسی[۱۰۸]، زمان اصلی محاسبه و پرداخت خمس فرامیرسد.
۲. محاسبه درآمدها و خرجکردها: آن مقدار از درآمد که در طول سال به مصرف رسیده و یا کالاهایی که مورد نیاز است خریداری کرده، در صورتی که متناسب با شأن اجتماعی و وضع خانوادگی او باشد، مشمول قانون خمس نمیشود.
۳. پرستارانی که درآمد و پسانداز دارند، باید برای محاسبه خمس بهمرجع تقلید یا نماینده ایشان مراجعه کنند، چون ممکن است برخی از اموال نیاز به مصالحه داشته باشد و این کار توسط خود افراد ممکن نیست.
بخش سوم: احکام اجتماعی
- ↑ اصول کافی، ج۳، ص285.
- ↑ اصول کافی، ج۳، ص279.
- ↑ صحیح مسلم، ج۲، کتاب جهاد و السیر، باب۱۷۹ù48.
- ↑ صحیفه نور، ج۱۲، ص81.
- ↑ بحارالانوار، ج۷۶، ص368.
- ↑ بحارالانوار، ج۴۳، ص173.
- ↑ بحارالانوار، ج۲۲، ص507-506.
- ↑ در تاریخ آمده که در جنگ احد فاطمه زهراعلیهاالسلام همراه زنان به اُحُد (در ۶کیلومتری مدینه) رفت. در این نبرد رسولخداصلی الله وعلیه وآله بهشدت زخمی شد و علیعلیهالسلام نیز جراحاتی برداشت. حضرت فاطمهعلیهاالسلام خون از چهره پیامبرصلی الله وعلیه وآله میشست و علیعلیهالسلام با سپر خود آب میریخت. هنگامی که فاطمهعلیهاالسلام مشاهده کرد که خون بندنمیآید؛ قطعه حصیری را سوزانید و خاکستر آن را بر زخم پاشید تا خون بند آمد. (بحار، ج۲۰، ص۳۱ و سیره ابنهشام، ج۳، ص106).
- ↑ میزانالحکمه، ج۳، ص239.
- ↑ بحارالانوار، ج۸۱، ص225.
- ↑ توضیحالمسائل، مسأله11.
- ↑ سوره رعد، آیه۲۸، ترجمه آیه: آگاه باشید، که تنها با یاد خدا دلها آرام میگیرد.
- ↑ سوره عنکبوت، آیه45.
- ↑ استفتاء از آیةاللَّه خامنهای (حفظهاللَّه).
- ↑ رساله امام، قبل از مسئله۳۲۴. جبیره را از آن جهت جبیره گفتهاند که موجب جبران و بهبودی زخم میشود.
- ↑ بهخاطر نجاستی که نمیتوان آن را پاک کرد یا بهخاطر ضررداشتن آب.
- ↑ تحریرالوسیله، ص۳۱، م۱، ۵، ۶؛ عروةالوثقی، ص۲۵۶ الی 258.
- ↑ تحریرالوسیله، ص۳۱، م۵ ۱؛ عروةالوثقی، ص۲۶۰، م4.
- ↑ عروةالوثقی، ص۲۵۷تا۲۵۹ و تحریرالوسیله، ص۳۲، م3.
- ↑ رساله امام، م۳۴۳؛ عروةالوثقی، ص۲۷۰، م34.
- ↑ آنژیوکت، لوله پلاستیکی است که داخل رگ قرار میگیرد و بهوسیله چسب به بدن چسبانده میشود تا از طریق آن سرم به بدن بیمار تزریق شود.
- ↑ جامعالمسائل آیةاللَّه فاضل لنکرانی، ص۵۴، س143.
- ↑ توضیحالمسائل آیةاللَّه فاضل لنکرانی، مسائل۷۱۰ù288.
- ↑ احکام نماز (محمد وحیدی).
- ↑ عروةالوثقی، ص467.
- ↑ عروةالوثقی، ص۲۶۵، مسئله23.
- ↑ رساله امام، مسئله678.
- ↑ در تحریرالوسیله، ج۱، ص۱۰۴-۱۰۱ آمده است که تیمم بر خاک، سنگ و شن صحیح است.
- ↑ تحریرالوسیله، ص۱۰۵، مسئله1.
- ↑ استفتائات امام، ج۱، ص92.
- ↑ تیمم بدل از غسل مانند تیمم بدل از وضو است فقط در نیت فرق دارد.
- ↑ برگرفته از استفتاءات امام، ص۱۷۴، ج1.
- ↑ استفتاء از آیةاللَّه خامنهای (حفظهاللَّه).
- ↑ برگرفته از استفتاءات امام، ج۱، ص174.
- ↑ همان، ص133.
- ↑ رساله امام خمینی، مسئله970.
- ↑ رساله امام، مسئله۹۷۵ و عروةالوثقی، ص۶۴۰، مسئله23.
- ↑ تحریرالوسیله، ص۱۶۴، مسئله7.
- ↑ همان.
