تفسير علامه : قضا و قدر در نظام آفرينش
| 200px | |
| نویسنده | سيدمهدي امين ۱۳۱۶ |
|---|---|
| به اهتمام و نظارت | مهدي امين ؛ محمد بيستوني. |
| زبان | فارسی |
| ناشر | مفتاح دانش، بيان جوان، |
| محل انتشارات | تهران |
| تاریخ نشر | ۱۳۸۸ |
| قطع | وزیری |
| شابک | ۹۷۸-۶۰۰-۹۱۵۲۲-۰-۹ |
| دانلود | |
فهــرسـت مطـالـب موضـوع صفحـه تأييديه آيةاللّه محمد يزدي رئيس شورايعالي مديريت حوزه علميه••• 5 تأييديه آيةاللّه مرتضــي مقتدائـي مديريــت حــوزه علميــه قــم••• 6 تأييديه آيةاللّه سيدعلي اصغر دستغيــب نماينـده خبرگان رهبري••• 7 مقــدمــه نـاشــــر••• 8 مقـدمــه مــؤلـــف••• 12 بخش اول : قضا و قدر فصل اول : قضاي الهي ••• 19 مفهـــــــوم قضــــا••• 19 (415) مفهوم قضاي الهي، و قضا در تكوين و تشريع••• 21 قضايعمومي و قضايخصوصي الهي، و مراحل قضا و امضاءدر ترتيبوجود••• 24 تقدم اراده و قضــاي الهــي بر قــول و امـر او••• 28 (416) فهــرسـت مطـالـب موضـوع صفحـه مـأموريت مـلائكه در اجــراي قضــاي الهي••• 30 قضــاي آسمـــانهــاي هفتگانـــه••• 31 فصل دوم : قضا و حكم الهي و كتاب••• 33 مفهــوم حكــم، و حكـــــم الهــــي••• 33 حكم الهي در نظام تكوين و تشريـع••• 35 انواع حكم در قرآن••• 39 حكــم و قضــاي الهـــي در ايجــاد••• 40 احكــام الهــي و قوانيــن تشريعـي••• 41 (417) حكـــم و قضــــادر بيــن مــــردم••• 42 حكم و قضاي قطعي الهي، و قوانين ناشي از آن••• 43 حكــــم و كتـــاب••• 45 (418) فهــرسـت مطـالـب موضـوع صفحـه صــدور حكم خــاص هر زمان••• 46 اصل ثابت، و حكم محو و اثبات، و تحول كتاب در زمانهاي معين••• 47 حكــم حـوادث مشمول تحول، و جهت متحول و جهت ثابت اشياء••• 52 قــدرت اجــرايي حكــم الهــي••• 53 تبعيت حكم انسان از حكم الهي••• 54 حكم و مالكيت و ولايــت حكـم••• 56 حكم و فلسفه قانـون و تشريع••• 60 حكم الهي پس از ارسـال رسـل••• 62 (419) كتــاب فجــار يا قضــاي الهي در مجــازات انسانهــاي فاجـــر••• 63 كتاب علييــن، يا قضــاي الهــي در پــاداش انسانهـــاي صالح••• 67 (420) فهــرسـت مطـالـب موضـوع صفحـه فصل سوم : قضــا و اختيــار انساني••• 69 قضا و تقدير الهي و اختيـار انسانــي••• 69 قضا و قدر، و نقش اختيــار انسانــي••• 72 حدود اختيار انسان، و قضـا و مقدرات••• 75 مرز مشخص هماهنگــي قضاي الهــي و اختيـار انسان••• 78 حتمي بودن قضا و حفــظ اختيـار فعل اختياري انسان••• 80 هماهنگي قضاي الهي و اختيار انتخاب••• 82 اجــراي قضاي الهــي در اعمــال اختيــاري انســانــي••• 84 (421) فصل چهارم : قضاهاي رانده شده در اول خلقت بشر••• 87 قضاهـاي رانده شده در اول خلقت آدم••• 87 (422) فهــرسـت مطـالـب موضـوع صفحـه قانون عمومــي اعلام شـده در روز نخسـت••• 89 هدايت و گمراهــي، قضاي رانده شــده در آغاز آفرينش بشر••• 91 قضاهاي رانده شده در موارد اغواي شيطان••• 94 قضاي رانده شده اولين در مصونيت متقين••• 99 قضــاي الهـــي در هبــوط آدم و استقــــرار او در زميــــن••• 100 قضاي حتمــي الهي در محكوميت انسان به زندگــي زمينــي••• 103 قضاي الهي در برقراري خصومت بين ابليس و آدم و ذريه او••• 107 زندگي و مــرگ، و خــروج از زميــن، به قضــاي اولين الهي••• 108 (423) فصل پنجم : قضاي الهي در جوامع بشري••• 109 قضاي الهي در ملازمه بيـن اعمال نيك گروهي مردم و آثار آن••• 109 (424) فهــرسـت مطـالـب موضـوع صفحـه قضاي الهي در تغييــر نعمتها با تغيير حالات مردم••• 110 قضــاي الهــي در اصــــلاح زميــــن و وراثـــت آن••• 111 قضاي الهي در نابــودي جـوامع فاسـد••• 113 قضــاي الهــي دربـاره جامعه يهود و جامعــه نــوح••• 116 قضاي الهي و تعهد او بر نجات مؤمنين••• 118 قضاي الهــي در تـأييــد لشكــر اسلام••• 120 قضاي الهي در غلبه، و كيفيت و عوامل پيروزي اسلام••• 121 قضاي الهي در نصرت رسولان و پيـروزي جهادگـران••• 126 (425) قضــاي الهـــي در بشــارت مؤمنيــن و اوليــاء الله••• 129 قضاي الهي در ظهورحق و نابودي كفار••• 131 (426) فهــرسـت مطـالـب موضـوع صفحـه قضاي الهي در شقاوت كافر و سعادت مؤمن••• 132 قضاي الهــي در هدايـت خلـــــق••• 134 قضاي الهي در عدم هدايت گمراهان••• 138 قضاي الهي در سرنوشــت كفار بعد از مرگ••• 140 قضــاي الهــي و حكم برائــت از مشركيــن••• 142 قضــاي الهـي در مــرگ و جنـــگ••• 144 قضـاي الهـي در مــرگ و انتقـــال••• 146 فصل ششم : قضاي الهي در امر و نهي تشريعي••• 149 (427) امـــر بــه پــرستــــش الهـــــي••• 149 امـــر بــه احســان والـــديـــــن••• 151 (428) فهــرسـت مطـالـب موضـوع صفحـه امر به اداي حــق اقربــا و مساكيــن و ابن سبيــل••• 156 نهـــــي از اســــــراف••• 157 نهي از افراط در امساك، و نهي از افراط در بخشش••• 158 نهــي از فرزنــد كشــي••• 161 نهـــــي از زنــــــــــا••• 163 نهــي از قتــــل نفـــس••• 164 نهـي از خوردن مال يتيم••• 166 نهــي از نقـــض عهـــد••• 168 (429) نهي از تقلب در معاملات••• 169 نهي از پيروي بدون علم••• 171 (430) فهــرسـت مطـالـب موضـوع صفحـه نهــي از خودپرستـي و كبر••• 175 نهـــــي از شــــــــــــرك••• 178 فصل هفتم : تأخيـــر قضــا••• 179 قدرت الهي بر اجرا و عدم اجراي قضاي حتمي••• 179 تأخير قضاي الهي و دليل آن••• 181 عامل تأخير قضاي الهي در اجل غير مسمّي تا اجل مسمّي••• 183 عدم تأخير در اجل رسيــده و قضـاي محتوم••• 185 تأخير ناشياز تقابل حكم قضا با رحمت الهي••• 186 (431) صــدور قضاي قبلــي دليل عدم صــدور قضــاي بعدي••• 189 علــت تأخير قضـاي الهي در جوامــع فاسـد••• 190 (432) فهــرسـت مطـالـب موضـوع صفحـه قضاي الهي در كيفر و پاداش، در تأخير هلاكت، و در اجراي قضاي سوم••• 192 بخش دوم : سنتهاي الهي فصل اول : سنتهاي الهــي در جوامــع••• 199 سنت ايجــاد امتهــا و نـابــودي آنهـــا••• 199 سنت الهـــي در هدايــت جوامــع بشــري••• 201 سنــت الهـــي در ارسـال رســل و كتــاب••• 204 سنت الهي در هدايــت و رسانــدن موجودات به كمال و هدف غايي آنان••• 206 سنت الهي در عذاب دنيــوي جوامع بشري••• 211 (433) سنت الهي در بي اثر كردن فعاليتهاي كفار••• 213 سنت الهي در نابودي فتنهگــران و تصفيــه محيــط براي رشـد اسلام••• 214 (434) فهــرسـت مطـالـب موضـوع صفحـه سنت الهي در قطــع هدايـت خوداز فاسقان••• 217 سنت الهي در تأثير جنگها براي پاكسازي جوامع بشري••• 219 سنت الهي در غلبه رســولان و مؤمنيــــن••• 222 سنت الهـي در دوگانگــي انسانهــا و ولايــت مؤمنيــن••• 223 سنت الهي در تقلّب احوال و تحـول حـوادث••• 225 سنت الهي محـــو باطــل و احقــاق حـــق••• 226 سنت الهي و قضاي او در تنازع حق و باطل••• 227 سنت الهي غلبــه حق بر باطــل در نظام آفرينــش الهـي••• 229 (435) سنتالهيخلقو حركتاسباب وعدمتبعيتآنهاازخواهشهاينفسانيانسان••• 231 (436) فهــرسـت مطـالـب موضـوع صفحـه فصل دوم : سنت آزمايش و امتحان الهي••• 235 مفهــوم امتحــان و سنــت آزمايــش الهي••• 235 قـانــون آزمـايش و قانــون مــالكيــــت••• 238 هدف آفرينش زميــن و آسمــان و هــدف قانــون آزمايـــش••• 241 هدف زندگي و مرگ و آزمايش الهي براي تعيين بهترين اعمال••• 245 هماهنگي سنت آزمايش الهي با سنت هدايت، سرنوشت، و اجل مسمّي••• 249 نظــام امتحان مقدمه داوري الهي در آخرت••• 254 آزمــايش الهــي و قضاي محتــوم مــرگ و انتقــال انسانها••• 256 (437) نظامآزمايشوسيلهقهري بروز باطن اعمال••• 258 سنت آزمايش الهي، و نابودي افراد فاقد صلاحيت و ناقض هدف خلقت••• 262 (438) فهــرسـت مطـالـب موضـوع صفحـه نظام امتحان و اعتقاد به بازگشت به خدا دو عامل ظهور استحكام ايمان••• 266 سنت ايجاد امتهـــــــا، ارسال رسل، و سنت امتحان و سنت تكذيب و سنت مجازات و هلاك امتها••• 268 سنــت آزمـايــــش جــاري در تمــام اقـــوام و ملتهـــا••• 269 سنــت آزمايـــش الهـــي و اختــلاف در جوامــع تاريخي••• 272 سنت آزمايشالهي و رابطهآن با اختلافشريعتها و دينها••• 274 سنت ثابت آزمايش الهي و تفكيك گروههاي مؤمن از منافق••• 276 امتحــان الهي و تصــور كاذب كرامــت و اهانــت انســـان••• 277 (439) فصل سوم : انــواع آزمايشهــاي الهـي و وسايــل آن••• 279 انواع مختلف آزمــايش الهي••• 279 (440) فهــرسـت مطـالـب موضـوع صفحـه ثـروت و فرزند، دو عامل عمده آزمايش انسان••• 282 غــرور و طغيــان ناشي از مــال و اولاد و اجـراي سنت امتحان خدا••• 283 آزمايش اعمــال با عوامــل وابستگــي انسان••• 286 اجراي سنت امتحان از طريق اعطا و منع رزق••• 290 امتحان الهي با اعطاي نعمت و پندار غلط انسان از كارداني و مهارت••• 294 نعمتها و آزمايش اعمال فردي و مصايب و آزمايـــش اعمال جمعي••• 296 حكمتالهي در امتحانانسان مؤمن بافقروصبر••• 298 آزمايش انسانهادرشدايد، فقدانها، و مصايب••• 299 (441) قــانـــون آزمــايــش و دليـــل جنـــگهـــا••• 302 آزمايــش در جنــگ و تفكيـك درجات مؤمنين••• 303 (442) فهــرسـت مطـالـب موضـوع صفحـه آزمـــايــش افـــــراد در تحــــولات اجتماعــي و جنـــگهـا••• 305 ظهور حوادث و جنگها آزمايشي براي ظهور ايمان باطني مردم••• 307 سنــت آزمــايــش الهــي و قضاي الهـــي در جنـــگ و مــرگ••• 310 آزمــايش صاحبــان يقيــن با صبــر، جهت اعطـــاي امامـــت••• 312 وســايــل آزمــايــش انســـانهـــا••• 313 وجــود شيطان عامـل آزمايش انسان••• 316 نظام آزمايش الهي و القائات شيطاني••• 319 فصل چهارم : سنت استدراج، سنت املاء، و سنت مكر الهي••• 323 (443) معنــاي استـــدراج از نظــــر ديــن••• 323 معنـــاي امـــــلاء از نظـــــر ديـــن••• 325 (444) فهــرسـت مطـالـب موضـوع صفحـه معنـــــاي مكــــــر الهــــــي••• 326 سنتامتحان ازطريق اعطاي رزق و مجازات از طريق سنت استدراج و املاء••• 328 روش استــدراج و امــلاي الهي••• 330 اجراي سنت الهي املاء و استدراج از طريق افزايش مال و اولاد••• 332 سنــت استدراج و مكــر الهي در جوامــع مغــرور و گمــراه••• 333 دخالت مكر الهي در نتيجه اعمال••• 336 مهلــت كفـــار عـامــل بدبختــي و ازديـــاد حجـــم گنــــاه••• 339
(445)
تقديم به
سَيِّدِنا وَ نَبِيِّنا مُحَمَّدٍ
رَسُـولِ اللّـهِ وَ خاتَـمِ النَّبِيّينَ وَ اِلي مَوْلانا
وَ مَوْلَي الْمُوَحِّدينَ عَلِيٍّ اَميرِ الْمُؤْمِنينَ وَ اِلي بِضْعَةِ
الْمُصْطَفي وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَيِّدَةِ نِساءِ الْعالَمينَ وَ اِلي سَيِّدَيْ
شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَيْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ اِلَي الاَْئِمَّةِ التِّسْعَةِ
الْمَعْصُومينَ الْمُكَرَّمينَ مِنْوُلْدِ الْحُسَيْنِ لاسِيَّما بَقِيَّـــةِاللّهِ فِيالاَْرَضينَ وَ وارِثِ عُلُومِ
الاَْنْبِياءِ وَ الْمُرْسَلينَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِِحْياءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّينِ ،
الْحُجَّةِبْنِالْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالي فَرَجَهُ الشَّريفَ فَيا مُعِزَّ
الاَْوْلِياءِوَيامُذِلَالاَْعْداءِاَيُّهَاالسَّبَبُالْمُتَّصِلُبَيْنَالاَْرْضِوَالسَّماءِقَدْمَسَّنا
وَ اَهْلَنَا الضُّـــرَّ في غَيْبَتِـــكَ وَ فِراقِـــكَ وَ جِئْنـا بِبِضاعَـةٍ
(6) مُزْجاةٍ مِنْ وِلائِكَ وَ مَحَبَّتِكَ فَاَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ مِنْ مَنِّكَ وَ
فَضْلِكَ وَ تَصَدَّقْ عَلَيْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْكَ
اِنّا نَريكَ مِنَ الْمُحْسِنينَ
متن تأئيديه حضرت آيةاللّه محمد يزدي
رييس دبيرخانه مجلس خبرگان رهبري و رييس شورايعالي مديريت حوزه علميه
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيم
قرآن كريم اين بزرگترين هديه آسماني و عاليترين چراغ هدايت كه خداوند عالم به وسيله آخرين پيامبرش براي بشريت فروفرستاده است؛ همواره انسانها را دستگيري و راهنمايي نموده و مينمايد. اين انسانها هستند كه به هر مقدار بيشتر با اين نور و رحمت ارتباط برقرار كنند بيشتر بهره ميگيرند. ارتباط انسانها با قرآن كريم با خواندن، انديشيدن، فهميدن، شناختن اهداف آن شكل ميگيرد. تلاوت، تفكر، دريافت و عمل انسانها به دستورالعملهاي آن، سطوح مختلف دارد. كارهايي كه براي تسهيل و روان و آسان كردن اين ارتباط انجام ميگيرد هركدام به نوبه خود ارزشمند است. كارهاي گوناگوني كه دانشمند محترم جناب آقاي دكتر بيستوني براي نسل جوان در جهت اين خدمت بزرگ و امكان ارتباط بهتر نسلجوان با قرآن انجامدادهاند؛ همگي قابل تقدير و تشكر و احترام است. به علاقهمندان بخصوص جوانان توصيه ميكنم كه از اين آثار بهرهمند شوند.
توفيقات بيش از پيش ايشان را از خداوند متعال خواهانم.
محمد يزدي
رييس دبيرخانه مجلس خبرگان رهبري 1/2/1388
متن تائيديه حضرت آيةاللّه مرتضي مقتدايي (8) بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيم
توفيق نصيب گرديد از مؤسسه قــرآني تفسير جوان بازديد داشته باشم و مواجه شدم با يك باغستان گسترده پرگل و متنوع كه بهطور يقين از معجزات قرآن است كه اين ابتكارات و روشهاي نو و جالب را به ذهن يك نفر كه بايد مورد عنايت ويژه قرار گرفته باشد القاء نمايد تا بتواند در سطح گسترده كودكان و جوانان و نوجوانان و غيرهم را با قرآنمجيد مأنوس بهطوريكه مفاهيم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهي و قرآني نمايد و آن برادر بزرگوار جناب آقاي دكتر محمد بيستوني است كه اين توفيق نصيب ايشان گرديده و ذخيره عظيم و باقيات الصالحات جاري براي آخرت ايشان هست. به اميد اين كه همه اقدامات با خلوص قرين و مورد توجه ويژه حضرت بقيتاللّهالاعظم ارواحنافداه باشد.
(9) مرتضي مقتدايي
به تاريخ يوم شنبه پنجم ماه مبارك رمضانالمبارك 1427 (10)
متنتأييديه حضرت آيةاللّهسيدعلياصغردستغيبنماينده محترمخبرگانرهبريدراستانفارس
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيم
«وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْيانا لِكُلِّ شَيْءٍ» (89 / نحل) تفسير الميزان گنجينه گرانبهائي است كه به مقتضاي اين كريمه قرآني حاوي جميع موضوعات و عناوين مطرح در زندگي انسانها ميباشد. تنظيم موضوعي اين مجموعه نفيس اولاً موجب آن است كه هركس عنوان و موضوع مدّنظر خويش را به سادگي پيدا كند و ثانيا زمينه مناسبي در راستاي تحقيقات موضوعي براي پژوهشگران و انديشمندان جوان حوزه و دانشگاه خواهد بود. اين توفيق نيز در ادامه برنامههاي مؤسسه قرآني تفسير جوان در تنظيم و نشر آثار (11) قرآني مفسّرين بزرگ و نامي در طول تاريخ اسلام، نصيب برادر ارزشمندم جناب آقاي دكتر محمد بيستوني و گروهي از همكاران قرآنپژوه ايشان گرديده است. اميدوارم همچنــان از توفيقــات و تأييــدات الهي برخــوردار باشنـد. سيدعلي اصغر دستغيب 28/9/86 (12) مقدمه ناشر براساس پژوهشي كه در مؤسسه قرآني تفسير جوان انجام شده، از صدر اسلام تاكنون حدود 000/10 نوع تفسير قرآن كريم منتشر گرديده است كه بيش از 90% آنها به دليل پرحجم بودن صفحات، عدم اعرابگذاري كامل آيات و روايات و كلمات عربي، نثر و نگارش تخصصي و پيچيده، قطع بزرگ كتاب و... صرفا براي «متخصصين و علاقمندان حرفهاي» كاربرد داشته و افراد عادي جامعه به ويژه «جوانان عزيز» آنچنان كه شــايستــه است نميتـوانند از اين قبيل تفاسير به راحتي استفاده كنند. مؤسسه قرآني تفسير جوان 15 سال براي سادهسازي و ارائه تفسير موضوعي و كاربردي در كنار تفسيرترتيبي تلاشهاي گستردهاي را آغاز نموده است كه چاپ و انتشار تفسير جوان (خلاصه 30 جلدي تفسير نمونه، قطع جيبي) و تفسير نوجوان (30 جلدي، قطع جيبي (13) كوچك) و بيش از يكصد تفسير موضوعي ديگر نظير باستانشناسي قرآن كريم، رنگشناسي، شيطانشناسي، هنرهاي دستي، ملكه گمشده و شيطاني همراه، موسيقي، تفاسيـر گرافيكي و... بخشــي از خروجيهــاي منتشــر شده در هميــن راستــا ميباشــد. كتابي كه ما و شما اكنون در محـضر نـوراني آن هستيـم حـاصـل تــلاش 30 ســاله «استادارجمند جناب آقايسيدمهديامين» ميباشد.ايشان تمامي مجلدات تفسيرالميزان را به دقــت مطــالعه كــرده و پس از فيش برداري، مطالب را «بدون هيچ گونه دخل و تصرف در متن تفسير» در هفتاد عنوان موضوعي تفكيك و براي نخستين بار «مجموعه 75 جلدي تفسير موضوعي الميزان» را تــدويــن نمــوده كــه هـم به صورت تك موضوعي و هم به شكل دورهاي براي جـوانـان عزيز قـابــل استفاده كاربردياست. «تفسير الميزان» به گفته شهيد آية اللّه مطهري (ره) «بهترين تفسيري است كه در ميان (14) قضا و قدر در نظام آفرينش شيعه و سني از صدر اسلام تا امروز نوشته شده است». «الميزان» يكي از بزرگترين آثار علمي علامه طباطبائي (ره)، و از مهمترين تفاسير جهان اسلام و به حق در نوع خود كمنظير و مايه مباهات و افتخار شيعه است. پس از تفسير تبيان شيخ طوسي (م 460 ه) و مجمعالبيان شيخ طبرسي (م 548 ه) بزرگترين و جامعترين تفسير شيعي و از نظر قوّت علمي و مطلوبيت روش تفسيري، بينظير است. ويژگي مهم اين تفسير بهكارگيري تفسير قرآن به قرآن و روش عقلــي و استــدلالي اســت. ايــن روش در كــار مفسّــر تنها در كنار همگذاشتن آيات براي درك معناي واژه خلاصه نميشود، بلكه موضوعات مشابه و مشتــرك در سورههاي مختلف را كنار يكديگر قرار ميدهد، تحليل و مقايسه ميكند و براي درك پيام آيه به شيوه تدبّري و اجتهادي تـوسل ميجويد. يكي از ابعاد چشمگير الميزان، جامعهگرايي تفسير است. بيگمان اين خصيصه از مقدمه ناشر (15) انديشه و گرايشهاي اجتماعي علامه طباطبائي (ره) برخاسته است و لذا به مباحثي چون حكومت، آزادي، عدالت اجتماعي، نظم اجتماعي، مشكلات امّت اسلامي، علل عقب ماندگي مسلمانان، حقوق زن و پاسخ به شبهات ماركسيسم و دهها موضوع روز، روي آورده و بهطورعميـق مورد بحث و بررسي قرارداده است. شيوه مرحوم علاّمه بهاين شرح است كه در آغاز، چندآيه از يكسوره را ميآورد و آيه، آيه، نكات لُغوي و بيانيآنرا شرح ميدهد و پس از آن، تحت عنوان بيان آيات كه شامل مباحث موضوعياست ميپردازد. ولــي متــأسفــانه قــدر و ارزش اين تفسير در ميان نسل جوان ناشناخته مانده است و بنده در جلسات فــراوانــي كه با دانشجـويان يا دانشآموزان داشتهام همواره نياز فراوان آنها را به اين تفسير دريــافتــهام و به همين دليل نسبت به همكاري با جنــاب آقــاي اميــن (16) قضا و قدر در نظام آفرينش اقــــــدام نمـــــــودهام. اميــدوارم ايـــن قبيــل تــلاشهــاي قــرآنــي مــا و شمــا بــراي روزي ذخيــره شــود كــه بــه جــز اعمــال و نيــات خـالصـانه هيـچ چيـز ديگـري كـارسـاز نخواهد بود. دكتر محمد بيستوني رئيس مؤسسه قرآني تفسير جوان تهران 8/8/1388 مصادف با سالروز ولادت سلطان قلبها علي بن موسي الرضا عليهالسلام مقدمه ناشر (17) مقـدمـه مـؤلـف اِنَّـــهُ لَقُـــــرْآنٌ كَـــريــمٌ فـــي كِتــــابٍ مَكْنُـــــونٍ لا يَمَسُّـــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ اين قـرآنـي اســت كــريــم در كتـــــابـــي مكنــــــون كه جز دست پــاكــان و فهـم خاصان بدان نرسد! (77 ـ 79/ واقعه) اين كتاب به منزله يك «كتاب مرجع» يافرهنگ معارف قرآن است كه از «تفسير الميزان» انتخـاب و تلخيــص، و بر حسب موضوع طبقهبندي شده است. (18) در تقسيمبندي به عمل آمده از موضوعات قرآن كريم قريب 70 عنوان مستقل به دست آمد. هر يك از اين موضوعات اصلي، عنوان مستقلي براي تهيه يك كتاب در نظر گرفته شد. هر كتاب در داخل خود به چندين فصل يا عنوان فرعي تقسيم گرديد. هر فصل نيز به سرفصلهايي تقسيم شد. در اين سرفصلها آيات و مفاهيم قرآني از متن تفسيـر الميــزان انتخــاب و پس از تلخيص، به روال منطقي، طبقهبندي و درج گرديد، به طوري كه خواننده جوان و محقق ما با مطالعه اين مطالب كوتاه وارد جهان شگفتانگيز آيات و معارف قرآن عظيم گردد. در پايان كار، مجموع اين معارف به قريب 5 هزار عنوان يا سرفصل بالغ گرديد. از لحــاظ زمــاني: كار انتخاب مطالب و فيشبرداري و تلخيص و نگارش، از مقدمه مؤلف (19) اواخــر ســال 1357 شــروع و حــدود 30 ســال دوام داشتــه، و با توفيق الهي در ليالي مبــاركه قدر سال 1385پايان پذيرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـرديـده است. هــدف از تهيه اين مجموعــه و نوع طبقهبندي مطالب در آن، تسهيل مراجعه به شرح و تفسير آيات و معارف قرآن شريف، از جانب علاقمندان علوم قرآني، مخصوصا محققين جوان است كه بتوانند اطلاعات خود را از طريق بيان مفسري بزرگ چون علامه فقيد آية اللّه طباطبايي دريافت كنند، و براي هر سؤال پاسخي مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد. سالهاي طولاني، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهيم قرآن شريف ميآموختيم اما وقتي در مقابل يك سؤال درباره معارف و شرايع دينمان قرار ميگرفتيم، يك جواب مدون و مشخص نداشتيم بلكه به اندازه مطالب متعدد و متنوعي كه شنيده بوديم بايد (20) قضا و قدر در نظام آفرينش جواب ميداديم. زماني كه تفسير الميزان علامه طباطبايي، قدساللّه سرّه الشريف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ايراني قرار گرفت، اين مشكل حل شد و جوابي را كه لازم بود ميتوانستيم از متن خود قرآن، با تفسير روشن و قابل اعتمادِ فردي كه به اسرار مكنون دست يافته بود، بدهيم. اما آنچه مشكل مينمود گشتن و پيدا كردن آن جواب از لابلاي چهل (يا بيست) جلد ترجمه فارسي اين تفسير گرانمايه بود. لذا اين ضرورت احساس شد كه مطالب به صورت موضوعي طبقهبندي و خلاصه شود و در قالب يك دائرةالمعــارف در دستــرس همه ديندوستان قرارگيرد. اين همان انگيزهاي بـود كـه مـوجب تهيه اين مجلــدات گــرديد. بديهي است اين مجلدات شامل تمامي جزئيات سورهها و آيات الهي قرآن نميشود، بلكه سعي شده مطالبي انتخاب شود كه در تفسير آيات و مفاهيم قرآني، علامه بزرگوار به شرح و بسط و تفهيم مطلب پرداخته است. مقدمه مؤلف (21) اصــول اين مطالب باتوضيح و تفصيل در «تفسير الميزان» موجود است كه خواننده ميتواند براي پيگيــري آنها به خود الميــزان مراجعه نمايد. براي اين منظور مستنــد هر مطلب با ذكــر شماره مجلــد و شماره صفحــه مربوطــه و آيه مورد استنــاد در هر مطلب قيد گرديده است. ذكرايننكته لازماست كه چونترجمهتفسيرالميزان بهصورت دومجموعه 20 جلدي و 40جلدي منتشرشده بهتراست درصورت نيازبهمراجعه بهترجمه الميزان، بر اساس ترتيب عددي آيات قرآن به سراغ جلد موردنظر خود، صرفنظراز تعداد مجلدات برويد. و مقدر بود كه كار نشر چنين مجموعه آسماني در مؤسسهاي انجام گيرد كه با هــدف نشــر معــارف قــرآن شــريـف، به صورت تفسير، مختص نسل جوان، (22) قضا و قدر در نظام آفرينش تأسيس شده باشد، و استاد مسلّم، جنــاب آقـاي دكتـر محمــد بيستوني، اصلاح و تنقيــح و نظــارت همــهجــانبـه بر اين مجمــوعه قـرآني شريف را به عهــده گيــرد. مؤسسه قرآني تفسير جوان با ابتكار و سليقه نوين، و به منظور تسهيل در رساندن پيام آسماني قرآن مجيد به نسل جوان، مطالب قرآني را به صورت كتابهايي در قطع جيبــي منتشــر ميكنــد. ايــن ابتكــار در نشــر هميــن مجلــدات نيــز به كار رفته، تــا مطــالعــه آن در هــر شــرايــط زمــانــي و مكــاني، براي جــوانان مشتاق فرهنگ الهي قرآن شريف، ساده و آسان گردد... و ما همه بندگاني هستيم هر يك حامل وظيفه تعيين شده از جانب دوست، و آنچه انجــام شــده و ميشـود، همه از جانب اوست ! و صلوات خدا بر محمّد مصطفي صلياللهعليهوآله و خاندان جليلش باد كه نخستين حاملان اين مقدمه مؤلف (23) وظيفه الهي بودند، و بر علامه فقيد آيةاللّه طباطبايي و اجداد او، و بر همه وظيفهداران اين مجموعه شريف و آباء و اجدادشان باد، كه مسلمان شايستهاي بودند و ما را نيز در مسيــر شنــاخت اسـلام واقعي پرورش دادنـد! ليله قدر سال 1385 سيد مهدي حبيبي امين (24) قضا و قدر در نظام آفرينش بخش اول:قضا و قدر فصل اول :قضاي الهي مفهوم قضا (25) (26) «وَ قَضَيْنا اِلي بَني اِسْرائيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الاَْرْضِ مَرَّتَيْنِ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوّا كَبيرا.» (4 / اسراء) «قَضا» به معناي فيصل دادن به امري است، چه با گفتار باشد و چه با عمل، و هر (27) كدام بر دو وجه است: يكيالهي و ديگري بشري. ازجمله قضاي الهي اين است كه فرمود: «وَ قَضــي رَبُّكَ اَلاّ تَعْبُدُوا اِلاّ اِيّاهُ ـ خدا دستور داده كه جز او را نپرستيد.» (23 / اسري) و «وَ قَضَيْنا اِلي بَني اِسْرائيلَ فِي الْكِتابِ - ما اعلام كرديم و حكم فيصل يافته كرديم و به ايشان به وسيله وحي چنين اعلام نموديم كه...،» (4 / اسري) و بر همين حمل ميشود، آيه: «وَ قَضَيْنا اِلَيْهِ ذلِكَ الاَْمْرَ اَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ ـ اين امر را به وي حكم كرديم كه نسل اينان مقطوع خواهد بود.» (66 / حجر) و اما قضاء الهي در فعل، اين آيات است كه ميفرمايد: «وَ اللّهُ يَقْضي بِالْحَقِّ وَ الَّذينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لايَقْضُونَ بِشَيْءٍ - تنها خداست كه به حق قضا ميراند و آن خدايان كه اينان به غير خدا ميخوانند قضايي ندارند نه به حق و نه به باطل،» (20 / غافر) و «فَقَضهُنَّ سَبْعَ سَمواتٍ في يَوْمَيْنِ - پس آنها را در دو روز هفت آسمان كرد،» (12 / فصلت) كه (28) قضا و قدر در نظام آفرينش قضا در آن به معناي ابداع و فراغت از ايجاد است و آيه در معناي آيه «بَديعُ السَّمواتِ وَالاَْرْضِ،» (117 / بقـره) اسـت. و از جمله قضاي بشري در قول، اين است كه ميگويند: «داود چنين قضا كرد.» چه حكمي كه حاكم ميكند از مقوله كلام است، و در قضاي فعلي بشري آيه شريفه است كه ميفرمايــد: «فَاِذا قَضَيْتُـمْ مَناسِكَكُــمْ ـ پس چون مناسك خود را به پايان رسانديد،» (200 / بقره) و «ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذوُرَهُمْ - پس آلودگيهاي خود را زايل نموده و به نذرهـاي خود وفا كننـد.» (29 / حج) معناي آيه مورد بحث اين است كه ما بني اسرائيل را در كتاب تورات اخبار داده و اعلام نموديم، اخباري قاطع كه سوگند ميخورم و قطعي ميگويم كه شما نژاد بنياسرائيل به زودي در زمين فساد خواهيد كرد - كه مراد به زمين سرزمين فلسطين و مفهوم قضا (29) پيرامون آن است ـ و اين فساد را در دو نوبت خواهيد كرد يكي بعد از ديگري، و در زمين طـغياني عظيم و علوي كبير خواهيد كرد.(1) مفهوم قضاي الهي، و قضا در تكوين و تشريع «وَ كُــلَّ اِنْســـانٍ اَلْـزَمْنـــاهُ طــائِــــرَهُ فــي عُنُقِــــه... .» (13 / اســـراء) هر موجودي و حادثي را كه خداي عزوجل نخواهد تحقق و وجود بدهد و علل و 1- الميزان ج 25، ص 68. (30) قضا و قدر در نظام آفرينش شرايطش موجود نشده باشد به همان حالت امكان و تردد ميان وقوع و لاوقوع و وجود و عدم باقي ميماند، و به محضي كه بخواهد تحقق دهد و علل و تمامي شرايطش را فراهم سازد، به طوري كه جز موجود شدن حالت انتظاري برايش نمانــد موجــود ميشــود، و اين مشيــت حــق و فراهــم كردن، علــل و شرايــط همــان تعييــن يكــي از دو طـــرف اســت كــه قضــاي الهــي نــاميــده مــيشــود. نظير اين اعتبار در مرحله تشريع جريان داشته حكم قطعي خدا درباره مسايل شرعي را نيز قضاي خدا ميگوييم و لذا در هر جا كه در كلام مجيدش اسمي از قضا برده شده اين حقيقت به چشم ميخورد، چه قضاء تكويني مانند آيه شريفه «وَ اِذا قَضي اَمْرا فَاِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ،» (117 / بقره) و «فَقَضهُنَّ سَبْعَ سَمواتٍ،» (12 / فصلت) و «قُضِيَ الاَْمْرُ الَّذي فيهِ تَسْتَفْتِيانِ،» (41 / يوسف) و «وَ قَضَيْنا اِلي بَني اِسْرائيلَ فِي مفهوم قضاي الهي، و قضا در تكوين و تشريع (31) الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الاَْرْضِ مَرَّتَيْنِ،» (4 / اسري) و همچنين آيات ديگر كه متعرض قضاي تكويني خداست. و چه آياتي كه متعرض قضاي تشريعي است، مانند آيه: «وَ قَضي رَبُّكَ اَلاّ تَعْبُدُوا اِلاّ اِيّاهُ...،» (23 / اسري) و «اِنَّ رَبَّكَ يَقْضي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فيما كانُوا فيهِ يَخْتَلِفُونَ،» (93/يوسف) و «وَ قُضِيَبَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ قيلَالْحَمْدُلِلّهِ رَبِالْعالَمينَ.»(75/زمر) البته قضا دراينآيهوهمچنينآيهقبلياش بهوجهي قضايتشريعياست و بهوجهيقضاي تكويني. بنابراين آيات كريمه مزبور صحت اين دو اعتبار عقلي را امضا نموده موجودات خارجــي را از جهت اين كه افعــال خدايند قضا و داوري خدا ميدانــد، و همچنين احكــام شرعــي را از جهت اين كه افعال تشريعــي خداست و نيز هر حكــم فصلي را كه منسـوب به اوسـت قضــاء او ناميـده و اين دو اعتبــار عقلي را امضــا نمـوده است. (32) قضا و قدر در نظام آفرينش و چه بسا موارد كه از آن به حكم و قول تعبير كرده كه البته عنايت ديگري باعث شده است. مانند آيه «اَلا لَهُ الْحُكْمُ!» (62 / انعام) (1) قضاي عمومي و قضاي خصوصي الهي، و مراحل قضا و امضاء در ترتيب وجود «وَ كُلَّ اِنْسانٍ اَلْزَمْناهُ طائِرَهُ في عُنُقِه... .» (13 / اسراء) از آن جا كه ضرورت و وجوب عبارت از متعين شدن يكي از دو طرف امكان است ناگزير ضرورت و وجوبي كه بر سراسر ممكنات گسترده شده خود قضايي است عمومي از خدايتعالي، چون ممكنات اين ضرورت را از ناحيه انتساب به خدايتعالي به 1- الميزان ج 25، ص 128. قضاي عمومي و قضاي خصوصي الهي (33) خود گرفتهاند كه به خاطر آن انتساب هر يك در طرف خود وجود پيدا كردهاند، پس ضرورت خوابيده بر روي سلسله ممكنات يك قضاي عمومي الهي است. و ضرورت مخصوص به يك يك موجودات قضاي خصوصي اوست. چون گفتيم مقصود از قضا تعيين يكي از دو طرف امكان و ابهام و تردد است. و از همين جا معلوم ميشود كه قضا كه خود يكي از صفات خداوندي است. يكي از صفات فعليه اوست نه ذاتيهاش. چون گفتيم از افعـال او (موجــودات) و به لحاظ انتسابــش به او كه علت تامـه است انتزاع ميگردد. روايات هم اين نظريه را تأييد ميكنند: امام صادق عليهالسلام فرمود: «خداوند هر چيز را كه بخواهد ايجاد كند اول تقديرش ميكند، و وقتي تقديرش كرد قضايش را ميراند، و وقتي قضايش را راند امضايش ميفرمايد... .» امام ابوالحسن عليهالسلام فرمود: «اي يونس به مسأله قدر نپرداز، عرض كرد: من به مسأله قدر زياد نپرداختهام، لكن همين را (34) قضا و قدر در نظام آفرينش ميگويم كه تنها چيزي موجود ميشود كه خدا ارادهاش كرده باشد و مشيتش هم تعلق گرفته باشد، و نيز قضاء آن را رانده، تقدريش كرده باشد، فرمود: ولي من اين طور نميگويم، من ميگويم: هيچ چيز تحقق نمييابد مگر آن كه اول مورد مشيت خدا و سپس مور اراده او و آنگاه قدر او و در مرحله چهارم قضاء او قرار گرفته باشد، آنگاه فرمود: هيچ ميداني مشيت چيست؟ عرض كرد: نه، فرمود: تصميم به كاري گرفتن، هيچ ميداني اراده كردنش به چه معني است؟ عرض كرد: نه، فرمود: به اين كه آن چيز را بر طبق مشيت خود تمام كند، آنگاه فرمود: هيچ ميداني قدر چه معنا دارد؟ عرض كرد: نه، فرمود: قدر خدا هندسه و ابعاد دادن به موجود و تعيين مدت بقاي آن است. سپس فرمود: خدا وقتي چيزي را بخواهد اول اراده ميكند، و بعد تقديرش نموده سپس قضايش را ميراند، و كارش را يك طرفي ميكند، و وقتي يك طرفي كرد قضاي عمومي و قضاي خصوصي الهي (35) امضايش و اجرايش ميسازد.» و در روايت ديگر از يونس از همان جناب آمده كه فرمود: «هيچ چيزي صورت خارجي به خود نميگيرد مگر آن كه مورد مشيت و اراده و قدر و قضاءِ خدا قرار گرفته باشد، عرض كردم: پس معناي مشيت چيست؟ (اراده و مشيت كه هر دو به معناي خواست است، چه فرقي با هم دارند؟) فرمود: پايداري و منصرف نشدن از آن، عرض كردم: معناي قدر چيست؟ فرمود: اندازهگيري آن از طول و عرض. عرض كردم: پس معناي قضا چيست؟ فرمود: اگر بعد از مشيت و اراده و قدر قضاء آن را براند امضاءاش نموده و آن چيز وجود به خود مـيگـيرد، و ديگر جلوگيري برايش نخواهد بود.» از عالم عليهالسلام سؤال كردند: «علم خدا چگونه است؟ فرمود: اول ميداند، بعد (36) قضا و قدر در نظام آفرينش مشيتش تعلق ميگيرد، بعد اراده ميكند، آنگاه تقدير ميكند، سپس قضا ميراند، و در آخر امضا ميكند. پس خداي سبحان چيزي را امضا و اجرا ميكند كه قضايش را رانده باشد، و قضاي چيزي را ميراند كه تقديرش كرده باشد، و چيزي را مقدر ميسازد كه اراده كرده باشد، پس مشيت او به علم او، و ارادهاش با مشيتش، و تقديرش با ارادهاش، و قضايش با تقديرش، و امضايش با قضايش صورت ميگيرد. در نتيجــه رتبه علم او مقــدم بر مشيت، و مشيــت در مرتبه دوم مقدم بر اراده، و اراده در مرتبـه سوم و مقــدم بر تقديــر است، و تقديــر به وسيلــه امضــا قضــا را ميرانـد. پس مادام كه قضاء خدا به وسيله امضا رانده نشده در مراحل قبلي بداء هست و مـمـكن اسـت از ايـجـاد آنچه كـه مـورد عـلـم و مـشيـت و اراده و تـقديـرش تـعلـق گـرفتــه صـرفنظــر كنــد، و آن را ايجــاد ننمــايــد، ولي اگــر با امضــا به مرحلــه قضــا رسيـــد ديگــر بـــداء نيســـت.» قضاي عمومي و قضاي خصوصي الهي (37) اين ترتيب كه در روايت آمده و مشيت را مترتب بر علم و اراده را مترتب بر مشيت و همچنين هر يك را مترتب بر ماقبل خود دانسته ترتيبي است عقلي، چون عقل انتزاع به غـير ايـن تـرتيب را صـحيح نميداند.(1) تقدم اراده و قضاي الهي بر قول و امر او «اِنَّمـا قَوْلُنـا لِشَـيْءٍ اِذا اَرَدْنـاهُ اَنْ نَقُـولَ لَـهُ كُـنْ فَيَكُــونُ!» (40 / نحــل) 1- الميـــزان ج 25، ص 130. (38) قضا و قدر در نظام آفرينش خــدا امر خود را قول هم ناميده همچنان كه امــرش و قولش را از جهت قوه و محكمي و ابهامناپذيــري حكم و قضا نيز خوانــده است. همچنــان كه قول خــاص خود را كلمــه نيز نـاميـده اسـت. ايجاد خدايتعالي يعني آنچه كه از وجود بر اشياء افاضه ميكند - كه به وجهي همان وجود اشياء موجود است - همان امر او و قول او و كلمه اوست كه قرآن در هر جا به يك جور تعبيرش فرموده، لكن از ظاهر تعابير قرآن بر ميآيد كه كلمه خدا همان قول اوست به اعتبار خصوصيت آن و تعينش. و از اين معنا روشن ميگردد كه اراده و قضاي خدا نيز يكي است، و برحسب اعتبار از قول و امر مقدم است، پس خداي سبحان نخست چيزي را اراده ميكند و قضايش را ميراند سپس به آن امر ميكند و تقدم اراده و قضاي الهي بر قول و امر او (39) ميگويد: باش و موجود ميشود. (1) مـأموريت مـلائكه در اجراي قضاي الهي «فَالْمُدَ بِّراتِ اَمْرا.» (5 / نازعات) ملائكه با همه اشياء سر و كار دارند، با اين كه هر چيزي در احاطه اسباب است، و اسباب درباره وجود او و عدمش، بقايش و زوالش و در مختلف احوالش با يكديگر نزاع دارند، پس آنچه خدايتعالي درباره آن موجود حكم كرده، و آن قضايي كه او درباره 1- الميــــــزان ج 24، ص 106. (40) قضا و قدر در نظام آفرينش آن موجود رانده و حتمي كرده، همان قضايي است كه فرشته مأمور به تدبير آن موجود به سوي آن ميشتابد، و مسئوليتي كه به عهدهاش واگذار شده ميپردازد، و در پرداختن به آن از ديگران سبقت ميگيرد و سببيت سببي را كه مطابق آن قضاي الهي اســت تمــام نمـوده و در نتيجــه آنچه را كه خــدا اراده فرمــوده واقــع ميشـود.(1) قضاي آسمانهاي هفتگانه «فَقَضهُنَّ سَبْعَ سَمواتٍ في يَوْمَيْنِ!» (12 / سجده) معناي اصلي قضاء جدا كردن چند چيز از يكديگر است. جمله نامبرده ميفهماند كه 1- الميـــزان ج 40، ص 16. قضاي آسمانهاي هفتگانه (41) آسماني كه خدا متوجه آن شد، به صورت دود بود، و امر آن از نظر فعليت يافتن وجود مبهم و غير مشخص بود، خدايتعالي امر آن را متمايز كرد، و آن را در دو روز هفت آسمان قرار داد. اين آيه شريفه با آيه قبليش ناظر به تفصيل اجمالي است كه در آيه «اَوَلَمْ يَرَالَّذينَ كَفَرُوا اَنَّ السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ كانَتا رَتْقا فَفَتَقْناهُما - آيا كساني كه كافر شدند نديدند كه آسمانها و زمين يكپارچهبود و ما آنهارا ازهم جداكرديم،»(30/انبياء) متعرض آنبود.(1) 1- الميـــزان ج 34، ص 267. (42) قضا و قدر در نظام آفرينش (43) فصل دوم:قضا و حكم الهي و كتاب مفهوم حكم، و حكم الهي «اِنِ الْحُكْمُ اِلاّ لِلّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَ هُوَ خَيْرُ الْفصِلينَ» (57 / انعام) ماده «حَ كَ مَ» دلالت دارد بر اتقان و استحكامي كه در هر چيزي وجود داشته باشد و اجزايش از تلاشي و تفرقه محفوظ است. خلاصه هر موجودي كه از روي حكمت به (44) وجود آمده باشد اجزايش متلاشي نگشته و در نتيجه اثرش ضعيف و نيرويش درهم شكسته نميشود. اين است آن معناي جامعي كه برگشت جميع مشتقات اين مـاده از قـبيل احـكام، تحكيم، حـكمت، حـكومت، و غير آن به آن است. آمر در امري كه ميكند، قاضي در حكمي كه صادر مينمايد گويا در مورد امر و حكم نسبتي ايجاد نموده و مورد امر و حكم را با آن نسبت مستحكم ميسازند، و بدينوسيله ضعف و فتوري كه در آن راه يافته بود جبران مينمايد. اين است آن معنايي كه مردم در امور وضعي و اعتبار، از لفظ حكم درك ميكنند و همين معني را قابل انطباق بر امور تكويني و حقيقتي هم ديده و احساس ميكنند كه امور تكويني از نظر اين كه منسوب به خداي سبحان و قضا و قدر اويند داراي چنين استحكامي هستند. اگر ميبينند كه هسته درخت از زمين روييده و داراي شاخ و برگ و مفهوم حكم، و حكم الهي (45) ميوه ميشود، و همچنين اگر نطفه به تدريج به صورت جسمي جاندار درآمده و داراي حس و حركت ميگردد، همه را به حكم خداي سبحان دانسته و مستند به قضا و قدر او ميدانند، اين است آن معنايي كه انسان از لفظ حكم ميفهمد و آن را عبارت ميداند از اثبات چيزي براي چيز ديگري و يا اثبات چيزي مقارن با وجود چيزي ديگر.(1) حكم الهي در نظام تكوين و تشريع «اِنِ الْحُكْمُ اِلاّ لِـلّهِ يَقُصُّ الْـحَقَّ وَ هُـوَ خَـيْرُ الْفصِلينَ!» (57 / انعام) 1- الميــــــــــــزان ج 13، ص 181. (46) تدبير و تقدير در نظام آفرينش مطالب بالا كه روشن شد اينك ميگوييم: نظريه توحيد كه قرآن كريم معارف خود را بر اساس آن بنا نهاده حقيقت تأثير را در عالم وجود تنها براي خدايتعالي اثبات ميكند، و در موارد مختلف انتساب موجودات را به خداي سبحان به انحاء مختلفي بيان ميكند، به يك معنا - استقلالي - آن را به خداي سبحان نسبت داده و به معناي ديگري - غير استقلالي و تبعي - آن را به غير او منسوب نموده است. مثلاً مسأله خلقت را به معناي اول به خداوند نسبت داده و در عين حال در موارد مختلفي به معناي دوم آن را به چيزهاي ديگر هم نسبت ميدهد، همچنين از طرفي علم و قدرت و حيات و مشيت و رزق و زيبايي را به خداوند نسبت ميدهد و از طرفي همينها را به غير خدا منسوب ميسازد. حكم هم كه يكي از صفات است از نظر اين كه خود نوعي از تأثير است، معناي حكم الهي در نظام تكوين و تشريع (47) استقلالياش تنها از آن خداوند است چه حكم در حقايق تكويني، و چه در شرايع و احكام وضعي و اعتباري. قرآن كريم هم در آيات بسياري اين معنا را تأييد نموده است از آن جملــه آيات زير است: «اِنِ الْحُكْمُ اِلاّ لِلّهِ - حكم جز براي خدا نيست» (67 / يوسف) و «اَلا لَهُ الْحُكْــمُ - آگاه باش كه تنها براي اوست حكم.» (62 / انعام) و «لَهُ الْحَمْدُ فِي الاْوُلي وَالاْخِرَةِ وَ لَهُالْحُكْمُ - و براياوست حمد در دنيا و آخرت و براياوست حكم.» (70/قصص) و «وَ اللّهُ يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِه - و خداوند حكم ميكند و كسي نيست كه حكم او را دنبال كند و بيتأثير نماند.» (41 / رعد) و اما حكم تشريعي، از جمله آياتي كه دلالت دارند بر اختصاص حكم تشريعي به خدايتعالي آيه «اِنِ الْحُكْمُ اِلاّ لِلّهِ اَمَرَ اَلاّ تَعْبُدُوآا اِلاّ اِيّاهُ ذلِكَ الدّينُ الْقَيِّمُ - نيست حكم مگر براي خداوند، دستور فرموده كه جز او را نپرستيد اين است دين استوار و اداره كننده اجتماع!» (48) تدبير و تقدير در نظام آفرينش (40 / يوسف) است با اين كه اين آيه و ظاهر آيات قبلي دلالت دارند بر اين كه حكم تنها براي خداي سبحان است و كسي غير او با او شريك نيست. در عين حال در پارهاي از موارد حكم را و مخصوصا حكم تشريعي را به غير خداوند هم نسبت داده، از آن جمله اين چند مورد است: «يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ - حكم ميكنند به آن كفاره دو تن از شما كه صاحبان عدالت باشند،» (95 / مائده) و «يا داوُدُ اِنّا جَعَلْناكَ خَليفَةً فِي الاَْرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النّاسِ بِالْحَقِّ- اي داود ما تو را خليفه در زمين قرار داديم پس در ميان مردم به حق حكم كن!» (26 / ص) و درباره رسول خدا ميفرمايد: «لِتَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ بِما اَراكَ اللّهَ - اين كه حكم كن ميان مردم به آنچه كه خدا آگاهت ساخته!» (105 / انبياء) و «فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما اَنْزَلَ اللّهُ - پس حكم كن در ميان آنان به آنچه بر تو نازل شده،» (48 / مائده) و «يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ.» (44 / مائده) و همچنين آيات ديگري كه اگر ضميمه شوند با آيات دسته اول حكم الهي در نظام تكوين و تشريع (49) اين نتيجه را ميدهند كه حكم به حق به طور استقلال و اولا و بالذات تنها از آن خدايسبحان است، و غير او كسي مستقل در آن نيست، و اگر هم كسي داراي چنين مقامي باشد خداي سبحان ارزانياش داشته، و او دست دوم است، و از همين جهت است كه خدايتعالي خود را «اَحْكَمُ الْحـاكِميـنَ» (45 / هود) و «خَيْرُ الْحاكِمينَ» (87 / اعراف) ناميده است. آري لازمه اصالت و استقلال و اولويت همين است. آياتي كه حكم را به اذن خدايتعالي به غير او نسبت ميداد همان طوري كه ملاحظه كرديد مختص بود به احكام وضعي و اعتباري، و تا آن جا كه من ياد دارم در اين سنخ آيات آيهاي كه احكام تكويني را هم به غير خدا نسبت داده باشد وجود ندارد.(1) انواع حكم در قرآن 1- الميــــــــزان ج 13، ص 182. (50) تدبير و تقدير در نظام آفرينش «اُولآئِكَ الَّذينَ ءَاتَيْنهُمُ الْكِتبَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ.» (89 / انعام) ماده حكم بر حسب آنچه كه از موارد استعمال آن به دست ميآيد در اصل به معناي منع است، و به همين مناسبت احكام مولوي را حكم ناميدهاند، چه مولاي آمر با امر خود مأمور را مقيد ساخته و او را از آزادي در اراده و عمل تا اندازهاي منع نموده، و هوي و خواهش نفساني او را محدود ميسازد، و همچنين حكم به معناي قضا، كه آن نيز دو طرف دعوا را از مشاجره و يا تعدي و جور باز ميدارد، و حكم به معني تصديق كه قضيه را از اين كه مورد ترديد شود منع مينمايد. و احكام و استحكام كه معناي منع در آن دو نيز خوابيده چون هر چيزي وقتي محكم و مستحكم ميشود كه از ورود منافي انواع حكم در قرآن (51) و فساد در بين اجزايش جلوگير بوده باشد، و نگذارد اجنبي در بين اجزايش تسلط پيدا كند، و در آيه: «كِتبٌ اُحْكِمَتْ ءَايتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَّدُنْ حَكيمٍ خَبيرٍ،» (1 / هود) به اعتباري احكام در مقابل تفصيل استعمال شده و معناي اصلياش را از دست نداده، براي اين كه اين احكام نيز از فصل كه همان بطلان التيام و تركيب اجزاء هر چيزي است جلوگيري بـه عـمل ميآورد، و بـه همين مـعني است محكــم در مقابـل متشابه.(1) حكم و قضاي الهي در ايجاد 1- الميـــــــزان ج 14، ص 77. (52) تدبير و تقدير در نظام آفرينش «اُولآئِكَ الَّذينَ ءَاتَيْنهُمُ الْكِتبَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ!» (89 / انعام) وقتي كلمه حكم به خدايتعالي نسبت داده ميشود اگر در مسأله تكوين و خلقت باشد معناي قضاي وجودي را كه ايجاد و آفرينش باشد ميدهد كه همسو و همزمان با وجود حقيقي و واقعيت خارجي به مراتب آن است، مانند آيه: «وَ اللّهُ يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِــه!» (41 / رعــد) و «وَ اِذا قَضــي اَمْرا فَاِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ!» (117 / بقره) (1) احكام الهي و قوانين تشريعي 1- الميـــــــــزان ج 14، ص 78. احكام الهي و قوانين تشريعي (53) «اُولآئِكَ الَّذينَ ءَاتَيْنهُمُ الْكِتبَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ!» (89 / انعام) اگر حكم در تشريع باشد معناي قانونگذاري و حكم مولوي را ميدهد، و به اين معنا است آيه: «وَ عِنْدَهُمُ التَّوْريةُ فيها حُكْمُ اللّهِ،» (43 / مائده) و «وَ مَنْ اَحْسَنُ مِنَ اللّهِ حُكْما - كيست كه حكمش بهتر از حكم خدا باشد؟» (50 / مائده) و لذا در جمله «سآءَ ما يَحْكُمُونَ،» (136 / انعام) كساني را كه به خود اجازه تشريع و قانونگذاريرا دادهاند ملامت كرده است. و وقتي همين لفظ به انبياء عليهمالسلام نسبت داده شود معناي قضا را كه يكي از منصبهاي الهي است و خداوند انبياء خود را به آن منصب تشريف و اكرام كرده افاده ميكند، و در اينباره فرموده است: «فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما اَنْزَلَ اللّهُ وَ لا تَتَّبِعْ اَهْوآئَهُمْ عَمّا (54) تدبير و تقدير در نظام آفرينش جآئَكَ مِنَ الْحَقِّ!» (48 / مائده) و «اُولآئِكَ الَّذينَ ءَاتَيْنهُمُ الْكِتبَ وَ الْحُكْمَ!» (89 / انعام) و شايد بعضي آيات اشعار دارد يا دلالت ميكند بر اين كه به انبياء حكم به معني تشريع داده شــده، ماننــد آيــه «رَبِّ هَبْ لي حُكْمــا وَ اَلْحِقْنـي بالصّالِحيـنَ!» (83 / شعراء) (1) حكم و قضا در بين مردم «اُولآئِكَ الَّذينَ ءَاتَيْنهُمُ الْكِتبَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ!» (89 / انعام) اگر حكم به غير انبياء نسبت داده شود معناي قضاوت را افاده ميكند، مانند آيه: 1- الميـــزان ج 14، ص 79. حكم و قضا در بين مردم (55) «وَلْيَحْكُمْ اَهْلُ الاِْنْجيلِ بِما اَنْزَلَ اللّهُ فيهِ.» (47 / مائده) معناي ديگري نيز براي حكم هست كه عبارت است از منجز كردن وعده و اجراي حكم و قانون كه در مورد آيه «وَ اِنَّ وَعْدَكَ الْـحَقُّ وَ اَنْـتَ اَحْكمُ الْحكِمينَ!» (45 / هود) به آن معناست.(1) حكم و قضاي قطعي الهي، و قوانين ناشي از آن «كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ عَلَي الَّذينَ فَسَقُوآ اَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ!» (33 / يونس) 1- الميـــزان ج 14، ص 79. (56) تدبير و تقدير در نظام آفرينش مطابق ظاهر سياق آيه كلمهاي كه خدا در مورد فاسقان گفته اين است كه فاسقان ايمان نميآورند، يعني خداوند حكم قطعي در مورد آنان صادر كرده و به مقتضاي آن، فاسقان در حالي كه بر فسق خود باقي هستند ايمان نميآورند، و هدايت الهي آنان را فرانميگيــرد تا به طرف ايمان راهنمايي شوند. زيرا خدا فرمــوده: «اِنَّ اللّهَ لا يَهْدِي الْقَــوْمَ الْفـاسِقيــنَ ـ خــدا مــردم فــاســــق را هـدايــت نمـيكنـــد.» (6 / منــافقــون) معني جمله «كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ» اين است كه كلمه الهي و حكم قطعي و حتمي كه خدا در مورد فاسقان صادر كرده يعني ايمان نياوردن فاسقان، در خارج به حقيقت پيوست و به ثبوت رسيد و مصداق پيدا كرد، و مصداقش همين است كه اينان از راه حق خارج شدند و در ضلالت افتادند. يعني ما حكم هدايت نشدن و ايمان نياوردن فاسقان را به خاطر ظلم و يا گزاف صادر نكردهايم و بلكه اين حكم بدان دليل صادر حكم و قضاي قطعي الهي، و قوانين ناشي از آن (57) شده كه فاسقان از حق منصرف و فاسق پيشه شدند و در ضلالت افتادند زيرا بـيـن حــق و بـاطـل واسطـهاي وجـود نـدارد. آيه در عين حال دلالت بر آن دارد كه امور ضروري و احكام و قوانين روشن و واضحي كه در نظام مشهود عالم جريان دارد مانند اين كه «واسطهاي بين حق و باطل نيست،» و يا «واسطهاي بين هدايت و ضلالت نيست،» يك نوع استناد به قضاي الهي دارد و اين طور نيست كه اين قوانين به خودي خود و بدون قضاي الهي در ملك خدا به صورت ثابت درآمده باشد.(1) 1- الميــــــــــزان ج 19، ص 91. (58) تدبير و تقدير در نظام آفرينش حكم و كتاب «وَ كَذلِكَ اَنْزَلْنهُ حُكْما عَرَبِيّا!» (37 / رعد) مراد به حكم، قضا و فرمان است. چون شأن كتابي كه از آسمان نازل شود همين است. همچنان كه در آيه ديگر فرمود: «وَ اَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ فيمَا اخْتَلَفُوا فيهِ - و با ايشان كتاب را به حق فرستاد تا حكم كند ميانه مردم، در آنچه اختلاف ميكنند.» (213 / بقره) پس كتاب از يك نظر حكم الهي است و از يك نظر حاكم ميان مردم است، و ايناست معناي حكم. و اگر كتاب را به زبان عربي كه زبان رسول خدا صلياللهعليهوآله است نازلفرموده براي اينبودهكه سنت او بر اين جاريشدهكه هرپيغمبري را حكم و كتاب (59) بهزبان قومخودشبفرستد.(1) صدور حكم خاص هر زمان «... وَ ما كانَ لِرَسُولٍ اَنْ يَأْتِيَ بِـأَيَةٍ اِلاّ بِـأِذْنِ اللّهِ لِكُلِّ اَجَلٍ كِتابٌ!» (38 / رعد) معناي اين كه فرمود «لِكُلِّ اَجَلٍ كِتابٌ» اين است كه براي هر زماني حكمي است رانده شده، مخصوص آن زمان كه اين نيز اشاره است به همان مطلبي كه استثناء «اِلاّ بِأِذْنِ اللّهِ» و مسأله سنت جاري خدا و تقديرات او بدان اشاره داشت. پس خداي سبحان است 1- الميــــزان ج 22، ص 292. (60) تدبير و تقدير در نظام آفرينش كه هر چه بخواهد نازل ميكند، و به هرچه بخواهد اذن ميدهد، و لكن همو در هر وقت و هر آيتي را نازل نميكند، و بدان اذن نميدهد، زيرا براي هر وقتي كتابي است، كـه او نـوشته، و بـه جز آنچه در آن نـوشته واقع نميشود.(1) اصل ثابت، و حكم محو و اثبات، و تحول كتاب در زمانهاي معين «يَمْحُو اللّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ اُمُّ الْكِتبِ!» (39 / رعد) 1- الميـــزان ج 22، ص 294. اصل ثابت، و حكم محو و اثبات (61) جملــه فوق از يك طرف متصل شده به جمله «لِكُلِّ اَجَلٍ كِتابٌ» و از طرف ديگر متصل است به جمله «وَ عِنْدَهُ اُمُّ الْكِتبِ»، قهرا ظهور در اين يافته كه مراد به آن محو كتــاب و اثبات آن، در زمانهاي معيــن است، پس كتابي است كه خداونــد در يك زمانــي اثبات كــرده، اگر بخواهــد در زمانهاي بعد آن را محــو ميكند و كتاب ديگري اثبات مينمايد، پس خداي سبحان لايزال كتابــي را اثبات و كتاب ديگــري را محو ميسازد. بنابراين اگر ما نوشتههاي كتاب را عبارت بدانيم از آيت و معجزه، و نشاندهنده اسماء و صفات خداوندي، و در نظر بگيريم كه وجود هر چيزي آيت خداست، در اين صورت صحيح است بگوييم خداوند لايزال و همواره و در هر آن مشغول محو آيتي و اثبات آيتي ديگر است. پس اين كه فرمود: «يَمْحُو اللّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ» معنايش اين (62) تدبير و تقدير در نظام آفرينش ميشود: براي هر وقتي كتاب مخصوصي است، پس كتابها به اختلاف اوقات مختلف ميشوند، و چون خداي سبحان در كتابي كه بخواهد تصرف نموده، آن را محو ميكند، كتاب ديگري به جايش اثبات مينمايد، پس اختلاف كتابها به اختلاف اوقات ناشي از اختلاف تصرفات الهي است، نه اين كه از ناحيه خود آنها باشد، كه هر وقتي كتابي داشته باشد، كه به هيچوجه قابل تغيير نباشد، بلكه خداي سبحان است كه آن را تغيير داده، كتاب ديگري به جايش اثبات مينمايد. و اين كه فرمود: «وَ عِنْدَهُ اُمُّ الْكِتبِ» معنايش اين است كه نزد خدا اصل كتاب و ريشه آن وجود دارد، چون كلمه «اُمُّ» به معناي اصل هر چيز است كه از آن نـاشي گـشته و بـدان بـاز مـيگـردد. اين جمله توهمي را كه ممكن است به ذهن كسي برسد دفع نموده، حقيقت امر را اصل ثابت، و حكم محو و اثبات (63) بيان ميكند، چه، اختلاف حال كتاب، و محو و اثبات آن، و دگرگون شدن احكام نوشته در آن و قضاء رانده شده در آن، چه بسا آدمي را به اين توهم وا دارد كه: قضايا و امور عالم نزد خداي سبحان هم وضع ثابتي نداشته، حكم او هم تابع علل و عوامل خارجي است، عينا مانند احكام ما آدميان، و صاحبان شعور است، و يا بـه تـوهم بـيندازد كه اصـلاً احـكام الـهي جـزافي و كـدرهاي است، و نه خودش به حسب ذات تـعين دارد، و نه چيزي از خارج در تعين آن اثر ميكند. همچنان كه چه بسا صاحبان عقل بسيط و سادهلوحان توهم كردهاند كه خدايي كه مَلِك مطلق است، سلطنتش مطلق، و هر چه بخواهد ميكند، و با آزادي مطلق و بدون رعايت هيچ قيد و شرطي، و هيچ طريقه و نظامي، هر عملي كه بخواهد انجام ميدهد، و با اين حال ديگر نميتوان صورتي ثابت و نظامي معين براي افعال و قضاياي او تصور (64) تدبير و تقدير در نظام آفرينش نمود. چنان كه فرمود: «ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ - گفتار نزد من دگرگونه نميشود.» (29 / ق) و نيز فرمود: «وَ كُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ - و هر چيز نزد او به مقدار است.» (8 / رعد) چون جاي چنين توهمي بوده در جمله مورد بحث اين توهم را دفع نموده، و فرمود: «وَ عِنْدَهُ اُمُّ الْكِتبِ!» يعني اصل و ريشه عموم كتابها، و آن امر ثابتي كه اين كتابهاي دستخوش محو و اثبات بدان بازگشت ميكنند همانا نزد اوست، و آن اصـل مـانـند ايـن شـاخــههــا دسـتخــوش مـحو و اثـبات نـميشود. پس خلاصه مضمون آيه اين ميشود كه خداي سبحان در هر وقتي و مدتي كتاب و حكم و قضايي دارد، و از اين نوشتهها هر كدام را بخواهد محو، و هر كدام را بخواهد اثبات ميكند، يعني قضايي كه براي مدتي رانده تغيير ميدهد، و در وقت ديگر به جاي آن، قضاي ديگري ميراند، و لكن در عين حال براي هميشه قضايي لا يتغير و غير اصل ثابت، و حكم محو و اثبات (65) قابل محو و اثبات هم دارد، و اين قضاء لا يتغير اصلي است كه همه قضاهاي ديگر از آن منشأ ميگيرند، و محو و اثبات آنها نيز برحسب اقتضاي آن قضاست.(1) 1- الميـــزان ج 22، ص 294. (66) تدبير و تقدير در نظام آفرينش حكم حوادث مشمول تحول، و جهت متحول و جهت ثابت اشياء «يَمْحُو اللّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ اُمُّ الْكِتبِ!» (39 / رعد) از آيـه شـريفــه فــوقالذكــر چند نكتــه روشن ميشود: اول - اين كه حكم محو و اثبات حكمي است عمومي، كه تمامي حوادثي كه به حدود زمان و اجل محدود ميشود، و به عبارت ديگر تمامي موجوداتي كه در آسمانهــا و زمين و مابين آن دو اســت دستخوش آن ميگردند، همچنان كه فرمود: «ما خَلَقْنَــا السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ وَ ما بَيْنَهُمــا اِلاّ بِالْحَــقِّ وَ اَجَــلٍ مُسَمًّي - آسمانها و زمين و آنچـه در آنهاسـت جـز بـه حـق و اجلـي معلــوم نيــافــريــديــم.» (3 / احقــاف) حكم حوادث مشمول تحول (67) دوم - اين كه خداي سبحان در هر چيزي قضا و قدري ثابت دارد، كه قابل تغيير نيست، و همين خود دليل فساد گفتار كساني است كه گفتهاند: هر قضايي قابل تغيير است و آنگاه استدلال كردهاند بر روايات و دعاهاي متفرق كه دلالت دارد بر اين كه دعاء و صدقه مقدرات سوء را دفع ميكند. ولي بايد بدانند كه اين راجع به مقدرات غير حتمي است، كه ما نيز منكر آن نيستيم. سوم - اينكــه قضا بر دو قســم است، يكي قابــل تغييــر و يكي غيرقابـل تغيير.(1) قـدرت اجـرايي حـكم الـهي 1- الميـــزان ج 22، ص 297. (68) تدبير و تقدير در نظام آفرينش «وَ اللّــهُ يَـحْكُمُ لا مُـعَقِّــبَ لِـحُكْمِــه وَ هُـوَ سَـريعُ الْـحِسـابِ!» (41 / رعد) مقصود از اين جمله اين است كه غلبه از خداي سبحان است، اوست كه حكم ميكند، و در قبال حكمش حكم احدي نفوذ ندارد، و در نتيجه نميتواند از حكم او جلوگيري كند، آري خداي سبحان هر عملي را به مجرد وقوعش حساب ميكند، بدون اين كه فاصله دهد، تا ديگران بتوانند در آن تصرف نموده، اخلال كنند، پس جمله «وَ الـلّـهُ يَـحْكُــمُ» (41 / رعـد) در معناي جمله «اَفَـهُمُ الْـغالِبُونَ» (44 / انبياء) است.(1) 1- الميــــــــــزان ج 22، ص 300. تبعيت حكم انسان از حكم الهي (69) تبعيت حكم انسان از حكم الهي «يا اَيُّهَـا الَّذينَ امَنــوُا لا تُقَدِّمُــوا بَيْنَ يَدَيِ اللّــهِ وَ رَسُولِــه!» (1 / حجرات) اي كساني كه ايمان آوردهايد در جايي كه خدا و رسول او حكمي دارند، شما حكم نكنيد، يعني حكمي نكنيد مگر به حكم خدا و رسول او، و بايد كه همواره اين خصيصه در شما باشد، كه پيرو و گوش به فرمان خدا و رسـول باشيد. و لكن از آن جايي كه هر فعل و تركي كه آدمي دارد، بدون حكم نميتواند باشد و همچنين هر تصميم و ارادهاي كه نسبت به فعل يا تركي دارد آن اراده نيز خالي از حكم نيست، در نتيجه ميتوان گفت كه: مؤمن نه تنها در فعل و تركش بايد گوش به فرمان خدا (70) تدبير و تقدير در نظام آفرينش باشد، بلكه در اراده و تصميمش هم بايد پيرو حكم خدا باشد. و نهي در آيه شريفه ما را نهي ميكند از اين كه هم به سخني اقدام كنيم كه از خدا و رسول نشنيدهايم و هم به فعلي يا تركي اقدام كنيم كه حكمش را از خدا و رسول نشنيدهايم، و هم نسبت به عملي اراده كنيم كه حكم آن اراده را از خدا و رسول نشنيدهايم، در نتيجه آيه شريفه نظير و قريــبالمعناي با آيــه «بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ لا يَسْبِقُونَــهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِاَمْرِه يَعْمَلُونَ،» (26 و 27 / انبياء) ميشود، كه درباره اوصاف ملائكه ميفرمايد: از كلام خدا سبقت نميگيرند، و همواره به امر او عمل ميكنند، و اين اتباعي كه در جمله «لا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللّهِ وَ رَسُولِه،» بدان دعوت ميكند، همان داخل شدن در ولايت خدا، و وقوف در موقف عبوديت، و سير در آن مسير است، به طوري كه عبد در مرحله تشريع مشيت خود را تابع مشيت خدا كند، همان طور كه در مرحله تكوين مشيتش تابع مشيت خدا است، و تبعيت حكم انسان از حكم الهي (71) خدايتعالي در آنباره فرموده: «وَ ما تَشاؤوُنَ اِلاّ اَنْ يَشاءَ اللّهُ - شما نميخواهيد مگر بعد از آنكه خدا خواسته باشد،» (30 / انسان) و نيز فرموده: «وَاللّهُ وَلِيُالْمُؤْمِنينَ - و خدا سرپرستمؤمناناست.» (68/آلعمران) و نيز فرموده: «وَاللّهُ وَلِيُالْمُتَّقينَ - خدا سرپرست متقيــان است.» (19 / جاثيه) (1) حكم و مالكيت و ولايت حكم «وَ مَـا اخْتَلَفْتُــمْ فيــهِ مِـــنْ شَـــيْءٍ فَحُكْمُـــهُ اِلَــي اللّــهِ!» (10 / شــوري) 1- الميـــــــزان ج 36، ص 168. (72) تدبير و تقدير در نظام آفرينش جمله فوق حجت بر انحصار ولايت در خدا است، و اصولاً بايد دانست كه حكم حاكم در بين دو نفر كه با هم اختلاف دارند، به معناي آن است كه حكم را محكم، و حق را در بين آن دو نفر كه به خاطر اختلافشان در نفي و اثبات مضطرب شده تثبيت كند. اختلاف گاهي در عقيده پيدا ميشود، مثل اين كه يكي بگويد: خدا واحد است، و ديگري بگويد: بسيار است. گاهي اختلاف در عمل يا چيزي كه مربوط به عمل است پيدا ميشود، مثل اختلاف در امور زندگي و شؤون حيات، و بنابراين حكم از نظر مصداق با قضا يكي ميشود، هر چند كه مفهوم حكم با مفهوم قضا دو تاست. حكم و قضا وقتي تمام ميشود كه حاكم به نوعي از ملكيت، مالك حكم و ولايت باشد، هر چند كه دو طرف اختلاف اين ملكيت را به او داده باشند، مثل اين كه دو نفر كه حكم و مالكيت و ولايت حكم (73) با هم نزاع دارند به شخصي ثالث بگويند تو بيا و در بين ما داوري كن و در بين خود قرار بگذارند كه هر چه آن شخص گفت تسليم شوند، كه در اين مثال دو نفر طرف نزاع، شخص ثالث را مالك حكم كردهاند، و پيشاپيش تسليم خود و پذيرفتن حكمش را به او دادهاند، تا آزادانه طبق آنچه به نظرش ميرسد، حكم كند، پس آن شخص ثالث وليّ آن دو نفر در اين حكم ميشود. و خداي سبحان مالك تمامي عالم است، و به جز او مالكي نيست، چون هر موجودي خــودش و آثــارش قــائــم بــه خدايتعالــي اســت، و در نتيجــه او مــالــك حكــم و قضــاي به حــق است، «كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ اِلاّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ - هر موجودي كه فرض شــود هالك و فاني است، مگر ظهــور او، حكم تنهــا او راست، و به سويش برميگردد!» (88 / قصص) و «اِنَّ اللّهَ يَحْكُمُ ما يُريدُ - خدا هر حكمي اراده كند (74) تدبير و تقدير در نظام آفرينش ميراند،» (1 / مائده) و «اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ - حق از نـاحيـه پـروردگـار تـوسـت.» (147 / بقره) حكم خدايتعالي بر دو جور است، يكي حكم تكويني، و آن اين است كه پديدار شدن مسببات را به دنبال اسباب قرار دهد، و وقتي موجودي در بين چند سبب قرار گرفت كه بر سر آن نزاع داشتند، آن موجود را دنبال سببي قرار دهد كه نسبت به بقيه اسباب سببيتــش تام باشد. «اِنِ الْحُكْــمُ اِلاّ لِلّهِ عَلَيْــهِ تَوَكَّلْتُ - حكمي نيست مگر براي خدا، و مــن بـر او توكـل ميكنــم،» (67 / يوسـف) كـه كلمـه «حكــم» در اين جملـه به معنــاي حكم تكوينـــي است. يكي هم حكم تشريعي است، مانند تكاليفي كه در دين الهي درباره اعتقادات و دستورالعملها آمده: «اِنِ الْحُكْمُ اِلاّ لِلّهِ اَمَرَ اَلاّ تَعْبُدُوآا اِلاّ اِيّاهُ ذلِكَ الدّينُ الْقَيِّمُ - حكمي نيست مگر براي خدا، و او فرمان داده كه نپرستيد مگر تنها او را، و اين همان دين محكم حكم و مالكيت و ولايت حكم (75) است.» (40 / يوسف) در اين بين حكم سومي هست، كه ممكن است به وجهي يكي از مصاديق هر يك از آن دو حكم شمرده شود، و آن عبارت است از حكمي كه در روز قيامت در بين بندگانش در آنچه اختلاف ميكردند ميراند، و آن اين است كه در آن روز حق را آشكار و اظهار ميكند، به طوري كه اهل جمع همه حق را ببينند، و به عيان و يقين مشاهده كنند، تا در نتيجه آنهايي كه در دنيا اهل حق بودهاند، در سايه ظهور حق رستگــار، و از آثـارش برخـوردار گـردنــد، و آنهايــي كه در دنيــا در بــرابــر حق اسـتكـبار ميورزيدنــد، به خاطــر استكبارشان و آثــاري كه در استكبارشان بــود شقي و بدبخت شوند.(1) 1- الميـــــــزان ج 35، ص 36. (76) تدبير و تقدير در نظام آفرينش حكم و فلسفه قانون و تشريع «وَ مَـا اخْـتَلَفـْتُــمْ فـيــهِ مِـنْ شَـــيْءٍ فَحُكْمُــهُ اِلَــي اللّــهِ!» (10 / شـوري) اختلاف مردم در عقايد و اعمالشان اختلافي است تشريعي كه آن را جز حكم تشريعي و قوانين شريعتي بر نميدارد، و اصلاً اگر اختلاف نبود قانون هم نبود، «وَ كانَ النّاسُ اُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيّينَ مُبَشِّرينَوَ مُنْذِرينَ وَ اَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ فيمَا اخْتَلَفُوا فيهِ... - مردم امت واحدهاي بودند، خدايتعالي انبيا را حكم و فلسفه قانون و تشريع (77) مبعوث كرد تا نيكان را بشارت و بدان را تهديد كنند، و كتابي به حق با ايشان نازل كرد، تا بين مردم در آنچه اختلاف ميكنند داوري نمايند، هرچند كه درباره آن كتاب اختلاف نكردند مگر خود آنها كه كتاب به سويشان آمده بود، و مگر بعد از آن كه به حقانيت آن يقين داشتند، تنها از در دشمني با يكديگر اختلاف ميكردند، پس خداوند آنهايي را كه ايمان آوردند در آنچه اختلاف ميكردند به اذن خود به سوي حق راهنمايي فرمود،» (213 / بقره) بدان اشاره ميكند. پس روشن شد كه حكم تشريعي و حق قانونگذاري تنها از آن خداي سبحان است، پس تنها وليّ در اين حكم اوست، پس واجب است تنها او را وليّ خود بگيرند و تنها او را بپرستند، و به آنچه او نازل كرده متدين گردند. آن وليّاي كه پرستيده ميشود، و به دين او متدين ميشوند، بايد كسي باشد كه بتواند اختلافي كه در بين پرستندگانش پيدا ميشود برطرف سازد، و آنچه از شؤون (78) تدبير و تقدير در نظام آفرينش اجتماع آنان به فساد گراييده اصلاح كند، و ايشان را به وسيله قانون به سوي سعادت زندگي دايمي سوق دهد، قانوني كه عبارت است از همان ديني كه در بين آنان برقرار سازد، و اين چنين وليّ تنها خداي سبحان است، پس تنها همو آن وليّاي است كه بايد او را وليّخود بگيرند و لاغير.(1) حكم الهي پس از ارسال رسل «وَ لِكُلِّ اُمَّةٍ رَسُولٌ فَاِذا جآءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ...!» (47 / يونس) 1- الميـــــــــزان ج 35، ص 38. حكم الهي پس از ارسال رسل (79) قضاي الهي را وقتي تجزيه و تحليل كنيم به صورت دو قضاء در ميآيد: يكي اين كه هر امتي رسولي دارد كه حامل رسالت خداست و اين رسالت را به آنان تبليغ ميكند. ديگر اين كه وقتي رسول آمد و رسالت خدا را به مردم رسانيد و مردم دچار اختلاف شدند و عدهاي تصديق و عدهاي تكذيب كردند، آنگاه خدا بين آنان حكم ميكنـد بدون آن كه به كسي ستم روا دارد.