احکام و آداب پرستاری

احکام و آداب پرستاری

مشخصات کتاب

نویسنده	فاطمه استشاره
زبان	فارسی
ناشر	بهار دلها
محل انتشارات	قم
شابک	۹۷۸-۶۰۰-۶۹۸۷-۶۰-۶
دانلود	PDF

سخن پژوهشکده

از دیدگاه اسلام، همان‌گونه که دین راهنمای اندیشه و اخلاق و عبادت‌ها است، راهنمای انتخاب شغل و بایدها و نبایدها در قلمرو تولید، توزیع، مصرف، مدیریت و اقتصاد هم محسوب می‌شود. شناخت مکاسب، متاجر، صنایع و مشاغل حلال و حرام، ضرورت زندگی اسلامی است. طرح پژوهشی-فرهنگی »فقه و زندگی« با این عقیده شکل گرفت که اسلام پاسخگوی نیازهای بشر در همه عرصه‌های زندگی است.
مشاغل مختلف صدها حکم واجب و مستحب و شرائط حقوقی و اخلاقی دارد که دانستن آن در سلامت روابط اجتماعی و تکامل اخلاقی و معنوی انسان اثر می‌گذارد. همچنین صدها حرام و مکروه دارد که انجام آن فضای زندگی جمعی و اسلامی را آلوده می‌سازد و ابهام آن دلهره و تردید می‌آفریند. آشنایی با احکام ویژه هر صنف برای دست‌اندرکاران آن ضرورت حتمی و برای مراجعان به آن مشاغل »نیاز قطعی« و برای اهل مطالعه، دانش اجتماعی-دینی، مفید و روشنگر است.
با توجّه به این حقیقت، مسؤلان ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر -که سیمای نورانی فقیهی بیدار و دلسوز و شجاع، همچون حضرت آیةاللَّه جنّتی »دام‌ظلّه العالی« در صدر آن می‌درخشد- این نیاز را احساس کردند که اگر اصناف و اقشار اجتماعی با حلال و حرام‌های الهی و واجب و مستحب آشنا باشند معروف‌های بسیاری تحقّق خواهد یافت و آمار منکرات اجتماعی کاهش چشمگیری خواهد داشت. این مهمّ، تلاش برای تدوین احکام صنفی و آموزش مستقیم و غیرمستقیم را جدّی‌تر ساخت. تدوین متون آموزشی و توجیهی برای اصناف و نیازهایی است که جای خالی آن در این میدان به‌خوبی احساس گردید و برای تحقّق این هدف از برخی فضلای محترم حوزه علمیّه قم استمداد شد و کار تهیّه متون موردنیاز برای اصناف مختلف تولیدی توزیعی، خدماتی و صنعتی آغاز گردید. این افتخار نصیب پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر شد و با نظارت علمی چندتن از محقّقان و نویسندگان ازجمله حجةالاسلام محمود مهدی‌پور و حجةالاسلام محمد حسین فلاح‌زاده به توفیق الهی سامان یافت. مجموعه حاضر نقطه پیوند »فقه« و »زندگی« است؛ که چگونگی تأمین معیشت حلال را به مسلمانان و صاحبان مشاغل گوناگون می‌آموزد و فقه را از تئوری به عمل و دین نظری را به صحنه عمل و تجربه اجتماعی نزدیک می‌سازد.
