فرهنگ مصادیق:مفهوم تحجر،ونقش متحجران برحکومتها

مفهوم تحجر،ونقش متحجران برحکومتها

نویسنده:یوسف عارفی بیگ

نقش متحجران برحکومت­ها در نهج البلاغه

به نظر آمد که قبل از پرداختن به نقش متحجران برحکومت­ها، به شاخصه­های تحجر و مفهوم آن در نهج البلاغه پرداخته شود و لذا بررسی این دو مطلب با این­که خیلی گذرا و خلاصه است، طولانی به نظر می­آید؛ زیرا تصور می­شد که این دو بحث اساس و پایه­ی بحث نقش متحجران است و بدون پرداختن به آن دو، بحث از این، نامفهوم و ناقص است.
شواهدی که باید در قسمت نقش متحجران، از نهج البلاغه می­آمد، چون در قسمت شاخصه­ها آمده بود، از تکرارش صرف­نظر شد.
تأثیرات گوناگونی دیگری غیر از آن­چه که آمد، وجود دارد؛ ولی به دلیل این که طولانی می­شد به ذکر اشاره­وار برخی از مهم­ترین­شان اکتفا گردید.

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

مفهوم و ماهیت تحجر در نهج البلاغه

متحجران چه نقشی برحکومت­ها دارند؟ آیا در نهج البلاغه سخنی که متضمن نقش متحجران برحکومت­ها باشد، یافت می­شود؟ در صورت وجود چنین سخنی، چه ویژگی­ها و نشانه­هایی برای تحجر بیان شده است تا بتوان بر اساس آن ویژگی­ها، تأثیرات متحجران برحکومت­ها را برشمرد؟ تحجر چه مفهومی دارد و به چه کسانی متحجر اطلاق می­شود؟
در این نوشتار سعی شده است که به این سؤال­ها به اندازه­ی وسع و به طور گذرا و اشاره­وار پاسخ گفته شود.
پیش از همه، به آخرین سؤال می­پردازیم؛ زیرا از سویی، ترتب منطقی بحث، مقتضی این است و از سوی دیگر، چنین می­نماید که واژه­ی تحجر نیاز به روشن اندازی مفهومی دارد. «تحجر» از واژه­ی «حجر» به معنای سنگ اشتقاق یافته است و در فارسی معادل سنگوارگی برایش برگزیده­اند.
امروزه معمول این است که تحجر را همراه و مترادف با مفاهیمی چون بسته­ذهنی، تنگ­نظری، خشک­مغزی، قشری­گری و... به کار می­برند؛ اما آیا این مفاهیم واقعاً معادل واژه­ی تحجر هستند؟ واقعیت این است که تعابیر، (هر تعبیری که باشد) در صورتی می­تواند معادل و مرادف یک واژه قرار گیرد که حالت تبیین و توصیف از واقعیت آن واژه را داشته باشد و گزارشگر وضعیتی باشد که با آن واژه تعبیر شده است. این مفاهیم و تعابیر به دلیل این که بیشتر جنبه­ی حربه­ی سیاسی، برچسب و ارزش داوری دارد تا جنبه­ی توصیف و تبیین یک واقعیت و گزارشگری از یک وضعیت، نمی­تواند به صورت قطعی معادل و مرادف تحجر باشد؛ از این­رو، آن­گونه که در نگاه اولی مفهوم تحجر واضح و روشن به نظر می­آید، واضح نیست و کمی تأمل و دقت روشن می­سازد که فهم تحجر و تمایز آن از مفاهیم مشابه، چندان آسان نیست و روشنگری در باب تحجر مبتنی بر روشن­سازی مسایل ذیل است:
۱ـ روشن نمودن تفاوت و نسبت تحجر با تعصب، جمود و جزم­گرایی. مرزبندی و تعیین نسبت میان این مفاهیم، درک بهتر و عمیق­تر از مفهوم تحجر را به دست می­دهد.
۲ـ تعیین متعلق و موصوف تحجر و این که اندیشه متصف به تحجر است یا اندیشمند و یا روشن اندیشیدن تا روشن شود که اندیشه متحجر است یا فرد و یا روش­اندیشگی.
۳ـ اگر تحجر وصف اندیشمند باشد، باید مشخص شود که مقوله­ی روانشناختی است و یا امر معرفتی تا معین شود که انسان­ها متحجرند و یا چهارچوب معرفتی آنان.
۴ـ مشخص­سازی ملاک تحجر و این که از چه، می­توان تحجر را از غیر او باز شناخت؛ روشن شدن مفهوم تحجر و رسیدن به تعریف قابل قبول و یافتن شالوده­ی مناسب برای بحث، در باب تحجر، منوط به دست دادن بحث­های روشن و درخور برای مسایل مذکور است که هرچه گشتم در جایی نیافتم و خود نیز حال، توان و فرصت کافی برای پرداختن به آن مسایل را نداشتم.
روی همرفته، چون مسایل مذکور، بحث و بررسی درخور خود را نیافته است و از سوی دیگر مفاهیمی رایج را نمی­توان به طور قطع و یقین مرادف و معادل تحجر دانست، تنها راه پیش رو این است که با استفاده از شاخصه­هایی که در سخنان امام۷ برای تحجر آمده است تعریفی از تحجر به دست آوریم و به قدر توان و امکان، با استفاده از روشنایی سخنان ایشان به روشن­سازی مفهوم تحجر بپردازیم؛ از این­رو، پاره­ای از سخنان امام۷ را که به صورت روشن و صریح به ذکر حالات و اوصاف متحجرانه­ی خوارج و ابوموسی­اشعری و اعراب به عنوان نمادهای متحجر پرداخته است، برمی­رسیم و از آن، شاخصه­ها و نشانه­های تحجر را به دست می­آوریم و در نهایت با تعریفی از تحجر بر اساس آن شاخصه­ها، اشاره­وار به نقش متحجران برحکومت­ها می­پردازیم.