(1) كتاب فجار يا قضاي الهي در مجازات انسانهاي فاجر 1- الميـــزان ج 19، ص 121. (80) تدبير و تقدير در نظام آفرينش «كَلاّ اِنَّ كِتابَ الْفُجّارِ لَفي سِجّينٍ وَ ما اَدْريكَ ما سِجّينٌ كِتابٌ مَرْقُومٌ!» (7 / مـطفـفين) منظور از سجين، سفلي روي سفل ديگر، يا پستي دو چندان و گرفتاري در چنان پستي است - كتاب فجار در حبس و زنداني است كه هر كس در آن بيفتد بيرون شدن برايش نيست. كلمه «كتاب» به معناي مكتوب است آن هم نه از كتابت به معناي قلم در دست گرفتن و در كاغذ نوشتن بلكه از كتابت به معناي قضاي حتمي است. و منظور از كتاب فجار سرنوشتي است كه خدا براي آنان مقدر كرده، و آن جزايي است كه با قضاء حتمياش اثبات فرموده است. پس حاصل آيه اين شد كه آنچه خدايتعالي به قضاي كتابفجار يا قضايالهي درمجازات انسانهايفاجر (81) حتمياش براي فجار مقدر و يا آماده كرده در سجين است كه سجني بر بالاي سجني ديگر است، به طوري كه اگر كسي در آن بيفتد تا ابد و يا تا مدتي بس طولاني در آن خواهد بود. پس سجين كتابي است جامع كه در آن خيلي سرنوشتها نوشته شده و از آن جمله كتاب و سرنوشت فجار است. جمله «وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبينَ،» (10 / مطففين) نفريني بر فجار و خبر مرگ ايشان است و در آن فجار را تكذيبگران خواندهاست. «اَلَّذينَ يُكَذِّبُونَ بِيَوْمِ الدّينِ وَ ما يُكَذِّبُ بِهِ اِلاّ كُلُّ مُعْتَدٍ اَثيمٍ!» (11 و 12 / مطففين) مراد از «مُعْتَدٍ اَثيم» در اين جا تجاوز از حدود عبوديت است. كلمه اثيم به معناي كسي است كه گناهان بسيار داشته باشد به طوري كه گناهانش روي هم انباشته و به كلي در شهوات غرق شده باشد. و معلوم است كه يگانه مانعي كه انسان را از گناه باز ميدارد ايمان به بعث و جزاء است، و كسي كه در شهوات (82) تدبير و تقدير در نظام آفرينش فرو رفته و دلش گناه دوست شده باشد، دلش حاضر نيست منع هيچ مانعي از گناه را و از آن جمله مسأله قيامت را بپذيرد، و نسبت به گناهان بيرغبت و متنفر شود، در نتيجه گنــاه زياد كار او را بديــن جا منتهــي ميكند كه قيامــت و جزاء را به كلـي انكار نمايد. «كَلاّ بَلْ رانَ عَلي قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ ـ گناهان مانند زنگ و غباري شد كه روي جلاي دلهايشان را گرفت و آن دلها را از تشخيص خير و شر كور كرد.» (14 / مطففين) اين زنــگ بودن گناهان بر روي دلهــاي آنان عبارت شــد از حايل شدن گناهان بين دلها و بيــن تشخيــص حــق آن طـور كـه هســـت. از اين آيه شريفه سه نكته استفاده ميشود: اول - اينكــه اعمــال زشت نقشــي و صورتــي به نفــس ميدهــد، و نفــس آدمــــي را بـــه آن صــــورت درمــــيآورد. كتابفجار يا قضايالهي درمجازات انسانهايفاجر (83) دوم - اين كه اين نقوش و صورتها مانع آن است كه نفس آدمي حق و حقيقت را درك كند، و ميان آن و درك حق حايل ميشود. سوم - اين كه نفس آدمي به حسب طبع اولياش صفا و جلايي دارد كه با داشتن آن حق را آن طور كه هست درك ميكند، و آن را از باطل و نيز تقوي را از فجور تميز ميدهــد: «وَ نَفْــسٍ وَ مــا سَوّيهــا و فَـاَلْهَمَهــا فُجُورَهــا وَ تَقْويهــا!» (7 و 8 / شمس) «كَلاّ اِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِـذٍ لَمَحْجـُوبُونَ» (15 / مطففين) مراد به محجوب بودن از پروردگارشان در روز قيامت محروميتشان از كرامت قرب و منزلت است. معناي محجوب بودن اين نيست كه از معرفت خدا محجوبند، چون در روز قيامت همه حجابها برطرف ميشود، يعني همه اسباب ظاهري كه در دنيا واسطه ميان خدا و خلق بودند از كار ميافتند، و در نتيجه تمام خلايق معرفتي تام و كامل به خدايتعالي پيدا (84) تدبير و تقدير در نظام آفرينش ميكنند: «لِمَنِالْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلّهِالْواحِدِ الْقَهّارِ.» (16 / غافر) (1) كتاب عليين، يا قضاي الهي در پاداش انسانهاي صالح «كَــلاّ اِنَّ الاَْبْــرارِ لَفــي عِلّيّيــنَ وَ مــا اَدْريــكَ مــا عِلِّيُّــونَ كِتــابٌ مَرْقُومٌ يَشْهَدُهُالْمُقَرَّبُونَ» (18 / مطففين) كلمه «عِلِّيُّون» به معناي علوي روي علو ديگر است، و يا علوي دو چندان كه با درجات عاليه و منازل قرب به خدايتعالي منطبق ميشود. معناي آيه اين است كه: آنچه براي ابرار مقدر شده و قضايش رانده شده تا جزاي نيكوكاريهاي آنان باشد، 1- الميـــزان ج 40، ص 116. كتابعليين، يا قضايالهيدرپاداشانسانهاي صالح (85) در عليين قرار دارد، و تو اي پيامبر نميداني عليين چيست؟ امري است نوشته شده و قضايي است حتمي و رانده شده و مشخص و بدون ابهام. «يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ» يعني مقربين عليين را با ارائه خدايتعالي ميبينند.(1) 1- الميـــزان ج 40، ص 122. (86) فصل سوم:قضا و اختيار انساني قضا و تقدير الهي و اختيار انساني «هُوَ الَّذي يُصَوِّرُكُمْ فِي الاَْرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ!» (6 / آل عمران) خداي سبحان نظام جهان آفرينش را طوري مقرر داشته كه منتهي به اختيار انساني ميشود، همان اختياري كه آدمي با آن ميتواند راه سعادت و صراط ايمان و (87) طاعت را طي كند، يا به وسيله آن طريق كفر و معصيت را دنبال نمايد، و اين خود روشن است كه جعل و قرار دادن اين اختيار در انسان براي خاطر تماميت موضوع امتحان ميباشد، تا هر كه خواهد راه ايمان را بگيرد، و هر كه خواهد راه كفر را بپيمايد، لكن هر دو دسته جز آنچه را كه خدا خواسته و مشيتش به آن قرار گرفته است طي نميكنند. پس تمام موجودات عالم هستي حتي «كفر و ايمان» مردم تحت تقدير حضرت اوست. و «تقدير» همان نظمي است كه خداوند براي اشياء و موجودات جهان قرار داده تا هر چيزي به ميزان آن به آساني راه مقصد اصلي خود را كه سازمان عملي وجودش اجازه ميدهد تعقيب كند. خداوند به قدرت كامله خود به هر چيز همان صورتي را عطا كرده و بخشيده است كه در راه مخصوص آن سلوك مينمايد. پس در هر حال خداوند پيروز ميباشد و با اراده و مشيت خود بر مخلوقات غالب است، ولي انسان بيچاره (88) تدبير و تقدير در نظام آفرينش گمان ميكند كه اراده و مشيت او اصالت دارد و به ميل خويشتن در عالم تصرف مينمايد، خيال ميكند با اراده خود نظم متصل هستي را شكافته و بر تقدير الهي سبقت ميگيرد! با اين كه همه آنها خود در رشته تقدير اوست. منظور اصلي از جمله «يُصَوِّرُكُمْ فِي الاَْرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ،» همان است كه به مخاطبين بفهماند: تنها خداوند است كه اجزاء وجودي شما را در ابتداي كار و تكوين طوري تنظيم كرده كه منتهي به مشيت او در سرانجام كارهايتان ميشود، لكن مشيت و اراده حتم نيست كه قابل تغيير نباشد. نكته ديگر اين قسمت توجه دادن اهل ايمان است به اين كه: ايمان شما هم چون كفر كافران تحت تقدير خداوندي ميباشد تا به آن وسيله از رحمتي كه خداوند درباره مؤمنان ارزاني داشته شادمان، و قلبشان با شنيدن موضوع انتقام از كافران - همان قضا و تقدير الهي و اختيار انساني (89) كافــران كه كفر و سرپيچيشــان بر اينــان بزرگ و سنگيـن ميآمد - تسلي پيدا كند.(1) قضا و قدر، و نقش اختيار انساني «ما اَصابَ مِنْ مُصيبَةٍ فِي الاَْرْضِ وَ لا في اَنْفُسِكُمْ اِلاّ في كِتابٍ مِنْ قَبْلِ اَنْ نَبْــرَاَهــا،» «هيچ مصيبتي در زمين و نه در جانهاي شما نميرسد مگر آن كه قبل از آن كه آن را برسانيم در كتابي نوشته بوديم، و اين براي خدا آسان است.» (22 / حديد) 1- الميـــزان ج 5، ص 22. (90) تدبير و تقدير در نظام آفرينش اين آيه مردم را دعوت ميكند به اين كه از تأسف و خوشحالي دوري كنند، براي اين كه آنچه بهايشان ميرسد از پيش قضايش رانده شده، و ممكن نبوده كه نرسد، و آنچه هم كه به ايشان نميرسد، بنا بوده نرسد، و تمامي حوادث مستند به قضا و قدري رانده شده است، و با اينحال نه تأسف از نرسيدن چيزي معنا دارد، و نه خوشحالي از رسيدنش، و اينكار بيهوده ازكسيكه بهخدا ايمان دارد و زمام همه امور را به دست خدا ميداند شايسته نيست. برخي خيال ميكنند كه اعتقاد به قضا و قدر احكام اين نشئه را كه نشئه اختيار است باطل ميكند، و نظام طبيعي آن را مختل ميسازد. آنها ادعا ميكنند كه اگر صحيح باشد كه اصلاح صفت صبر و ثبات، و ترك تأسف و خوشحالي را مستند به قضا و قدر، و خلاصه مستند به اين بدانيم، كه همه امور در لوح محفوظ نوشته شده، و هرچه بنا قضا و قدر، و نقش اختيار انساني (91) باشد بشود ميشود، بايد صحيح باشد كه كسي به دنبال روزي نرود، و در پي كسب هيچ كمالي برنيايد، و از هيچ رذيله اخلاقي دوري نكند، و وقتي از او ميپرسند چرا دست روي دست گذاشته و در پي تحصيل مال يا كمال يا تهذيب نفس از رذايل، و دفاع از حق، و مخالفت با باطل بر نميآيي؟ بگويد: هرچه بناست بشود ميشود، چون شدنيها در لوح محفوظ نوشته شده، و معلوم است كه در اين صورت چه وضعي پيش ميآيد، و ديگر بايد فاتحه تمامي كمالات را خواند. در پاسخ ميگوييم: افعال آدمي يكي از اجزاء علل حوادث است، و معلوم است كه هر معلولي همانطور كه در پيدايش محتاج به علت خويش است، محتاج به اجزاي علتش نيز ميباشد. پس اگر بگويد: (مثلاً سيري من با قضاي الهي بر وجودش رانده شده يا بر عدمش، سادهتر بگويم خدا يا مقدر كرده امروز شكم من سير شود، يا مقدر كرده نشود، (92) تدبير و تقدير در نظام آفرينش پس ديگر چه تأثيري در خوردن و جويدن و فرو بردن غذا هست؟) سخت اشتباه كرده، چون فرض وجود سيري، فرض وجود علت آن است، و علت آن اگر هزار جزء داشته باشد، يك جزئش هم خوردن اختياري خود من است، پس تا من غذا را بر ندارم و نخورم و فرو نبرم، علت سيري تحقق پيدا نميكند، هر چند كه نهصد و نود و نه جزء ديگر علت آن محقق باشد. پس اين خطاست كه آدمي معلولي از معلولها را تصور بكند، و در عين حال علت آن، و يا جزئي از اجزاء علت آن را لغو بداند. پس اين صحيح نيست كه انسان حكم اختيار را لغو بداند، با اين كه مدار زندگي دنيوي، و سعادت و شقاوتش بر اختيار است، و اختيار يكي از اجزاي علل حوادثي است، كه به دنبال افعال آدمي، و يا به دنبال احوال و ملكات حاصله از افعال آدمي، پديد ميآيد.(1) قضا و قدر، و نقش اختيار انساني (93) حدود اختيار انسان، و قضا و مقدرات «ما اَصابَ مِنْ مُصيبَةٍ فِي الاَْرْضِ وَ لا في اَنْفُسِكُمْ اِلاّ في كِتابٍ مِنْ قَبْلِ اَنْ نَبـْرَاَهـا.» (22 / حديد) به دنبال مطالب بالا بايد گفت كه اين هم صحيح نيست كه اختيار خود را يگانه سبب و علت تامه حوادث بداند، و هر حادثه مربوط به خود را تنها به خود و به اختيار خود نسبت دهد، و هيچ يك از اجزاي عالم را كه در رأس همه آنها اراده الهي قرار دارد، در آن 1- الميزان ج 2، ص 267. (94) تدبير و تقدير در نظام آفرينش حادثه دخيل نداند، چون چنين طرز فكري منشأ صفات مذموم بسياري، چون عجب، كبر، بخل، فرح، تأسف، اندوه، و امثال آن ميشود. (ميگويد اين منم كه فلان كار را كردم، و اين من بودم كه آن كار را ترك كردم، و در اثر گفتن اين منم اين منم، دچار عجب ميشود، و يا بر ديگران كبر ميورزد، و يا چون قارون از دادن مالش بخل ميورزد، چون نميداند كه به دست آمدن مال، هزاران شرايط دارد، كه هيچ يك آنها در اختيار خود او نيست، اگر خدايتعالي آن اسباب و شرايط را فراهم نميكرد، اختيار او به تنهايي كاري از پيش نميبرد و دردي از او دوا نميكرد). (و نيز ميگويد اگر من فلان كار را ميكردم اين ضرر متوجهم نميشد و يا فلان سود از من فوت نميگشت، در حالي كه اين جاهل نميداند، كه عدم فوت و يا موت كه همان سود و عافيت و زندگي باشد، مستند به هزاران هزار علت است، كه در پيدا نشدن حدود اختيار انسان، و قضا و مقدرات (95) آن يعني پيدا شدن فوت و مرگ و ضرر، نبود يكي از آن هزاران هزار علت كافي است هر چند كه اختيار خود او موجود باشد، علاوه بر اين كه اختيار خود او هم مستند به علتهاي بسياري است، كه هيچ يك از آنها در اختيار خود او نيست، چون همه ميدانيم كه اختيار آدمي اختياري خود او نيست، پس من ميتوانم به اختيار خودم فلان كار را بكنم، و يا نكنم، ولي ديگر نميتوانم به اختيار خود اختيار بكنم يا نكنم.) بعد از اين كه اين معنا را فهميدي و اين حقيقت قرآني كه به بيان گذشته تعليم الهي آن را به ما آموخته، برايت روشن گرديد، اگر در آيات شريفهاي كه در اين مورد هست، دقت به خرج دهي، خواهي ديد كه قرآن عزيز در بعضي از خـلقها بـه قـضاء حـتمي، و كتاب محفوظ استناد ميكند، نه در همه.(1) 1- الميـــزان ج 2، ص 269. (96) تدبير و تقدير در نظام آفرينش مرز مشخص هماهنگي قضاي الهي و اختيار انسان «ما اَصابَ مِنْ مُصيبَةٍ فِي الاَْرْضِ وَ لا في اَنْفُسِكُمْ اِلاّ في كِتابٍ مِنْ قَبْلِ اَنْ نَبْرَاَها.» (22 / حديد) قرآن عزيز در بعضي از خلقها به قضاي حتمي و كتاب محفوظ استناد ميكند، نه در همه. آن افعال و احوال و ملكات را مستند به قضا و قدر ميداند كه حكم اختيار را باطل نميكند. اما آنچه را كه با حكم اختيار منافات دارد، قرآن كريم شديدا دفع نموده و مستند به اختيار خود انسانها دانسته است، از آن جمله فرموده: «وَ اِذا فَعَلُوا فاحِشَةً مرز مشخص هماهنگي قضاي الهي و اختيار انسان (97) قالُوا وَجَدْنا عَلَيْهآ ابآءَنا وَ اللّهُ اَمَرَنا بِها قُلْ اِنَّ اللّهَ لايَأْمُرُ بِالْفَحْشآءِ اَتَقُولُونَ عَلَياللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ - و چون عمل زشتي مرتكب ميشوند، ميگويند ما پدران خود را ديدم كه چنين ميكردنــد، و خدا فرمان داده كه چنيــن كنيم، بگــو: خــدا به كـار زشــت فرمان نميدهــد آيا بدون علم بر خدا افترايي ميبنديد؟» (28 / اعراف) به طوري كه ملاحظه ميكنيــد كفـار عمل زشــت خود را به خــدا نسبت دادنــد، و خــدا اين نسبــت را نفــي ميكنــد. و آن افعال و احوال و ملكاتي را كه اگر مستند به قضا و قدر نكند باعث ميشود بندگانش به اشتباه بيفتند، و خود را مستقل از خدا و اختيار خود را سبب تام در تأثير بپندارند، مستند به قضاي خود كرد، تا انسانها را به سوي صراط مستقيم هدايت كند، صراطي كه رهروش را به خطا نميكشاند، و آن راه مستقيم اين است كه نه انسان همه كاره و مستقل از خدا، و قضاي اوست، و نه همه كاره قضاي الهي است، و اختيار انسان (98) تدبير و تقدير در نظام آفرينش هيچ كاره است، بلكه همان طور كه گفتيم، هم قضاي خدا دخيل است، و هم اختيار انسان. با اين هدايت، رذايل صفاتي كه از استناد حوادث به قضاء ناشي ميشود از انسانها دور كرد، تا ديگر نه به آنچه عايدشان ميشود خوشحال شوند، و قضاي خدا را هيچ كاره بدانند و نه از آنچه از دستشان ميرود تأسف بخورند، و خود را هيچ كاره حساب كنند.(1) حتمي بودن قضا و حفظ اختيار فعل اختياري انسان «قالوُا سُبْحانَكَ ما كانَ يَنْبَغي لَنا اَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ اَوْلِياءَ... وَ كانُوا قَوْما 1- الميـــــزان ج 2، ص 270. حتمي بودن قضا و حفظ اختيار فعل اختياري انسان (99) بُورا!» (18 / فرقان) برخي از مفسرين در بيان جمله فوق اشتباه كرده و گفتهاند كه سبب اصلي ضلالت مردم مورد نظر در آيه اين بوده كه آنان ذاتا مردمي شقي بودهاند، و شقاوتشان به قضاي حتمي خدا بوده، و علم ازلي او گذشته بوده، پس در حقيقت گمراه كننده حقيقي آنان خود خدايتعالي بوده، و اگر به خود مشركين نسبت داده از بـاب رعـايت ادب بـوده اســـت. چنيــن تفسيري صحيح نيست زيرا نسبــت بوار و شقاوت به ذوات اشياء دادن منافي با حقيقتي است كه همه عقلا به حكم فطرتشــان بر آن اتفاق دارنــد، و آن اين اســت كـه تعليــم و تربيــت مؤثرنــد و حس و تجربــه هــم مؤيــد اين حكــم (100) تدبير و تقدير در نظام آفرينش فطرتنــد، و نيــز اين نسبــت هم با جبـر مناقـض و ناسازگــار است و هــم با اختيــار. اين مفسرين در معناي قضا نيز از جهت متعلق آن خلط كردهاند، زيرا حتمي بودن قضا باعث نميشود كه عملي كه متعلق به آن است از اختياريت خارج شده، و اجباري شود، چون فعلي كه قضاء بر آن رانده شده، قضاء به آن فعل با حدودش رانده شده، و حدود آن اين است كه به اختيار از فاعل سر بزند، و خلاصه قضاي رانده شده كه فعل نامبرده با حفظ اختياريت از فاعل صادر شود، پس همان طور كه قضا صدور آن را تأكيد و حتمي ميكند اختياريتش را نيز حتمي ميكند، نه اين كه وصف اختياريت را از آن سـلب نـمايـد.(1) هماهنگي قضاي الهي و اختيار انتخاب 1- الميـــزان ج 29، ص 275. هماهنگي قضاي الهي و اختيار انتخاب (101) «قــالَ النّــارُ مَثْــوَيكُــمْ خلِديــنَ فيهــآ اِلاّ ما شــآءَ اللّــهُ!» (128 / انعــام) اين آيه و آيات بعدي و قبلي آن ولايت و سرپرستي را كه برخي از ستمگران بر برخي ديگر به اذن خدا دارند، مانند ولايت شياطين بر كفار، تفسير ميكند، و بيان ميكند كه اين كار از خدايتعالي ظلم نيست، به شهادت اين كه خود ستمگران و كفار به زودي در قيامت اعتراف ميكنند به اين كه اگر معصيت كردند و يا به خداوند شرك ورزيدند به سوء اختيار خودشان بوده، و اين خود آنان بودند كه با شنيدن نداي الهي و هشدارش نسبت به عذاب قيامت مغرور زندگي دنيا شدند و راه ظلم را پيش گرفتند و ستـمگران هـم رستگار نخواهند شد. (102) تدبير و تقدير در نظام آفرينش و اين كه قضاي الهي با كفر و ظلم موافق است سبب نميشود كه كفر و ظلمشان به خودشان نسبت داده نشود، نه قضاي الهي منافات با اختيار كه مدار مؤاخذه و مجازات است دارد، و نه اختيار انساني كه مدار سعادت و شقاوت اوست مزاحم با قضاي الهي است، چون قضاي الهي بر اين گذشته كه آنان اولياي خود را از شياطين به اراده و اختيار خود متابعت كنند، نه اين كه متابعت كنند چه اراده داشته باشند و چه نداشته باشند، تا بتوان گفت خداوند و يا شياطين ايشان را مجبور به سلوك طريق شقاوت و انتخاب شرك و ارتكاب گناهان كرده، بلكه خداي سبحان غني مطلق است و نيازي به آنچه در دست ايشان است ندارد تا به طمع آن به آنان ظلم كند، آري خداوند همه آنان را به رحمت خود آفريده و به استفاده از رحمتش سفارش و تأكيد فرموده، ولي ايشان راه ظلم را پيش گرفته و در نتيجه از رستگاري باز ماندند.(1) هماهنگي قضاي الهي و اختيار انتخاب (103) اجراي قضاي الهي در اعمال اختياري انساني «تَبَّتْ يَدا اَبي لَهَبٍ وَ تَبَّ!» (1 / لهب) تعلق قضاي حتمي الهي به فعلي از افعال اختياري انسان باعث بطلان اختيار انسان نميشود، چون فرض اين است كه اراده الهي - و همچنين فعل خدايتعالي - تعلق گرفتهبه فعل اختياري انسان، بدان جهت كه فعل انسان است، يعني اختياري است. (چون فرق بين فعل انسان و هر موجود طبيعي اين است كه فعل انسان اختياري است و از 1- الميـــزان ج 14، ص 222. (104) تدبير و تقدير در نظام آفرينش ساير موجودات فعل طبيعي است،) و اگر فعل انسان و يا بگو ابولهب به اختيار خود او صادر نشود، باعث ميشود كه اراده خدا از مرادش تخلف كند، و اين محال است، و وقتي فعلي كه متعلق قضاء موجب است، اختياري شد، تركش هم اختياري خواهد بود، هر چند كـه آن تـرك واقـع نميشــود، (دقـت بفرماييـد). پــس روشــن شــد كه ابالهــب ميتوانستــه ايمان بيــاورد، از آتــش نجــات پيــدا كند، آتشي كــه در صورت كافـر بودن وي حتمي بوده، و قضايش رانده شده بود. و از اين باب است همه آياتي كه درباره كفار قريش نازل شده، و خبر ميدهد به اين كه اينان ايمان نخواهند آورد: «سَواءٌ عَلَيْهِمْ ءَاَنْذَرْتَهُمْ اَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ - چه انذارشان كني و چه نكني فرقي به حالشان ندارد و ايمان نخواهند آورد.» (6 / بقره) و نيز از همين باب است آياتي كه سخن از مهر زدن بر دلها دارد، و هيچ يك از آن آيات و اجراي قضاي الهي در اعمال اختياري انساني (105) اين آيات مستلزم جبر نيست.(1) 1- الميـــــــزان ج 40، ص 442. (106) تدبير و تقدير در نظام آفرينش (107) فصل چهارم :قضاهاي رانده شده در اول خلقت بشر قضاهاي رانده شده در اول خلقت آدم قضاهايي كه از مصدر جلال ربالعزة در بدو خلقت انسان رانده شده، و قرآن كريم آنها را حكايت نموده، دو سنخ است: يكي اصلي و ديگري فرعي. قضاهاي اصلي دهتاست: اول - ايــن كــه بـه ابليــس فـرمـود: «فَـاخْـرُجْ مِنـْهـا فَـاِنـَّكَ رَجيــمٌ!» (34 / حجر) (108) دوم - ايــن كــه به همـو فـرمـود: «وَ اِنَّ عَلَيْــكَ اللَّعْنَةَ اِلي يَوْمِ الدّينِ!» (35 / حجر) سوم - اينكه بهاو فرمود: «فَاِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَـرينَ اِلي يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ!» (38/حجر) چهارم - اين كه باز به او فرمود: «اِنَّ عِبـادي لَيـْسَ لَكَ عَلـَيْهِمْ سُلْطانٌ!» (42 / حجر) پنجم - ايــن كــه دنبــال آن فرمــود: «اِلاّ مَـنِ اتَّبَعـَكَ مِـنَ الْـغاويـنَ!» (42 / حجر) ششم - ايــن كــه فــرمـــود: «وَ اِنَّ جَـهَنَّــمَ لَـمَـوْعِـدُهُــمْ اَجْـمَعيـنَ!» (43 / حجر) هفتم - ايـن كــه بــه آدم فرمــود: «اِهْبِطُــوا بَعْضُكُـمْ لِبَعْــضٍ عَـدُوٌّ!» (36 / بقره) هشتم - اين كه به آدم فرمود: «وَ لَكُمْ فِي الاَْرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ اِلي حينٍ!» (36/بقره) نهم - ايــن كــه به آدم فرمــود: «اِهْبِطُــوا مِنْها جَميعــا فَاِمّــا يَأْتِيَنَّكُــمْ مِنّي هُــدًي فَـمَـنْ تَـبِـــعَ هُــدايَ فَـــلا خَـــوْفٌ عَـلَيْـهِمْ وَ لا هُـــمْ يَـحْـزَنُـونَ!» (38 / بقره) دهم - اين كه به انسان فرمود: «وَ الَّذينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا اُولئِكَ اَصْحابُ النّارِ قضاهاي رانده شده در اول خلقت آدم (109) هُمْ فيها خالِـدُونَ!» (39 / بـقره) و اما قضاهاي فرعي كه مترتب بر اين اصليهاست قضاهايي است كه متدبرين دانشمند به آنهـا بر ميخورند.(1) قانون عمومي اعلام شده در روز نخست «اِنَّ الَّــذيــنَ حَقَّــتْ عَلَيْـهِـــمْ كَلِمَـــةُ رَبِّــكَ لا يُــؤْمِنُــونَ!» (96 / يونس) كلمه الهياي كه نسبت به تكذيب كنندگان آيات خدا تحقق يافته همان قانون عمومي است كه خدا در روز نخست براي آدم و زنش و ذريه بعد از آنها اعلام كرد و فرمود: 1- الميـــــــــزان ج 23، ص 254. (110) تدبير و تقدير در نظام آفرينش «قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَميعا... وَ الَّذينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا اُولئِكَ اَصْحابُ النّارِ هُمْ فيها خالِدُونَ!» (38 و 39 / بقره) خدا كه در مقام بيان علت زيانكاري مكذبان گفته: «اِنَّ الَّذينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ،» نظر به همين مطلب داشته زيرا كساني كه كلمه عذاب نسبت به آنها تحقق يافته مكذبانند و بنابراين «ايمان نميآورند،» در نتيجه زيانكارند. زيرا سرمايه سعادتشان يعني ايمان را ضايع كردند و از ايمان و بركات آن در دنيا و آخرت محروم شدند و چون اين مسأله نسبت به آنها تحقق يافته كه ايمان نميآورند، بنابراين راهي به سوي ايمان ندارند «گيرم كه همه آيات برايشان بيايد تا آن كه عذاب دردناك ببينند،» كه در اين هنگام ايمان اضطراري سودي ندارد. خــدا اين گفته را در كلام خود تكرار كرده و هميشه به دنبال آن خسران و عدم قانون عمومي اعلام شده در روز نخست (111) ايمان را ذكر كــرده است: «لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلي اَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ ـ گفتار (كلمه) نسبت به بسيــاري از آنان تحقــق يافته و لذا ايمــان نميآورنــد.» (7 / يس) «لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيّا وَ يَحِــقَّ الْقَوْلُ عَلَي الْكافِريــنَ،» (70 / يــس) و «وَ حَــقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ في اُمَمٍ قَدْ خَلَـتْ مِـنْ قَبْلِهِــمْ مِــنَ الْجِــنِّ وَ الاِْنــْسِ اِنـَّهُـمْ كـانُـوا خـاسِـريـنَ.» (25 / فصلت) از اين آيات روشن ميشود كه، اولاً: عناد با حق و تكذيب آيات خدا، كلمه عذاب جاودان را براي آدمي محقق ميسازد. و ثانيا: رأسالمال سعادت حيات آدميان ايمان است. و ثالثا: هر انساني ناچار ايمان خواهد آورد. اين ايمان يا اختياري است كه پذيرفته ميشود و او را به سعادت زندگي دنيا و آخرت سوق ميهد و يا ايمان اضطراري است در مـوقع رؤيـت عـذاب اليم، كه پذيرفته نميشود.(1) 1- الميـــزان ج 19، ص 201. (112) تدبير و تقدير در نظام آفرينش هدايت و گمراهي، قضاي رانده شده در آغاز آفرينش بشر «... كَمــا بَدَأَكُــمْ تَعُــودُونَ، فَريقا هَــدَي وَ فَريقــا حَقَّ عَلَيْهِـمُالضَّـلالَــةُ!» (29 و 30 / اعراف) مراد از «بَداء» در اين آيه آغاز آفرينش نوع بشر است كه در اول داستان خلقت انسان گفتهشده و از آن جمله اين بود كه پس از اين كه ابليس را رجم نمود به وي فرمود: «اُخْرُجْ مِنْها مَذْءوُما مَدْحُورا لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لاََمْلاََنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ اَجْمَعينَ!» (18 / اعراف) هدايت و گمراهي، قضايراندهشده در آغاز آفرينش (113) و در اين وعدهاش بني نوع بشر را به دو گروه تقسيم كرد: يكي آنان كه صراط مستقيم را دريافتند، و يكي آنان كه از راه حق گم شدند، اين يكي از خصوصيات ابتدا خلقت بشر بود كه در عودشان نيز اين خصوصيت هست. آيات ديگري هست كه اين خصوصيت را به بيان صريحتري توضيح داده و از آن جمله فرموده است: «قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقيمٌ، اِنَّ عِبادي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ اِلاّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوينَ.» (41 و 42 / حجر) خداوند در اين آيه به قضاي حتمي خود مردم را دو طايفه كرده: يكي آنان كه ابليس نميتواند گمراهشان كند، و يكي آنان كه به اختيار خود او را پيروي ميكنند دو در نتيجه گمراه ميشوند، همچنان كه فرمود: «كُتِبَ عَلَيْهِ اَنَّهُ مَنْ تَوَلاّهُ فَاَنَّهُ يُضِلُّـهُ!» (4 / حج) و اين قضاي حتمي به گمراهي آنان در اثر متابعتي اسـت كه از ابليـس ميكننـد، نه اين كه متابعتشان از ابليـس اثر قضاي حتمي خدا باشد. (114) تدبير و تقدير در نظام آفرينش و نيز از آن جملــه آيه: «قالَ فَالْحَــقُّ وَ الْحَقَّ اَقُــولُ لاََمْلاََنَّ جَهَنَّــمَ مِنْـكَ وَ مِمَّـنْ تَبِعَـكَ مِنْهُـمْ اَجْمَعيــنَ،» (84 و 85 / ص) اســت كه دلالــت دارد بر تفــرق به دو فريـق. و چون چنين قضايي بوده خداوند در آيه «قالَ اهْبِطا مِنْها جَميعا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَاِمّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنّي هُديً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَ لايَشْقي وَ مَنْ اَعْرَضَ عَنْ ذِكْري فَاِنَّ لَهُ مَعيشَةً ضَنْكا وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيمَةِ اَعْمي،» (123 و 124 / طه) فرموده است: وقتي هدايت من به شما رسيد هر كس هدايتم را پيروي كند گمراه و بدبخت نميشود، و هر كس از ذكر من اعراض نمايد در دنيا به زندگي تنگي گرفتار ميشود و در آخرت نابينا محشورش ميكنيم.(1) 1- الميـــزان ج 15، ص 104. هدايت و گمراهي، قضايراندهشده در آغاز آفرينش (115) قضاهاي رانده شده در موارد اغواي شيطان «قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقيمٌ اِنَّ عِبادي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ اِلاّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِـنَ الْـغاوينَ!» (41 و 42 / حجر) بر خدا بودن راه شيطان معنايش اين است كه راه شيطان هم مانند همه امور از هر جهت موقوف به حكم و قضاي خداست، و اوست كه هر چيزي از ناحيه او آغاز ميگردد و به سويش انجام ميپذيرد. پس هيچ امري نيست مگر اين كه او رب و قيوم بر آن است. «اِنَّ عِبادي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ اِلاّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوينَ،» اين همان قضايي است (116) تدبير و تقدير در نظام آفرينش كه در آيه سابق در امر اغوا به رانده شدنش اشاره شده، كه ميفرمايد غير او كسي در آن دخالتي ندارد. و حاصل مطلب اين است كه آدم و فرزندانش همگيشان بندگان خدايند، و چنان نيست كه ابليس پنداشته بود كه تنها مخلصين بنده او هستند و چون بنده او هستند به شيطان تسلطي برايشان نداده، و مستقل افسار سرخود نكرده، تا هرچه ميخواهد «كه همان اغواي ايشان است،» مستقلاً انجام دهد، و گمراهشان كند، بلكه همه افراد بشر بندگان اويند، و او مالك و مدبر همه است، چيزي كه هست شيطان را بر افرادي كه خودشان ميل به پيروي او دارند، و سرنوشت خود را به دست او سپردهاند مسلط فرموده، اينهايندكه ابليسبر آنان حكمفرمايي دارد. آن ملعون براي خود در اغواي بشر دعوي استقلال نمود. و خداي سبحان او را در اين ادعا رد نموده پندارش را باطل خواند، و فرمود كه دشمني او و انتقامش نيز ناشي از قضاهاي رانده شده در موارد اغواي شيطان (117) قضاي خداست، و تسلطش بر بشر ناشي از تسلط اوست كه او را نسبت به اغواي تنها آنان كه بـه سوء اخـتيار خود پـيروي وي كننـد مسلط فرموده است. بنابراين ابليس ملعون نبايد به خود ببالد، زيرا عليه خدا كاري از پيش خود نكرده و امري را عليه او فاسد ننموده است. چه اگر اهل غوايت را اغواء كرده، به قضاي خداي سبحان كه اهل غوايت ميبايستي به وسيله وي در غوايت خود بمانند، كرده است، و حتي خود آن ملعون هم به اين معنا تا حدي اعتراف نموده، و در خصوص غوايت خود گفته است: «رَبِّ بِما اَغْوَيْتَني» (39 / حجر) و نيز اگر مخلصين را استثنا نموده باز به قضاي خدا بوده است. اين معنايي است كه آيه كريمه آن را افاده ميكند، و ميفرمايد هم تسليط ابليس بر غوايت غاوين، و هم رهايي دادن مخلصين از شر او هر دو قضاي خداست، خود يكي از (118) تدبير و تقدير در نظام آفرينش اصــول مهمي است كه توحيد قرآن آن را افاده ميكند: «اِنِ الْحُكْمُ اِلاّ لِلّهِ - هيچ حكم نيست مگــر آن كه از خداســت!» (67 / يوسف) كه آيه فــوق و آياتي بسيــار ديگر دلالت دارند بر اين كه هر حكم ايجابــي و يا سلبي كه هست همه از خداست، و به قضاي او به كرسي مينشيند. جهت ديگري كه خدايتعالي از كلام ابليس رد نمود اين است كه سلطنت ابليس بر اغواي هر كس كه گمراهش ميكند هر چند كه به جعل خداي سبحان و تسليط اوست، الا اين كه اين تسليط خدايي ابتدايي و كدرهاي نيست و چنان نيست كه خدايتعالي افرادي را بدون جهت دستخوش اغواي شيطان نموده، افرادي ديگر را از شر او حفظ نمايد، چه چنين رفتاري را نميتوان به ساحت قدس خداي سبحان نسبت داد، بلكه اگر جمعي را دستخوش اغواي او ميكند به عنوان مجازات و مسبوق به غوايت خود آن است. دليل بر قضاهاي رانده شده در موارد اغواي شيطان (119) اين نكته جمله «اِلاّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوينَ.» (42 / حجر) است كه ميفرمايد: ابليس تنها آن جمعي را اغواء ميكند كه خود آنان غوايت دارند، و به اقتضاي همان غوايت خودشان در پي اغواي شيطان ميروند، پس اغواي شيطان اغواي دومي است. آري در اين مسأله يك اغوا است دنبال غوايت. و غوايت عبارت است از همان جرمهايي كه خود آدميان مرتكب ميشوند و اغواي ابليس عبارت است از مجازات خداي سبحان. و اگر اين اغواء ابتدايي و از ناحيه ابليس بود، و گمراهان به دست ابليس خودشان هيچ تقصيري نداشته باشند بايد همه ملامتها متوجه ابليس باشد نه مردم. حال آن كه او خودش به حكايت قرآن كريم در روز قيامت ميگويد: «من سلطنتي بر شما نداشتم، تنها كار من اين بود كه شما را دعوت كردم، شما به اختيار خود اجابتم كرديد، پس مرا ملامت نكنيد و خود را ملامت كنيد.» (22 / ابراهيم) البته اين سخن از ابليس نيز (120) تدبير و تقدير در نظام آفرينش پذيرفته نيست، زيرا ابليس هم به خاطر سوء اختيارش و اين كه به كار اغواي مردم پرداخت و يا بگو به خاطر امتناعش از سجده بر آدم چوب خدا شد كه به دست او گمراهان را گمراهتر نمايد، ملامت ميشود، آري او ولايت بر اغوا را به عهده خود گرفت و وليّ گمراهان گرديد، «اِنّا جَعَلْنَا الشَّياطينَ اَوْلِيآ ءَ لِلَّذينَ لا يُؤْمِنُونَ،» (27 / اعراف) و «كُتِــبَ عَلَيْهِ اَنَّهُ مَنْ تَوَلاّهُ فَاَنَّهُ يُضِلُّهُ وَ يَهْديهِ اِلي عَذابِ السَّعيرِ - قلم قضا بر او چنين رانده شد كه هر كه او را سرپرست خود قرار دهد او گمراهش كند، و به سوي عذاب آتش رهنمونش باشد.» (4/حج) (1) قضاي رانده شده اولين در مصونيت متقين 1- الميـــزان ج 23، ص 242. قضاي رانده شده اولين در مصونيت متقين (121) «اِنَّ الْـمُتَّقينَ فـي جَـنّاتٍ وَ عُيُونٍ اُدْخُلُوها بِسَلامٍ امِنينَ!» (45 و 46 / حجر) خداي سبحان بعد از آن كه قضاي رانده شده خود را درباره ابليس و گمراهان پيرو او بيان نمود، اينك در اين آيه قضاي رانده شدهاش را درباره متقين بيان ميفرمايد و از آن جا كه در كلام رسول خدا صلياللهعليهوآله «تقوي» به ورع و پرهيز از محرمات خدا تفسير شده و در كلام خدايتعالي هم «متقين» را مكرر به بهشت بشارت داده، نتيجه مـيگـيريم كـه مـتقين اعـم از مخلصونند. خدايتعالي وضع غاويان را در آيات قبل روشن نمود و فرمود كه قضاي او آتش را برايشان حتمي نموده، اينك در اين آيه وضع ساير افراد عام را كه اعم از مخلصينند بيان ميفرمايد، باقي ميماند وضع افراد مستضعف كه منوط به خواست خداست و (122) تدبير و تقدير در نظام آفرينش گناهكاران و اهل كبايري كه بدون توبه ميميرند كه ايشان هم محتاج شفاعت هستند، در نتيجه از افراد عموم نامبرده باقي نميماند مگر آنان كه بهشت برايشان حتمي است، اعــم از مخلصيـن و غير ايشــان كه آيه مــورد بحث متعــرض وضــع ايشــان اسـت. پس حق مطلب آن است كه گفتيم: آيه شريفه شامل كساني است كه ملكه تقوي و ورع و پرهيز از محرمات الهي در دلهايشان جايگزين شده باشد. تنها چنين كسانياند كـه سـعادت و بـهشت برايشان حتمي است.