از آنجا که بسیاری از مشکلات اجتماعی، ناشی از ندانستن احکام الهی و عمل‌نکردن به قوانین فقهی است، اگر دولت ملّت، مسئولان و مردم در روابط خویش دستورهای زندگی‌بخش الهی را بشناسند و عمل کنند زندگی هر روز شیرین و شیرین‌تر می‌شود و بی‌اعتمادی‌ها و بدبینی‌ها و ستم‌های اجتماعی رخت‌برمی‌بندد و زمینه برای رشد معنوی و اخلاقی و سعادت جاودانی فراهم می‌گردد.
شناخت دقیق قوانین الهی از قرآن و سنت، شناخت عمیق واقعیت اجتماعی و روش‌های تولید و توزیع و مصرف و ارائه خدمات و کالاها و گسترش صداقت در روابط مردم، زمینه »عدالت اجتماعی« را فراهم می‌کند.
نویسندگان همکار در این پژوهش هدفی جز شناخت وظیفه الهی و دینی هر صنف و ابلاغ احکام به صاحبان مشاغل گوناگون نداشته و در این زمینه از قرآن و سنت و فقه اهل‌بیت‌علیهم‌السلام و اخلاق اسلامی و اصول مسلّم عقلی بهره گرفته‌اند. امید است با دریافت رهنمودهای دانشوران رشته‌های گوناگون و فقهای بزرگوار و صاحبان مشاغل، این مجموعه کامل و کامل‌تر شود و زمینه اجرای قوانین اسلامی در زندگی فردی و اجتماعی فراهم آید.
در پایان از تمام مسئولان و دست‌اندرکاران، به‌ویژه دبیر »ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر«، جناب حجةالاسلام و المسلمین حاج سید احمد زرگر و تشکل‌های مردمی ستاد، که ما را در شناخت موضوعات و مصادیق احکام یاری کردند، تشکر نموده و از همه صاحب‌نظران دلسوز و محققان و دست‌اندرکاران امور اصناف و برادران و خواهران مؤمن و متعهد در واحدهای صنفی تقاضا می‌شود دیدگاه‌های علمی، تجربی خویش را در جهت تکمیل و اصلاح این مجموعه به آدرس: قم، بلوار سمیه، کوچه۱۲، پلاک۳۵۵ *** ص-پ:۳۷۱۵۶-۸۷۸۷۸ *** شماره تماس ۰۲۵۳۷۷۳۳۹۳۳-۰۲۵۳۷۷۳۴۲۳۰ ارسال دارند و ما را در ارائه خدمات فرهنگی بیشتر و بهتر یاری کنند.
واللَّه ولی التوفیق
قم - پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر

مقدمه

با نگاهی گذرا به تاریخ بشریت می‌توان دریافت که صفحات تاریخ از جنایات بی‌شمار انسان‌ها به یکدیگر سیاه گشته است. امّا خوشبختانه در برابر اینها کم نیستند، افرادی که به کمک دیگران شتافته‌اند و برای حفظ حیات همنوعانشان از جان خویش مایه گذاشته‌اند. خدمت به همنوع در سخنان پیشوایان ما به‌عنوان بهترین عبادت و ارزش شمرده شده است.
از امام جعفر صادق‌علیه‌السلام روایت شده است که خداوند عزّوجلّ فرموده‌اند:
«مخلوقات روزی‌خواران من هستند؛ محبوبترین‌شان کسی است که با مردم مهربانتر، و در برآوردن نیازهای آنان کوشاتر باشد».
پرستاری نیز نوعی خدمت به همنوع و بشریت است. چنانچه پرستاران گرامی و زحمت‌کش، فرهنگ، اخلاق و احکام آن را بیاموزند، علاوه بر خدمت به خلق و نشاط روحی، که از بهبودیافتن بیمار، به انسان متعهد دست می‌دهد، رضایت خالق را نیز دربردارد و خداوند خود ضامن و پاداش‌دهنده به این خدمت‌ها و نوع‌دوستی‌هاست.
در حدیثی دیگر، امام صادق‌علیه‌السلام می‌فرماید:
«هیچ مسلمانی حاجت مسلمان دیگر را برطرف نمی‌کند، مگر آنکه خداوند تبارک و تعالی به او خطاب نماید که: پاداش تو، به عهده من است و کمتر از بهشت برایت نمی‌پسندم».
پرستاری از بیمار، یکی از قوانین بین‌المللی است. در آیین نجات‌بخش اسلام نیز به پرستاری از بیماران حتّی اسیران بیمار و مجروح توصیه و سفارش شده است. تاریخ، پرستاری شخصیت‌های چون نبی‌اکرم‌صلی الله وعلیه وآله را یادآوری نموده و ارزش و اهمیت پرستاری را از دیدگاه این رهبر الهی و اولاد طاهرینش بازگو می‌نماید، که از جایگاه بلند و رفیعی برخوردار است و همواره بشریت در سیره عملی و گفتار و عملکرد خاندان عصمت و طهارت شاهد ارج‌نهادن به امر شریف پرستاری و پرستاران شفیق و دلسوز می‌باشد.
در کتب روایی و تاریخی نمونه‌هایی از زندگانی آن بزرگواران مبنی بر توجه و تقدیر از مقام پرستاران آورده شده: پیامبر گرامی اسلام در جنگ‌ها با پرداخت غنیمت و نیز دلجویی از پرستاران تقدیر می‌کرد.
از ابن‌عباس نقل شده است که پیامبراکرم‌صلی الله وعلیه وآله زنان پرستار را به جنگ می‌بردند، تا مجروحان را مداوا کنند و از غنیمت به آنان عطا می‌نمود.
همچنین رهبر کبیر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی، امام خمینی‌قدس سره در جمع پرستاران چنین فرمودند:
«این شغل پرستاری از شغل‌های شریفی است که، اگر توام با وظایف شرعی و انسانی انجام پذیرد، در شمار عبادت‌های درجه اول محسوب می‌شود».
با توجه به اهمیت پرستاری، و لزوم آموختن فرهنگ و اخلاق و مخصوصاً احکام پرستاری، بر آن شدیم تا در نوشته حاضر چکیده‌ای از احکام مورد نیاز پرستاران گرامی را جمع‌آوری نمائیم تا گامی بسوی گسترش فرهنگ اصیل و ناب اسلام و کمک به این قشر خدمتگزار برداشته باشیم، إن‌شاءاللَّه.
چند نکته:
۱. نوشته حاضر، دربردارنده مسائل ویژه پرستاران و بیمارانی است که در محیط بیمارستان، عزیزان پرستار با آنها سروکار دارند.
۲. مطالب این نوشته مطابق با فتاوی بنیانگذار جمهوری اسلامی، حضرت آیةاللَّه العظمی امام خمینی‌قدس سره می‌باشد، بجز در چند مورد که از فتاوای دیگران نیز آورده شده است.
۳. برای اطمینان بیشتر خوانندگان عزیز، منبع هر مسأله در پایان هر صفحه ذکر شده است.
۴. جهت اختصار در رجوع به منابع، علائم زیر به‌کار رفته است:
ج = جلد، ص = صفحه، م = مسأله، س = سؤال.
در پایان خدای را بر این توفیق سپاس می‌گوییم و از پرستاران عزیزی که سابقه کار در محیط بیمارستان و اماکن درمانی داشته‌اند و با رهنمودهای خود راهنمایمان بودند تشکر کرده و از نظرات و پیشنهادهای سازنده شما عزیزان نیز، استقبال می‌کنیم.
والسلام
فاطمه استشاره