ویژگی­ها و شاخصه­های تحجر در نهج البلاغه

انعطاف­ناپذیری و سخت­گیری

نداشتن درک و فهم درست از واقعیت و نپذیرفتن حقیقت، سر باز زدن از دلیل و برهان طرف مقابل بدون این که خود تکیه­گاه قابل قبولی داشته باشد؛ افراط در سخت­گیری و ایجاد جو وحشت و ترس، یکی از شاخصه­های متحجر در خطبه­های ۳۶، ۱۲۷ و ۱۷۷ دانسته شده است:
«شمارا از آن می­ترسانم که مبادا صبح کنید در حالی که جنازه­های شما در اطراف رود نهروان و زمین­های پست و بلند آن افتاده باشد، بدون این که برهان روشن از پروردگار و حجت و دلیل قاطعی داشته باشید، ... من شما را از این حکمیت نهی کردم ولی با سرسختی مخالفت کردید، تا به دلخواه شما کشانده شوم».
«رأی جمعیت شما در صفین یکی شد که دو مرد را به داوری برگزینید و از آن دو پیمان گرفتیم که در برابر قرآن تسلیم باشند و از آن تجاوز نکنند، ... اما آن­ها از قرآن روی گردان شدند، حق را آشکارا می­دیدند و ترک گفتند که جور و ستم، خواسته­ی دلشان و کجی و انحراف در روش فکری­شان بود».
«پدر مباد شما را! من شری به راه نینداخته و شما را نسبت به سرنوشت شما نفریفته و چیزی را بر شما مشتبه نساخته­ام؛ همانا رأی مردم شما بر این قرار گرفت که دو نفر را برای داوری انتخاب کنند، ما هم از آن­ها پیمان گرفتیم که از قرآن تجاوز نکنند؛ اما افسوس که آن­ها عقل خویش را از دست دادند، حق را ترک کردند در حالی که آن را به خوبی می­دیدند؛ چون ستمگری با هوا پرستی آن­ها سازگار بود، با ستم همراه شدند».

بهره نگرفتن از خرد در بررسی­ها، تحلیل­ها و تصمیم­ها

زندگی این سویی انسان با سره و ناسره، درست و نادرست، حق و با طل و... درهم آمیخته است و برای این­که انسان در حضیض نادرست­ها و باطل سقوط نکند و هماره حق و سره را برگزیند، به نیروی درونی خرد تجهیز شده است تا در بررسی و تحلیل مسایل، حوادث و پدیده­ها، با بهره­گیری از او، به گزینش آن­چه که درست است بپردازد. اما اگر عقل در زندگی به کار گرفته نشود و در بررسی تحلیل­ها و تصمیم­ها نقش مفید نداشته باشد، انسان گرفتار تحجر شده است. در خطبه­های ۳۶، ۱۲۷ ونامه ۷۸ به این شاخصه اشاره شده است:
«شما ای بی­خردان، ای ناکسان و بی­پدران، من که این فاجعه را به بار نیاوردم و هرگز زیان شما را نخواستم!»
«همانا رأی مردم شما براین قرار گرفت که دو نفر را برای داوری انتخاب کنند، ما هم از آن­ها پیمان گرفتیم که از قرآن تجاوز نکنند، اما افسوس که آن­ها عقل خویش را از دست دادند، حق را ترک کردند در حالی که آن را به خوبی می­دیدند».
«همانا تیره روز کسی است که از عقل و تجربه­ای که نصیب او شده، محروم ماند و من از آن کسی که به باطل سخن گوید یا کاری را که خدا اصلاح کرده برهم زند بیزارم».