(1) قضاي الهي در هبوط آدم و استقرار او در زمين 1- الميـــزان ج 23، ص 250. قضاي الهي در هبوط آدم و استقرار او در زمين (123) «قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَميعا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَاِمّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنّي هُديً!» (38 / بــقـره) اين آيه اولين فرماني است كه در تشريع دين، براي آدم و ذريه او صادر شده، دين را در دو جـمله خـلاصه كرده، كه تا روز قـيامت چـيزي بر آن دو جـمله اضافه نميشود. خواننده عزيز اگر در اين داستان، يعني داستان بهشت و مخصوصا در آن شرحي كه در سوره طه آمده، دقت كند، خواهد ديد كه جريان داستان طوري بوده، كه ايجاب ميكرده، خداوند اين قضا را درباره آدم و ذريهاش براند، و اين دو جمله را در اولين فرمانش قرار بدهد، خوردن آدم از آن درخت ايجاب كرد، تا قضاي هبوط او و (124) تدبير و تقدير در نظام آفرينش استقرارش در زمين، و زندگياش را در آن براند، همان زندگي شقاوتباري كه آن روز وقتــي او را از آن درخـت نهـي ميكرد، از آن زندگــي تحذيــرش كرد و زنهــارش داد. و توبهاي كه آدم كرد باعث شد قضايي ديگر، و حكمي ديگر (حكم دوم) درباره او براند، و او و ذريهاش را بدين وسيله احترام كند، و با هدايت آنان به سوي عبوديت خود، آب از جوي رفته او را به جوي بازگرداند. پس قضايي كه اول رانده شد، تنها زندگي در زمين بود، ولي با توبهاي كه كرد، خداوند همان زندگي را زندگي طيب و طاهري كرد، به اين طور كه هدايت به سوي عبوديت را با آن زندگي تركيب نموده، و يك زندگي خاصي از تركيب دو زندگي زميني و آسمانــي فراهــم آورد. اين آن نكتهاي است كه از تكرار او به هبوط در اين سوره استفاده ميشود، چون در قضاي الهي در هبوط آدم و استقرار او در زمين (125) اين سوره، يك بار ميفرمايد: «وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِي الاَْرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ اِلي حينٍ - گفتيم همگي به زمين هبوط كنيد، در حالي كه دشمن يكديگر باشيد، و تا مدتي معين در آن منزل كنيد و تمتع ببريد،» (36 / بقره) و بار دوم ميفرمايد: «قالَ اهْبِطا مِنْها جَميعا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَاِمّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنّي هُديً - گفتيم همگي از بهشت برون شويد، برخي دشمن برخي ديگر پس هرگاه هدايتي از من به سوي شما آمد، و البته خواهدآمد...!» (123/طه) (1) قضاي حتمي الهي در محكوميت انسان به زندگي زميني 1- الميـــزان ج 1، ص 253. (126) تدبير و تقدير در نظام آفرينش «وَ قُلْنا يا ادَمُاسْكُنْ اَنْتَ وَ زَوْجُكَالْجَنَّةَ...!» (35/بقره) سياق آيه به خوبي ميرساند كه منظور اصلي از خلقت آدم اين بوده كه در زمين سكونت كند، چيزي كه هست راه زميني شدن آدم همين بوده كه نخست در بهشت منزل گيرد، و برترياش بر ملائكه، و لياقتش براي خلافت اثبات شود، و سپس ملائكه مأمور به سجده براي او شوند، و آنگاه در بهشت منزلش دهند، و از نزديكي به آن درخت نهيش كنند، و او (به تحريك شيطان) از آن بخورد، و در نتيجه عورتش و نـيز از هـمسرش ظـاهر گـردد، و در آخر بـه زمين هبوط كنند. و از اين ريخت و سياق به خوبي بر ميآيد: كه آخرين عامل و علتي كه باعث زميني شدن آن دو شد، همان مسأله ظاهر شدن عيب آن دو بود، و عيب نامبرده هم به قرينهاي قضايحتميالهيدر محكوميتانسان بهزندگيزميني (127) كه فرموده: «بر آن شدند كه از برگهاي بهشت بر خود بپوشانند...،» (22 / اعراف) همان عورت آن دو بوده، و معلوم است كه اين دو عضو، مظهر همه تمايلات حيواني چون مستلزم غذاخوردن و نمو نيز هـستنـد. پس ابليس هم جز اين همي و هدفي نداشته، كه (به هر وسيله شده) عيب آن دو را ظاهر سازد، گو اين كه خلقت بشري، و زميني آدم و همسرش، تمام شده بود، و بعد از آن خدا آن دو را داخل بهشت كرد، ولي مدت زيادي در اين بين فاصله نشد، و خلاصه آن قدر به آن دو مهلت ندادند، كه در همين زمين متوجه عيب خود شوند، و نيز به ساير لوازم حيات دنيوي و احتياجات آن پي ببرند. بلكه بلافاصله آن دو را داخل بهشت كردند، و وقتي داخل كردند كه هنوز روح ملكوتي و ادراكي كه از عالم ارواح و فرشتگان داشتند، به زندگي دنيا آلوده نشده بود، (128) تدبير و تقدير در نظام آفرينش به دليل اين كه فرمود: «لِيُبْدِيَ لَهُما ما وُرِيَ عَنْهُما - تا ظاهر شود از آن دو آنچه پوشانده شده بود از آنان.» (20 / اعراف) و نفرمود: تا ظاهر شود از آن دو آنچه بر آن دو پوشيده بود. پس معلوم ميشود، پوشيدگيهاي عيبهاي آن دو موقتي بوده، و يك دفعه صورت گرفته، چون در زندگي زميني ممكن نيست براي مدتي طولاني اين عيب پوشيده بماند. (و جان كلام، و آنچه از آيات نامبرده بر ميآيد اين است كه وقتي خلقت آدم و حوا در زمين تمام شد، بلافاصله، و قبل از اين كه متوجه شوند، عيبهايشان پوشيده شده، و داخل بهشت شدهاند.) پس ظهور عيب در زندگي زميني، و به وسيله خوردن از آن درخت، يكي از قضاهاي حتمي خدا بوده، كه بايد ميشد، و لذا فرمود: «زنهار كه ابليس شما را از بهشت بيرون نكند، كه بدبخت ميشويد...،» (117 / طه) و نيز فرمود: «آدم و همسرش را از آن قضايحتميالهيدر محكوميتانسان بهزندگيزميني (129) وضعيكه داشتند بيرونكرد...،»(36 / بقره) و نيز خدايتعالي خطيئه آنانرا بعدازآنكه توبهكردندبيامرزيد، و درعينحال بهبهشتشانبرنگردانيد، بلكه بهسويدنيا هبوطشان داد تـا در آن جا زندگي كنند. و اگر محكوميت زندگي كردن در زمين، با خوردن از درخت و هويدا گشتن عيب قضايي حتمي نبود، و نيز برگشتن به بهشت محال نبود، بايد بعد از توبه و ناديده گرفتن خطيئه به بهشت برگردند، (براي اين كه توبه آثار خطيئه را از بين ميبرد،) پس معلوم ميشود علت بيرون شدن از بهشت و زميني شدن آدم آن خطيئه نبوده، بلكه علت اين بوده كه به وسيله آن خطيئه عيب آن دو ظاهر گشته، و اين به وسيله وسوسه شيطان لعين صورت گرفته است. در سوره طه در صدر قصه فرمود: «وَ لَقَدْ عَهِدْنا اِلي ادَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ (130) تدبير و تقدير در نظام آفرينش عَزْما - ما قبلاً با آدم عهدي بسته بوديم، اما او فراموشش كرد...،» (115 / طه) و بايد ديد اين عهد چه بوده؟ آيا همان فرمان نزديك نشدن به درخت بوده، كه فرمود: «لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظّالِمينَ؟» (35 / بقره) و يا اعلام دشمني ابليس با آدم و همسرش بوده، كه فرمود: «اِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوْجِكَ؟» (117 / طه) و يا عـهد نامبرده بـه معناي ميـثاق عـمومي اســت، كه از همه انسانها عمومــا، و از انبيــاء خصوصــا، و به وجهي مؤكدتــر و غليــظ گرفته. معلوم است آن خطيئهاي كه در مقابل اين ميثاق قرار ميگيرد، اين است كه آدمي از مقام پروردگارش غفلت بورزد، و با سرگرم شدن به خود، و يا هر چيزي كه او را به خود سرگرم ميكند، از قبيل زخارف حيات دنياي فاني، و پوسنده، مقام پروردگارش را از ياد برد. (دقت فرماييد).(1) قضايحتميالهيدر محكوميتانسان بهزندگيزميني (131) قضاي الهي در برقراري خصومت بين ابليس و آدم و ذريه او «قالَاهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍعَدُوٌّ...»(24 / اعراف) اين خطاب، هم خطاب به آدم و همسر اوست و هم خطاب به ابليس است، و دشمني بعضي از بني نوع بشر با بعض ديگر به خاطر اختلافي است كه در طبيعتهاي آنان است، و اين قضايي است از خدايتعالي، و قضاي ديگرش هم اين است كه فرمود: «وَ لَكُمْ فِي الاَْرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ اِلي حينٍ،» (36 / بقره) يعني تا چندي كه به زندگي 1- الميــــــــزان ج 1، ص 241. (132) تدبير و تقدير در نظام آفرينش دنيوي زنده هستيد جايتان در زمين است، از ظاهر سياق بر ميآيد كه اين خطاب هم خطــاب بـه هــر ســه است.(1) زندگي و مرگ، و خروج از زمين، به قضاي اولين الهي «قالَ فيها تَحْيَوْنَ وَ فيها تَمُوتُونَ وَ مِنْها تُخْرَجُونَ!» (25 / اعراف) اين نيز قضاي ديگري است كه بشر را تا روز قيامت خاكنشين كرده، و بعيد نيست 1- الميـــــزان ج 15، ص 46. زندگي و مرگ، و خروج از زمين (133) كه خطاب در اين جمله مختص به آدم و همسرش و فرزندان آنها باشد. براي اين كه اگر اين خطاب شامل ابليس هم بود جا داشت بدون اين كه با كلمه «قال» كلام را از هم جدا كند بفرمايد: «وَ فيها...» و چون كلمه مزبور را فاصله قرار داده بعيد نيست كه خطاب مختص به آن دو بوده باشد.(1) 1- الميـــــــزان ج 15، ص 46. (134) تدبير و تقدير در نظام آفرينش فصل پنجم:قضاي الهي در جوامع بشري قضاي الهي در ملازمه بين اعمال نيك گروهي مردم و آثار آن «اِنَّ اللّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّي يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ!» (11 / رعد) از قضاياي محتوم و سنت جاري الهي يكي اين است كه همواره ميان احسان و تقوي و شكر خدا و ميان توارد نعمتها و تضاعف بركات ظاهري و باطني و نزول و ريزش (135) آن از ناحيه خدا ملازمه بوده، هر قومي كه احسان و تقوي و شكر داشتهاند خداوند نعمت را برايشان باقي داشته، و تا مردم وضع خود را تغيير ندادهاند روز به روز بيشتر كرده است. آيات زير بدان اشاره ميكنند: «وَ لَوْ اَنَّ اَهْلَ الْقُريآ امَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّمآءِ وَ الاَْرْضِ،» (96 / اعراف) و «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لاََزيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ اِنَّ عَذابــي لَشَديــدٌ،» (7 / ابراهيــم) و «هَلْ جَـزاءُ الاِْحْسانِ اِلاَّ الاِْحْسانُ.» (60 / رحمن) قضاي الهي در تغيير نعمتها با تغيير حالات مردم «اِنَّ اللّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّي يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ!» (11 / رعد) (136) تدبير و تقدير در نظام آفرينش چكيده آيه فوق اين است كه خداوند چنين قضا رانده و قضايش را حتم كرده كه نعمتها و موهبتهايي كه به انسان ميدهد مربوط به حالات نفساني خود انسان باشد، كه اگر آن حالات موافق با فطرتش جريان يافت، آن نعمتها و موهبتها هم جريان داشته باشد، مثلاً اگر مردمي به خاطر استقامت فطرتشان به خدا ايمان آورده و عمل صالح كردند، دنبال ايمان و اعمالشان نعمتهاي دنيا و آخرت به سويشان سرازير شود، همچنان كه فرمود: «وَ لَوْ اَنَّ اَهْلَ الْقُريآ امَنُوا وَ اتَّقَوْا...،» (96 / اعراف) و مادام كه آن حالت در دلهاي ايشان دوام داشته باشد اين وضع هم از ناحيه خدا دوام يابد، و هر وقــت كه ايشان حال خــود را تغييــر دادند خداونــد هم وضع رفتار خود را عوض كند و نعمــت را بــه نـقمت مبـدل سـازد.(1) 1- الميـــــزان ج 22، ص 197. قضاي الهي در تغيير نعمتها با تغيير حالات مردم (137) قضاي الهي در اصلاح زمين و وراثت آن «وَ اَنْذِرِ النّاسَ يَوْمَ يَأْتيهِمُ الْعَذابُ...!» (44 / ابراهيم) در آيه فوق منظور از انذار، انذار مردم به عذاب استيصال است، كه نسل ستمكاران را قطع ميكند. خدايتعالي در امتهاي گذشته و حتي در اين امت اين قضا را رانده كه در صورت ارتكاب كفر و ستم دچار انقراضشان كند، و اين مطلب را بارها در كلام مجيدش تكرار نموده است. (138) تدبير و تقدير در نظام آفرينش و روزي كه چنين عذابهايي بيايد روزي است كه زمين را از قذارت و پليدي شرك و ظلم پاك ميكند، و ديگر به غير از خدا كسي در روي زمين عبادت نميشود، زيرا دعوت، دعــوت عمومي است، و مقصود از امت هم تمامي ساكنين عالمند. و وقتي به وسيله عــذاب انقــراض، شــرك ريشهكــن شود، ديگر جز مؤمنيــن كسي باقي نميمانــد، آن وقت است كه دين هرچه باشــد خالص براي خــدا ميشود، و از بتهــا و معبودهاي كسي از عبــادت اهل زميــن سهم نميبــرد، همچنان كه در آن آيه فرمود: «وَ لَقَــدْ كَتَبْنـا فِي الزَّبُــورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ اَنَّ الاَْرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصّالِحُونَ ـ به تحقيق در زبــور بعد از ذكر نوشتيــم كه زمين را بندگـان صالح من ارث ميبرند.» (105 / انبياء) (1) 1- الميـــــزان ج 23، ص 125. قضاي الهي در اصلاح زمين و وراثت آن (139) قضاي الهي در نابودي جوامع فاسد «وَ اِنْ مِنْ قَرْيَةٍ اِلاّنَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيمَةِ اَوْمُعَذِّبُوها عَذابا شَديدا كانَ ذلِـكَ فِـي الْـكِتابِ مَسْطُورا.» (58 / اسراء) عذاب شديد هميشه به معناي آن عذابي است كه قومي را مستأصل و منقرض كند. آن وقت در اين آيه كه در مقابل عذاب شديد مسأله هلاكت را قرار داده لابد معنا و مراد از هلاكــت مرگهاي طبيعي و تدريجي افراد است و در نتيجه معني آيه چنين ميشود: هيــچ قومي نيست مگر اين كه ما مردمــش را قبل از قيامــت يا ميميرانيــم و يا به (140) تدبير و تقدير در نظام آفرينش عذاب استيصال و مرگ دستهجمعي مبتلا ميكنيم تا بعد از آن قيامت را به پا كنيم. همچنــان كه در جـاي ديگـر فرمود: «وَ اِنّا لَجاعِلُونَ ما عَلَيْها صَعيدا جُرُزا!» (8 / كهف) غرض عمومي از سراپاي اين سوره بيان سنتي است كه خدايتعالي در اقوام ملل داشته كه نخست ايشان را به سوي حق دعوت ميكرده، آنگاه يك عده را كه پذيراي دعوتش گشته و اطاعت كردهاند سعادتمند، و ديگران را كه از در استكبار مخالفت و طغيان نمودند عقوبت مينموده است، و بنابراين مراد به اهلاك در اين آيه همان تدمير به عذاب استيصال در آن آيه است. آيه شريفه به اين معنا اشاره دارد كه قريههاي نامبرده به زودي يكي پس از ديگري به خاطر فساد اهلش و فسق فاسقانش ويران ميگردد، و اين خود بنا به اشارهاي كه در ذيل آيه دارد به قضاي خداي سبحان است. معناي آيه چنين ميشود كه «اين مردم نيز مانند اهل همان قريهها مستعد براي قضاي الهي در نابودي جوامع فاسد (141) فساد و آماده تكذيب آيات الهي هستند، آياتي كه دنبال تكذيبش هلاك و نابودي است، چيزي كه هست اگر از آن قسم آيات خود را كه بر آن اقوام فرستاديم و به خاطر تكذيبشان هلاكشان كرديم به اين مردم هم بفرستيم همان اهلاك و تدمير كه بر سر آنها آمد و منقرضشان كرد بر سر اينان نيز آمده اينان را به آنان ملحق خواهد كرد، آن وقت بساط دنيا بر چيده خواهد شد و چون نميخواهيم برچينيم لذا تا مدتي مهلتشان داديم، ولي سرانجام اينان را نيز گرفتار ميكنيم، و چنين نيست كه اينان استثناشوند.» (58/اسري) و اينهمان معنايياستكهآيه «وَ لِكُلِاُمَّةٍ رَسُولٌ»(47/يونس) و آياتي بعد از آن بدان اشاره ميكند. و اين كه فرمود: «كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُورا،» (58 / اسري) معنايش اين است كه اهلاك قري و تعذيب آنها به عذاب شديد قبلاً در كتاب نوشته شده، يعني قضايي است (142) تدبير و تقدير در نظام آفرينش حتمي و رانده شده، از اين جا معلوم ميشود مراد به كتاب لوح محفوظ است كه قرآن تمامي حوادث را نوشته شده در آن دانسته، دربارهاش فرموده: «وَ كُلَّ شَيْءٍ اَحْصَيْناهُ في اِمامٍ مُبينٍ،» (12 / يس) و نيز فرموده: «وَ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الاَْرْضِ وَ لا فِي السَّمآءِ وَ لاآ اَصْغَــرَ مِنْ ذلِــكَ وَ لاآ اَكْبَــرَ اِلاّ فــي كِتابٍ مُبيــنٍ.» (61 / يونس) (1) 1- الميزان ج 25، ص 226. قضاي الهي در نابودي جوامع فاسد (143) قضاي الهي درباره جامعه يهود و جامعه نوح «وَ لَوْلا اَنْ كَتَبَاللّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيا وَ لَهُمْ فِي الاْخِرَةِ عَذابُ النّارِ،» (3/حشر) و «وَ قيلَ يأَرْضُ ابْلَعي مآءَكِ... وَ قُضِيَ الاَْمْرُ...!» (44/هود) «جلاء» به معناي ترك وطن است، و نوشتن جلاء عليه يهود، به معناي راندن قضاي آن است، و مراد به عذاب دنيوي آنان عذاب انقراض و يا كشته شدن و يا اسير گشتن است. و معناي آيه اين است كه اگر خدايتعالي اين سرنوشت را براي آنان ننوشته بود كه جان خود را برداشته و جلاء وطن كنند، در دنيا به عذاب انقراض يا قتل يا اسيري گرفتارشان ميكرد، همانطور كه بني قريظه را كرد، ولي در هر حال در آخرت به عذاب آتش معذبشان ميسازد. (144) تدبير و تقدير در نظام آفرينش آيه «وَ قيلَ يأَرْضُ ابْلَعي مآءَكِ وَ يسَمآءُ اَقْلِعي وَ غيضَ الْمآءُ وَ قُضِيَ الاَْمْرُ...،» ندايي است كه از ساحت عظمت و كبرياي الهي صادر شده و براي تعظيم، تصريح به اسم گوينده كه خداست نشده است. اين امر، تكويني بود و به وسيله كلمه «كن» كه از جانب دارنده كاخ هستي شرف صدور يافته به انجام رسيد، و بلافاصله هر چه آب از سرچشمهها جوشيده و روي زمين بود در كام زمين فرو رفت و آسمان نيز از بارش باز ايستاد. اين آيه دلالت دارد بر اين كه به امر خدا زمين و آسمان با هم آب را به خروش آوردند. ... «قُضِيَ الاَْمْرُ» يعني وعدهاي كه راجع به عذاب قوم نوح داده شده بود انجام يافت و امر الهي تنفيذ شد: قوم نوح غرق شدند و زمين از وجودشان پاك شد و آنچه فرمان قضاي الهي درباره جامعه يهود و جامعه نوح (145) «كن» يافته بود مطابق فرمان تحقق يافت. پس «قضاي امر» همانگونه كه به جعل و صادر كردن امر اطلاق ميشود به گذراندن و تنفيذ و محقق ساختن حكم در خارج نيز گفته ميشود ولي قضاي الهي و حكم ربوبي عين وجود خارجي است و «جَعْل» و «تنفيذ» آن يكي است و اختلاف فقط در تعبير است.(1) قضاي الهي و تعهد او بر نجات مؤمنين «ثُــمَّ نُنَجّــي رُسُلَنــا وَ الَّذيــنَ امَنُوا كَذلِــكَ حَقّــا عَلَيْنـا نُنْـجِ الْمُؤْمِنينَ!» (103/يونس) 1- الميـــزان ج 38، ص 59 و ج 20، ص 62. (146) تدبير و تقدير در نظام آفرينش «كَذلِكَ حَقّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنينَ،» معنايش اين است: همانطوري كه رسولان و كساني را كه ايمان آوردهاند در بين امم گذشته در هنگام نزول عذاب نجات ميداديم همانگونه كساني كه از اين امت به تو ايمان آوردهاند نيز نـجات ميدهيـم و ايـن مـطلب بـراي مـا لازم اسـت. مقصود مؤمنين امت است و اين وعده جالبي است كه خدا به پيغمبر و مؤمنين اين امت ميدهد كه آنها را نجات ميبخشد. و بعيد نيست از جمله «نُنْجِ الْمُؤْمِنينَ» تلويحا استفاده شود كه پيغمبر صلياللهعليهوآله اين قضاي الهي را درك نخواهد كرد و اين قضا و حكم بعد از رحلت پيغمبر خواهد بود. زيرا در اين آيه خدا از مؤمنين اسم برده (ننج المؤمنين) وي پيغمبــر را با آنان ذكر نكــرده با اين كه درباره سابقيــن، اسم رسولان را هم با قضاي الهي و تعهد او بر نجات مؤمنين (147) مؤمنيــن آورده «نُنَجّي رُسُلَنا وَ الَّذينَ امَنُوا.» اين معني از تكرار آياتي كه معني آيه «فَاِمّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذي نَعِدُهُمْ اَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَاِلَيْنا يُرْجَعُونَ،» (77 / غافر) را ميدهد، به ذهن خطور ميكند.(1) قضاي الهي در تأييد لشكر اسلام «يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَي الْجَمْعانِ... وَ لكِنْ لِيَقْضِيَ اللّهُ اَمْرا كانَ مَـفْعُولاً،» (43 / انفال) 1- الميزان ج 19، ص 207. (148) تدبير و تقدير در نظام آفرينش روز فرقان آن روزي بود كه شما در قسمت پايين وادي اردو زده و كفار در قسمت بالاي آن اطراق كرده بودند، و پياده شدن شما در پايين و كفار در بالا با هم جور در آمد، به طوري كه اگر ميخواستيد قبلاً با كفار قرارداد كنيد كه شما اين جا و آنان آن جا را لشكرگاه كنند قطعا اختلافتان ميشد، و هرگز موفق نميشديد كه به اين نحو جبههسازي كنيد. پس قرار گرفتن شما و ايشان به اين نحو نه از ناحيه و به فكر شما بود و نه از ناحيه و به فكر كفار، بلكه امرشدني بود كه خداوند بر آن قضا راند، و اگر اين چنين قضا راند براي اين بود كه با ارائه يك معجزه و دليل روشن حجت خود را تمام كنــد، و نيــز براي اين بــود كه دعــاي سابــق شمــا را و آن استغاثــهاي را كه از شمــا شنيد، و آن حاجتي را كه از سويداي دل شما خبر داشت مستجاب و برآورده كند. بيان اين كه مرجع امر اين واقعه قضاي خاص الهي است نه اسباب عادي، آيه بعدي قضاي الهي در تأييد لشكر اسلام (149) است كه ميفرمايد: «اِذْ يُريكَهُمُ اللّهُ في مَنامِكَ قَليلاً،» (43 / انفال) و «وَ اِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ اَعْملَهُمْ،» (48 / انفال) و «اِذْ يَـقُـولُ الْـمُنفِقُـونَ وَ الَّـذينَ في قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هآؤُلاآءِ دينُهُمْ.» (49 / انفال) (1) قضاي الهي در غلبه، و كيفيت و عوامل پيروزي اسلام «كَتَبَ اللّهُ لاََغْلِبَنَّ اَنَا وَ رُسُلي اِنَّ اللّهَ قَوِيٌّ عَزيزٌ!» (21 / مجادله) 1- الميـــــزان ج 17، ص 146. (150) تدبير و تقدير در نظام آفرينش منظــور از كتابت خدا قضايــي است كه ميرانــد. و ظاهر اطــلاق غلبه و بــدون قيــد آوردنش اين است كه خــدا از هر جهت غالـب باشــد، هـم از جـهت استــدلال و هـم از جهـت تـأييــد غيبـي، و هـــم از جهـــت طبيـــعت ايمــان بــه خـــدا و رســول. اما از حيث استدلال، براي اين كه درك حق و خضوع در برابر آن فطري انسان است، اگر حق را برايش بيان كنند، و مخصوصا از راهي كه با آن راه مأنوس است روشن سازند، بدون درنگ آن را ميفهمد، و وقتي فهميد فطرتش به آن اعتراف ميكند، و ضميرش در برابر آن خاضع ميگردد، هرچند كه عملاً خاضع نشود، و پيروي هوي و هوس و يا هر مانع ديگر از خضوع عملياش جلوگير شود. و اما غلبه از حيث تأييد غيبي، و به نفع حق و به ضرر باطل قضا راندن بهترين نمونهاش انواع عذابهايي است كه خدايتعالي بر سر امتهاي گذشته كه دعوت انبيا را قضاي الهي در غلبه، و كيفيت و عوامل پيروزي (151) تكذيب كردند، آورد، مانند قوم نوح، كه همه را غرق كرد، و قوم هود كه زنده زنده در زير سنگ و خاكشان دفن نمود، و قوم صالح و لوط و شعيب و آل فرعون و ديگران كه هر يك را به عذابي دچار فرمود، و در كلام مجيدش درباره همين نوع تأييد فرموده: «سپس رسولان خدا را يكي پس از ديگري فرستاديم، هر رسولي كه به سوي امتي آمد تكذيبش كردند، و ما يكي پس از ديگري هلاكشان ساخته، براي آيندگان سرگذشت كرديم و گفتيم دور باشد مردمي كه ايمان نميآورند.» (44 / مؤمنون) و سنت الهي به همين منوال جريان يافت كه آيه زير آن را به طور اجمال خاطرنشان ساخته، ميفرمايد: «براي هر امتي رسولي است، همين كه رسولشان بيامد، خدايتعالي در بينشان به عدالت حكم راند، و ستمي نديدند (و نخواهند ديد.)» (47 / يونس) اما غلبه از حيث طبيعتي كه ايمان به خدا و رسول دارد، دليلش اين است كه ايمان (152) تدبير و تقدير در نظام آفرينش مؤمن او را به دفاع از حق و قيام در برابر باطل دعوت ميكند، و به طور مطلق و بدون هيچ قيدي دعوت ميكند، چنين كسي معتقد است به اين كه اگر كشته شود رستگار ميگردد، و اگر هم بكشد رستگار ميشود، و ثبات و مقاومت او در دفاع از حق مقيد به هيچ قيدي و محدود به هيچ حدي نيست، به خلاف كسي كه اگر از حق دفاع ميكند نه بدان جهت است كه حق است، بلكه بدان جهت است كه هدفي از اهداف دنيايي او را تأمين ميكند، چنين كسي در حقيقت از خودش دفاع كرده، و به همين دليل اگر ببيند كه مشرف به هلاكت شده، و يا نزديك است گرفتار خطري شود، پا به فرار گذارد، پس دفاع او از حق شرط و حدي دارد، و آن شرط سلامتي نفس و آن حد تأمين منافع خودش است، و اين واضح است كه عزيمت بيقيد و شرط، بر چنين عزيمتي مقيد و مشروط، غالب ميشــود، يكي از شواهدش جنگهاي پيامبــر اسلام است كه مسلمانان در عين قضاي الهي در غلبه، و كيفيت و عوامل پيروزي (153) نداشتن عِده و عُده همواره غلبه ميكردند، و جنگهــا جز به پيشرفــت مسلمانان خاتمه نمييافت. و اين غلبه و فتوحات اسلامي متوقف نشد، و جمعيت مسلمين به تفرقه مبدل نگشت، مگر وقتي كه نياتشان فاسد، و سيرت تقوي و اخلاصشان در گسترش دين حق، به قدرتطلبي و گسترش و توسعه مملكت (و در نتيجه حكمراني بر انسانهايي بيشتر، و به دست آوردن اموال زيادتر،) مبدل شد، در نتيجه آن فتوحات متوقف گرديد، آري خدايتعالي هرگز نعمتي را كه به مردمي داده تغيير نميدهد مگر وقتي كه مردمي نياتشان را تغيير دهند، و خدايتعالي در آن روزي كه دين مسلمانان را تكميل نموده، از شر دشمنان ايمنشان ساخت، با آن شرط كرد كه تنها از او بترسند، و فرمود: «الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ دينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ - امروز ديگر كفار از دين (154) تدبير و تقدير در نظام آفرينش شما مأيوس گشتند، پس از ايشان نترسيد و از من بترسيد!» (3 / مائده) در مسلم بودن اين غلبه كافي است كه مؤمنين را خطاب نموده و فرمود: «وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ اَنْتُمُ الاَْعْلَوْنَ اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ - سست مشويد، و اندوهگين نگرديد، كه شما بالاترين هستيد، مادام كه مؤمن باشيد.» (139 / آلعمران) (1) قضاي الهي در نصرت رسولان و پيروزي جهادگران «وَ لَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلينَ اِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُوروُنَ!» (171 / صافات) 1- الميزان ج 38، ص 44. قضاي الهي در نصرت رسولان و پيروزي جهادگران (155) كلمه خدايتعالي عبارت از قضايي است كه درباره آنان رانده، و حكمي است كه كرده، و سبقت كلمه با تقدم عهدي آن است، و يا تقدم به نفوذ و غلبه. ميفرمايد: ما قضايي حتمي درباره ايشان رانديم كه به طور يقين ياري شدگان باشند. اين معنا را با چند نوع تأكيد بيان كرده (يكي حرف «لام» در ابتداي آيه، و ديگري كلمد «قَدْ» و كـلمه «اِنَّ» و كـلمـه «لام»). در اين آيه شريفه نصرت را مقيد نكرده كه انبياء عليهم السلام را در دنيا نصرت ميدهد و يا در آخرت، و يا به نحوي ديگر، بلكه در آيه ديگر نصرت را عموميت داده، و فرمود: «اِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذينَ امَنُوا فِي الْحَيوةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ يَقُومُ الاَْشْهادُ - ما مطمئنا رسولان خود را ياري ميكنيم و نيز آنان را كه به ايشان ايمان آوردند، هم در دنيا و هم (156) تدبير و تقدير در نظام آفرينش در روز قيامت كه گواهان به پا ميخيزند.» (51 / غافر) پس رسولان خدا هم در حجت و دليل منصورند، براي اين كه راه حق را پيش گرفتهاند، و راه حق هرگز شكست نميخورد، و هم بر دشمنان خود منصورند، يا به اينكه خدا ياريشان ميدهد، دشمنان را زيردست كنند، و يا از ايشان انتقام بگيرند، چنانكه خدايتعالي فرموده: «قبل از تو نفرستاديم مگر مرداني از اهل قراء كه به ايشان نيز وحي ميكرديم... تا وقتي كه رسولان ديگر مأيوس ميشدند و ميپنداشتند ديگر همه نقشهشان بر آب و بيهوده شد، كه ناگهان نصرت ما ميرسيد و هر كس را كه ميخواستيم نجات مييافت، ولي عذاب ما حتي يك نفر از مجرمين را هم باقي نگذاشت.» (109 و 110 / يوسف) رسولان در آخرت هم منصورند: «يَوْمَ لا يُخْزِي اللّهُ النَّبِــيَّ وَ الَّذينَ امَنُــوا مَعَهُ.» (8 / تحريـم) «وَ اِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ.» (173 / صافات) قضاي الهي در نصرت رسولان و پيروزي جهادگران (157) مراد به «جُنْدَنا» جامعهاي است كه به امر خدا حركت ميكند، و در راه خدا جهاد مينمايد. و اين جامعه عبارت است از گروه مؤمنان، و يا انبياء به ضميمه مؤمنان، كه پيرو انبيايند، و بنا بر احتمال دوم در اين كلام تعميم بعد از تخصيص به كار رفته، و به هر حال، پس مؤمنان مانند متبوعان خود منصورند، همچنان كه در جاي ديگر خطاب به مؤمنان فرموده: «وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ اَنْتُمُ الاَْعْلَوْنَ اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ - سست و اندوهناك مشويد كه غلبه با شماست.» (139 / آلعمران) و اين حكم يعني نصرت و غلبه حكمي است اجتماعي، و منوط است بر حفظ عنوان و لا غير، يعني اين نصرت و غلبه تنها نصيب انبياء و مؤمنين واقعي است، كه جند خدا هستند، و به امر او عمل ميكنند، و در راه او جهاد ميكنند، و هر جامعهاي كه اين عناوين بر آن صادق باشد، يعني ايمان به خدا داشته باشد، و به اوامر خدا عمل كند، و در راه او (158) تدبير و تقدير در نظام آفرينش جهاد نمايد منصور و غالب است، نه جامعهاي كه اسامي اين عناوين را دارد و واقعيت آنها را ندارد، پس جامعهاي كه از ايمان اسم در آن نمانده باشد، و از انتسابش بـه خـدا جـز سخنـي در آن نمانـده باشـد، نبايـد اميـد نصرت و غلبه را داشته باشد.(1) قـضاي الـهي در بشارت مؤمنين و اولـياء الله «لَهُمُ الْبُشْري فِي الْحَيوةِ الدُّنْيا وَ فِي الاْخِرَةِ لا تَبْديلَ لِكَلِماتِ اللّهِ!» (64 / يـونـس) 1- الميـــزان ج 33، ص 283. قضاي الهي در بشارت مؤمنين و اولياء الله (159) خدا در اين آيه به طور مجمل به مؤمنين بشارت ميدهد تا چشمشان روشن گردد. اگر «لَهُمُ الْبُشْري» انشاء بشارت باشد معنايش اين است كه چيزي كه خدا بدان بشارت داده هم در دنيا صورت ميگيرد و هم در آخـرت. در كلام الهي بشارتهايي براي مؤمنان وجود دارد كه منطبق است بر اولياي خـدا مثـل آيــات زيـر: «وَ كانَ حَقّا عَلَيْنا نَصْرُالْمُؤْمِنينَ ـ ياري كردن مؤمنان بر ما حتمي است.» (47/ روم) «اِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذينَ امَنُوا فِي الْحَيوةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ يَقُومُ الاَْشْهادُ ـ ما قطعا رسولان خود و آنها را كه ايمان آوردهاند هم در دنيا و هم روزي كه شاهدان به پا خيزند، ياري ميكنيم.» (51 / غافر) «بُشْراكُمُ الْيَوْمَ جَنّاتٌ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ ـ بشارت شما امروز (160) تدبير و تقدير در نظام آفرينش بهشتهايي است كه از زير ساختمان آنها نهرها جاري است،» (12 / حديد) و آيات ديگر. جمله «لا تَبْديلَ لِكَلِماتِ اللّهِ» اشاره به اين است كه اين مسأله جزو قضاهاي حتمي الهي است كه تغيير و تبديل در آن راه ندارد. و در ضمن دلهاي مؤمنان را خوش ميكند.(1) قضاي الهي در ظهور حق و نابودي كفار «يُريدُ اللّهُ اَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِمتِه!» (7 / انفال) مراد به احقاق حق، اظهار و تثبيت آن به ترتيب آثار آن است، و كلمات خدا قضا و 1- الميزان ج 19، ص 154. قضاي الهي در ظهور حق و نابودي كفار (161) قدري است كه رانده به اين كه انبياء خود را ياري نموده و دين حق خود را ظاهر سازد: «وَ لَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلينَ اِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصـُوروُنَ وَ اِنَّ جُنْدَنا لَهُــمُ الْغالِبُـــونَ!» (171 تا 173 / صافـات) «يُريــدوُنَ لِيُطْفِئُــوا نُــورَ اللّــهِ بِاَفْواهِهِــمْ وَ اللّــهُ مُتِمُّ نُــورِهِ وَ لَــوْ كَرِهَ الْكافِــروُنَ!» (32 / توبه) «هُوَ الَّذيآ اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدي وَ دينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَي الدّينِ كُلِّه وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ!» (33 / توبه) معناي آيه اين است كه: به ياد آوريد آن روزي را كه خداوند به شما وعده داد كه با ياري او بر يكي از دو طايفه عير و يا نفير غالب شويد، و شما ميل داشتيد كه آن طايفه، طايفه عير (قافله تجارتي قريش) باشد، چون نفير (لشكريان قريش) عدهشان زياد بود، و (162) تدبير و تقدير در نظام آفرينش شما ضعف و ناتواني خود را با شوكت و نيروي آنان مقايسه ميكرديد، و لكن خداوند خلاف اين را ميخواست، خداوند ميخواست تا با لشكريان ايشان روبرو شويد، و او شما را با كمي عددتان برايشان غلبه دهد، و بدين وسيله قضاي او مبني بر ظهور حــق و استيصال كفــار و ريشهكن شدن ايشان به كرسي بنشيند.(1) قضاي الهي در شقاوت كافر و سعادت مؤمن «يُثَبِّتُ اللّهُ الَّذينَ ءَامَنُوا بِالْقَوْلِ الثّابِتِ فِي الْحَيوةِ الدُّنْيا وَ فِي الاْخِرَةِ وَ يُضِلُّ اللّهُ الظّلِمينَ وَ يَفْعَلُ اللّهُ ما يَشاءُ!» (27 / ابراهيم) 1- الميـــزان ج 17، ص 31. قضاي الهي در شقاوت كافر و سعادت مؤمن (163) خدايتعالــي اهل كفر را با محروميــت از صراط هدايــت گمراه نمــوده، و ديگــر به سوي زندگي سعيــده دنيايي و نعمت باقيــه و رضوان اللــه در آخــرت راه نميبرنــد. به طــوري كه اگــر پــرده از روي دلهايشــان برداري جز شــك و ترديــد و قلـق و اضطــراب و تأســف و حســرت و انــدوه و حيــرت در آن نمييابـي. «وَ يَفْعَلُ اللّهُ ما يَشاءُ» يعني خداوند تثبيت مؤمنان و اضلال كفار را به مقتضاي مشيتش انجام ميدهد، و مشيت او مزاحم و مانع و دافعي ندارد، و چيزي ميانه مشيت او و فـعل او حـايـل نميشود. از همين جا معلوم ميشود كه مسأله اضلال اينان و تثبيت آنان متعلق مشيت اوست و ناگزير بايد جزو قضاياي رانده شده يكي شقاوت كافر و يكي (164) تدبير و تقدير در نظام آفرينش سعادت مؤمن را شمرد.