فصل اوّل: کلیات پرستاری

ارزش پرستاری

در میان مشاغل مختلف، برخی از شغل‌ها دارای ویژگی‌های اخلاقی و انسانی است زیرا علاوه بر اینکه با امور روزمره افراد جامعه سروکار دارد، تأثیر بسزایی در سلامت و تربیت جامعه نیز ایفا می‌کند. ازجمله این مشاغل می‌توان پزشکی، معلّمی و پرستاری را نام برد.
پرستاری از شریف‌ترین شغل‌هاست زیرا خدمتی بزرگ به افراد همنوع و بیمار در حساسترین لحظات زندگی است که افراد نیاز بیشتری به کمک دارند.
پرستاری در دیدگاه رهبران الهی از جایگاه رفیع و پرارزشی برخوردار است، پیامبر بزرگواراسلام‌صلی الله وعلیه وآله فرمود:
«مَنْ قامَ عَلی مَریضٍ یَوْماً و لَیْلَةً بَعَثَهُ اللَّهُ مَعَ ابراهیمَ الخلیل‌علیه‌السلام فَجازَ عَلَی الصّراطِ کَالْبَرقِ الّلامِعِ، وَ مَنْ سَعی لِمریضٍ فی حاجَةِ فَقَضاها خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَیَوْمِ وَلَدَتْهُ اُمُّهُ».
کسی که یک شبانه‌روز پرستاری بیماری را به عهده بگیرد، خداوند او را با ابراهیم خلیل‌علیه‌السلام محشور می‌کند، و مانند درخشش برقی از صراط عبور می‌کند، و کسی که برای برطرف‌کردن نیازهای مریض تلاش کند و نیاز او را برآورده کند، همانند روزی که از مادر متولد شده است از گناهانش پاک می‌گردد».
این سخن نورانی حضرت، در روزهای آخر عمر شریفشان ایراد شده که خود نشانه اهمیت مطلب است چراکه انسان در روزهای آخر عمر مهمترین سخنان و وصیت‌های خویش را به‌زبان می‌آورد.

پرستاری در اسلام

دین مبین اسلام با دستورات کاملی، که حیات‌بخش و راهگشای مسلمانان می‌باشد، در هر زمینه‌ای، چه جزئی و چه کلّی برنامه‌ای دارد که خط سیر افراد بشر را روشن کرده است.
در زندگی بزرگان و رهبران الهی، که اُسوه ما در زندگی هستند، دستورات و فرامینی در سیره عملی آنها می‌بینیم که با دقت در آنها می‌توان نظر دین را در امر پرستاری به‌دست آورد.
حضرت علی‌علیه‌السلام در بستر بیماری بودند و پیامبر گرامی‌اسلام‌صلی الله وعلیه وآله شب را تاصبح بر بالین او می‌نشستند و از او پرستاری می‌کردند.
این مطلب را علامه مجلسی از حضرت علی‌علیه‌السلام نقل کرده است که:
«شبی، تب وجودم را فراگرفت و خواب را از من ربود بدین‌جهت رسول‌خداصلی الله وعلیه وآله تا صبح بیدار بود و شب را بین من و نماز تقسیم می‌کرد. پس از نماز نزد من می‌آمد و جویای حال من می‌شد و با نگاه‌کردن به من از وضعیت بیماری‌ام اطلاع می‌یافت، و شیوه پیامبرصلی الله وعلیه وآله تا طلوع صبح این‌چنین بود. پس از آن حضرت با اصحاب نمازگزاردند و در حق من دعا کردند که: خدایا! علی را شفا بده و سلامتی‌بخش که به‌خاطر بیماری‌اش تا صبح نخوابیده‌ام».
و یا زمانی که وجود مقدّس رسول‌اللَّه‌صلی الله وعلیه وآله بیمار بود جبرئیل و علی‌علیه‌السلام به پرستاری از ایشان پرداختند. از علی بن ابی‌طالب‌علیه‌السلام نقل شده است:
«بر پیامبراکرم‌صلی الله وعلیه وآله وارد شدم. حضرت بیمار بود و سرش در دامن مردی زیبا بود، زیباترین انسانی که دیده بودم، پیامبرصلی الله وعلیه وآله در خواب بود. به‌هنگام ورود، آن مرد گفت: نزد پسرعمویت بیا که تو از من به او سزاوارتری، پس نزدیک آن‌دو آمدم. آن مرد ایستاد و من به‌جای او نشستم و سر پیامبرصلی الله وعلیه وآله را همان‌گونه که در دامان آن مرد بود به دامن گرفتم، چند لحظه درنگ کردم، آن‌گاه پیامبرصلی الله وعلیه وآله بیدار شد و به من فرمود: مردی که سر من به دامان او بود کجاست؟
(در جواب گفتم: من را بجای خود گذاشت و...)
پیامبرصلی الله وعلیه وآله فرمود: آیا می‌دانی که بود؟ گفتم: پدر و مادرم فدایت! چه کسی بود؟ آنگاه پیامبرصلی الله وعلیه وآله فرمود: آن مرد جبرئیل بود که با من سخن می‌گفت: تا این که درد من آرام گرفت و در حالی که سرم در دامن او بود به خواب فرورفتم».
همچنین، در تاریخ به پرستاری حضرت زهراعلیهاالسلام اشاره شده است.