داوری سطحی و کلیشه­ای، مطلق­گرایی و شکل­گرایی

ندیدن خوبی­ها، بزرگ­انگاشتن کوچک­ترین لغزش، لغزش شمردن برخی کارها و برنامه­ها با اینکه لغزش نیست، سطحی­نگری، کلیشه­اندیشی، مطلق­گرایی و همه را یک کاسه کردن، از شاخصه­های مهم تحجر است و درخطبه­ی ۱۲۷ و حکمت ۲۶۲ به آن اشاره شده است:
«اگر چنین می­پندارید که من خطاکرده و گمراه شده­ام، پس چرا همه­ی امت محمد(ص) را به گمراهی من گمراه می­دانید؟ و خطای مرا به حساب آنان می­گذارید؟ و آنان را برای خطای من کافر می­شمارید؟ شمشیرها را برگردن نهاده، کورکورانه فرود می­آورید و گناهکار و بی­گناه را به هم مخلوط کرده همه را یکی می­پندارید؟... شما بدترین مردم وآلت دست شیطان، وعامل گمراهی این و آن می­باشید».
گفته­اند که حارث بن حوط نزد امام۷ آمد و گفت:‍‍«چنین پنداری که من اصحاب جمل را گمراه می­دانم؟ چنین نیست»؛ یعنی نمی­شود اشخاص بزرگ مانند طلحه و زبیر وام­المؤمنین گمراه باشد.
امام۷ در جواب گفت: «ای حارث! تو زیرپای خود را دیدی، اما به پیرامونت نگاه نکردی، پس سرگردان شدی، تو حق را نشناختی تا بدانی که اصل حق چه کسانی می­باشند و با طل را نیز نشناختی تا باطل گرایان را بدانی».

شخصیت زدگی

این خصوصیت از حکمت ۲۶۲ که در بالا نقل شد، به خوبی استفاده می­شود؛ زیرا سابقه­ی خوب طلحه و زبیر در زمان پیامبر۶ و شخصیت معروف آن دو، او را به شک انداخته بود و نمی­توانست باور کند که این دو همراه‌ام­المؤمنین با آن ظاهر آراسته­ی دینی و چهره­های فریبنده­ی مذهبی خود، گمراه باشند.