(1) قضاي الهي در هدايت خلق «اِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدي وَ اِنَّ لَنالَلاْخِرَةَ وَ الاْوُلي!» (12 / ليل) جمله «اِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدي» ميرساند كه هدايت خلق از اموري است كه خداي سبحان قضايش را رانده، و آن را بر خود واجب كرده، چون حكمتش اين ايجاب را اقتضاء ميكرده، براي آن خلايق را آفريده، و خودش غرض از خلقت را عبادت خود دانسته و 1- الميــــــزان ج 23، ص 84. قضاي الهي در هدايت خلق (165) فرموده: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الاِْنْسَ اِلاّ لِيَعْبُدُونِ.» (56 / ذاريات) و به حكم اين آيه غرض از خلقت را به عبادت خود معرفي نموده، و به حكم آيه زير آن را راه مستقيم بين خود و خلقــش دانسته و فرمــوده: «اِنَّ اللّهَ رَبّــي وَ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ ـ محققا اللّه پروردگار من و پروردگار شماست، پس تنها او را بپرستيد، كه راه مستقيم همين است.» (51 / آلعمران) و نيز فرموده: «وَ اِنَّكَ لَتَهْدي اِلي صِراطٍ مُسْتَقيمٍ، صِراطِ اللّهِ ـ محققا تو ايشانرا بهسوي صراط مستقيم يعني صراط اللّه هدايت ميكني.» (52و53 / شوري) و بر خود واجب كرده كه راه خود را براي آنان بيان نموده، سپس ايشان را به آن راه هدايت كند، البته هدايت به معناي نشان دادن راه، حال چه اين كه بپذيرند و آن راه را پيش بگيرند، و چه نپذيرند، و راه ديگر بروند: «وَ عَلَي اللّهِ قَصْدُ السَّبيلِ وَ مِنْها جائِرٌ ـ هدايت به سوي راه ميانه به عهده خداست چون همه راهها ميانه نيست و بعضي انحرافي است.» (166) تدبير و تقدير در نظام آفرينش (9 / نحل) و فرموده: «وَاللّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ يَهْدِي السَّبيلَ - خدا حق را ميگويد، و همو به سوي راه هدايت ميكند،» (4 / احزاب) و باز فرموده: «اِنّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ اِمّا شاكِرا وَ اِمّا كَفُورا - ما او را به سوي راه هدايت كرديم، حال يا شكر اين نعمت به جا ميآورد، و يا كفران ميكند.» (3 / انسان) خواهي گفت از اين آيات بر ميآيد كه هدايت تنها كار خداست، و بنابراين پس انبياء چه كارهاند؟ در پاسخ ميگوييم منافات ندارد كه انبياء هم قيام به اين امر بكنند، براي اين كه اگر هدايت كنند به اذن او ميكنند، و خود مستقل در اين كار نيستند، (همچنانكه در هيچ كاري نيستند) و خود خدايتعالي در عين اين كه فرموده: «اِنَّكَ لا تَهْدي مَنْ اَحْبَبْتَ وَ لكِنَّ اللّهَ يَهْدي مَنْ يَشاءُ - تو چنان نيستي كه هر كس را بخواهي هدايت كني، لكن اين خداست كه هر كس را بخواهد هدايت ميكند.» (56 / قصص) و در عين حال فرموده: قضاي الهي در هدايت خلق (167) «لَتَهْدي اِلي صِراطٍ مُسْتَقيمٍ،» (52 / شوري) و «قُلْ هذِهِ سَبيلي اَدْعُوا اِلَي اللّهِ عَلي بَصيرَةٍ اَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَني - بگو اين است راه من كه خلق را با بصيرت به سوي خدا بخوانم، هم خودم و هم پيروانم.» (108 / يوسف) همه اينها در باب هدايت به معناي ارائه طريق بود، و اما هدايت به معناي رساندن به هدف كه در آيات مورد بحث رساندن به آثار حسنهاي است كه به دنبال يافتن هدايت الهي و متصف شدن به صفت عبوديت ميآيد، از قبيل رسيدن به حيات طيبه در دنيا، و حيات سعيده ابدي آخرت، پر واضح است كه از قبيل صنع و ايجاد است، كه مختص به خدايتعالي است، و از اموري است كه خدا قضايش را رانده و بر خود واجب كرده، و در آيه زير وعـدهاش را مسجــل نموده: «فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَ لايَشْقي - كسي كه هدايت مرا پيروي كند نه گمراه ميشود (168) تدبير و تقدير در نظام آفرينش و نه دچار شقاوت و بدبختي ميگردد.» (123 / طه) و نيز فرموده: «مَنْ عَمِلَ صالِحا مِنْ ذَكَرٍ اَوْ اُنْثي وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيوةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ اَجْرَهُمْ بِاَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلوُنَ - هر كس با داشتن ايمان عملي صالح كند، چه مرد و چه زن، بدانند كه ما به طور يقيــن به زندگاني طيب زندهشــان ميكنيم، و آنچه كردند به بهترين وجه پاداششان ميدهيم.» (97 / نحل) «وَ الَّذينَ امَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدينَ فيهآ اَبَدا وَعْدَ اللّهِ حَقّا وَ مَنْ اَصْدَقُ مِنَ اللّهِ قيلاً - كساني كه ايمان آوردند و اعمال صالح كردند به زودي ايشان را داخل باغهايي ميكنيم كه نهرها در زير درختانــش جــاري است، و ايشــان تا ابد در آن باغهــا خواهند بــود، و اين وعــده خداســت، و چـه كسـي اســت كـه سخنــش از سخن خــدا راستتــر باشــد.» (122 / نساء) قضاي الهي در هدايت خلق (169) پس فرق بين هدايت به معناي راه نشان دادن، و بين هدايت به معناي رساندن به هدف اين شد كه هدايت اولي مستقيما كار انبياء و اولياء و ساير هدايتگران است، ولي مؤثر شدنش منوط به اذن خداست. ولي هدايت دوم چون از باب صنع و خلقت است مستقيما كار خود خداست، البته اسبابي كه بين او و خلقش در اين مورد و در همه موارد خلقت واسطهاند بيدخالت نيستند، پس اين هدايت را هم ميتوان به تبع بـه غيـر خـدايتعالي نسبت داد. (1) قضاي الهي در عدم هدايت گمراهان 1- الميـــزان ج 40، ص 265. (170) تدبير و تقدير در نظام آفرينش «اِنْ تَحْــرِصْ عَلــي هُديهُــمْ فَاِنَّ اللّــهَ لا يَهْــدي مَــنْ يُضِــلُّ!» (37 / نحل) امتهاي گذشته به دو طايفه منقسم بودند يكي از آن دو آنها بودند كه ضلالت بر آنان تثبيت شده بود و همانها بودند كه شرك ورزيده بودند. ثبوت ضلالت در حق آنان ثبوتي است زوالناپذير و غير قابل تغيير، چون در حقيقت غير از خدا كسي نيست كه هدايت كند پس اگر هدايت آنان جايز و ممكن بود خدا هدايتشان ميكرد ولي نكرده و نميكند بلكه گمراهشان ميسازد و چون گمراهي با هدايت جمع نميشود ديگر اميدي به هدايتشان نيست ناصري هم كه آنان را ياري كند وجود ندارد چون كسي نيست كــه بـر خـدا غـلبه كــند. قضاي الهي در عدم هدايت گمراهان (171) پس در اين آيه رسول خدا صلياللهعليهوآله را تسليت داده و وي را ارشاد ميكند به اين كه نسبت به هدايت آنان حرص نورزد و اعلام ميدارد كه قلم قضاي الهي در حق آنان ضلالت را نوشته و خدا فعل خود را نقض نميكند، چون نزد او سخني مبدل نميشود و او نسبت به بندگان ستمكار نيست. پس اين كه فرمود: «اِنْ تَحْرِصْ عَلي هُديهُمْ،» هر چه هم كه بر هدايت آنان حريص شوي اين حرص تو سودي به حال آنان ندارد، زيرا از آنهايي نيستند كه هدايت برايشان ممكن باشد، چه هدايت تنها و تنها به دست خداست و خدا هم ايشان را هدايت نميكنــد بلكه گمــراه ميكند، و نه او كــار خود را نقض مينمايد و نه ايشان به غير از او يــاري دارنــد كــه بــر خــدا غلبــه كنـــد و برخــلاف گفته خداســت خودش ايشان را هدايت نمايد.(1) (172) تدبير و تقدير در نظام آفرينش قضاي الهي در سرنوشت كفار بعد از مرگ «ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَ ما اَنَا بِظَلاّمٍ لِلْعَبيدِ!» (29 / ق) در درگاه من هيچ سخن دو تا نميشود. منظور از قول، مطلق قضاهاي حتمي است، كه خدا رانده، و خدايتعالي چنين قضا رانده كه هر كس با حال كفر بميرد داخل جهنم شود، و قهرا و به حسب مورد با آن وعيدي كه خدا ابليس و پيروانش را تهديد به آن كـرده منطبق ميشود. 1- الميزان ج 24، ص 101. قضاي الهي در سرنوشت كفار بعد از مرگ (173) و جمله «وَ ما اَنَا بِظَلاّمٍ لِلْعَبيدِ،» متمم معناي جمله قبلي است و معناي روبروهم آن دو اين است كه سخن به درگاه من دو تا نميشود، و هيچ قضاي رانده شده و حتمي شدهاي مبدل نميگردد، و شما عذاب خواهيد شد، و اين نه من هستم كه درباره بندگان خود ستم نموده طبق وعيدي كه قبلاً اعلام كردم او را عذاب ميكنم، بلكه اين خودشان هستند كه خود را بعد از تماميت حجت و در عين انكار كردن حق، مستحق عذاب نمودند. و به وجهي ديگر اين من نيستم كه بندگان خود را با عذاب مجازات ميكنم بلكه اين جزاي اعمالشان است اعمالي كه قبلاً كرده بودند، پس در حقيقت اين همان عمل ايشان است كه در اين عالم به اين صورت در آمده، و به خودشان بر ميگردد، همچنان كه از ظاهر آيه «يا اَيُّهَاالَّذينَ كَفَروُا لا تَعْتَذِروُا الْيَوْمَ اِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ،» (7/تحريم) نيز همين معنا استفاده ميشود، چون ميفرمايد: اي كساني كه كفر ورزيديد، امروز (174) تدبير و تقدير در نظام آفرينش ديگر عذر نياوريد، براي اين كه ما كه به شما كاري نكرديم، و اين عذاب كه ميبينيد برگشـت اعـمال خـود شـماست.(1) قضاي الهي و حكم برائت از مشركين «بَــرآءَةٌ مِنَ اللّــهِ وَ رَسُولِــهآ اِلَي الَّذيـنَ عهَدْتُـمْ مِنَ الْمُشْرِكينَ!» (1 / توبه) مفاد آيه تنها صرف تشريع نيست، بلكه متضمن انشاء حكم و قضا بر برائت از 1- الميـــزان ج 36، ص 243. قضاي الهي و حكم برائت از مشركين (175) مشركين زمان نزول آيه است. مراد به آيه اين است كه خداوند قضا رانده به اين كه از مشركين كه شما با آنان معاهده بستهايد امان برداشته شود، و اين برداشته شدن امان جزافي و عهدشكني، بدون مجوز نيست، چون خداوند بعد از چند آيه مجوز آن را بيان نمــوده و ميفرمايد: كه هيچ وثوقي به عهد مشركين نيست، چون اكثرشان فاسق گشته و مراعــات حرمــت عهـد را نكـرده و آن را شكستنــد، به همين جهت خداونــد مقابله به مثل يعني لغو كردن عهد را براي مسلميــن نيز تجويز كرده و فرمود: «هرگاه از مردمــي ترسيــدي كه در پيمانــداري خيانت كنند تو نيز ماننــد ايشان عهدنامهشان را نزدشــان پرتاب كن!» (58 / انفال) و لكــن به اين كه دشمن عهدشكنــي كرده خداوند راضي نشد كه مسلمانــان بدون اعلام لغويت عهد آنــان را بشكنند، بلكه دستور داد نقــض خود را به ايشان اعــلام كننــد تا ايشان به خاطر بياطلاعــي از آن (176) تدبير و تقدير در نظام آفرينش به دام نيفتنــد، آري خدايتعالي با اين دستور خود مسلمانان را حتي از اين مقدار خيانـت منع فرمود.(1) قضاي الهي در مرگ و جنگ «قُلْ لَوْ كُنْتُمْ في بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَالَّذينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ اِلي مَضاجِعِهِمْ!» (154 / آل عمران) كشته شدن كساني كه از شما در معركه قتال كشته شدند دليل بر اين نيست كه شما 1- الميزان ج 17، ص 230. قضاي الهي در مرگ و جنگ (177) بر حق نميباشيد، و نيز به طوري كه شما پنداشتهايد دليل اين هم نيست كه امر غلبه و پيروزي براي شما نميباشد، بلكه قضاي الهي كه گريزي از آن نيست بر اين جاري شده كه اين كشتهشدگان، در اين مكان از مركب حيات ساقط گشته، كشته گردند، و اگر هم شماها خود براي جنگ بيرون نميآمديد باز آنان كه سرنوشتشان به حكم قضاي الهي كشته شدن بود به پاي خود به قتلگاه خويش ميآمدند، بنابراين گريزي از مرگ - كه ساعتي هم جلو و عقب نميافتد - نيست. سنت قطعي الهي بر عمومي و همگاني بودن ناموس ابتلا و امتحان است و ناچار اين ناموس در زندگي شما و آنان واقعشدني بود، و روي اين اصل بيرون آمدن شما و انجام گرفتن اين جنگ خواه ناخواه شدني و از امور غير قابل اجتناب بوده است. بنابراين چارهاي نبود جز اين كه شما بيرون آييد و اين جنگ انجام گيرد، تا (178) تدبير و تقدير در نظام آفرينش اين كه كشتهشدگان به آنچه را كه بايد برسند رسيده و به درجات خويش نايل گردند و شما نيز به آنچه كه بايد برسيد رسيده و پس از امتحان و روشن شدن وضعتان از نظر طرز تفكر و نيروي ايمان و يا شرك، يكي از دو طرف سعادت و يا شقاوت بـرايـتـان تـثـبـيت گـردد.(1) قضاي الهي در مرگ و انتقال «وَ جاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذلِكَ ما كُنْتَ مِنْهُ تَحيدُ!» (19 / ق) 1- الميــــــــزان ج 7، ص 86. قضاي الهي در مرگ و انتقال (179) مراد به «سَكْرَة» و مستي موت، حال جان كندن و نزع آدمي است، كه مانند مستان مشغــول به خودش است، نه ميفهمــد چه ميگويد، و نه ميفهمد اطرافيانش دربــارهاش چه ميگويند. و اگر آمــدن سكره موت را مقيد به قيد (حق) كرد، براي اين بود كه اشاره كند به اين كه مسأله مــرگ جزو قضاهاي حتمــي است كه خدايتعالي در نظام عالــم رانده، و از خود مــرگ غرض و منظور دارد، همچنان كه از آيه: «كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَـوْتِ وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً وَ اِلَيْنا تُرْجَعُونَ،» (35 / انبياء) اين معنا استفاده ميشود، چون ميفهماند منظور ما از مردني كردن همگي شما آزمايش شماست، و مردن عبارت است از انتقال از يك خانه به خانهاي كه بعد از آن و ديوار به ديوار آن قرار دارد، و اين مرگ و انتقال حق است، همانطور كه بعث و جنت و نار حق است. اين معنايي است كه از كلمه (حق) ميفهميم. و جمله «ذلِكَ ما كُنْتَ مِنْهُ تَحيدُ،» (180) تدبير و تقدير در نظام آفرينش اشاره است به اين كه انسان طبعا از مرگ كراهت دارد چون خدايتعالي زندگي دنيا را به منظور آزمايش او در نظرش زينت داده، و خود فرموده: «اِنّا جَعَلْنا ما عَلَي الاَْرْضِ زينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ اَيُّهُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً - اين ماييم كه زندگي زميني را به وسيله آنچه در روي زمين است در نظر شما زينت داده، و دلفريبش كرديم، تا شما را بيازماييم كدامتان بهتر عمل ميكند.» (7 / كهف) (1) 1- الميـزان ج 36، ص 237. قضاي الهي در مرگ و انتقال (181) (182) فصل ششم:قضاي الهي در امر و نهي تشريعي امر به پرستش الهي «وَ قَــضـي رَبُّـــكَ اَلاّ تَـعْـبُـدُوا اِلاّ اِيّـاهُ!» (23 / اســراء) اين جمله چيزي است كه قضاي الهي متعلق بدان شده، البته قضاي تشريعي خدا كه متعلق به احكام و مسائل تشريعي ميشود، و معناي يك طرفي كردن و حكم (183) قاطع مولوي نمودن را ميرساند. و اين قضا همان طور كه اوامر خدا را شامل ميشود نواهي را نيز شامل ميگردد. همانطور كه احكام مثبته را يك طرفي ميكند احكام منفيه را نيز ميكند. مسأله امر به اخلاص در پرستش بزرگترين اوامر ديني، و اخلاص در عبادت از واجبترين واجبات شرعي است، همچنان كه در مقابل شرك ورزيدن به خداي عزوجل بزرگترين گناه است، و به همين جهت فرمود: «خدا نميآمرزد اين گناهرا كه بدو شرك بورزند، و پايينتراز آنرا از هركه بخواهد ميآمرزد.» (48 / نساء) و ما اگر يك يك معاصي را تحليل و تجزيه كنيم خواهيم ديد كه برگشت تمامي گناهان به شرك است، زيرا اگر انسان غير خدا يعني شيطانهاي جني و انسي و يا هواي نفس و يا جهل را اطاعت نكند هرگز اقدام به هيچ معصيتي نميكند، و هيچ امر و نهيي را از خدا نافرماني نميكند، پس هر گناهي اطاعتي است از غير خدا و اطاعت هم خود يك نوع عبادت است، حتي كافري هم كه منكر صانع است نيز مشرك است، زيرا با اين كه فطرت سادهاش حكم ميكند بر اين كه براي عالم صانعي است مع ذلك امر تدبير عالم را به دست ماده و يا طبيعت و يا دهر ميداند. (184) تدبير و تقدير در نظام آفرينش و چون مسأله همانطور كه گفتيم مسأله مهمي بوده لذا آن را قبل از ساير احكام ذكر كرده با اين كه آن احكام هم هر يك در جاي خود بسيار اهميت دارند، مانند عقوق والدين و ندادن حقوق واجب مالي و اسراف و تبذير و فرزندكشي و زنا و قتل نفس و خوردن مال يتيم و عهدشكني و كمفروشي و پيروي غير علم و تكبر ورزيدن، و با اين كه مسأله اخلاص در عبادت را بر اينها مقدم داشت در آخر و بعد از شمردن اينها مجددا همين اخلاص را خاطرنشان ساخته و از شرك نهي فرمود.(1) امر به پرستش الهي (185) امر به احسان والدين «... وَ بِـالْـوالِـدَيْـنِ اِحْسـانــا...!» (23 / اسراء) معلوم ميشود مسأله احسان به پدر و مادر بعد از مسأله توحيد خدا واجبترين واجبات است، همچنان كه مسأله عقوق بعد از شرك ورزيدن به خدا از بزرگترين گناهان كبيره است، و به همين جهت اين مسأله را بعد از مسأله توحيد و قبل از 1- الميـــزان ج 25، ص 138. (186) تدبير و تقدير در نظام آفرينش ساير احكام اسم برده، و اين نه تنها در اين آيات چنين كرده، بلكه در موارد متعددي از كلام خود همين ترتيب را به كار بسته است. رابطه عاطفي ميان پدر و مادر از يك طرف و ميان فرزندان از طرف ديگر از بزرگترين روابط اجتماعي است كه قوام جامعه انساني بدانهاست، و همين وسيلهاي است طبيعي كه زن و شوهر را به حال اجتماع نگه داشته و نميگذارد از هم جدا شوند، بنابراين از نظر سنت اجتماعي و به حكم فطرت لازم است آدمي پدر و مادر خود را احترام كند و به ايشان احسان نمايد زيرا اگر اين حكم در اجتماع جريان نيابد و فرزندان بــا پـدر و مـادر خــود معاملــه يك بيگانــه بكننــد قطعــا آن عاطفــه از بيــن رفتــه و شيـرازه اجتمـاع بهكلــي از هم گسيختــه ميگــردد. «اِمّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ اَحَدُهُما اَوْكِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما اُفٍّ وَ لا تَنْهَرْ هُما امر به احسان والدين (187) وَ قُـلْ لَهُمــا قَــوْلاً كَــريـما،» (23 / اسري) - اگر يكي از آن دو در حيات تو به حد پيري رسيد و يا هر دوي آنها سالخورده گشتند از پذيراييشان به ستوه ميا، و آخ مگو، و ايشان را مرنجان، و نرم و مهربان با ايشان حرف بزن! كلمه «اُف» مانند كلمه «آخ» فارسي است كه انزجار را ميرساند، و كلمه «نَهْر» به معناي رنجاندن است كه يا با داد زدن به روي كسي انجام ميگيرد و يا با درشت حرف زدن. اگر حكم را اختصاص به دوران پيري پدر و مادر داده از اين جهت بوده كه پدر و مادر، در آن دوران سختترين حالات را دارند، و بيشتر احساس احتياج به كمك فرزند مينمايند، زيرا از بسياري از واجبات زندگي خود ناتوانند، و همين معنا يكي از آمال پدر و مادر بود كه سالها از فرزندان خود آرزو ميكردند، آري روزگاري كه پرستاري فرزند را ميكردند و روزگار ديگري كه مشقات آنان را تحمل مينمودند، و باز در (188) تدبير و تقدير در نظام آفرينش روزگاري كه زحمت تربيت آنها را به دوش ميكشيدند، در همه اين ادوار كه فرزند از تأمين واجبات خود عاجز بود آنها به اين آرزو تأمين ميكردند كه در روزگار پيري از دستگيـري فرزنـد برخوردار شوند. پس آيه شريفه نميخواهد حكم را منحصر در دوران پيري پدر و مادر كند، بلكه ميخواهد وجوب احترام پدر و مادر و رعايت آن در معاشرت و سخن گفتن با ايشان را بفهمانــد، حال چه در هنگــام احتياجشــان به مساعــدت فرزند و چه در هر حال ديگر. «وَاخْفِــضْ لَهُمــا جَنــاحَالــذُّلِّ مِــنَالــرَّحْمَــةِ وَ قُــلْ رَبِارْحَمْهُمــا كَمــا رَبَّيــاني صَغيــرا!» (24 / اســري) در معاشرت و گفتگوي با پدر و مادر طوري با ايشان روبرو شو كه تواضع و خضوع تو را احساس كنند، و بفهمند كه تو خود را در برابر ايشان خوار ميداري و نسبت به ايشان مهر و رحمت داري. امر به احسان والدين (189) در اين كه فرمود: «و بگو پروردگارا ايشان را رحم كن آن چنان كه ايشان مرا در خرديم تربيت كردند» (24 / اسري) دوران خردي و بيچارگي فرزند را به ياد او ميآورد و به او خاطرنشان ميسازد، در اين دوره كه پدر و مادر ناتوان شده تو به ياد دوره ناتواني خود باش و از خدا بخواه كه خداي سبحان ايشان را رحم كند، آن چنان كه ايشان تو را رحم نموده در خرديت تربيت كردند. «رَبُّكُمْاَعْلَمُبِمافينُفُوسِكُمْ اِنْتَكُونُوا صالِحينَ فَاِنَّهُ كانَ لِلاَْوّبينَ غَفُورا!»(25/اسري) اين آيه متعرض آن حالي است كه احيانا از فرزند حركت ناگواري سرزده كه پدر و مادر از وي رنجيده و متأذي شدهاند. و اگر صريحا اسم فرزند را نياورده و اسم آن عمل را هم نبرده براي اين بوده كه بفهماند اينگونه مطالب گفتني نيست، همانطور كه (190) تدبير و تقدير در نظام آفرينش سزاوار نيست ارتكاب شود همچنين سزاوار نيست بازگو و نقل مجالس گردد. معناي آيه اين است كه: اگر شما صالح باشيد و خداوند هم اين صلاح را در روح شما ببيند و شما در يك لغزشي كه نسبت به والدين خود مرتكب شديد به سوي خدا بازگشت و توبه نموديد خداوند شما را ميآمرزد، براي اين كه او همواره درباره اوابينغفور بوده است.(1) امر به اداي حق اقربا و مساكين و ابن سبيل «فَاتِ ذَا الْقُرْبي حَقَّهُ وَ الْمِسْكينَ وَ ابْنَ السَّبيلِ!» (26 / اسراء) 1- الميـــزان ج 25، ص 139. امر به اداي حق اقربا و مساكين و ابن سبيل (191) براي اين كه اين آيه مكي است و در سورهاي مكي هم قرار دارد معلوم ميشود كه انفاق به ذيالقربا و مسكينان و ابن سبيل از احكامي است كه قبل از هجرت واجب شده است. (براي توضيح مراجعه شود به مبحث «انفاق» در مجلدات آتي).(1) نهي از اسراف «اِنَّ الْمُبَذِّرينَ كانُوا اِخْوانَ الشَّياطينِ وَ كانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّه 1- الميـــــــــزان ج 25، ص 143. (192) تدبير و تقدير در نظام آفرينش كَفُورا.» (26 / اسراء) «تَبْذيــر» به معناي متفــرق كردن با اســراف است. جملــه «اِنَّ الْمُبَذِّريــنَ كانُوا اِخْــوانَ الشَّيـاطيــنِ» تعليــل نهــي از تبــذيـــر اســـت و معنــايـــش ايــن اســت كه اسراف مكــن چه اگر اســراف كنــي از مبذريــن كه بـرادران شيطاننـد خواهي شد. گويا وجه برادري مبذرين با شيطانها اين باشد كه مبذرين و شيطان از نظر سنخيت و ملازمت مانند دو برادر مهربان هستند كه هميشه با همند، و ريشه و اصلشان هم يك پدر و مادر است. همچنان كه آيه شريفه «وَ قَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ - مبعوث ميكنيم براي آنها قرينهايي از شيطانها،» (25 / فصلت) و «اُحْشُروُا الَّذينَ ظَلَمُوا وَ اَزْواجَهُمْ ـ بياوريد كساني را كه ظلم كردند، و همزادهايشان را،» (22 / صافات) كه مقصود از ازدواج نهي از اسراف (193) در اين جا همان قرناء در آيه قبلي است. و همچنين آيه «وَ اِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ،» (202 / اعراف) همين معني را افاده ميكند. «وَ كانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّه كَفُورا» كفور بودن شيطان نسبت به پروردگار خود از اين جهت است كه او نعمتهاي خدا را كفران نمــوده و آنچه را كه از قــوه و قدرت و ابزار بندگي به او داده همه را در راه اغــواي بندگان خدا و واداريشــان به نافرماني و دعوتشان به خطاكاري و كفران نعمت مصرف ميكند.(1) نهي از افراط در امساك، و نهي از افراط در بخشش 1- الميزان ج 25، ص 143. (194) تدبير و تقدير در نظام آفرينش «وَ اِمّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُورا»(28 تا 30 / اسراء) مراد به جمله «وَ اِمّا تُعْرِضَنَّ» اعراض از كسي است كه مالي درخواست كرده تا در سدجوع و رفع حاجتش مصرف كند نه اين كه مقصود از آن هر اعراضي بوده باشد، هر چند به هر صورت كه باشد، بلكه تنها اين قسم اعراض است، يعني اعراض از كسي كه دستش تهي است و نميتواند مساعدتي به وي بكند ولي مأيوس هم نيست، احتمال ميدهد بعدا پولدار شود، و وي را كمك كند. به دليل اين كه دنبالش ميفرمايد: «ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها،» يعني اين كه تو از ايشان اعراض ميكني نه نهي از افراط در امساك، و نهي از افراط در بخشش (195) از اين بابت است كه مال داري و نميخواهي بدهي، و نه از اين باب كه نداري و از به دست آمدن آن هم مأيوس هستي، بلكه از اين باب است كه الان نداري ولي اميدوار هـستي كـه به دستت بيايد، و به ايشان بـدهي، و در طلب رحمت پـروردگار خود هستي. و معناي اين كه فرمود «فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُورا،» اين است كه با ايشان به نرمي حرف بزن و سخن درشت مگو، و اين سفارش را در جاي ديگر در قرآن به بيان ديگر فرمود: «وَ اَمَّا السّائِلَ فَلا تَنْهَرْ - سائل را مرنجان،» (10 / ضحي) بلكه با زبان نرم او را برگردان. «وَ لا تَجْعَــلْ يَــدَكَ مَغْلُـولَــةً اِلـي عُنُقِــكَ وَ لا تَبْسُطْهــا كُـلَّ الْبَسْــطِ فَتَقْعُــدَ مَلُوما مَحْسُورا،» (29 / اسري) دست به گردن بستن كنايه است از امساك و خرج نكردن و از بخشش بخل ورزيدن، در مقابل بسط يد كه كنايه از بذل و بخشش، و اين كه هرچه به دستش آيد از دست (196) تدبير و تقدير در نظام آفرينش خود فرو بريزد، به طوري كه هيچ چيز از آن در دستش باقي نماند، مانند كسي كه كامــلاً دســت خــود را در مقـابــل باران گشوده هيــچ چيز از آن در دســت وي باقي نميماند، و ايـن تـعبيــر بـليغترين تـعبير در نهي از افـراط و تـفريط در انفــاق اســت. «فَتَقْعُدَ مَلُوما مَحْسُورا،» (29 / اسري) دست خويش تا به آخر مگشاي تا به ملامتگري خويش زانوها بغل نكني، و از واجبات زندگي منقطع و يا عريان نگردي و ديگر نتواني خود را در اجتماع برملا ساخته بــا مــردم معــاشــــرت و مراوده كنــي. «اِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُالرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ اِنَّهُ كانَبِعِبادِه خَبيرا بَصيرا!» (30 / اسري) اين دأب و سنت پروردگار است كه رزق را براي هر كه بخواهد فراخ و براي هر كه بخواهد تنگ بگيرد و سنت او چنين نيست كه بيحساب و بياندازه فراخ سازد نهي از افراط در امساك، و نهي از افراط در بخشش (197) و يا به كلي قطع كند، آري او مصلحت بندگان را رعايت ميكند، چه او به كار بندگان خود خبير و بيناست، تو نيز سزاوار است چنين كني و متخلق به اخلاق خدا گردي و راه ميانه و اعتدال را پيش گرفته و از افراط و تفريط بپرهيزي.(1) نهي از فرزند كشي «وَ لا تَـقْتُلُـوا اَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ اِمْلاقٍ...!» (31 / اسراء) در آيه شريفه نهي شديدي شده از كشتن اولاد به ملاك ترس از فقر و احتياج 1- الميزان ج 25، ص 144. (198) تدبير و تقدير در نظام آفرينش و اين كه فرمود: «نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَ اِيّاكُمْ» تعليل پيمان همان نهي و مقدمهچيني براي جمله بعدي است كه فرمود: «اِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْــأً كَبيــرا». و معناي آيه اين است كه فرزندان خود را از ترس اين كه مبادا دچار فقر و فلاكت شويد و به خاطر ايشان تن به ذلت گدايي دهيد به قتل نرسانيد، و دختران خود را از تــرس اين كه گرفتار داماد ناجــوري شويد و يا از جهت ديگــر كه مايه آبروريزي شما شود مكشيــد زيرا اين شما نيستيــد كه روزي اولادتــان را ميدهيــد، تا در هنگــام فقــر و تنگـدستـي ديگــر نتوانيــد روزي ايشــان را برسانيــد، بلكــه ماييــم كه هم ايشان و هم شما را روزي ميدهـيم، آري كشتن فـرزنـدان خطايـي است بــزرگ. مسأله نهي از فرزندكشي در قرآن كريم مكرر آمده، و اين عمل شنيع با اين كه يكي از مصاديق آدمكشي است بدين جهت مخصوص به ذكر شده كه از زشتترين مصاديق نهي از فرزند كشي (199) شقاوت و سنگدلي است، و جهت ديگرش هم اين است كه اعراب در سرزميني زندگي ميكردند كه بسيار دچار قحطي ميشد، و از همين جهت همين كه نشانههاي قحطي را ميديدند اول كاري كه ميكردند به اصطلاح براي حفظ آبرو و عزت و احترام خود فرزندان خود را ميكشتند. عرب غير از مسأله دختركشي (وأد) يك سنت ديگري داشته كه به خيال خود با آن عمل هون و خواري خود را حفظ ميكرده، و آن اين بوده كه از ترس خواري و فقر و فاقه فرزند خود را چه دختر و چه پسر ميكشته، و آيه مورد بحث و نظاير آن از اين عمل نهي كرده است.(1) 1- الميـــــزان ج 25، ص 147. (200) تدبير و تقدير در نظام آفرينش نهي از زنا «وَ لا تَقْـرَبُــوا الزِّنــي اِنَّــهُ كــانَ فاحِشَــةً وَ ســاءَ سَبيــلاً!» (22 / اسراء) اين آيه از زنا نهي ميكند و در حرمت آن مبالغه كرده است، چون نفرموده اين كار را مكنيد، بلكه فرموده نزديكش هم مشويد، و اين نهي را چنين تعليل كرده كه اين عمل فاحشه است، و زشتي و فحشآن صفت لاينفك آن است، به طوري كه در هيچ فرضي از آن جدا نميشود، و با تعليل ديگر فرمود: «وَ ساءَ سَبيلاً» نهي از زنا (201) و فهماند كه اين روش، روش زشتي است كه به فساد مجتمع آن هم فساد همه شؤون اجتماع منجر ميشود، و به كلي نظام اجتماع را مختل ساخته و انسانيت را به نابودي تهديد ميكند. و در آيهاي ديگر در عذاب مرتكبين آن مبالغه نموده و در ضمن صفات مؤمنين فرموده: «وَ لا يَزْنُونَ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ اَثاما يُضاعَفْ لَهُ الْعَــذابُ يَوْمَ الْقِيمَةِ وَ يَخْلُــدْ فيهِ مُهانــا اِلاّ مَنْ تابَ وَ امَــنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صالِحا.» (68 تا 70/فرقان) (1) نهي از قتـل نفس 1- الميزان ج 25، ص 150. (202) تدبير و تقدير در نظام آفرينش «وَ لا تَقْتُلُوآا النَّفْسَ الَّتي حَرَّمَ اللّهُ اِلاّ بِالْحَقِّ!» (33 / اسراء) اين آيه از كشتن نفس محترمه نهي ميكند، مگر در صورتي كه به حق باشد، به اين معنا كه طرف مستحق كشته شدن باشد، مثل اين كه كسي را كشته باشد يا ردهاي گفته باشــد (و قــرق دينــي را در جامعــه بشكنــد) و امثــال اينهــا كه در قــوانيــن شــرع مضبوط است. شايد در اين كه نفس را توصيف كرد به (حرم اللّه) و نفرمود: (حرم اللّه في الاسلام) اشاره به اين باشد كه حرمت قتل نفس مختص به اسلام نيست، در همه شرايع آسماني حرام بوه، و اين كه اين حكم از شرايع عمومي است در آيه 151 سوره انعام بدان اشاره شده است. نهي از قتل نفس (203) «وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُومــا فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّه سُلْطانا فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ اِنَّهُ كانَ مَنْصُورا.»(33/اسري) معناي آيه اين است كه كسي كه مظلوم كشته شده باشد ما به حسب شرع براي صاحب خون او سلطنت قرار داديم، تا اگر خواست قاتل را قصاص كند، و اگر خواست خونبها بگيرد، و اگر هم خواست عفو كند، حال صاحب خون هم بايد در كشتن اسراف نكند، و غير قاتل را نكشد، و يا بيش از يك نفر را به قتل نرساند، و بداند كه ما يارياش كردهايم و به هيچوجه قاتل از چنگ او فرار نميكند، پس دستپاچگي به خرج نداده و بـه غـير قـاتل نپردازد.(1) 1- الميـــزان ج 25، ص 157. (204) تدبير و تقدير در نظام آفرينش نهي از خوردن مال يتيم «وَ لا تَقْرَبُــوا مالَ الْيَتيمِ اِلاّ بِالَّتي هِيَ اَحْسَنُ حَتّي يَبْلُغَ اَشُدَّهُ!» (34 / اسراء) اين آيه از خوردن مال يتيم نهي ميكند كه خود يكي از كبايري است كه خداوند وعده آتش به مرتكبين آن داده و فرموده: «اِنَّ الَّذينَ يَأْكُلُونَ اَمْوالَ الْيَتامي ظُلْما اِنَّما يَأْكُلُونَ في بُطُونِهِمْ نارا وَ سَيَصْلَوْنَ سَعيرا،» (10 / نساء) و اگر به جاي نهي از خوردن آن از نزديك شدن به آن نهي كرد براي اين بود كه شدت حرمت آن را بفهماند، و معناي نهي از خوردن مال يتيم (205) جلمه: «اِلاّ بِالَّتي هِيَ اَحْسَنُ» اين است كه در صورتي كه تصرف در مال يتيم به نحوي باشد كه از تصرف نكردن بهتر باشد به اين معنا كه تصرف در آن به مصلحت يتيم و باعث زياد شدن مال باشد عيب ندارد و حرام نيست، و بلوغ اشد در جمله «حَتّي يَبْلُغَ اَشُدَّهُ» اوان اين بلوغ و رشد است كه در اين هنگام حكم يتيمي از يتيم برداشته ميشود، و ديگر او را يتيم نميگويند، پس اين كه فرمود: نزديك مال يتيم نشويد تا بالغ شود به اين معناست كه مال يتيم را حفظ كنيد تا بالغ شود، و چون بالغ شد به دستش بسپاريد. و به عبــارت ديگر به اين معنــاست كه نزديك مال يتيــم مادام كه يتيـم است نشويد.(1) نـهـي از نـقـض عـهـد 1- الميـــزان ج 25، ص 158. (206) تدبير و تقدير در نظام آفرينش «وَ اَوْفُوا بِالْعَهْدِ اِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً!» (34 / اسراء) مسؤول در اين آيه به معناي «مسئول عنه» است، يعني از آن بازخواست ميشويد. بعضي هم گفتهاند مراد اين است كه از خود عهد ميپرسند كه فلاني با تو چه معاملهاي كرد، آن ديگري چه كرد، و همچنين، چون ممكن است عهد را كه يكي از اعمال است در روز قيامت مجسم سازند تا به له و عليه مردم گواهي دهد، يكي را شفاعــت و با يكي مخاصمه كند.