فصل دوم: اخلاق پرستاری

اخلاق پرستاری

پرستاران با بیماری مواجه هستند که بدون شک، روح حساس و رنجیده‌ای دارد و تجربه تلخ بیماری، ضعف جسمانی، کسالت و بی‌حوصلگی، ترس از حوادث آینده و همچنین ناتوانی از انجام کار و فعالیّت و نگرانی از تأمین هزینه‌های درمانی و مخارج زندگی و... همگی در افزایش آلام روحی و روانی وی مؤثر است.
پرستار آگاه و متعهد، با حسن‌خلق و رابطه حمایتی و عاطفی که با بیمار برقرار می‌کند در سلامت و بهبودی بیمار نقش بسزائی دارد. تأثیر رفتار و عملکرد مثبت یک پرستار در بازگرداندن سلامت یک بیمار کمتر از دارویی که او مصرف می‌کند نیست. بر این مبنا، پرستار از مهمترین کارهایش شناخت شیوه‌های برخورد، و کیفیت رابطه با بیمار و در نهایت، پایبندی به اصول و موازین صحیح و سازنده در ارتباط با بیمار می‌باشد؛ که روح پرستاری و ارزش والای آن نیز در همین امور نهفته است.

رعایت اخلاق در برخورد پرستار با بیمار

بیمار که از وضع جسمی و روحی نامطلوبی برخوردار است، در محیطی نامأنوس، همدم و همراهی بجز پرستار و بهیار ندارد. وی در این ضعف و بیماری علاوه بر کارهای درمانی، نیازمند حمایت عاطفی می‌باشد که این مهمّ را پرستاران می‌توانند برآورده نمایند.
بیمار اگر با حُسن‌خلق و برخورد صحیح و اسلامی پرستار مواجه شود، به وی اعتماد نموده و او را دلسوز و حامی خود می‌داند. این اعتماد و امنیت روحی در تسریع بهبودی او نقش مؤثری دارد. برعکس، اگر این امنیت روحی و اعتماد برای بیمار حاصل نشود، چه‌بسا کارهای درمانی هم بی‌نتیجه مانده و بیمار نتواند سلامتی خود را بازیابد.
در مکارم اخلاق اسلامی آمده است که از بهترین صفات انسان آن است که با مردم سخت نگیرد و با خوی نرم با آنها برخورد کند؛ یعنی رفق و مدارا داشته باشد.
پیامبراکرم‌صلی الله وعلیه وآله در این زمینه می‌فرماید:
«مُداراةُ النّاس نِصْفُ الایمان، و الرّفْقُ بِهِمْ نِصْفُ العَیش.
سخت‌نگرفتن بر مردم، نیمی از ایمان است و مسالمت و نرمخویی با آنان، نیمی از زندگی آسوده است». نرمخویی و مدارای با بیمار زمانی که با کج‌خلقی‌ها و بی‌حوصلگی‌های وی مواجه می‌شود، ضرورت کار یک پرستار است و این خوی نیکو و رفق و مدارای او، زیبائی کار پرستار را دوچندان می‌کند.
در دین اسلام از یک‌سو به مدارا با بیمار تأکید شده، و ازسوی دیگر، به خشم‌آوردن، دلتنگ‌کردن و آشفته‌کردن بیمار نکوهش شده است.
امام صادق‌علیه‌السلام فرموده‌اند:
«ثَلاثَهٌ دَعْوَتُهُمْ مُسْتَجابَةٌ... والْمَریض فَلا تَغَیَّظُوهُ وَ لا تُضْجِرُوهُ.
دعای سه‌کس مستجاب است، یکی از آن سه‌تن بیمار است، پس او را به خشم نیاورید و آشفته نسازید».