گذشته­گرایی و مخالفت با اصلاحات و نوآوری

برای به دست دادن این شاخصه به آن دسته از سخنان امام۷ که به بیان اوصاف و حالات مردم و فرهنگ غالب، در زمان خود و پیش از اسلام پرداخته است، مراجعه می­کنیم و با بیان موضع امام۷ در برابر این فرهنگ و نمایاندن واکنش عده­ای از نامداران و پیروامونیان­شان، به این نتیجه می­رسیم که ریشه­ی خیلی از مخالفت­ها با امام۷، گذشته­گرایی و مخالفت با اصلاحات و برنامه­های اصلاحی ایشان بوده است.
حضرت، حالات مردم قبل از اسلام را چنین تصویر می­کند:
«خدا، پیامبر اسلام۶ را هنگامی مبعوث فرمود که از زمان بعثت پیامبران پیشین مدت­ها گذشته و ملت­ها در خواب عمیق فرو خفته بودند. فتنه جهان را فراگرفته و اعمال زشت رواج یافته بود. آتش جنگ همه­جا زبانه می­کشید و دنیا، بی­نور و پر از مکر و فریب گشته بود ...».
«خدا، پیامبر اسلام۶را به هنگامی مبعوث نمود که مردم در حیرت و سرگردانی بودند، در فتنه­ها به سر می­بردند، هوی و هوس بر آن­ها چیره شده و خود بزرگ­بینی و تکبر، به لغزش­های فراوانشان کشانده بود و نادانی­های جاهلیت، پست و خوارشان کرده و در امور زندگی حیران و سرگردان بودند و بلای جهل و نادانی دامن­گیرشان بود».
«هنگامی او را مبعوث فرمود که مردم در گرداب جهالت فرورفته بودند و در حیرت و سرگردانی به سر می­بردند؛ هلاکت آنان را مهار کرده و به سوی خود می­کشید و گمراهی بر جان و دلشان قفل زده بود».
روزگار خود حضرت در سخنانش چنین ترسیم شده است:
«آگاه باشید، تیره روزی­ها و آزمایش­ها، همانند روزی که خدا پیامبر شما را برانگیخت، به شما روی آورده است»
«ای مردم، امواج فتنه­ها را با کشتی نجات در هم بشکنید، و از راه اختلاف و پراکندگی بپرهیزید و تاج­های فخر و برتری­جویی را بر زمین نهید».
«ای مردم، روزگاری کینه توز و پر از ناسپاسی و کفران نعمت­ها صبح کرده­ایم، که نیکوکار، بدکار به شمار آید، و ستمگر بر تجاوز و سرکشی خود می­افزاید؛ نه از آن­چه می­دانیم بهره می­گیریم و نه از آن­چه نمی­دانیم می­پرسیم».
«امروز در محیط و زمانه­ای زندگی می­کنیم که بیشتر مردم حیله و نیرنگ را زیرکی می­پندارند و افراد جاهل آنان را اهل تدبیر می­خوانند».
دقت و تأمل در این دسته از سخنان حضرت، مبین می­سازد که شاخصه­های فرهنگی زمان ایشان همان شاخصه­های زمان جاهلیت است و تنها تفاوتی که به نظر می­آید، تظاهر و تبارزشان در پوسته­ی دینداری است و چون این فرهنگ در تعارض با فرهنگ اسلامی بود و امام۷ کسی نبود که به خاطر حفظ حکومت خود به آن تن دهد، از این رو همانند پیامبر۶ در صدد تغییر ریشه­ای و تحول اساسی در فرهنگ حاکم بر جامعه برآمد و در روزهای اول حکومت خود امتیازات جاهلی را ملغی اعلان کرد و سیاست­های اصلاحی خود را که عمل به سنت پیامبر۶ و کتاب خدا بود، به همگان گوشزد نمود.
از همین­جا مخالفت­ها و اعتراضات عده­ای که منافع­شان رو به افول نهاده بود شروع شد و برنامه­های اصلاحی حضرت به دلیل غالبی و اکثری شدن فرهنگ جاهلیت و فراموش شدن سنت پیامبر۶ و فرهنگ دینی، بدعت و نوآوری محسوب شده و با مخالفت روبه­رو گردید؛ از این رو می­توان ادعا کرد که خیلی از مخالفت­ها با ایشان ریشه در گذشته­گرایی مخالفان داشت، منتها عده­ای به جهت این که آگاهی و یا درک صحیح از فرهنگ دینی نداشتند، نمی­توانستند از فرهنگ حاکم دل بکنند و با هرگونه حرکتی که آن فرهنگ را تهدید می­کرد مخالف بودند؛ اما برخی دیگر، چون اصلاحات امام و جای­گزین شدن فرهنگ دینی به جای فرهنگ جاهلی، منافع­شان را نابود می­کرد، علم مخالفت بر افراشتند و با تحریک جاهلان و ناآگاهان و به آشوب کشیدن جامعه، در صدد تأمین و تضمین منافع­شان بودند.
روی همرفته از مجموع سخنان حضرت در تشریح فرهنگ و حالات مردم در جاهلیت، زمان خودش و علل مخالفت­ها با ایشان، ویژگی گذشته­گرایی و مخالفت با اصلاحات و نوآوری برای تحجر استنباط می­شود.

عدم تحمل مخالفان، ستیزندگی و انتقاد ناپذیری

نپذیرفتن انتقاد، سرسختی، ستیز مفرط با مخالفت و تحمل نکردن او از شاخصه­های دیگر تحجر است که از محموع آن­چه که از امام۷ نقل شد و خطبه ۳۵ به دست می­آید:
«بدانید که نافرمانی از دستور نصیحت کننده­ی مهربان دانا و باتجربه، مایه­ی حسرت و سرگردانی و سرانجامش پشیمانی است. من رأی و فرمان خود را نسبت به حکمیت به شما گفتم و نظر خالص خود را در اختیار شما گذاردم؛ ولی شما همانند مخالفانی ستمکار و پیمان شکنانی نافرمان، از پذیرش آن سرباز زدید تا آن­جا که نصیحت کننده در پند دادن به تردید افتاد و از پند دادن خود داری کرد».
این مجموعه از شاخصه­ها به نظر من از نهج البلاغه قابل استفاده است (شاید هم درست نباشد) و بر اساس این شاخصه­ها می­توانیم مفهوم تحجر را این­گونه جمع­بندی نماییم که:
تحجر در مقابل عقلانیت و نقادی است و به ایستادن در یک­جا و پافشاری بدون دلیل یا با وجود ضعف دلیل بر یک عقیده یا فعل، بستن دریچه­ی ذهن و فکر به روی سخن مخالف یا بی اعتنایی و جدی نگرفتن آن اطلاق می­شود و اگر کسی میزان پایبندی و دلبستگی خود به یک عقیده را متناسب با قوت بینه­ها و شواهد تأیید کننده­ی آن عقیده نسازد و نتواند برای مدعای خود دلیل درخور ارائه دهد و یا به میزانی در بند و تابع شخصیت­ها، ایدئولوژی، راهی باشد که قدرت نقادی و عقلانیت را از او سلب کرده باشد، دچار تحجر شده است.
بنابراین متحجر به کسی اطلاق می­شود که این شاخصه­ها را دارد و در باب عقاید و افعال خود، مطالبه­ی دلیل نمی­کند و یا دلیلش را با سنجش عقلی نمی­سنجد.