(1) 1- الميــــــــــزان ج 25، ص 159. نهي از نقض عهد (207) نـهـي از تـقلـب در مـعاملات «وَ اَوْفُوا الْكَيْلَ اِذا كِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقيمِ!» (35 / اسراء) كلمه«قِسْطاس»بهمعناي ترازو است و قسطاس مستقيم بهمعناي ترازويعدل است كه هرگز در وزن خيانت نميكند. «ذلِكَ خَيْرٌ وَ اَحْسَنُ تَأْويلاً»: كلمه خير به معناي آن چيزي است كه وقتي امر داير ميشود بين آن و يك چيز ديگر آدمي بايد آن را اختيار كند، و كلمه «تَأْويل» هر چيز به (208) تدبير و تقدير در نظام آفرينش معناي حقيقتي است كه امر آن چيز بدان منتهي گردد، و اين كه ميفرمايد: ايفاء كيل و وزن و دادن آن به قسطاس مستقيم بهتر است، براي اين است كه اولاً كمفروشي يك نوع دزدي ناجوانمردانه است و ثانيا ايفاء كيل وثوق و اطمينان را بهتر جلب ميكند. و «اَحْسَنُ تَأْويلاً» بودن اين دو عمل از اين جهت است كه اگر مردم اين دو وظيفه را عمل كنند، و كم نفروشند و زياد نخرند رشد و استقامت در تقدير معيشت را رعايت كردهاند، چون قوام معيشت مردم در استفاده از اجناس مورد حاجت بر دو اصل اساسي است، يكي به دست آوردن جنس مرغوب و سالم و به درد بخور و ديگري مبادله مقدار زايد بر حاجت است با اجناس ديگري كه مورد احتياج است، آري هر كسي در زندگي خود حساب و اندازهگيري دارد كه چه چيزهايي احتياج دارد، و از هر جنسي چه مقدار محتاج است، و چه چيزهايي زياد دارد، و چه مقدار از آن را بايد بفروشد و با قيمت آن اجناس ديگــر مورد حاجــت خود را تحصيــل كند و اگر پــاي كمفروشــي به ميان آيــد حساب زندگي بشر از هر دو سو اختــلاف پيدا كرده و امنيــت عمومـي از ميان ميرود. نهي از تقلب در معاملات (209) و اما اگر كيل و وزن به طور عادلانه جريان يابد زندگيشان و اقتصادشان رشد و استقامت يافته و هر كس هرچه را احتياج دارد به عين آن و به همان مقدار به دست ميآورد، و علاوه نسبت به همه سوداگران وثوق پيدا كرده و امنيت عمومي برقرار ميشود.(1) نهي از پيروي بدون عـلم «وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِه عِلْمٌ اِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ اُولئِكَ كانَ عَنْهُ 1- الميزان ج 25، ص 159. (210) تدبير و تقدير در نظام آفرينش مَسْـؤُلاً!» (36 / اسراء) اين آيه از پيروي و متابعت هر چيزي كه بدان علم و يقين نداريم نهي ميكند، و چون مطلق و بدون قيد و شرط است پيروي اعتقاد غير علمي و همچنين عمل غير علمي را شامل گشته، معنايش چنين ميشود: به چيزي كه علم به صحت آن نداري معتقد مشو، و چيزي را كه نميداني مگو، و كاري را كه علم بدان نداري مكن زيرا همه اينها پيروي غير علم است، و اين در حقيقت امضاي حكمي است كه فطرت خود بشر ميكند و آن وجوب پيروي علم و اجتناب از پيروي غير علم است. آري انسان فطرتا در مسير زندگياش در اعتقاد و عملش جز رسيدن به واقع و متن خارج هدفي ندارد، او ميخواهد اعتقاد و علمي داشته باشد كه بتواند به ضرس قاطع بگويد واقع و حقيقت همين است، و نهي از پيروي بدون علم (211) اين تنها با پيروي علم فراهم ميشود، گمان و شك و وهم چنين خاصيتي ندارد، به مظنون و موهوم نميتوان گفت كه عين واقع است. انساني كه سلامت فطرت را از دست نداده در اعتقاد خود پيرو آن چيزي است كه آن را حق و واقع در خارج مييابد، و در عملش هم آن عملي را ميكند كه خود را در تشخيص آن محق و مصيب ببيند، چيزي كه هست در آنچه كه خودش قادر به تحصيل علم است علم خود را پيروي ميكند، و در آنچه كه خود قادر نيست مانند پارهاي از فروع اعتقادي نسبت به بعضي از مردم و غالب مسائل عملي نسبت به غالب مردم از اهل خبره آن مسائل تقليد ميكند، آري همان فطرت سالم او را به تقليد از علم عالم و متخصص آن فن وا ميدارد، و علم آن عالم را علم خود ميداند، و پيروي از او را در حقيقت پيروي از علم خود ميشمارد. شاهد اين مدعا همان اعمال فطري و ارتكازي (212) تدبير و تقدير در نظام آفرينش مردم است، ميبينيم كه شخصي كه راهي را بلد نيست به قول راهنما اعتماد نموده به راه ميافتد، مريضي كه درد و درمان خود را نميشناسد كوركورانه به دستور طبيب عمل ميكند، و ارباب حاجت به اهل فن صنعت مورد احتياج خود اعتماد نموده به ايشان مراجعه ميكنند، البته اين در صورتي است كه به علم و معرفت آن راهنما و آن طبيب و آن مهندس و مكانيسين اعتماد داشته باشد. از اين جا نتيجه ميگيريم كه انسان سليمالفطره در مسير زندگياش هيچوقت از پيروي علم منحرف نميشود، و دنبال ظن و شك و وهم نميرود، چيزي كه هست يا در مسائل مورد حاجت زندگياش شخصا علم و تخصص دارد كه همان را پيروي ميكند، و يا علم كســي را پيروي ميكنــد كه به وي وثــوق و اطمينان و يقين به صحت گفتههاي وي دارد، هر چند اين چنين يقين را در اصطـلاح برهان منطقـي علم نميگويند. نهي از پيروي بدون علم (213) پس انسان فطري در هر مسألهاي كه در زندگياش برايش پيش ميآيد علم دارد، يا علم به خود مسأله و ياعلم به وجوب عمل بر طبق دليل علمي كه در دست دارد، بنابراين بايــد آيــه شريفــه «وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِــه عِلْــمٌ» را به چنين معنايي ناظر دانست پس اگر دليل علمي قائــم شد بر وجوب پيــروي ظني مخصوص پيروي آن ظن هم پيروي علم خواهد بود. در نتيجه برگشت معناي آيه به اين ميشود كه در هر اعتقاد عملي كه ممكن است تحصيل علم نمود پيروي غير علم حرام است. و در اعتقاد و عملي كه راهي به سوي غير علم نيست وقتي اقــدام و ارتكاب جايز است كه دليلي علمي آن را تجويز نمايد، مانند اخــذ احكــام از پيغمبــر و پيــروي و اطاعت آن جنــاب در اوامر و نواهــي كه از ناحيــه پروردگــارش دارد، و عمــل كردن مريــض طبق دستــوري كه طبيب ميدهد، (214) تدبير و تقدير در نظام آفرينش و مراجعــه به صاحبان صنايع در مسائلي كه بايــد به ايشان مراجعــه كرد، چه در همه اين موارد دليــل علمــي داريم بر اين كه آنچه اينان ميگويند مطابق واقع است.(1) 1- الميزان ج 25، ص 160. نهي از پيروي بدون علم (215) نهي از خودپرستي و كبر «وَ لا تَمْشِ فِي الاَْرْضِ مَرَحا اِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الاَْرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً!»(37 / اسراء) «مرح» به معناي بسيار خوشحالي كردن به باطل است، خوشحالي به حق آن است كه از باب شكر خدا در برابر نعمتي از نعمتهاي او صورت گيرد، و چنين خوشحالي هرگز از حد اعتدال تجاوز نميكند، و اما اگر به حدي شدت يافت كه عقل را سبك نموده و آثار سبكي عقل در افعال و گفتهها و نشست و برخاستش و مخصوصا در راه رفتنش نمودار شد چنين فرحي فرح باطل است. جمله «وَ لا تَمْشِ فِي الاَْرْضِ مَرَحا» نهي است از (216) تدبير و تقدير در نظام آفرينش اين كه انسان به خاطر تكبر و پلنگ دماغي خود را بيش از آنچه هست بزرگ بداند، و اگر مسأله راه رفتن به مرح را مورد نهي قرار داد براي اين بود كه اثر همه آن انحرافها در راه رفتن نمودارتر ميشود. و جمله «اِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الاَْرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً،» كنايه است از اين كه ژست و قيافهاي كه به منظور اظهار قدرت و نيرو و عظمت به خود ميگيري وهمي بيش نيست، چون اگر دستخوش واهمه نميشدي ميديدي كه از تو بزرگتر و نيرومندتر هست كه تو با چنين راه رفتنت نميتواني پارهاش كني، و آن زمين زير پاي توست و از تو بلندتر هم هست، و آن كوههاي بلند است كه خيلي از تو رشيدتر و بلندترند آن وقت اعتراف ميكردي كه خيلي خوار و بيمقداري و انسان هيچ چيز از ملك و عزت و سلطنت و قدرت و آقايي و مال و نه چيزهاي ديگر در اين نشئه به دست نميآورد، و با داشتن آن به خود نميبالد مگر آن كه اموري هستند موهوم و نهي از خودپرستي و كبر (217) خالي از حقيقت كه در خارج از درك و واهمه آدمي ذرهاي واقعيت ندارند، بلكه اين خدايسبحان است كه دلهاي بشر را مسخر كرده كه اينگونه موهومات را واقعيت بپندارد، و در عمل خود بر آنها اعتماد كند، تا كار اين دنيا به سامان برسد، و اگر اين اوهام نبود و بشر اسير آن نميشد آدمي در دنيا زندگي نميكرد، و نقشه پروردگار عالم به كرسي نمينشست و حال آن كه او خواسته است تا غرض خود را به كرسي بنشاند، و فرموده است: «وَ لَكُمْ فِي الاَْرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ اِلي حينٍ.» (36 / بقره) «كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوها» (38 / اسري) همه اينها كه گفته شد گناهش يعني آنچه كه مورد نهي واقع شدند (مطالب فصل مورد بحث) همه نزد پروردگارت مكروه است و خداوند آن را نخواسته است. «ذلِكَ مِمّا اَوْحي اِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ» (39 / اسري) كلمه ذلك اشاره است به تكاليفي (218) تدبير و تقدير در نظام آفرينش كه قبلاً ذكر فرمود، و اگر در اين آيه احكام فرعي دين را حكمت ناميده از اين جهت بوده است كه هر يـك مشتمل بـر مصالحي است كه اجمالاً از سابقه كلام فهميده ميشود.(1) نـهي از شـرك «وَ لا تَجْعَلْ مَعَ اللّهِ اِلها اخَرَ فَتُلْقي في جَهَنَّمَ مَلُوما مَدْحُورا!» (25 / اسراء) خداي سبحان نهي از شرك را مكرر نمود، چون قبلاً هم از آن نهي كرده بود و اين خود عظمت امر توحيد را ميرساند. 1- الميزان ج 25، ص 168. نهي از شرك (219) «با خــدايتعالــي خدايانــي ديگر مگير تا ملامــت زده و رانــده از رحمــت خــدا به جهنم نيفتي». (1) 1- الميزان ج 25، ص 137. (220) تدبير و تقدير در نظام آفرينش فصل هفتم :تأخير قضا قدرت الهي بر اجرا و عدم اجراي قضاي حتمي «قُلْ اَرَءَيْتَكُمْ اِنْ اَتكُمْ عَذابُ اللّهِ اَوْ اَتَتْكُمُ السّاعَةُ...؟» (40 / انعام) براي خداي متعال چنين قدرتي هست كه حتي گرفتاريهاي اخروي را هم كه در آن ترديدي نيست رفع كند، چه درست است كه قضاي حتمي خدا وقتي امري را واجب نمود (221) حتمي ميشود، و لكن چنان هم نيست كه قدرت بر ترك را هم از خود سلب نمايد، پس قدرت او در هر چيز چه مورد قضايش باشد و چه نباشد مطلقه است، و اين نه تنها قيامت است كه قدرت خداوند بر آوردن و نياوردنش مطلقه است، بلكه هر عذاب حتمي و هر امر حتمي ديگري هم حالش همين است. اگر خدا بخواهد آن را ايجاد ميكند و گرنه، نه، گرچه عملاً هميشه ايجاد و آوردن چيزهايي را ميخواهد كه قضاي حتمي بر آنها كرده و وعده جزمي به آوردن آنها داده و هرگز خلف وعده نميكند، و لكن در عين حال قدرت بر نخواستن هم دارد. (دقت بفرماييد). و همچنين در مسأله استجابت دعا، چه خداي سبحان در عين اين كه در آيه «وَ اِذا سَأَلَكَ عِبادي عَنّي فَاِنّي قَريبٌ اُجيبُ دَعْوَةَ الدّاعِ اِذا دَعانِ،» (186 / بقره) خود را جوابگوي دعا خواندهاست، ميتواند دعاياحدي را جواب نگويد، و در عين اين كه در آيه (222) تدبير و تقدير در نظام آفرينش «ادْعُوني اَسْتَجِبْ لَكُمْ - بخوانيد مرا تا دعايتان را مستجاب كنم،» (60 / غافر) وعده قطعي داده كه دعاي هركسيكه او را بخواند مستجابكند ميتواندنكند براياينكه گرچه دايما ميكند و لكنچنانهمنيستكه اينوعده استجابتقدرت بر تركاستجابترا از حضرتش سلب نموده و دستبندي به دست قدرتش زده باشد، نه، بلكه باز هم قدرت بر ترك دارد، و لكن اين قـدرت را به كـار نميزند و روشش به طـور يكنواخت بر ايـن جـاري است.(1) تأخير قضاي الهي و دليل آن 1- الميــــــزان ج 13، ص 135. تأخير قضاي الهي و دليل آن (223) «وَ ما مَنَعَنــا اَنْ نُرْسِــلَ بِالاْيــاتِ اِلاّ اَنْ كَــذَّبَ بِهَــا الاَْوَّلُونَ؟» (59 / اسراء) مردم - كه آخرينشان مثل اولينشان هستند - به خاطر آن غريزه فسق و فساد كه در ايشان است مستحق آمدن هلاكت و انواع ديگر عذابهاي شديد هستند، و خدايتعالي هم درباره قراء اين قضا را رانده كه همه هلاك و يا معذب به عذاب شديد شوند، و همين معنا باعث شد كه خدايتعالي آياتي كه كفار پيشنهاد ميكنند نفرستد، چون با در نظر گرفتن اين كه آخرين بشر با اولين او يكسانند، و هرچه اولين را وادار به عصيان كرد آخرين را هم وادار ميكند، و نيز با در نظر گرفتن اين كه اولين با آمدن آيات پيشنهادي ايشــان باز كفر ورزيدند هم اين هســت كه اينها بعد از ديـدن معجزه و آيــت پيشنهادي خــود ايمان نياوردنــد، و در نتيجه به عذاب هــلاك و يا عذاب شديــد (224) تدبير و تقدير در نظام آفرينش ديگري مبتلا شدند، همچنــان كه پيشينيان ايشان شدند، و چون خدا نميخواهد اين امــت را به عــذاب عاجــل مؤاخــذه نمايــد لــذا آيــات پيشنهـادي كفار را نميفرستد. معناي آيه اين است كه ما آن آياتي كه اقتراحكنندگان قريش پيشنهاد كردند نفرستاديم، چون اگر ميفرستاديم ايمان نميآوردند و ما هلاكشان ميكرديم، ولي قضاي ما بر اين رانده شده كه اين امت را عذاب نكنيم مگر بعد از مدتي مهلت، و اين خصوصيت امت اسلام از مواردي از كلام خدايتعالي استفاده ميشود و تنها آيه مورد بحث نيست.(1) عامل تأخير قضاي الهي در اجل غير مسمي تا اجل مسمي 1- الميـــزان ج 35، ص 230. عامل تأخير قضاي الهي در اجل غير مسمي (225) «وَ يُؤَخِّرْكُمْ اِلي اَجَلٍ مُسَمًّي اِنَّ اَجَلَ اللّهِ اِذا جآءَ لا يُؤَخَّرُ!» (4 / نوح) در اين آيه تأخير مرگ تا اجلي معين را نتيجه عبادت خدا و تقوا و اطاعت رسول دانسته، و اين خود دليل بر اين است كه دو تا اجل در كار بوده، يكي اجل مسمي، يعني معين، كه از آن ديگري دورتر و طولانيتر است، و ديگري اجلي كه معين نشــده، و كـوتـاهتـر از اولـي است. بنابراين خدايتعالي در اين آيه كفار را وعده داده كه اگر صاحب ايمان و تقوا و اطاعت شوند، اجل كوتاهترشان را تا اجل مسمي تأخير مياندازد. در نتيجه منظور از (اَجَلَ اللّهِ) كه وقتي برسد ديگر عقب انداخته نميشود، مطلق اجل حتمي است، حال چه اجل مسمي باشد، و چه غير مسمي. (226) تدبير و تقدير در نظام آفرينش خلاصه هر دو قسم اجل را شامل ميشود، پس هيچ عاملي نميتواند قضاي خدا را رد كند، و حكم او را عقب اندازد. و معناي آيه اين است كه اگر داراي عبادت و تقوا و اطاعت شويد خدايتعالي اجل غير مسمّاي شما را تا اجل مسمي تأخير مياندازد، براي اين كه اگر چنين نكنيد، و اجل شما برسد، ديگر تأخير انداخته نميشود، چون اجل خدا وقتي ميرسد ديگر تأخير انداخته نميشود، در نتيجه در اين كلام علاوه بر اين كه وعده به تأخير اجل مسمي در صورت ايمان داده شده، تهديدي هم شده به اين كه اگر ايمان نياورند عذابي عاجل بـه سر وقـتشان خواهد آمد.(1) 1- الميـــــــــزان ج 39، ص 170. عامل تأخير قضاي الهي در اجل غير مسمي (227) عدم تأخير در اجل رسيده و قضاي محتوم «وَ لَنْ يُؤَخِّرَاللّهُ نَفْسا اِذا جاءَ اَجَلُها وَاللّهُ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ!»(11 / منافقون) در اين جمله آرزومندان نامبرده در اول آيه را از اجابت دعايشان و هر كس ديگر را كه از خدا تأخير اجل را بخواهد مأيوس كرده، و ميفرمايد: وقتي اجل كسي رسيد و نشانههاي مرگ آمد، ديگر تأخير داده نميشود، و اين معني در كلام خدايتعالي مكرر آمده، كه اجل يكي از مصاديق قضاي حتمي است، از آن جمله ميفرمايد: «فَاِذا جآءَ اَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ ـ و چون اجلشان آيد، نه ميتوانند درخواست (228) تدبير و تقدير در نظام آفرينش تــأخـيرش را بـكنند، و نـه تـقدمـش را.» (34 / اعراف) (1) تأخير ناشي از تقابل حكم قضا با رحمت الهي «وَ رَبُّكَ الْغَفُورُ ذُوالرَّحْمَةِ لَوْيُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِه مَوْئِلاً» (58 / كهف) اين آيات در مقام تهديد كفار است، كفاري كه فساد اعمالشان به حدي رسيده كه ديگر اميد صلاح از ايشان منتفي شده است، و اين قسم فساد مقتضي 1- الميـــزان ج 38، ص 231. تأخير ناشي از تقابل حكم قضا با رحمت الهي (229) نزول عذاب فوري و بدون مهلت است، چون ديگر فايدهاي غير از فساد در باقي ماندنشان نيست، لكن خدايتعالي در عذابشان تعجيل نكرده هر چند كه قضاي حتمي بر عذابشان رانده، چيزي كه هست آن عذاب را براي مدتي معين كـه بـه عـلم خـود تـعييـن نـموده تـأخيـر انـداخته اسـت. و به همين مناسبت بود كه آيه تهديد را كه متضمن صريح قضاي در عذاب است با جمله «وَ رَبُّكَ الْغَفُورُ ذُوالرَّحْمَةِ» افتتاح نمود تا به وسيله آن دو وصفي كه در آن است عذاب معجل را تعديل نمايد، اصل عذاب را مسلم نمايد تا حق گناهان مقتضي عذاب رعايت شده باشد و حق رحمت و مغفرت خدا را هم رعايت كرده باشد و به آن خاطر عـذاب را تأخير اندازد. پس اين جمله يعني «الْغَفُورُ ذُوالرَّحْمَةِ،» با جمله «لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ (230) تدبير و تقدير در نظام آفرينش الْعَذابَ» به منزله دو نفر متخاصماند كه نزد قاضي حاضر شده و داوري ميخواهند و جمله «بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِه مَوْئِلاً،» به منزله حكم صادره از قاضي است، كه هر دو طرف را راضي نموده و حق هر دو طرف را رعايت كرده است، اصل عذاب را به اعمال نارواي مردم و به انتقام الهي داده و مسأله مهلت در عذاب را به صفت مغفرت و رحمت خدا داده است، اين جا است كه مغفرت الهي اثر آن اعمال را كه عبارت است از فوريت عذاب بر ميدارد، و محو ميكند و صفت رحمت حياتي و دنيايي را به آنها افاضــه ميفرمايد. و خلاصه معنا اين است كه اگر پروردگار تو ميخواست ايشان را مؤاخذه كند، عذاب را بر آنان فوري ميساخت، و لكن عجله نكرد، چون غفور و داراي رحمت است، بلكه عذاب را با موعدي كه قرار داده و از آن به هيچوجه گريزي ندارند حتمي نمود، تأخير ناشي از تقابل حكم قضا با رحمت الهي (231) و به خاطر اين كه غفور و داراي رحمت است، از فوريت آن صرفنظر فرمود، پس جمله «بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ» كلمهاي است كه به عنوان حكم صادر گفته شده نه اين كه خيال شود صرف حكايت است.(1) صدور قضاي قبلي دليل عدم صدور قضاي بعدي «وَ لَــوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ اِلي اَجَلٍ مُسَمّيً لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ!» (14 / شوري) مراد به كلمهاي كه در سابق گذشت يكي از فرمانهايي است كه خدا در آغاز خلقت 1- الميـــزان ج 26، ص 212. (232) تدبير و تقدير در نظام آفرينش بشر صادر كرد، نظير اين كه همان روزها فرمود «وَ لَكُمْ فِي الاَْرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ اِلي حينٍ - شما آدميان در زمين قرارگاهي معين و عمري و مقدراتي معين داريد.» (36 / بقره) و معناي آيه اين است كه اگر نبود كه خدا از سابق اين قضا را رانده بود، كه بني آدم هر يك چه قدر در زمين بماند، و تا چه مدت و به چه مقدار از زندگي در زمين بهرهمند شود، هر آينه بين آنان حكم ميكرد، يعني به دنبال اختلافي كه در دين خدا كرده، و از راه او منحــرف شدند، حكم مينمـود و همه را به مقتضاي اين جرم بزرگ هلاك ميفرمود.(1) 1- الميـــزان ج 35، ص 52. صدور قضاي قبلي دليل عدم صدور قضاي بعدي (233) علت تأخير قضاي الهي در جوامع فاسد «وَ لَــوْلا كَلِمَــةٌ سَبَقَــتْ مِــنْ رَبِّــكَ اِلــي اَجَــلٍ مُسَمّــــيً.» (129 / طــه) «اگر قضايي از پروردگارت رانده نشده بود، و اجلي معين نگشته بود، هلاك ملازم ايشــان بود، چــون اسراف ورزيدنــد و به آيــات پروردگــار خود ايمـان نياوردنــد.» «وَ لَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ» اين جمله از خداي سبحان در حق بنياسرائيل و ديـگـران در چنـــد جـاي قـــرآن مـكرر آمـده، مـاننـــد: «وَ لَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ.»(19/يونس) «وَ لَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ اِلي اَجَلٍ مُسَمّيً لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ،» (14 / شوري) كه در اين (234) تدبير و تقدير در نظام آفرينش آيه به قيد «اَجَل مُسَمّي» مقيد شده است. مراد به اين كلمه همان قضايي است كه هنگام هبــوط آدم از بهشت به زميــن راند، و فرمود: «وَ لَكُمْ فِي الاَْرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ اِلي حينٍ - براي شما در زمين جايگاهي و زندگانياي است تا سررسيــدي معيــن.» (36 / بقره) كه به حكم اين قضا مردم در برابر اسراف و كفرشان در ميان و فاصله استقرارشان در زمين و اجلمسمايشانايمناز عذاباستيصالند،مگر آنكه رسوليبهسويشان بيايد، و قضاي الهي در بينشان اجرا شود، همچنان كه فرمود: «وَ لِكُلِّ اُمَّةٍ رَسُولٌ فَاِذا جآءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ - براي هر امتي رسولي است همين كه رسولشــان آمد، بينشــان به عدالت قضــا ميشود بدون اين كه ستــم شونــد.» (47 / يونس) عذاب استيصالي هم كه دنبال معجزه پيشنهادي مردم در صورت ايمان نياوردن ميآيد، به همين قضايي كه گفتيم بر ميگردد. علت تأخير قضاي الهي در جوامع فاسد (235) حال اين امت هم حال ساير امتهاست، كه به خاطر وعدهاي كه در سابق از خدايتعالي گذشته است از عذاب استيصال ايمنند، باقي ميماند قضا بين آنان و پيغمبرشــان، كـه در خصــوص اين امـت ايــن قضـا تا مدتي بـه تأخير افتاده است.(1) قضاي الهي در كيفر و پاداش، در تأخير هلاكت، و در اجراي قضاي سوم «وَ لَوْلا كَـلِمَةٌ سَـبَقَتْ مِنْ رَبِّـكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ» (110 / هود) 1- الميـــزان ج 28، ص 46. (236) تدبير و تقدير در نظام آفرينش جمله فوق مضموني است كه خداوند به عبارات مختلفي آن را در كتاب مجيدش تكرار كرده، و اين معنا را ميرساند كه اختلاف مردم در امر دنيا، امري است فطري (و قابل توجيه) و لكن اختلافشان در امر دين هيچ توجيهي جز طغيان و لجاجت ندارد، چون همه اين اختلافها بعد از تمام شدن حجت است. مثلاً در يك جا همين مضمون را آورده و ميفرمايد: «وَ ما كانَ النّاسُ اِلاّ اُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا،» (19 / يونس) و در جاي ديگر فرموده: «وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذينَ اوُتُوا الْكِتابَ اِلاّ مِنْ بَعْدِ مـا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيا بَيْنَهُمْ،» (19 / آلعمران) و نيز فرموده: «كانَ النّاسُ اُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيّينَ مُبَشِّرينَ وَ مُنْذِرينَ وَ اَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَالنّاسِ فيمَا اخْتَلَفُــوا فيهِ وَ مَا اخْتَلَــفَ فيهِ اِلاَّ الَّذيــنَ اوُتُــوهُ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْيا بَيْنَهُمْ.» (213 / بقره) قضاي الهي در كيفر و پاداش، در تأخير هلاكت (237) آري هر چند خداوند سبحان بنا گذاشته كه اجر عاملين و پاداش و كيفر آنچه كه ميكنند به طور كامل بدهد، و هرچند مقتضاي اين معنا اين است كه پاداش و كيفر هر عملي را در همان موقع عمل بپردازد، مثلاً كيفر اختلاف كردن بعد از تمام شدن حجت را در همان موقع اختلاف كف دستشان بگذارد، و لكن خدا در مقابل اين قضا يك قضا ديگر هم رانده، و آن اين است كه هر فرد و ملتي را تا مدتي در زمين زنده نگه دارد تا بدينوسيله زمين آباد شود، و هر كس در زندگي دنياياش جهت آخرتش توشه بردارد، همچنان كه از اين قضا خبر داده و فرمود: «وَ لَكُمْ فِي الاَْرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ اِلي حينٍ.» (24 / اعراف) مقتضاي اين دو قضا اين است كه در ميان مردمي كه با هم اختلاف ميكنند فوري حكم نكند، و كيفر آنهايي را كه از در طغيان در دين خدا و كتاب خدا اختلاف ميكنند به (238) تدبير و تقدير در نظام آفرينش قيامت بيندازد. ممكن است كسي بپرسد: اگر چنين است پس چرا در امتهاي گذشته عذاب كجرويها تأخير نيفتاد، و مثلاً قوم لوط را در همين دنيا به كلي از بين برد؟ و چـرا بــه حكـم «وَ لَـوْلا كَـلِمَةٌ سَـبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ،» عذابشــان را بــه قيامــت نينداخــت. در پاسخ اين سؤال ميگوييم منشأ هلاك كردن قوم لوط صرف كفر و معصيت و خلاصه اختلاف در امر دين نبود، تا يك قضاي خدا اقتضاي هلاكت و يك قضاي ديگر خدا اقتضاي مهلتشان را داشته باشد و به حكم قضاي دومي مهلتشان دهد و هلاكشان نكند بلكه منشأ اين هلاكت يك قضاي سومي بود از خدا كه آيه: «وَ لِكُلِّ اُمَّةٍ رَسُولٌ فَاِذا جــآءَ رَسُولُهُــمْ قُضِــيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُــمْ لا يُظْلَمُــونَ،» (47 / يونس) به اين اشــاره نموده است. قضاي الهي در كيفر و پاداش، در تأخير هلاكت (239) و سخــن كوتاه آيــه: «وَ لَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ» اشاره به اين دارد كه اختلاف مردم در كتاب محل تلاقــي دو قضاي رانــده شده است، كه يكــي اقتضا دارد ميان مــردم در آنچه اختــلاف ميكنند حكم كند (طرفداران باطل را نابود سازد،) و يكــي ديگــر اقتضــا دارد كه هر دو طرف را مهلــت دهــد و تا روز قيامــت كيفرشــان نكند، نتيجه اين تلاقـي هم اين اســت كه كيفــر اهل باطــل تا فرا رسيــدن قيامت تأخيــر نيفتـد.(1) 1- الميزان ج 21، ص 74. (240) تدبير و تقدير در نظام آفرينش (241) بخش دوم :سنتهاي الهي فصل اول:سنتهاي الهي در جوامع سنت ايجاد امتها و نابودي آنها (242) (243) «ثُمَّ اَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُروُنا اخَرينَ ما تَسْبِقُ مِنْ اُمَّةٍ اَجَلَها وَ ما يَسْتَأْخِروُنَ ثُمَّ اَرْسَـلْنا رُسُلَنا تَتْرا كُلَّ ما جاءَ اُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ.» (42 تا 44 / مؤمنون) خدايتعالي ميفرمايد: بعد از آن امت كه با صيحه هلاك شدند، كه بعد از امت نوح (244) بودند، امتهاي ديگري خلق كرديم، و پيامبران خود را يكي پس از ديگري به سويشان گسيل داشتيم، به طوري كه اگر يكي ميرفت يكي ديگر جايش را ميگرفت، ولي هر پيغمبري كه از قومي به سوي آن قوم مبعوث ميشد، تكذيبش ميكردند، ما هم يكي پس از ديگــري را به عذاب خود گرفتــه، به صورت احاديــث و سرگذشتشــان كرديم، يعني بعــد از آن كــه انسانهايــي زنــده و خارجــي بودند، معدومشــان كرديــم، تنها قصــهاي از ايشــان باقي گذاشتيــم، پس دور باشند مردمي كــه ايمان نميآورند. اين آيات دلالت ميكند بر اين كه يكي از سنتهاي خدايتعالي اين بوده كه همواره امتي را بعد از امت ديگر انشاء و ايجاد نموده، و به سوي حق هدايتشان كند، و به اين منظور رسولاني پي در پي بفرستد، كه اين سنت امتحان و ابتلاء اوست، سنت ديگري هم امتها داشتهاند، و آن اين است كه پيغمبران را يكي پس از ديگري تكذيب ميكردهاند، و سنت ايجاد امتها و نابودي آنها (245) سنت دوم خدا اين است كه تكذيبكنندگان را يكي پس از ديگري هلاك كند، و اين سنت مجازات اوست. و اينكه فرمود: «وَ جَعَلْناهُمْ اَحاديثَ» بليغترين بيان در رساندن قهر الهي، مسلط بر دشمنان حق و تكذيبكنندگان دعوت حقاست، چونميرساندكه اين قهر آن چنان آنها را از بين ميبرد كه نه عيني از ايشان باقي بگذارد، و نه اثري و نه نامي و نه نشاني، تنها داستانيكه مايهعبرت ديگرانباشد.(1) سنت الهي در هدايت جوامع بشري 1- الميــــزان ج 29، ص 51. (246) قضا و قدر در نظام آفرينش «وَ اتَيْنا مُوسَي الْكِتابَ وَ جَعَلْناهُ هُديً لِبَني اِسْرائيلَ... .» (2 / اسراء) از ظاهر سياق اين آيات كه در صدر سوره قرار دارند چنين بر ميآيد كه در مقام بيان اين معناست كه سنت الهي در امم و اقوام مختلف انساني بر اين جريان داشته است كه ايشان را به سوي طريق عبوديت و راه توحيد هدايت نموده و هم رسيدن به آن را بر ايشان ممكن ساخته است و ايشان را در پذيرفتن و نپذيرفتن مخير نموده و نعمتهاي دنيا و آخرت را در اختيارشان قرار داد و ايشان را به همه رقم اسبابي كه در اطاعت و معصيت بدان نيازمندند مسلح و مجهز ساخت تا اگر اطاعت و احسان كنند به سعادت دنيا و آخرت پاداششان دهد، و اگر گناه و عصيان ورزند به نكال و خواري در دنيا و عذاب آخرت كيفرشان كند. سنت الهي در هدايت جوامع بشري (247) بنابراين ميتوان گفت آيات هفتگانه بالا به منزله مثالي است كه نحوه جريان اين سنت عمومي را در بنياسرائيل مجسم ميسازد، بدين شرح كه خدا بر پيغمبرشان كتاب نازل كرد، و آن را هدايتي قرار داد تا به وسيله آن به سوي خدايشان راه يابند، و در آن كتاب چنين پيشگويي كرد كه به زودي ترقي نموده و در اثر همان ترقي طغيان ورزيده تباهي خواهند كرد، و خدا از ايشان چنين انتقام خواهد گرفت كه دشمن را بر آنان مسلط نموده و خوارشان سازد و دشمن آن قدر از ايشان بكشد و اسير كند تا آن غرور و طغيانشان فروكش نموده دوباره به سوي اطاعت خدا برگردند، در آن وقت خدا هم به نعمت و رحمت خود برگشته و باز سر و ساماني به ايشان بدهد، باز براي بار دوم طـغيان خـواهند ورزيـد و خـدا هم به عذاب خود بر ميگردد. از اين بيان اين نتيجه به دست ميآيد كه آيات هفتگانه مورد بحث به منزله زمينهچيني براي بيان جريان همين سنت است در امت اسلام. (248) قضا و قدر در نظام آفرينش اين سنت، يعني سنت هدايت و ارشاد و طريق دعوت به توحيد عينا همان سنتي است كه نوح اولين مجري آن در عالم بشري بود، و با قيام به آن شكر نعمتهاي خدا را به جاي آورده و عبوديت خود را نسبت به خدا خالص كرد و خدايتعالي هم شكر خدمت او را گذارد و سنت او را تا بقاي دنيا بقا داده و در همه عوالم بر او سلام كرد و تا روز قيامت در هركلمه طيب و عملصالحيكه از نسل بشر سر بزند او را شريك در اجر نمود: «وَ جَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقينَ وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الاْخِريـنَ سَلامٌ عَلي نُوحٍ فِي الْعالَمينَ اِنّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنينَ - ذريه او را بقا داديم و سنتش را در نسلهاي بعد جاري ساختيم، سلام بر نوح در همه ادوار، ما نيكوكاران را چنين پاداش ميدهيم.» (77 تا 80 / صافات) (1) 1- الميــــــــــــزان ج 25، ص 63. سنت الهي در هدايت جوامع بشري (249) سنت الهي در ارسال رسل و كتاب «وَ لَقَدْ اَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَ جَعَلْنا لَهُمْ اَزْواجا وَ ذُرِّيَّةً وَ ما كانَ لِرَسُولٍ اَنْ يَأْتِيَ بِأَيَةٍ اِلاّ بِأِذْنِ اللّهِ لِكُلِّ اَجَلٍ كِتابٌ!» (38 / رعد) سنت خدا بر اين جريان يافته كه انبيا عليهمالسلام از جنس خود بشر باشند، و اصولاً مسأله ارسال رسل از طريق متعارف و مألوف صورت گيرد، نه اين كه انبيا مالك غيب عالم و (250) قضا و قدر در نظام آفرينش اختياردار چيزي از مختصات آن باشند، مثلاً داراي يك قوه غيبيه باشند كه با داشتن آن هرچــه بخواهند بكنند، قــادر عليالاطلاق باشنــد و در نتيجه هــر آيتي و معجزهاي كه بخواهنــد و يــا از ايشان طلــب كنند بياورنــد، بلكه ايشــان ماننــد سايريــن بشري بيش نيستند، و هيچ اختيــاري از خــود ندارنــد، و همه امـور به دست خدا است. اوست كه اگر بخواهد آيت و معجزه ميفرستد، و البته وقتي ميفرستد كه حكمت الهيهاش اقتضا بكند، و اين طور نيست كه همه اوقات در مصلحت و حكم برابر باشند، و گرنه حكمت باطل گشته، نظام خلقت مختل ميگردد، بلكه براي هر زماني حكمتي است مناسب آن، و حكمي است مساعد آن، و به همين جهت براي هر وقتي يك آيت مناسب است. و معناي اين كه فرمود: «لِكُلِّ اَجَلٍ كِتابٌ» اين است كه براي هر زماني حكمي است سنت الهي در ارسال رسل و كتاب (251) رانده شده، مخصوص آن زمان كه اين نيز اشاره است به همان مطلبي كه استثناي «اِلاّ بِأِذْنِ اللّهِ» و مسأله سنت جاريه خدا و تقديرات او بدان اشاره داشت.