- ↑ رساله امام، مسئله972.
- ↑ رساله امام، مسئله971.
- ↑ همان، مسئله778.
- ↑ رساله امام، مسئله1027.
- ↑ همان، مسئله1070.
- ↑ همان، مسئله975.
- ↑ همان، مسئله972.
- ↑ همان، مسئله969.
- ↑ عروةالوثقی، ص۶۳۷، مسئله15.
- ↑ به نقل از کتاب احکام جانبازان و بیماران، ص169.
- ↑ همان، ص120.
- ↑ برگرفته از استفتاءات امام، ج۱، ص133.
- ↑ توضیحالمسائل امام، مسئله308.
- ↑ استفتاءات امام، ج۱، ص139.
- ↑ به نقل از احکام جانبازان و بیماران، ص133.
- ↑ رساله امام، مسئله850.
- ↑ تحریرالوسیله، ص۱۲۰، مسئله1.
- ↑ رساله امام، مسئله849.
- ↑ همان، مسئله850.
- ↑ جامعالمسائل، آیةاللَّه فاضل لنکرانی، ص۸۱، سؤال251.
- ↑ کنزالعُمّال، حدیث26002.
- ↑ حدیث از رسولاکرمصلی الله وعلیه وآله به نقل از کتاب جامعالسعادات، ج۳، ص248.
- ↑ عروةالوثقی، ج۱، ص۶۵، مسئله8.
- ↑ رساله امام، مسئله104.
- ↑ استفتاءات امام، ج۱، ص99.
- ↑ همان.
- ↑ احکام جانبازان و بیماران، ص20.
- ↑ عروةالوثقی، ج۱، ص۶۲، مسئله۱۴ و ص۳۷، مسئله30.
- ↑ رساله امام، مسئله16.
- ↑ همان، مسئله10.
- ↑ عروةالوثقی، ص۶، مسئله11.
- ↑ غسل مس میت، ازنظر کیفیت و انجام آن مانند غسلهای دیگر است و تنها در نیت فرق میکند، که قبل از شروع غسل؛ نیت انجام غسل مس میت مینمائیم.
- ↑ رساله امام، مسئله535.
- ↑ همان، مسئله533.
- ↑ استفتاء از آیةاللَّه خامنهای (حفظهاللَّه).
- ↑ رساله امام، مسئله536.
- ↑ توضیحالمسائل مراجع (امام)، ص۳۳۱، مسئله540.
- ↑ توضیحالمسائل مراجع، ص۳۳۱، مسئله539.
- ↑ رساله امام، مسئله۱۲۱ و تحریرالوسیله، ص۱۲۰، مسئله۸ و عروةالوثقی، ص۷۳، مسئله2.
- ↑ کتاب احکام جانبازان و بیماران، ص26.
- ↑ همان.
- ↑ استفتاءات امام، ج۱، ص100.
- ↑ استفتاءات آیةاللَّه خامنهای (حفظهاللَّه)، ج۱، ص87. آیةاللَّه فاضل لنکرانی: الکل صنعتی و الکلهایی که در مداوا و آمپولزدن و امثال آن بهکار میرود نجس نیست. جامعالمسائل، ص۳۷، سؤال72.
- ↑ برگرفته از استفتاءات امام، ج۱، ص۱۰۹، سؤال290.
- ↑ عروةالوثقی، ص۷۹، مسئله1.
- ↑ رساله نوین امام خمینی، ج۳، ص226.
- ↑ همان.
- ↑ همان.
- ↑ احکام جانبازان و بیماران، ص31.
- ↑ استفتاءات امام، ج۱، ص117.
- ↑ برگرفته از استفتاءات امام، ج۱، ص123.
- ↑ تحریرالوسیله، ص۲۷۸، مسئله1.
- ↑ همان.
- ↑ 750گرم گندم، برنج، آرد و امثال اینگونه خوراکیها به فقیر بدهد....
- ↑ تحریرالوسیله، ص۲۸۱؛ رساله، مسئله1727.
- ↑ استفتاءات امام، ج۱، ص316.
- ↑ همان.
- ↑ برگرفته از استفتاءات امام، ج۱، ص317.
- ↑ همان، ص326.
- ↑ برگرفته از استفتاءات امام، ج۱، ص470.
- ↑ جامعالمسائل آیةاللَّه فاضل لنکرانی، ص۱۴۹، سؤال550.
- ↑ جامعالمسائل، ص۱۴۹، سؤال553.
- ↑ همان، ص307.
- ↑ برگرفته از استفتاءات امام، ج۱، ص330.
- ↑ توضیحالمسائل امام، مسئله1576. لازم به ذکر است که آیات عظام، اراکی، گلپایگانی، خوئی سرمهای غذایی را هم جایز میدانند.
- ↑ سوره انفال، آیه41.
- ↑ سوره توبه، آیه103.
- ↑ تحریرالوسیله، کتاب خمس، مسئله10.
- ↑ رساله امام، مسئله۱۷۶۶ و استفتاءات، ج۱، ص392.