نقش متحجران برحکومت­ها

مراد از نقش، در این نوشته تأثیراتی است که می­تواند متحجران بر برنامه­ها و اعمال حکومت­ها بگذارد و اگر نقش را به معنای جامعه شناختی آن، یعنی رفتاری که از صاحب یک منزلت خاص انتظار می­رود، بگیریم نیز منظور تأیید آن رفتار است.
به هرحال، از آن­چه در باب شاخصه­های تحجر گفته آمد، به خوبی می­توان تأثیرات متحجران برحکومت­ها را به دست داد و به برخی از مهم­ترین این تأثیرات اشاره می­شود:

ایستادگی در برابر راهکارهای جدید و اصلاحات

انسان و جامعه­ای دارای رشد و تعالی و برخوردار از زندگی با معنی است که هماره در مسیر «شدن» و صیرورت یافتن باشد و حکومت خوب آن است که «شدن» و صیرورت یافتن را برای جامعه، تسهیل کند و جامعه را از آن­جا که هست با اصلاحات و برنامه­های مناسب فراتر آورد و برای فراتر آمدن ناگزیر است که جایگاه کنونی خود را ترک گوید و از برنامه­هایی که تاکنون خوب بوده است دست بر دارد و قوانین و راهکارهای کارآمدتری را اندیشیده و به اجرا گذارد و این یعنی نقض مدام برنامه­ها و قوانین. همین­جا نقطه­ی تقابل متحجران و حکومت­ها است.

ایجاد مانع در برابر برنامه­‌های حکومت

متحجران به جهت این که سنت­ها، قوانین و برنامه­های گذشته را مناسب و برتر می­شمارند از هرچه که رنگ و بوی تجدد داشته باشد و گذشته را تهدید کند وحشت دارند و بدون این که برنامه­ها و راهکارهای جدید را به بررسی و تحلیل عقلی بگذارد و از سنجش عقلی مدد جوید، به شدیدترین صورت­های ممکن، با آن برخورد می­کنند و با بزرگ نمودن کوچک­ترین اشتباه و لغزش و لغزش شمردن برخی از اعمال، عوام را با خود همراه ساخته، بلوا و آشوب به راه می­اندازند و سعی دارند که با ایجاد موانع گوناگون و سنگ اندازی از اجرایی شدن برنامه­ها و قوانین جدید جلوگیری کنند.

سرسختی و بی­خردی در برابر فکر و عقیده­ی مخالف

فکر و اندیشه در جامعه­ای رو به شکوفایی و بالندگی دارد که فرصت ابراز افکار و اندیشه­های مختلف در آن وجود داشته باشد. حکومت­ها می­توانند با تصویب قوانینی، این فرصت را ایجاد کرده و به بالندگی و شکوفایی افکار و اندیشه­ها در جامعه­شان مدد رسانند؛ اما متحجران به دلیل این که فکر، اندیشه و خرد خود را به تعطیلی کشانده­اند و از خرد و فکر بهره نمی­گیرند یا بهره­ای ندارند، با سرسختی و ستیزندگی تمام در مقابل فکر و عقیده­ی مخالف می­ایستند و با استفاده از حربه­ی تکفیر و تفسیق، زمینه­ی ابراز افکار و عقاید مخالف را می­گیرند و قوانینی را که به صاحبان اندیشه­ها و افکار فرصت ابراز می­داد، کفر آمیز دانسته، مردم را علیه تصویب­گران و مجریان می­شورانند و از این راه و حربه­های گوناگون،۰ جلو آزادی­های مشروع را گرفته، به تضعیف حکومت دست می­یازند.

پانویس

منبع: وبلاگ قله - تاریخ برداشت: 95/04/28

بازگشت به تحجّر در فهم دین