(1) سنت الهي در هدايت و رساندن موجودات به كمال و هدف غايي آنان «لِنَجْعَلَـهـا لَـكُمْ تَـذْكِرَةً وَ تَـعِيَها اُذُنٌ واعِيَةٌ!» (12 / الحاقه) در اين آيه با هر دو جملهاش به هدايت ربوبي به هر دو نوعش يعني ارائه طريق و 1- الميـــزان ج 22، ص 293. (252) قضا و قدر در نظام آفرينش رساندن به مطلوب اشاره شده است، توضيح اين كه يكي از سنتهاي عامه ربوبي كه در سراسر عالم جاري است، اين است كه هر نوع از انواع موجودات را به كمال لايقش و آن هدف نهايي كه بر حسب وجود خاص به خودش متوجه آن است برسد، و به همين منظور آن موجود را به جهازات و آلاتي مجهز كرده، كه او را در رسيدن بدان هدف كمك كند، همچنان كه قرآن كريم فرمود: «الَّذي اَعْطي كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدي ـ پروردگار من كسي است كه هر چيزي را كه خلقتش داد هدايتش هم كرد،» (50 / طه) و نيز فرمود:«اَلَّذي خَلَقَ فَسَوّي وَالَّذي قَدَّرَ فَهَدي - خداييكه خلقكرد و تمامعيار و بينقص خلق كرد، و اندازهگيري نموده سپس هدايت كرد.» (2و3/اعلي) انسان هم در اين كه استكمالي تكويني و راهي به سوي كمال وجوديش دارد، مانند ساير انواع موجودات مادي است، كه همه به هدايت ربوبي به سوي كمال وجوديشان سنت الهي در هدايت و رساندن موجودات به كمال (253) سوق داده ميشود، چيزي كه هست انسان به هدايت ديگر اختصاص يافته، و آن هدايت تشريعي است، آري نفس انساني استكمالي از طريق افعال اختياري خود دارد، چون اين افعال اختياري در اثر تكرار اوصاف و حالات دروني در او پديد ميآورد، و در زندگي دنياياش داراي ملكات و احوالي ميشود كه همين ملكات غايت و نتيجه زندگي او است، و با اين ملكات سرنوشت زندگي ابدياش معين ميشود. و همين معنا باعث شده كه در بين تمامي موجودات خصوص او مورد عنايت بيشتري قرار بگيرد و از راه ارسال رسولان و انزال كتب آسماني برايش سنت ديني مقرر كنند، و به سوي آن سنت رهنمايياش كنند، تا بعد از فرستادن رسولان ديگر مـردم عـليه خـدايتـعالي حجتي نداشته باشند. و همه اينها هدايت به معناي راه نشان دادن و اعلام صراط مستقيم است، كه خود (254) قضا و قدر در نظام آفرينش انسان بدون راهنمايي خدايتعالي نميتواند آن را پيدا كند، «اِنّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ اِمّا شاكِرا وَ اِمّا كَفُورا.» (3 / انسان) حال اگر اين راه را دنبال بكند، و از آن منحرف نشـود، به زندگي طيبـه و سعيدهاي خواهــد رسيد و اگر از دستش بدهد و از آن اعراض كنــد به شقاوتي دايمــي ميرسد، و حجت خدايي به هر حال عليه او تمام ميشود: «لِيَهْلِــكَ مَـنْ هَلَكَ عَــنْ بَيِّنَــةٍ وَ يَحْيــي مَنْ حَــيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ - تا هر كس هلاك ميشود دانستــه هـلاك شود، و آن كس هــم كه زنده ميگــردد با دليــل زنــده شــود.» (42 / انفال) حال كه اين معنا روشن شد معلوم گرديد كه يكي از سنتهاي الهي اين است كه بشر را از راه ارائه طريق به سوي سعادت حياتش هدايت كند، جمله «لِنَجْعَلَها لَكُمْ تَذْكِرَةً،» به همين معنا اشاره ميكند چون تذكره به معناي اين است كه راه سعادت او را به يادش بياورند، و اين مستلزم آن نيست كه آدمي تذكر هم پيدا بكند، و حتما راه سعادت را پيش سنت الهي در هدايت و رساندن موجودات به كمال (255) بگيرد، ممكن است تذكر در او اثر بكند، و ممكن هم هست نكند. يكي ديگر از سنتهاي الهي اين است كه همه موجودات را به سوي كمالشان هدايت كند، و به سوي آن نقطه به حركتشان در آورد، و به آن نقطه برساند، جمله «وَ تَعِيَها اُذُنٌ واعِيَةٌ» به همين معنا اشاره دارد، چون (وعي - فرا گرفتن) يكي از مصاديق هدايت شدن به هدايت ربوبي است و اگر خدايتعالي اين وعي را به خودش نسبت نداد، همانطور كه تذكره را به خود نسبت نداد، براي اين بود كه منظور از تذكره اتمام حجت است، كه كار خداست، و اما وعي و فرا گرفتن، كار مستقيم او نيست، هر چند كه هم ممكن است به او نسبت داده شود، و هم به خود انسان، و لكن سياق آيه سياق دعوت و بيان اجر و ثواب است، اجري كه بر اجابت دعوت مترتب ميشود، و اجر و مثوبت از آثار وعي است البته بدان جهت كه فعل انسان و مستند به اوست، نه بدان جهت كه توفيقي الهي و منسوب به آن جناب است. (256) قضا و قدر در نظام آفرينش از آيه شريفه بر ميآيد كه حوادث خارجي در اعمال انسان اثر ميگذارد، همچنان كه از آيه شريفه «وَ لَوْ اَنَّ اَهْلَ الْقُريآ امَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّمآءِ وَ الاَْرْضِ،» (96 / اعراف) عكس اين مطلب استفاده ميشود، يعني از آن بر ميآيد كه اعمال انسان هم در حوادث خارجي اثر دارد، چون ميفرمايد: «مردم قريهها اگر ايمان بياورند و تقــوي پيشه كننــد بركاتي از آسمــان و زميــن به رويشــان ميگشاييم.» (1) سنت الهي در عذاب دنيوي جوامع بشري «وَ مــا كُنّـــا مُعَــذِّبيــــنَ حَتّـــــي نَبْعَـــــثَ رَسُـــولاً!» (15 / اســــراء) 1- الميــــزان ج 39، ص 101. سنت الهي در عذاب دنيوي جوامع بشري (257) سنت الهيه جاريه در امم گذشته بر اين بوده كه هيچ امتي را عذاب نميكرده مگر بعد از آن كه رسولي به سويشان بفرستد و او ايشان را از عذاب خدا بترساند. اين كه در آيه مورد بحث تعبير به رسول كرده، خود مؤيد اين است كه مراد به تعذيب، تعذيب دنيوي است نه اخروي و يا مطلق تعذيب. خدا به رحمت واسعه و عنايت كاملهاش يك عذاب را كه همان عذاب استيصال دنيوي باشد مقيد تقيدي كرده، و آن اين است كه بعد از بعث رسول و انذار او باشد، هر چند ميتوانست اين قيد را در كار نياورد، و لكن به خاطر رحمت و رأفتش به زبان رسولش بندگانــش را تا نهايــت درجه موعظــه نموده و حجــت را بعد از تمــام شدنش تمامتر ميكنــد آن وقـت اگر باز هـم به گمراهــي خــود ادامــه دادنــد عــذاب را ميفرستــد. (258) قضا و قدر در نظام آفرينش بنابراين آيه شريفه همانطور كه ملاحظه ميشود در مقام اين نيست كه حكم عقل را كه ميگويد: «عقاب بدون بيان جايز نيست،» امضا كند، بلكه كاشف از اقتضايي است كه عنايت و رحمت خداوندي دارد، و آن اين است كه هيچ قومي را (هر چند مستحق عذاب باشنــد،) به عــذاب استيصــال دچار نكند مگر بعــد از آن كه رسولــي به ســوي آنها گسيل بدارد تا حجــت را برايشان مؤكد و تمامتــر نموده و با بيانهايي پي در پي گوشزدشـــان كنـــد.(1) سنت الهي در بي اثر كردن فعاليتهاي كفار 1- الميزان ج 25، ص 103. سنت الهي در بي اثر كردن فعاليتهاي كفار (259) «اِنَّ الَّذينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ اَمْولَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبيلِ اللّهِ.» (36 / انفال) اين آيه بيان حال كفار است كه چطور مساعي آنها در باطل كردن دعوت خدا و جلوگيري از سلوك راهروان طريق خدا خنثي و بياثر است. و اين معنا را جمله «فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ،» (36 / انفال) شرح ميدهد. حاصل معناي آيه اين است كه كفر مشركين - به حسب سنتي كه خداوند در اسباب دارد - به زودي وادارشان ميكند به اين كه در راه ابطال دعوت و براي جلوگيري از راه حق فعاليت كنند، و اموالشان را در راه اين غرضهاي آلوده و فاسد خرج كنند، غافل از اين كه ظلم و فسق و هر فساد ديگري كسي را به سوي رستگاري و گرفتن نتيجه رهبري (260) قضا و قدر در نظام آفرينش نميكند، پس در نتيجه اموالي كه در اين راه خرج كردهاند هدر رفته و باعث حسرتشان ميشود، آنگاه مغلوب و خورد شده و از اموالشان سودي نگرفتهاند، براي اين كه كفار سر از قبر به سوي دوزخ بر ميدارند، و فعاليتها و جوقهبنديهاي براي شر، و براي بيرون شدن به جنگ خدا و رسول كه عمر دنيائي آنان را تشكيل ميداد و در ازاء حشر به سوي دوزخ قرار گرفت.(1) سنت الهي در نابودي فتنهگران و تصفيه محيط براي رشد اسلام 1- الميـــــزان ج 7، ص 117. سنت الهي در نابودي فتنهگران و تصفيه محيط (261) «قُلْ لِلَّذينَ كَفَرُوآا اِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدَ سَلَفَ... وَ قتِلُوهُمْ حَتّي لا تَكُونَ فِـتْنَـةٌ وَ يَكُونَ الدّينُ كُـلُّهُ لِلّـهِ!» (38 و 39 / انفال) در اين آيه رسول خدا صلياللهعليهوآله مأمور شده كه آن را بر كفار قريش قرائت نموده و ابلاغ بدارد. در معناي آن هم تطميع هست و هم تهديد، و حقيقتش دعوت به اين است كه جنگ و فتنهانگيزي را ترك كنند تا خداوند به خاطر آن از ايشان آن قتل و آزاري را كه درباره مؤمنين روا داشته بودند بيامرزد و اگر از آنچه نهي شدند دست بر ندارند، همان سنت خدا كه درباره نياكان ايشان جريان يافت و نياكان آنان را هلاك و منقرض ساخته و كوششهايشان را هدر داد در حق ايشان نيز جريان مييابد. «وَ قاتِلُوهُمْ حَتّي لا تَكُونَ فِتْنَةٌ...،» اين آيه و آيه بعدش مشتمل بر تكليف مؤمنين (262) قضا و قدر در نظام آفرينش است به وظيفهاي در قبال آن وظيفه كه كفار در آيه قبلي مكلف به آن بودند، بدين معنا كه در آيه قبل فرموده بود: «به كفار بگو اگر از دشمني خدا و رسولش دست بردارند جرايم گذشتهشان آمرزيده ميشود، و اگر آن خرابكاريها را تكرار كنند خوب ميدانند كه بر نياكانشان چه گذشت؟» (38 / انفال) آنگاه در اين آيه ميفرمايد - به آنان چنين بگو : و اما تو و مؤمنين زنهار كه در مهم خود كه همان اقامه دين و تصفيه كردن و صالح ساختن محيط براي مؤمنين است كوتاهي و سستي نكنيد، و به قتال كفار بپردازيد تا اين فتنهها كه هر روز به راه مياندازند خاتمه پذيرد، و ديگر هواي فتنهانگيزي بر سر نپرورند. اگر دست برداشتند كه خداوند به پاداش اعمالي كه از ايشان ببيند جزاي خيرشان ميدهد، و اگر سرپيچي كردند، و همچنان فتنه و جنگ به راه انداختند، شما نيز جنگ را ادامه دهيد كه خداوند ياور شماست. بايد اين را بدانيد و سنت الهي در نابودي فتنهگران و تصفيه محيط (263) سستي و ترس به خود راه ندهيد. «فِتْنَه» به معناي هر چيزي است كه نفوس بدان آزمايش شوند، و قهرا چيزي بايد باشد كه بر نفوس گران آيد، و لكن بيشتر در پيشامدهاي جنگي و ناامنيها و شكستن پيمانهاي صلح استعمال ميشود، و كفار قريش گروندگان به رسول خدا صلياللهعليهوآله را قبل از هجــرت آن جناب و تا مدتــي بعد از آن در مكــه ميگرفتنــد و شكنجــه ميدادنــد و به ترك اســلام و برگشــت به كفر مجبــور ميكردنــد، و اين خـود فتنه ناميده ميشد. جمله «وَ قاتِلُوهُمْ حَتّي لا تَكُونَ فِتْنَةٌ،» كنايه از اين است كه با قتال تضعيف شده و ديگر به كفر خود مغرور نشوند، و ديگر فتنهاي كه مؤمنين را مفتون سازد نينگيزند، و در نتيجه دين همهاش از خدا باشد، و كسي مردم را به خلاف آن دعوت نكند.(1) 1- الميـــزان ج 17، ص 119. (264) قضا و قدر در نظام آفرينش سنت الهي در قطع هدايت خود از فاسقان «وَ اللّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفسِقينَ!» (38 / صف) خداوند متعال در اول اين آيه ميفرمايد: «فَلَمّـا زاغُوا اَزاغَ اللّـهُ قُلُوبَهُمْ!» ازاغه به معناي منحرف شدن از استقامت است، كه لازمهاش انحراف از حق به سوي باطل است. و ازاغه كردن خدايتعالي به اين است كه رحمت خود را از صاحبان چنين دلهايي دريغ داشـته و هـدايت خـود را از آنان قطع كند. سنت الهي در قطع هدايت خود از فاسقان (265) در اين جا ازاغه خدا را تعليل كرده به هدايت نكردن، و البته بايد توجه داشت كه اين ازاغه ابتدايي نيست، بلكه بر سبيل مجازات است، زيغ خود آنان را تثبيت كردن است، چون فسق آنان سبب اين مجازات شده، همچنان كه گمراه كردن خدا هم هيچ وقت ابتدايي نيست، و اين كه فرمود: «يُضِلُّ بِهِ كَثيرا وَ يَهْدي بِهِ كَثيرا وَ ما يُضِلُّ بِهِ اِلاَّ الْفاسِقينَ!» (26 / بقره) به خوبي گوياي اين حقيقت است كه، گمراه كردن خدا به وسيله قرآن كريم از باب مجازات فاسقان به خاطر فسقشان است، وگرنه ساحت خداي عزوجل منزه از آن است كه ابتداءً و بدون جرم كسي را ازاغه و اضلال كند.(1) 1- الميـــزان ج 38، ص 151. (266) قضا و قدر در نظام آفرينش سنت الهي در تأثير جنگها براي پاكسازي جوامع بشري «تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلي بَعْضٍ... وَ لَوْ شاءَ اللّهُ مَا اقْتَتَـلَ الَّذينَ مِنْ بَـعْدِهِـمْ... .» (253 / بـقره) مقام رسالت هر چند مشترك در ميان همه رسولان عليهمالسلام است، و مقامي است كه خيرات و بركات را به سوي بشر سرازير ميكند، و كمال سعادت و درجات قرب به خدا از قبيل همكلامي با خدا و دارا شدن معجزات و مؤيد شدن به روحالقدس از اين سرچشمه زلال ميجوشد، لكن با همه اين بركات باعث نميشود كه جنگ و خونريزي را از ميــان بشــر برانــدازد، چــون ايــن بليــه مستنـد به اختــلاف خود مــردم اســت. سنت الهي در تأثير جنگها براي پاكسازي جوامع (267) و اگر خدا ميخواست ميتوانست تكوينا از اين كشمكشها و جنگها جلوگيري كند، (و مثلاً آن كس يا كساني كه آتشافروزي ميكنند هلاك سازد،) و لكن از آن جا كه اين اختلاف مستند به او نيست بلكه مستند به خود مردم است و سنت الهي كه سنت سببيت و مسببيت بين موجودات عالم است همواره جاري است، و يكي از علل كشمكش و جنگ اختلاف است، (مردمي كه ميدانند اختلاف به جنگ منتهي ميشود بايد از آن دوري كـننـد.) بله تنها كاري كه خدايتعالي ممكن است بكند دخالت تشريعي است، به اين كه امر بفرمايد كه جنگ نكنيد و يا دستور بدهد كه جنگ بكنيد و از اين دو خدايتعالي دستور وحي را داده و فرموده جنگ بكنيد و منظورش از اين دستور آزمايش بندگان است تا معلوم كند افراد خبيث كيانند و پاكان كدامند، مردم با ايمان كيانند و دروغگويان (268) قضا و قدر در نظام آفرينش كدامند. و سخن كوتاه اين كه قتال در بين امتهاي انبيا كه بعد از آن حضرات پديد آمده امري غير قابل اجتناب بوده براي اين كه اختلاف دو جور است يكي اختلاف ناشي از سوء تفاهم كه بعد از آن كه طرفين سخن يكديگر را فهميدند اختلافشان برطرف ميشود، و يكي اختلاف ناشي از زورگويي و طغيان است، چنين اختلافي خواه ناخواه به جنگ منجر ميشود، مقام رسالت تنها ميتواند اختلاف به معناي اول را برطرف كند، و شبهاتي كه در دلها پيدا شده برطرف سازد، اما ياغيگري و لجاجت و نظاير آن از صفات پست را نميتواند از روي زمين براندازد، و تنها عاملي كه ميتواند زمين را از لوث چنين رذايلي پاك سازد جنگ است و بس. چون تجربههاي مكرر هم اين معنا را ثابت كرده كه همه جا حرف حسابي و سنت الهي در تأثير جنگها براي پاكسازي جوامع (269) حجت و برهان كارگر نميافتد، مگر وقتي كه دنبالش تازيانه و اسلحه باشد، و به همين جهت هر جا كه مصلحت اقتضا كرده خداي سبحان دستور داده براي احقاق حق قيام نموده،در راه خدا جهاد كنند، همچنان كه در زمان ابراهيم و بني اسرائيل و بعــد از بعثتخـاتم انـبياء صلياللهعليهوآله دستور داد.(1) سنت الهي در غلبه رسولان و مؤمنين «وَ لَوْ قاتَلَكُمُ الَّذينَ كَفَروُا لَوَلَّوُا الاَْدْبــارَ ثُمَّ لا يَجِدوُنَ وَلِيّا وَ لا نَصيرا، سُنَّـةَ اللّهِ الَّتي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّهِ تَبْديلاً!» (22 و 23 / فتح) 1- الميـــزان ج 4، ص 180. (270) قضا و قدر در نظام آفرينش اين سنتي است قديمي از خداي سبحان كه انبياء و مؤمنين به انبياء را در صورتي كه در ايمان خود صادق و در نياتشان خالص باشند بر دشمنانشان غلبه ميدهد، و تو هرگز براي سنت خدا تبديلي نخواهي يافت، همچنان كه در جاي ديگر فرمود: «كَتَبَ اللّهُ لاََغْلِبَنَّ اَنَا وَ رُسُلي - خدا مقدر كرده كه همواره من و پيامبرانم غالبيم!» (21 / مجادله) و آنچه صدمه و شكست كه مسلمانان در جنگهاي خود ديدند به خاطر پارهاي مخالفتها بوده كه با خدا و رسولش مرتكب شدند.(1) سنت الهي در دوگانگي انسانها و ولايت مؤمنين 1- الميـــزان ج 36، ص 141. سنت الهي در دوگانگي انسانها و ولايت مؤمنين (271) «وَ لَوْ شاءَ اللّهُ لَجَعَلَهُمْ اُمَّةً واحِدَةً... .» (8 / شوري) سنت خدايتعالي بر اين جاري شده كه مردم يكسان نباشند، و نخواسته كه يكسان و يكجــور باشند، و دليل بر اين كه ميخواهــد بفرمايد سنت هميشگي خدا چنين است. خداي سبحان نبوت و انذار را كه نتيجه وحي است بدين جهت مقدر و مقرر كرد كه ميدانست به زودي يعني در قيامت مردم دو دسته ميشوند، لذا مقدر كرد تا مردم از داخل شدن در زمره دوزخيان بپرهيزند. و اگر خدا ميخواست همه را يك امت قرار ميداد، و همه يكجور ميشدند، و روز قيامت دو دسته نميگشتند، و آن وقت ديگر علت و بهانهاي براي فرستادن انبيا و انذار خلق نبود، و نيز ديگر وحي نميشد، و لكن خدايتعالي اين را نخواسته بود، بلكه سنتش بر اين جاري شده كه خودش متولي و عهدهدار يك طايفه از مردم باشد، و آن طايفه غير ستمگر است، خواست تا آنها را داخل در رحمت خود يعني بهشت كند، و امر طايفه ديگر را كه همان ستمگران باشند، عهده نگيرد، و در نتيجه ولي و ناصري نداشته باشند و سرانجامشان به سوي دوزخ بـاشد، و از آتـش خـلاصـي نـداشـته بـاشنـد. (272) قضا و قدر در نظام آفرينش پس از آنچه گذشت اين معنا روشن گرديد كه مراد به يك امت كردن مردم اين است كه همه را يك جور خلق كند، حال يا اين كه همه را به بهشت ببرد، و يا همه را به دوزخ. و خلاصه خدايتعالي ملزم نيست به اين كه سعدا را داخل بهشت و اشقيا را داخل جهنم كند، بلكه اگر ميخواست ميتوانست اين كار را نكند، و لكن چون خواسته ميكند. و بين دو فريق از نظر سرنوشت آخرت فرق ميگذارد، چون سنتش بر اين جريان يافته، و به همين نيز وعده داده، و او خلف وعده نميكند.(1) سنت الهي در دوگانگي انسانها و ولايت مؤمنين (273) سنت الهي در تقلب احوال و تحول حوادث «فَاِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرا!» (5 / انشراح) خدايتعالي در آيه قبلي به رسول خود صلياللهعليهوآله فرمود: ما اين دشواريها را از دوش تو برداشتيم، معلوم است كه اين عمل خدايتعالي مانند همه اعمالش بر طبق سنتي بوده كه در عالم به جريان انداخته و آن اين است كه هميشه بعد از هر دشواري سهولتي پديد ميآورد. و به همين جهت مطلب دو آيه قبل را تعليل كرده به اين كه اگر از تو وضع وزر 1- الميـــزان ج 35، ص 30. (274) قضا و قدر در نظام آفرينش كرديم و اگر نامت را بلند ساختيم، براي اين بود كه سنت ما بر اين جاري شده كه بعد از عُسْر يُسْر بفرستيم، و بنابراين احتمال لام در كلمه «اَلْعُسْر» لام جنس خواهد بود، نه لام استغراق، ميخواهد بفرمايد جنس عسر اين طور است كه به دنبالش يسر ميآيد، نه تمامي فرد فرد عسرها، و بعيد نيست كه يسر يا عسر از مصاديق سنتي ديگر باشد، و آن سنت تحول حوادث و تقلب احوال و بيدوامي همه شؤون زندگي دنياست.(1) سنت الهي محو باطل و احقاق حق 1- الميـــزان ج 40، ص 290. سنت الهي محو باطل و احقاق حق (275) «وَ يَـمْـحُ الـلّهُ الْـباطِلَ وَ يُحِقُّ الْحَقَّ بِكَلِماتِه!» (24 / شوري) مسأله محو باطل و احقاق حق سنتي است كه خدايتعالي آن را با كلمات خود جاري ميسازد، و منظور از كلمات همان وحي است كه خدايتعالي به انبيايش ميكند و كلام ربوبي اوست كه مقاصد را به انبيايش تفهيم ميكند ممكن هم هست مراد به كلمات خدا نفوس انبيا باشد، چون اين نفوس شريفه خاصيت كلام را دارند، كلام از منويات پرده بر ميدارد، نفوس انبيا هم رازهاي غيبي را هويدا ميسازد. «اِنَّهُ عَليمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ،» (24 / شوري) به اين علت باطل را محو و حق را احقاق ميكند، كه داناي به دلها و منويات آنهاست، و ميداند هر دلي چه استدعايي دارد، آيا استدعاي هدايت دارد، و يا ضلالت، اقتضاي شرح دارد، و يا ختم و مهر خوردن؟ تا با (276) قضا و قدر در نظام آفرينش انــزال وحي و توجيه دعــوت به سوي همه دلها هر يك را به مقتضاي خود برساند.(1) سنت الهي و قضاي او در تنازع حق و باطل «وَ يُحِقُّ اللّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ!» (82 / يونس) مراد از كلمات در اين آيه قضاهاي مختلف الهي در شؤون اشياء كوني است كه بر اساس حق جريان دارند زيرا قضاي الهي قطعي بوده و سنت او جاري بر آن است كه حــق و باطل را در تمــام كون در برابر هم قرار دهــد. آنگاه ديري نپايد كه باطــل 1- الميـــزان ج 35، ص 82. سنت الهي و قضاي او در تنازع حق و باطل (277) فاني شود و اثرش از بين برود و حق با جــلاي خاص خود باقي ماند و اين است گفته خــدا «اَنْــزَلَ مِنَ السَّمــاءِ ماءً فَسَالَــتْ اَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهــا... - خدا از آسمان آبي فرو فرستاد و رودخانهها به اندازه ظرفيت خود به جريان افتاد و سيل با خود كفي برداشت و پارهاي از آنچه به قصد زيور يا كالا بر آتش افروزند كفي مانند آن دارد. خدا حق و باطل را بدينگونه (بهم) ميزند. سرانجام كف به كنار رود و آنچه به مردم سود دهد در زمين بماند. خدا اينگونه مثل ميزند.» (17 / رعد) (1) 1- الميـــزان ج 19، ص 181. (278) قضا و قدر در نظام آفرينش سنت الهي غلبه حق بر باطل در نظام آفرينش الهي «بَــلْ نَقْــذِفُ بِالْحَــقِّ عَلَي الْباطِــلِ فَيَدْمَغُــهُ فَاِذا هُـوَ زاهِقٌ!» (18 / انبياء) عالم خلقت با همه نظامي كه در آن هست از امتزاج حق و باطل پديد آمده، همچنان كه خدايتعالي امر خلقت را چنين مثل زده: «اَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسَالَتْ اَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها...،» (17 / رعد) آري سنت الهي بر اين جريان يافته كه: باطل را آن قدر مهلت دهد تا روزي با حق روبرو گردد، و با آن در بيفتد، تا به خيال خود آن را از بين برده، خودش جاي آن را بگيرد، ولي خدا به دست حق خود او را از بين ببرد و نابودش كند. پس اعتقاد حق هيچوقت در زمين ريشهكن نميشود، هر چند كه در بعضي ادوار سنت الهي غلبه حق بر باطل در نظام آفرينش الهي (279) حاملين آن در اقليت قرار گيرند و يا ضعيف شوند و همچنين كامل حق هرگز از اصل نابود نميشود هرچند كه گاهي اضداد آن زياد گردند و نصرت الهي هرگز از رسولان خدا جدا نميشود هر چند كه گاهي به اصطلاح كاردشان به استخوان برسد، آن چنان كه مأيوس شوند و خيال كنند كه به كلي تكذيب شدند و اين همان معنايي است كه از جمله «بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَي الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَاِذا هُوَ زاهِقٌ،» (18 / انبياء) استفاده ميشود. اين كه فرمود: «نَقْذِفُ» به خاطر اين كه استمرار را ميرساند دلالت دارد بر اين كه حق را به چنگ باطل انداختن سنت جاري و هميشگي خداست، و در اين كه فرمود: «نَقْذِفُ... فَيَدْمَغُهُ،» دلالت دارد بر اين كه هميشه غلبه با حق است و در اين كه فرمود: «فَاِذا هُوَ زاهِقٌ،» دلالت بر اين معناست كه اين درگيري حق و باطل ناگهاني صورت (280) قضا و قدر در نظام آفرينش ميگيــرد وقتي كـه ديـگر كسي امـيد نميبــرد كه حـق غـالب شـود و بـاطــل فرار كند. چون آيه شريفه مطلق است نميتوان گفت مقصود حق و باطل در عقايد يا در سيره و سنت يا در خلقت است بلكه همه را شامل ميشود و معنا اين است كه ما عالم را براي بازي خلق نكرديم و نخواستيم سرگرمي براي خود تهيه كنيم بلكه سنت هميشگي ما اين بوده كه باطل را با حق بزنيم و آن چنان بزنيم كه او را هلاك كند و ناگهان مردم ببينند كه دارد از بين ميرود چه اين كه آن باطل حجتي باشد يا عقيدهاي كه حجت و عقيده حق آنها را نابود ميكند، و چه اين كه عمل و سنتي باطل باشد كه عمل و سنت حق آنها را از بين ميبرد همچنان كه در قراي ظالمه گذشته چنين شد و عذاب استيصال آن اعمال و سنتها را از بـين برد و چـه اينكه باطل چيز ديگري باشد. (1) 1- الميـــزان ج 28، ص 90. سنت الهي غلبه حق بر باطل در نظام آفرينش الهي (281) سنت الهي خلق و حركت اسباب و عدم تبعيت آنها از خواهشهاي نفساني انسان «وَ لَـوْ يُـعَجِّـلُ الـلّـهُ لِلنّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ!» (11 / يونس) اگر همانطور كه مردم با عجله ميخواهند خوبيها و نعمتها برايشان فراهم آيد خدا در فرستادن شر يعني عذاب براي مردم عجله ميكرد قطعا بر آنان عذاب نازل ميشد و اجلشان فرا ميرسيد ولي خدا به فوريت به مردم، شر و بدي نميرساند، و بلكه اين منكران معاد را كه از رقبه دين خارج شدهاند به خود وا ميگذارد كه به شديدترين وجـه در سـركشي خـود حـيران بمانند. (282) قضا و قدر در نظام آفرينش توضيــح مطلب آن كه انسان طبعــا عجول است و ميل دارد آنچه نفع و خير او در آن است به سرعت تحقق يابد يعني انسان از علــل و اسباب چنيــن ميخواهد كه آنچه را كه او ميجويــد و ميخواهد، به سرعت تحقق بخشند پس در حقيقت آدمي اين سرعت را از خــدا ميخواهد زيــرا سبب حقيقــي سرعت دادن به انجــام درخواستهــا خداســت، و اين شيــوه آدميــان اســت و اين شيــوه بر اســاس هــواي نفساني آنان استوار شده است. ولي اسباب واقعي در نظام خود تابع هواي نفساني انسانها نيست و بلكه اين عالم انساني است كه بايد تابع نظام اسباب باشد و چه بخواهد و چه نخواهد بايد به همان راهي برود كه نظام اسباب آن را ميبرد. سنت الهي خلق و حركت اسباب و عدم تبعيت آنها (283) اگر سنت الهي در خلق اشياء و آوردن مسببات به دنبال اسباب، از اين سنت انسانها كه بر اساس جهل و ناداني بنا شده پيروي كند و يا بدان شباهت يابد و مسببات و آثار با عجله و سرعت به دنبال اسباب خود آورده شوند مسلما شر، يعني عذاب و هلاكت به زودي به سراغ انسان ميآيد، زيرا علت هلاكت و عذاب يعني كفر و نااميدي از لقاي خدا و طاغيگري مردم در زندگي دنيا وجود دارد ولي خدا بدي را آنگونه كه مردم در مورد خوبي ميخواهند كه به زودي به ايشان برسد فوري به مردم نميرساند، زيرا سنت الهي مبني بر حكمت است برخلاف شيوه مردم كه بر اساس جهالت بنا شده است، و به اين ترتيب خدا اين گونه مردم را به حال خود وا ميگذارد كه در سركشي خـود حـيران بـمانند.(1) 1- الميـــزان ج 19، ص 37. (284) قضا و قدر در نظام آفرينش (285) فصل دوم :سنت آزمايش و امتحان الهي مفهوم امتحان و سنت آزمايش الهي «تِلْكَ الاَْيّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النّاسِ وَ لِيَعْلَمَ اللّهُ الَّذينَ آمَنُوا!» (140 / آل عمران) هر گاه ما از يك موجود انتظاري داشته باشيم و بخواهيم آن را در مقصدي به كار بريم نخست يك سلسله اعمالي روي آن موجود انجام ميدهيم تا صلاحيت و يا عدم (286) صلاحيت آن را نسبت به آن مقصدي كه داريم بفهميم و نام اين اعمال را امتحان ميگذاريم. توضيح آن كه: اگر ما چگونگي يك موجود را از نظر صلاحيت آن براي يك مقصد ندانيم و يا اين كه باطن آن را از نظر داشتن يا نداشتن صلاحيت دانستهايم ولي مايليم كه آن را به منصه ظهور برساند، يك سلسله اموري را كه سازگار و متناسب با مقصد است بر او وارد ميسازيم تا وضعيت باطني آن به وسيله پذيرش يا عدم پذيرش آن امور ظاهر گردد و نام اين عمل، امتحان و اختيار و استعلام و نظاير آن ميباشد. و اين معني به عينه منطبق با وضعي است كه خدايتعالي نسبت به بندگان انجام ميدهد مانند آوردن شرايع و يا پديد آوردن يك سلسله حوادث در زندگي بشر و اين براي آن است كه صلاحيت و عدم صلاحيت بشر نسبت به مقصدي كه اديان او را به آن دعوت مينمايند ظاهر شود. مفهوم امتحان و سنت آزمايش الهي (287) ولي فرقي كه بين امتحانات الهي و امتحانات بشري وجود دارد اين است كه ما غالبا از باطن اشياء بيخبر بوده و از مجراي امتحان كوشش ميكنيم كه باطن آنها را تشخيص داده و ناداني خود را نسبت به باطن اشياء برطرف سازيم، و چون جهل و ناداني نسبت به خدايتعالي ممتنع است و خزانه تمام امور پنهاني نزد اوست، امتحان او نيز از بشر براي استعلام و يادگيري نميباشد، بلكه صرفا براي اين است كه صلاحيت باطني او از نظر استحقاق ثواب يا عقاب به منصه ظهور برسد، و لذا خداوند خود نام اين امتحان را بلاء و ابتلاء و فتنه گذارده، و به طور عام فرموده است «اِنّا جَعَلْنا ما عَلَي الاَْرْضِ زينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ اَيُّهُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً،» (7 / كهف) و ميفرمايد: «وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً.» (35 / انبياء) و شايد مراد از ابتلاء به بد و خوب همان باشد كه در آيات ذيل آن را تفصيل داده و (288) تدبير و تقدير در نظام آفرينش ميفرمايد: «فَاَمَّا الاِْنْسانُ اِذا مَا ابْتَليهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبّي اَكْرَمَنِ وَ اَمّا اِذا مَا ابْتَليهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبّي اَهانَنِ،» (15 و 16 / فجر) و ميفرمايد: «اَنَّمآ اَمْوالُكُمْ وَ اَوْلدُكُمْ فِتْنَةٌ.» (28 / انفال) باز ميفرمايد: «وَ لكِنْ لِيَبْلُوَا بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ» (4 / محمد) و «كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ،» (163 / اعراف) و «لِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنينَ مِنْهُ بَلاآءً حَسَنا،» (17 / انفال) و «اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا امَنّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبينَ،» (2 و 3 / عنكبوت) و در مورد ابراهيم عليهالسلام ميفرمايد: «وَ اِذِ ابْتَلي اِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ،» (124 / بقره) و درباره موسي عليهالسلام ميفرمايد: «وَ فَتَنّاكَ فُتُونا.» (1) 1- الميـــزان ج 7، ص 58. مفهوم امتحان و سنت آزمايش الهي (289) قانون آزمايش و قانون مالكيت «فَقالَ لِصاحِبِه وَ هُوَ يُحاوِرُهُ اَنَا اَكْثَرُ مِنْكَ مالاً وَ اَعَزُّ نَفَرا.» (34 / كهف) معناي جمله اين است كه آن شخص كه برايش باغها قرار داديم به رفيقش در حالي كه با او گفتگو و بحث ميكرد گفت: «من از تو مال بيشتري دارم، و عزتم از نظر نفرات يعنــي اولاد و خـدم از عــزت تو بيشتر است!» و اين سخن خود حكايت از پنداري ميكند كه او داشته و با داشتن آن از حق منحرف (290) تدبير و تقدير در نظام آفرينش گشته، چه گويا خود را در آنچه خدا روزيش كرده از مال و اولاد مطلق التصرف ديده كه احدي در آنچه او اراده كند نميتواند مزاحمش شود، در نتيجه معتقد شده كه به راستي مالك آنهاست، و اين پندار تا اين جايش عيبي ندارد، و لكن او در اثر قوت اين پندار فراموش كرده كه خدا اين املاك را به وي تمليك كرده است، و الان باز هم مالك حقيقي هموست. اگــر خدايتعالي از زينت حيــات دنيا كه فتنه و آزمايشي مهم است، به كسي ميدهد براي همين است كه افراد خبيث از افراد طيب جدا شوند، آري اين خداي سبحان است كه ميــان آدمي و زينت حيات دنيا اين جذبــه و كشش را قــرار داده تا او را امتحــان كنــد، و او بيچــاره خيال ميكنــد كه با داشتــن اين زينتهــا حاجتــي به خــدا نـداشتــه منقطــع از خـدا و مستقـل به نفــس است، و هـرچــه اثــر و خاصيــت قانون آزمايش و قانون مالكيت (291) هست، در هميــن زينتهــاي دنيوي و اسباب ظاهري است كه برايش مسخر شده است. در نتيجه خداي سبحان از ياد برده و به اسباب ظاهري ركون و اعتماد ميكند، و اين خود همان شركي است كه از آن نهي شده و از سوي ديگر وقتي متوجه خودش ميشود كه چگونه و با چه زرنگي و فعاليت در اين ماديات دخل و تصرف ميكند به اين پندارها دچار ميشود كه زرنگي و فعاليت از كرامت و فضيلت خود اوست، از اين ناحيه هم دچار مرضي كشنده ميگردد، و آن تكبر بر ديگران است كه به قدر او از زيـنت دنـيا نـدارند.(1) 1- الميـــزان ج 26، ص 168. (292) تدبير و تقدير در نظام آفرينش هدف آفرينش زمين و آسمان و هدف قانون آزمايش «لِيَبْلُوَكُـمْ اَيُّـكُمْ اَحْـسَنُ عَمَلاً!» (7 / هود) خدا آسمانها و زمين را - به آن صورت كه ملاحظه ميشود - ساخته به اين هدف كه شما را بيازمايد و نيكوكاران شما را از بد كارهايتان تميز دهد. معلوم است كه آزمايش و امتحان امري است كه به مقصد امر ديگري انجام ميشود يعني تميز چيزهاي خوب از بد و اعمال نيك از اعمال بد. تميز اعمال نيك از بد براي آن است كه معلوم شود چه پاداشي بر آن مترتب ميگردد و جزا و پاداش هم به نوبه خود براي منجز كردن وعده حقي است كه خدا داده و لذا ميبينيم خدا هر كدام از اين اموري را كه هدف آفرينشزمين و آسمان و هدف قانونآزمايش (293) مترتب به يكديگرند به عنوان هدف و غايت خلقت ذكر ميكند، در مورد اين كه آزمايش هدف خلقت است ميفرمايد: «اِنّا جَعَلْنا ما عَلَي الاَْرْضِ زينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ اَيُّهُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً - ما آنچه به روي زمين اسـت زيــور آن ساختيـم تـا آنـان را بـيازمـايـيم كـه كـدامشان نـيكوكـارتـرند.» (7 / كهف) در معني تميز دادن و خالص ساختن خوب از بد فرمود: «لِيَميزَاللّهُالْخَبيثَ مِنَالطَّيِّبِ - براي آنكه خدا ناپاك را از پاك جداسازد.» (37/انفال) در خصوص جزا فرمود: «وَ خَلَــقَ اللّهُ السَّمواتِ وَالاَْرْضَ بِالْحَقِّ وَ لِتُجْزي كُلُّ نَفْسٍبِما كَسَبَتْ وَ هُمْ لايُظْلَمُونَ ـ خدا آسمانها و زمينرا به حق آفريد و بدين منظور كه هر كس در برابر كاري كه كرده پاداشبيند و آنان موردستم قرار نميگيرند.» (22/جاثيه) (294) تدبير و تقدير در نظام آفرينش در مورد اين كه برگرداندن مردم براي معاد به منظور به انجام رساندن وعده است فرمود: «كَما بَدَأْنا اَوَّلَخَلْقٍ نُعيدُهُ وَعْدا عَلَيْنا اِنّا كُنّا فاعِلينَ - آنگونه كه ما اول آفرينش را شروع كرديم باز ميگردانيم، اين وعدهاي است بر ما، ما اين كار را خواهيم كرد.» (104/انبياء) درباره اين كه عبادت غرض آفرينش ثقلين (جن و انس) است فرمود: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِــنَّ وَ الاِْنْــسَ اِلاّ لِيَعْبُــدُونِ - جن و انس را به آن منظــور آفريدم كه مرا پـرستش كنند.»(56 / ذاريات) اين كه كار شايسته يا انسان نيكوكار هدف خلقت شمرده شود منافاتي با آن ندارد كه خلقت، اهداف ديگري نيز داشته باشد، و در حقيقت انسان يكي از اين اهداف است. زيرا با وحدت و پيوستگياي كه بر عالم حاكم است و با توجه به آن كه هر يك از انواع موجودات محصول ارتباط و نتيجه آميزش عمومي بين اجزاي خلقت است پس صحيح هدف آفرينشزمين و آسمان و هدف قانونآزمايش (295) است كه هر كدام از موجودات هدف خلقت باشند و ميتوانيم هر نوعي از انواع مخلوقات را به عنوان مطلوب و مقصود از خلقت آسمانها و زمين مخاطب قرار دهيم، زيرا خلقت به اين نتيجه ميرسد. علاوه بر اينها انسان از نظر سازماني كاملترين و متقنترين مخلوقات جهاني است، اعم از آسمانها و زمين و آنچه در آنهاست. اگر انسان از جهت علم و عمل به خوبي رشد و نمو كند ذاتا بالاتر از ساير موجودات و از نظر مقام و درجه بلندتر و والاتر از ديگر مخلوقات است، گيرم كه پارهاي از مخلوقات مثلاً آسمان - آنگونه كـه خـدا فـرمـوده - از نـظر خـلقت شـديـدتـر از انـسان بـاشد. معلوم است وقتي خلقت نقصي در بر داشته باشد، مقصود از آن كمال صنع خواهد بود و لذا مراحل مختلف وجود انسان را از مرحله معنوي و جنيني و طفوليت و مراحل (296) تدبير و تقدير در نظام آفرينش ديگر همگيرا مقدمهوجود انسان معتدل و كامل ميشماريم و... . با اين بيان واضح ميشود كه برترين افراد انسان - اگر بين آدميان برتر مطلق پيدا شود - هدف خلقت آسمانها و زمين است و لفظ آيه نيز خالي از اشاره و دلالت بر اين مطلب نيست. زيرا جمله «اَيُّكُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً،» ميرساند كه قصد جدا كردن نيكوكارترين از ديگران است خواه آن ديگري نيكوكار و يا بدكار باشد. بنابراين هر كس عملش نيكتر از ديگران است حالا خواه ديگران نيكوكار باشند و كارهايشان پايينتر از كار او باشد، يا بد كار باشند، در هر صورت غرض خلقت، تمييز بهترين فرد است. با اين بيان آنچه در حديث قدسي آمده كه خدا به پيغمبر خطاب فرمود: «لَوْلاكَ لَما خَلَقْتُ الاَْفْـلاك» صحيـح مـينمـايد، زيـرا پيغمبر اكـرم صلياللهعليهوآله بـرتـرين مـردم است. (1) 1- الميـــزان ج 19، ص 243. هدف آفرينشزمين و آسمان و هدف قانونآزمايش (297) هدف زندگي و مرگ و آزمايش الهي براي تعيين بهترين اعمال «اَلَّذي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَيوةَ لِيَبْلُوَكُمْ اَيُّكُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً!» (2 / ملك) جمله فوق بيانگر هدف از خلقت موت و حيات است، و با در نظر گرفتن اين كه كلمه «بلا» به معناي امتحان است، معناي آيه چنين ميشود: خدايتعالي شما را اين طور آفريده كه نخست موجودي زنده باشيد و سپس بميريد، و اين نوع از خلقت مقدمي و امتحاني است، و براي اين است كه به اين وسيله خوب شما از بدتان متمايز شود، معلوم (298) تدبير و تقدير در نظام آفرينش شود كدامتان از ديگران بهتر عمل ميكنيد، و معلوم است كه اين امتحان و اين تمايز براي هدفي ديگــر است، براي پاداش و كيفــري است كه بشـر با آن مواجـه خواهد شد. آيه مورد بحث علاوه بر مفادي كه گفتيم اشارهاي هم به اين نكته دارد، كه مقصود بالذات از خلقت، رساندن جزاي خير به بندگان بوده، چون در اين آيه سخني از گناه و كار زشت و كيفر نيامده، تنها عمل خوب را ذكر كرده، و فرمود خلقت حيات و موت براي اين است كه معلوم ميشود كدام يك عملش بهتر است، پس صاحبان عمل نيك مقصود اصلي از خلقتند، و اما ديگران به خاطر آنان خلق شدهاند. اين را هم بايد دانست كه مضمون آيه شريفه صرف ادعا بدون دليل نيست، و آن طور كه بعضي پنداشتهاند نميخواهد مسأله خلقت مرگ و زندگي را براي آزمايش در دلها تلقين كند، بلكه مقدمهاي بديهي و يا نزديك به بديهي است كه به لزوم و ضرورت هدف زندگي و مرگ و آزمايش الهي (299) بعث براي جزاء حكم ميكند، براي اين كه انساني كه به زندگي دنيا قدم نهاده دنيايي كه دنبال آن مرگ است، الا و لابد عملي و يا بگو اعمالي دارد كه آن اعمال هم يا خوب است يا بد، ممكن نيست عمل او يكي از اين دو صفت را نداشته باشد، و از سوي ديگر به حسب فطرت مجهز به جهازي معنوي و عقلاني است، كه اگر عوارض سويي در كنار نباشد او را به سوي عمل نيــك سوق ميدهد، و بسيار كمند افرادي كه اعمالشــان متصف به يكـي از دو صفـت نيــك و بـد نباشــد، اگـر باشــد در بيـن اطفــال و ديوانگــان و ساير مهجورين است. و آن صفتي كه بر وجود هر چيزي مترتب ميشود، و در غالب افراد سريان دارد، غايت و هدف آن موجود به شمار ميرود، هدفي كه منظور آفريننده آن از پديد آوردن آن همان صفت است، مثل حيات نباتي فلان درخت كه غالبا منتهي ميشود به بار دادن (300) تدبير و تقدير در نظام آفرينش درخت، پس فلان ميوه كه بار آن درخت است هدف و غايت هستي آن درخت محسوب ميشود، و معلوم ميشود منظور از خلقت آن درخت همان ميوه بوده، و همچنين حسن عمل و صالح آن غايت و هدف از خلقت انسان است، و اين نيز معلوم است كه صلاح و حسن عمل اگر مطلوب است براي خودش مطلوب نيست، بلكه بدين جهت مطلوب است كه در به هدف رسيدن موجود ديگر دخالت دارد، آنچه مطلوب بالذات است حيات طيبهاي است كه با هيچ نقصي آميخته نيست، و در معرض لغو و تأثيم قرار نميگيرد، بنابراين بيان، آيه شريفه در معناي آيه زير است كه ميفرمايد: «كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَـوْتِ وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً - هر نفسي چشنده مرگ است و ما شما را به فتنههاي خير و شر ميآزماييم.» (35 / انبياء) (1) 1- الميزان ج 39، ص 12. هدف زندگي و مرگ و آزمايش الهي (301) هماهنگي سنت آزمايش الهي با سنت هدايت، سرنوشت، و اجل مسمي «اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا يَعْلَمِ اللّهُ؟» (142 / آل عمران) ناموس امتحان يك ناموس الهي است كه هميشه جاري ميباشد و يك سنت عملي است كه متكي بر يك سنت تكويني ديگري ميباشد و آن سنت تكويني همان هـدايت عـام الهي است كه انسان و اندازه و اجل او را رهبري مينمايد. هدايت عامه عبارت از هدايتي الهي است كه در پرتو آن هر موجودي به كمال وجودي خود ميرسد و به هدف و نتيجهاي كه بر خلقتش مترتب است نايل ميشود و (302) تدبير و تقدير در نظام آفرينش در پرتو همين هدايت است كه هر موجودي به مقتضيات وجودي خود، از قبيل نشو و كمال و فعاليت و حركت، ميرسد. غرض اين كه، آنچه كه قرآن بر آن دلالت دارد اين است كه هر موجودي با هدايت عامه الهيه، به آخرين حد وجودي خود ميرسد و هيچ موجودي از اين قانون عمومي تخلف نميكند، و خداوند اين رهبري تكويني را از حقوقي قرار داده كه موجودات بر او دارند و بديهي است كه او از وعدههاي خود تخلف نميكند، چنان كه ميفرمايد: «اِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدي، وَ اِنَّ لَنالَلاْخِرَةَ وَ الاْوُلي!» (12 و 13 / ليل) و به طوري كه ملاحظه ميفرماييد آيه شريفه با اطلاقي كه دارد شامل هدايت اجتماعي و فردي هر دو است. بنابراين يكي از حقوق موجودات بر ذات الهي اين است كه آنها را به كمال تكويني و تشريعي كه براي آنها پيشبيني شده است هدايت نمايد. در بحث نبوت خواهد آمد كه چگونه شؤون تشريعي در تكوينيات دخالت نموده هماهنگي سنت آزمايش الهي با سنت هدايت (303) و تحت احاطه قضا و قدر قرار ميگيرد، و ما ميدانيم كه نوع انسان از نظر تكوين داراي يك نحو وجودي است كه ناچار از انجام دادن يك سلسله امور اختياري است و آن امور اختياري منبعث از يك سلسله عقايد نظري و عملي ميباشند پس ناچار لازم است كه يك سلسله قوانين چه حق و چه باطل بر شؤون زندگي بشر حاكم باشد، در اين جا است كه ميبينيم ذات مقدس الهي از طرفي يك سلسله اوامر و نواهي را براي انسان تشريع فرموده: تا اين كه انسان با توجه به آنها و همچنين با روبرو شدن با يك سلسلهحوادث و وقايعي كه در زندگي فردي و اجتماعي او پيش ميآيد، قوا و استعدادهاي نهفته خود را ظاهر نموده راه سعادت و يا شقاوت را بپيمايد و به اين ترتيب بديهي است كه ميتوان بر اين حوادث و بر اين اوامر و نواهي نام امتحان و بلاء و نظاير آن را اطلاق كرد. همانطور كه هدايت عام الهي هميشه از ابتداي وجود موجودات تا پايان زماني كه (304) تدبير و تقدير در نظام آفرينش در راه سير الي الله ميباشند با آنها همراه بوده و هيچگاه منفك و جداي از موجودات نميگردد، تقديرات الهيهاي هم كه حامل آن علل و اسباب وجودي اشياء بوده در حقيقت تعيين سرنوشت اشياء با آنهاست، و آنها هستند كه موجودي را از حالي به حالي وارد مينمايند، و نيز هميشه از وراي موجودات مشغول انجام وظيفه بوده و او را به طــرف سرنوشتي كه از پيش برايش معيــن كرده است جلو ميبرنــد كما اين كه جمله «وَ الَّذي قَدَّرَ فَهَدي - آن كه اندازه گرفت سپس راهنمايي كرد،» (3 / اعلي) ظهور در همين معني دارد و آن را تأييد ميكند. و همانطور كه عوامل تعيين كننده سرنوشت، موجــودات را به طرف سرنوشت معين خود سوق ميدهد، آخرين نقطه هستي آنان نيــز كه در زبــان قــرآن بــه «اجل مسمي» يــاد شــده، آنها را از جلــو به سوي خود ميكشاند و خدا ميفرمايد: هماهنگي سنت آزمايش الهي با سنت هدايت (305) «ما خَلَقْنَا السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ وَ ما بَيْنَهُما اِلاّ بِالْحَقِّ وَ اَجَلٍ مُسَمًّي وَ الَّذينَ كَفَروُا عَمّا اُنْذِروُا مُعْرِضُونَ!» (3 / احقاف) به طوري كه ملاحظه ميشود آيه شريفه موجودات را با آخرين نقطه هستي آنها كه اجل مسمي است مرتبط دانسته و بديهي است كه هرگاه يكي از دو شيء مرتبط بر ديگري تفوق و برتري داشته و روي آن اثر بگذارد، اين حالت را جذب نامند، و اجلهــاي مسمي، امور ثابــت و غير متغيــري هستند كه هميشه اشياء و موجودات را از جـلو به سـوي خود جذب نمــوده به اجــل مسماي خــود نزديكشــان ميســازد. بنابراين تمامي موجودات به نيروهاي الهي احاطه شده، يك نيرو او را به جلو ميراند و قوهاي ديگر او را از جلو به سوي خود جذب ميكند، و نيروي سومي هم هميشه مصاحب و همراه او بوده و عهدهدار تربيت او در صحنه حيات ميباشد و اينها (306) تدبير و تقدير در نظام آفرينش هستند قواي اصلياي كه قرآن آنها را اثبات مينمايد و اينها غير قواي ديگري هستند كه حافظ و نگهبان و قرين موجودات در صحنه حيات ميباشند مانند ملائكه و شيطان و غير آن. با اين ترتيب روشن است كه ناموس امتحان قابل نسخ نيست زيرا متكي به يك سنت تكويني است و نسخ در سنن تكويني عين فساد ميباشد و فساد در تكوين محال است. و به همين معني اشاره ميكند آياتي كه دلالت دارد بر حق بودن دستگاه آفرينش و بعث مانند آيه شريفه: «ما خَلَقْنَا السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ وَ ما بَيْنَهُما اِلاّ بِالْحَقِّ وَ اَجَلٍ مُسَمًّي،» (3 / احقاف) و آيه «اَفَحَسِبْتُمْ اَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثا وَ اَنَّكُـمْ اِلَيْنا لاتُرْجَعُونَ،» (115 / مؤمنون) و آيه شريفه «وَ ما خَلَقْنَا السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبينَ ما خَلَقْناهُما اِلاّ بِالْحَـقِّ وَ لـكِنَّ اَكْـثَرَهُـمْ لا يَـعْلَمُونَ،» (38 و 39 / دخان) و آيه هماهنگي سنت آزمايش الهي با سنت هدايت (307) «مَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ اللّهِ فَاِنَّ اَجَلَ اللّهِ لاَتٍ.» (5 / عنكبوت) (1) نظام امتحان مقدمه داوري الهي در آخرت «كُــلُّ نَفْسٍ ذائِقَــةُ الْمَـوْتِ وَ نَبْلُوكُــمْ بِالشَّـرِّ وَ الْخَيْـرِ فِتْنَةً!» (35 / انبياء) مراد به نفس در جمله فوق انسان است كه استعمال دومي از استعمالات سه گانه اين كلمه است، نه روح انساني، چون معهود كلام خدا نيست كه نسبت موت را به روح 1- الميزان ج 7، ص 53 و 61. (308) تدبير و تقدير در نظام آفرينش انساني داده باشد. آيه شريفه عموميتش تنها درباره انسانهاست و شامل ملائكه و جن و ساير حيوانات نميشود. اين جمله زمينهچيني براي جمله بعدي است كه ميفرمايد: «وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً،» يعني ما شما را به آنچه كراهت داريد از قبيل مرض، فقر، و امثال آن و به آنچه دوست داريد، از قبيل صحت، و غني و امثال آن، ميآزماييم، آزمودني - كانّه فرموده: هر يك از شما را به حياتي محدود، و مؤجل زنده ميداريم، و در آن حيات به وسيله خير و شر امتحان ميكنيم، امتحان كردني، و سپس به سوي پروردگارتان بازگشت ميكنيد، پس به لَه و عليهتان حكم ميكند. در اين جمله به علت حتمي بودن مرگ نيز اشاره كرده، و آن اين است كه اصولاً زندگي هر كسي حياتي است امتحاني، و آزمايشي، و معلوم است كه امتحان جنبه مقدمه دارد، غرض اصلي متعلق به خود آن نيست، بلكه متعلق به ذيالمقدمه نظام امتحان مقدمه داوري الهي در آخرت (309) است. و اين نيز روشن است كه هر مقدمهاي ذيالمقدمهاي دارد، و بعد از هر امتحاني موقفي است كه در آن موقف نتيجه امتحان معلوم ميشود، پس براي هر صاحب حياتي مرگي است حتمي، و بازگشتي است به سوي خداي سبحان، تــا در آن بـازگــشت دربــارهاش داوري شــود.(1) آزمايش الهي و قضاي محتوم مرگ و انتقال انسانها «وَ جاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذلِكَ ما كُنْتَ مِنْهُ تَحيدُ!» (19 / ق) 1- الميـــزان ج 28، ص 126. (310) تدبير و تقدير در نظام آفرينش مراد به سكره و مستي موت، حال نزع و جان كندن آدمي است، كه مانند مستان مشغول به خودش است، نه ميفهمد چه ميگويد، و نه ميفهمد اطرافيانش دربـارهاش چه ميگويند. و اگر آمدن سكره موت را مقيد به قيد (حق) كرد براي اين بود كه اشاره كند به اين كه مسأله مرگ جزء قضاهاي حتمي است كه خدايتعالي در نظام عالم رانده، و از خود مرگ غرض و منظور دارد، همچنان كه از آيه «كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَـوْتِ وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً وَ اِلَيْنا تُرْجَعُونَ،» (35 / انبياء) نيز اين معنا استفاده ميشود. چون ميفهماند منظور ما از مردني كردن همگي شما آزمايش شماست، و مردن عبارت است از انتقال از يك خانه به خانهاي كه بعد از آن و ديوار به ديوار آن قرار دارد، و اين مرگ و انتقال حق است، همان طور كه بعث و جنت و نار حق است، اين معنايي است كه از كلمه آزمايش الهي و قضاي محتوم مرگ و انتقال (311) «حق» ميفهميم. و جمله «ذلِكَ ما كُنْتَ مِنْهُ تَحيدُ،» اشاره است به اين كه انسان طبعا از مرگ كراهتدارد، چون خدايتعالي زندگي دنيا را بهمنظور آزمايش او در نظرش زينت داده، و خودش فرموده: «اِنّا جَعَلْنا ما عَلَيالاَْرْضِ زينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ اَيُّهُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً - اين ماييم كه زندگي زميني را به وسيله آنچه در روي زمين است در نظر شما زينت داده، و دلفريبشكرديم، تا شما را بيازماييم كدامتان بهتر عمل ميكنيد.» (7/كهف) و «وَ اِنّا لَجاعِلُونَ ما عَلَيْها صَعيدا جُرُزا - وگرنه به زودي همين زينتها را از نظرتان مياندازيم، آن چنانكه خاك خشك در نظرتان بيجلوه است.»(8/كهف) (1) 1- الميـــــــزان ج 36، ص 237. (312) تدبير و تقدير در نظام آفرينش نظـام آزمايش وسيلـه قهري بروز باطن اعمال «ما كانَ اللّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنينَ عَلي ما اَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتّي يَميزَ الْخَبيثَ مِنَ الطَّيِّبِ!» (178 / آل عمران) ناموس ابتلا و امتحان از اين جهت در ميان مؤمنين جاري است كه مراتب كمال را پيموده و مؤمن خالص از غير خالص جدا و پاك سرشت از بد طينت متمايز گردد. در اينجا ممكن است اين توهم پيش آيد كه خداوند ميتوانست اين تمايز پاك طينتان را از بد سرشتان از راه ديگري تأمين نمايد و بدون اين كه مردم را روبروي با يك سلسله بلاهايي به نام امتحان كند اين خاصيت را در مردم قرار ميداد كه خود آنان را شناخته نظام آزمايش وسيله قهري بروز باطن اعمال (313) و با اين ترتيب در صفوف مردم، منافق از مؤمن تميز داده شود، اما اين توهم را دفع نمود به اين كه، علم غيب و اطلاع از كنه روحي مردم مخصوص ذات الهي و برگزيدگان از پيغمبران اوست كه به وسيله وحي، ايشان را بر كنه امور مطلع ميكند كما اين كه ميفرمايد: «وَ ما كانَ اللّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَي الْغَيْبِ وَ لكِنَّ اللّهَ يَجْتَبي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشآءُ،» (179 / آلعمران) سپس متذكر اين معني ميگردد كه اكنون كه در طريق حيات چارهاي جز برخورد به امتحان و ابتلا نيست لازم است كه به خدا و رسل او ايمان بياوريد تا در طريق مردم پاكسرشت گام نهادهباشيد نه در راه مردم خبيث و بدسرشت الا اينكه اين نكته را نيز بايد متوجهشد كه ايمان تنها مؤثر در تأمين پاكي حيات و پاداش نيست اين عمل صالح است كه موجب اجرعظيم و پذيرفتهشدن ايمانانسان در درگاهالهي ميگردد و لذا اول ميفرمايد: «فَامِنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ،» و سپس اضافه مينمايد «وَ اِنْ تُؤْمِنُوا وَ (314) تدبير و تقدير در نظام آفرينش تَتَّقُوا فَلَكُمْ اَجْرٌ عَظيمٌ.» (179 / آلعمران) چند مطلب از اين آيه استفاده ميشود: اول: سير تكاملي نفوس و رسيدن به آخرين مدارج آن چه در راه سعادت و چه در راه شقاوت از امور غير قابل اجتناب است. دوم: خوبي و بدي در عين اين كه به ذات اشخــاص نسبت داده شده، داير مدار ايمان و كفـر كه از امور اختيــاري هستند ميباشنــد و اين از حقايــق قرآني است كه بسياري از اسرار توحيد از آن منشعب ميشود و بر همين معني دلالت ميكند، آيه شريفه «وَ لِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلّيها فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ،» (148 / بقره) و اين دلالت در صورتــي است كه آيه شريفــه ذيل نيز به آن ضميمـه شود «وَ لكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ في ما اتيكُمْ فَــاسْتَبِقُــوا الْخَيْــراتِ.» (48 / مائـــده) نظام آزمايش وسيله قهري بروز باطن اعمال (315) سوم: آن كه ايمان به خدا و فرستادگان او ماده و منشأ پاكي حيات و پاكيزگي ذات است ولي اجر و پاداش مربوط به تقوي و عمل صالح ميباشد و لذا خداوند متعال اول موضوع تمايز بين خوش طينت و بد طينت را متذكر شده و سپس ايمان به خدا و رسول را متفرع بر آن فرموده است ولي در آخر كار كه سخن از اجر و پاداش به ميان آمد اضافه بر ايمان، تقوي را هم متذكر شده و فرموده است «وَ اِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَكُمْ اَجْرٌ عَظيمٌ،» (179 / آلعمران) و از همين جا روشن ميشود كه احياء در آيه «مَنْ عَمِلَ صالِحا مِنْ ذَكَرٍ اَوْ اُنْثي وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيوةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ اَجْرَهُمْ بِاَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلوُنَ،» (97 / نحل) نتيجه ايمان و متفرع بر آن است. و اجر و پاداش نيز نتيجه و متفرع بر عمل شايسته ميباشد بنابراين زندگي پاكيزه ايمان است و اما بقاي آن و ترتب آثار بر آن جز در پرتو عمل شايسته ميسر نيست، عينا مانند حيات طبيعي كه در (316) تدبير و تقدير در نظام آفرينش اصل تكون خود محتاج به روح حيواني بوده ولي براي بقاء و ادامه حيات خود ناچار بايــد قوا و اعضا را به كار اندازد به طوري كه اگر يكسره جميع قوا و اعضا از كار انداخته شود و از هر گونه فعاليتـي باز ايستد زندگي او باطل و بدون ثمر خواهد بود.(1) سنت آزمايش الهي، و نابودي افراد فاقد صلاحيت و ناقض هدف خلقت «وَ مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ كافِرٌ فَاُولئِكَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِـي الدُّنْـيـا وَ الاْخِـرَةِ.» (217 / بقره) 1- الميـــزان ج 7، ص 135. سنت آزمايش الهي، و نابودي افراد فاقد صلاحيت (317) زمامدار هستي، انسان را مانند ساير اجزاي اين جهان به سوي سعادت وجودي و كمال حياتي خويش سوق ميدهد. يكي از مراحلي را كه بشر بايد در اين راه بپيمايد مرحله «اعمال» است. حال اگر در اين مرحله مانعي از سير و حركت پيدا شود كه موجب توقف سير و مقابل شدن سيركننده با هلاكت و بدبختي گردد بر قافله سالار كاروان است كه وسيله دفاعي فراهم نمايد تا مانع برطرف شود يا جـزء فـاسد قـطع گـردد و سيــر ادامـه يابـد. به شهادت تجربه و مشاهده، دستگاه صنع و ايجاد هر نوعي از انواع موجودات را با نيروهاي دفاعي مجهز ساخته تا بتوانند آفات و فسادهايي را كه به آنها متوجه ميشود دفع كنند. همچنين دستگاه تكوين براي هر نوعي از انواع موجودات، ناملايماتي (318) تدبير و تقدير در نظام آفرينش پيش ميآورد تا نيروهاي خودشان را به كار انداخته و به كمالات وجوديشان برسند و به سعادتي كه برايشان مهيا شده نايل گردند. اين مطلب از اين آيات شريفه استفاده ميشود: «وَ ما خَلَقْنَا السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ وَ ما بَيْنَهُمــا لاعِبينَ ما خَلَقْناهُما اِلاّ بِالْحَقِّ وَ لكِنَّ اَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ،» (38 و 39 / دخان) و «وَ ما خَلَقْنَـا السَّمــاءَ وَ الاَْرْضَ وَ ما بَيْنَهُما باطِلاً ذلِكَ ظَنُّ الَّذينَ كَفَروُا.» (27 / ص) (مفاد اين آيات اين است كه آفرينش موجودات بيهوده نبوده و داراي غرض صحيح و غايت شايستهاي است.) اگر صنعتگري چيزي را براي منظور عقلايي بسازد پيوسته مراقب آن بوده و به وضعش رسيدگي ميكند، اگر عارضهاي رخ دهد و آن را از منظور اصلي به دور دارد در رفع آن ميكوشد و با كم و زياد كردن اجزاء و تصرفات ديگر، آن را اصلاح ميكند و سنت آزمايش الهي، و نابودي افراد فاقد صلاحيت (319) اگر قابل اصلاح نبود تركيب آن را به هم زده و آن را به كار صنعت ديگري ميزند، حال آفرينش آسمانها و زمين و آنچه در آنها وجود دارد و از جمله انسان نيز اين چنين است، خداي متعال به مفاد اين آيات آنها را بيهوده نيافريده و بدون عنايت خلق نكرده است، بلكه آنها را براي بازگشت به سوي خودش آفريده، چنان كه ميفرمايد: «اَفَحَسِبْتُمْ اَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثا وَ اَنَّكُـمْ اِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ،» (115 / مؤمنون) و «وَ اَنَّ اِلي رَبِّكَ الْمُنْتَهي.» (42 / نجم) در اين صورت لازم است كه انسان مانند ساير آفريدگان به عنايت پروردگار به سوي مقصد رهبري شود و با دعوت و ارشاد و سپس با امتحان و آزمايش و بالاخره با هلاك كردن كساني كه غرض خلقت در حقشان باطل شده و از حيز هدايت ساقط شدهاند به طرف مقصد سوق داده شود و مقتضاي اتقان صنع و نظام احسن نسبت به فرد و نوع همين است كه به زندگي گروهي خاتمه داده شود تا ديگران از (320) تدبير و تقدير در نظام آفرينش شر آنان راحت شوند. «وَ رَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُوالرَّحْمَةِ اِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ ما يَشـآءُ كَمــآ اَنْشَأَكُمْ مِــنْ ذُرِّيَّــةِ قَـوْمٍ ءَاخَـريـنَ.» (133 / انعام) اين قانون الهي و سنت رباني يعني آيين ابتلاء و انتقام همان سنت پيروز و غالبي است كه به حكم اين آيات محكوم به شكست نخواهد بود: «وَ ما اَصابَكُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ اَيْديكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثيرٍ وَ ما اَنْتُمْ بِمُعْجِزينَ فِي الاَْرْضِ وَ ما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصيرٍ،» (30 و 31 / شوري) و «وَ لَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلينَ اِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُوروُنَ وَ اِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ.» (171 تا 173 / صافات) (1) نظام امتحان و اعتقاد به بازگشت به خدا، دو عامل ظهور استحكام ايمان 1- الميـــزان ج 3، ص 267. نظام امتحان و اعتقاد به بازگشت به خدا (321) «مَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَاللّهِ فَاِنَّ اَجَلَاللّهِ لاَتٍ!» (5/عنكبوت) بعد از آن كه خداي سبحان مردم را سرزنش كرد بر اين كه در امر ايمان به خدا سهلانگارند، و هرچه خدا از طريق امتحان و ابتلاء بلاها و به دست مشركين تنبيهشان ميكند، به سوي او بر نميگردند، و مشركين آنها همچنان مؤمنين را آزار ميدهند، و از راه خدا بازميدارند، تا به اين وسيله به خيال خود نور خدا را خاموش كنند، و خدا را به ستوه در آورند، و جلو خواست او را بگيرند، و نيز بعد از آن كه هر دو طايفه را در پندارشان تخطئه فرمود، اينك در اين آيات لحن كلام را برگردانيده، حق مطلب را بيان ميكنــد، آن حقــي كه به هيچوجه نميشــود از آن به ســوي چيز ديگري عــدول نمود، و آن واجبي كه به هيچوجـه نميشود از آن شاخه خالي كرد. (322) تدبير و تقدير در نظام آفرينش در اين آيات سه گانه بيان ميكند كه هر كس به خدا ايمان آورد به اين اميد كه به سوي او بازگردد، و به ديدار او نايل شود، بايد بداند كه روز ديدار او خواهد رسيد و بدون شك خواهد رسيد، و نيز بايد بداند كه خدا گفتههايش را ميشنود، و به احوالش و اعمالش دانا است، پس بايد حواس خود را جمع كند، و احتياط را از دست ندهد، و به حقيقت معناي كلمه ايمان آورد، ايماني كه هيچ فتنه و بلايي آن را از كفش نربايد، و هيچ آزاري از ناحيه دشمنان خدا آن را سست نكند، و بايد كه در راه خدا به حقيقت معناي كلمه جهاد كند، و باز بايد بداند كه آن كسي كه از جهاد وي بهرهمند ميشود خود اوست، و خدا هيچ احتياجي به او ندارد، نه به ايمانش، و نه به جهادش، نه به خود او، و نه به احدي از عالميان. و باز بايد بداند كه اگر ايمان بياورد و عمل صالح كند به زودي خدا گناهانش را نظام امتحان و اعتقاد به بازگشت به خدا (323) ميشويد و به بهترين اعمالــش پاداش ميدهد.(1) سنت ايجاد امتها، ارسال رسل، و سنت امتحان وسنت تكذيــب و سنت مجـازات و هلاك امـتها «ثُمَّ اَرْسَلْنــا رُسُلَنا تَتْــرا كُلَّ ما جـاءَ اُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ...!» (44 / مؤمنون) اين آيه دلالت ميكند بر اين كه يكي از سنتهاي خدايتعالي اين بوده كه همواره 1- الميــــــــزان ج 22، ص 29. (324) تدبير و تقدير در نظام آفرينش امتي را بعد از امت ديگر انشاء و ايجاد نموده، و به سوي حق هدايت كند، و به اين منظور رسولاني پي در پي بفرستد، كه اين سنت امتحان و ابتلاي اوست، سنت ديگري هم امتها داشتهاند، و آن اين است كه پيغمبران را يكي پس از ديگري تكذيب ميكردهاند، و سنــت دوم خدا اين است كه تكذيــبكنندگان را يكي پــس از ديگري هــلاك كنــد، و اينسنت مجازات اوست. و اين كه فرمــود: «...وَ جَعَلْناهُمْ اَحاديــثَ...» (44 / مؤمنون) بليغتريــن بيان در رسانــدن قهر الهــي، مسلط بر دشمنــان حق و تكذيبكنندگــان دعوت حق است، چون ميرساند كه اين قهر آن چنان آنها را از بين ميبرد كه نه عينــي از ايشــان باقي بگــذارد، و نه اثري، و نه نامي و نه نشاني، تنها داستاني كه مايه عبرت ديگران باشد.(1) 1- الميـــزان ج 29، ص 50. سنت ايجاد امتها، ارسال رسل، و سنت (325) سنت آزمايش جاري در تمام اقوام و ملتها «اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُـتْرَكُـوا اَنْ يَـقُولُوا امَنّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ؟» (2 / عنكبوت) فتنه و محنت يكي از سنتهاي الهي است كه به هيچوجه و درباره هيچ كسي شكسته نميشود، همان طور كه در امتهاي گذشته از قبيل قوم نوح و عاد و ثمود و قوم ابراهيم و لوط و شعيب و موسي جريان يافت و جمعي استقامت ورزيده و جمعي ديگر هلاك شدند، در امتهاي حاضر و آينده نيز جريان خواهد يافت، و خدا به كسي ظلم نكرده و نميكند، اين خود امتها و اشخاصند كه به خود ظلم ميكنند. (326) تدبير و تقدير در نظام آفرينش پس كسي كه ميگويد من به خدا ايمان آوردم بايد در برابر ايمانش صبر كند، و خداي يگانه را بپرستد و چون قيام به وظايف ديني برايش دشوار و يا غير ممكن شد بايد به دياري ديگر مهاجرت كند، دياري و سرزميني كه در آن جا بتواند به وظيفههاي خود عمل كد، چه، زمين خدا وسيع است. هرگز نبايد به خاطر ترس از گرسنگي و ساير امور زندگي از مهاجرت چشم بپوشد براي اين كه رزق بندگان به عهده خداست. و اما مشركين كه مؤمنين را آزار ميكردند با اين كه مؤمنين به غير از اين كه ميگفتند: پروردگار ما (اللّه) است هيچ جرمي مرتكب نشده بودند. كفار با اين رفتار خود نميتوانند خد را عاجز كنند اما خود اين آزارشان فتنه و آزمايش مؤمنين است، فتنه و آزمايش خودشان نيز ميباشد، و چنان نيست كه از علم و تقدير الهي خارج باشد، بلكه سنت آزمايش جاري در تمام اقوام و ملتها (327) اين خداست كه آنان را در چنين بوتهاي از آزمايش قرار داده، و دارد هلاكشان ميكند، تا اگر خواست در همين دنيا به وبال آن گرفتارشان كند، و اگر خواست اين عذاب را تأخير انداخته در روزي كه به سوي او بر ميگردند، و ديگر راه گريز ندارند عذاب كند. «وَ لَقَـــدْ فَتَنَّــاالَّذيــنَ مِنْ قَبْلِهِــمْ فَلَيَعْلَمَــنَّ اللّــهُ الَّذينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَــنَّ الْكاذِبينَ!» (3 / عنكبوت) فتنــه و امتحــان سنتــي است جاري براي ما، كه در امتهــاي قبــل از ايشــان نيز جاري كرديم، و تو هرگـز تبديل و دگرگونــي در سنت مــا نخواهــي يافت. مراد به اين كه ميفرمايد تا خداوند بداند كه چنين و چنان، ظهور آثار صدق و كذب آنان به وسيله امتحان در مقام عمل است، چون امتحان است كه باطن انسانها را ظاهر ميكند، و لازمه اين ظهور اين است كه آنهايي كه ايمان واقعي دارند، ايمانشان پاي (328) تدبير و تقدير در نظام آفرينش برجاتــر شود، و آنهـا كه ايمانشــان صرف ادعاست همان صرف ادعا هم باطل گردد. چه آن ثواب و سعادتي كه وعده دادهاند بر ايمان ايشان مترتب شود، بر ايمان واقعي و حقيقت ايمان مترتب ميشود، ايماني كه آثارش در هنگام شدايد و نيز آنجا كه پاي اطاعت خدا به ميان ميآيد ظاهر ميشود، يعني صاحب چنين ايماني در شدايد صبر ميكند، و نيز در برابر دستورات الهي صبر نموده و آنها را انجام ميدهد، و در برابر معصيتها صبر نموده از آنها چشم بپوشد، چنين ايماني آن سعادت و آن ثوابها را در پي دارد، نه ايمان ادعايي.(1) سنت آزمايش الهي و اختلاف در جوامع تاريخي 1- الميــــــزان ج 31، ص 157. سنت آزمايش الهي و اختلاف در جوامع تاريخي (329) «وَ لَوْ شآءَ اللّهُ لَجَعَلَكُمْ اُمَّةً واحِدَةً وَ لكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ في ما اتيكُمْ!» (48 / مائده) اين بيان علت اختلاف شريعتها است و منظور از يك امت نمودن يك جعل و قرار تكويني و طبيعي است كه همه را يك نوع موجود قرار دهد، مردم خود افراد يك نوع هستند و بر يك روش زندگي ميكنند، بلكه منظور اين است كه ايشان را در اعتبار يك امت و بر يكسطح استعدادي و آمادگي حسابكنيم و در نتيجه بهجهت نزديكي درجاتي كه برايشان در نظر گرفته شده يك شريعت قرار دهيم. «وَ لكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ في ما اتيكُمْ.» اين عطيهها كه در آيه اشاره شده به حسب امتها مختلف بوده فرق ميكند و البته اين اختلافها به حساب مسكنها و رنگها و زبانها نيست، خداوند هرگز دو شرع و يا (330) تدبير و تقدير در نظام آفرينش بيشتر در يك زمان قرار نداده است بلكه اين اختلافها به حساب گذشت زمان و ترقي بشر در مراتب استعداد و آمادگي ميباشد و تكليفهاي الهي و احكام شرعي هم براي بشر چيزي جز يك آزمايش الهي در مواقع گوناگون زندگي نيست، شما بفرماييد: اينها بشر را در دو طرف سعادت و شقاوت از قوه به فعليت ميرساند، و يا بفرماييد: حزب خدا و بندگانش را از حزب شيطان جدا ميسازد. هرچه بفرماييد به يك معني بر ميگردد، در قرآن هم تعبيرهاي گوناگوني شده است. روي مسلك آزمايش ميفرمايد: «وَ تِلْــكَ الاَْيّــامُ نُداوِلُهــا بَيْــنَ النّــاسِ وَ لِيَعْلَـمَ اللّهُ الَّذينَ آمَنُوا وَ يَمْحَــقَ الْكافِرينَ...،» (140 و 141 / آلعمران) و روي تعبير دوم فرموده است: «اگر هدايتي از من به سوي شما آمد هر كه پيروي هدايت من كند نه گمراه شود و نه بدبخت، و هر كه از ياد من روگرداند وي را روزگاري سخت خواهد بود و او را روز قيامت كور محشور سنت آزمايش الهي و اختلاف در جوامع تاريخي (331) كنيم.» (123 و 124 / طه) و طبق تعبير سوم فرموده است: «قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقيمٌ.» (41 / حجر) (1) سنت آزمايش الهي و رابطه آن با اختلاف شريعتها و دينها «وَ لَوْ شآءَ اللّهُ لَجَعَلَكُمْ اُمَّةً واحِدَةً وَ لكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ في ما اتيكُمْ!» (48 / مائده) نظر به اين كه استعدادها و آمادگيها كه عطيههاي الهي به نوع انسان هستند 1- الميــــزان ج 10، ص 226. (332) تدبير و تقدير در نظام آفرينش مختلف ميباشد و شرع و قانون الهي كه آزمايشهاي الهي بوده بايد براي تتميم سعادت حيات آنها ميانشان اجرا شود به حسب اختلاف مراتب استعدادشان متفاوت است، به دست ميآوريم كه بايد شريعتها مختلف باشند و روي همين حساب است كه خداوند آن اختلاف شرع و دين را به اين معني علت ميآورد كه: «خدا خواسته شما را در نـعمتهـايي كـه بـه شمـا داده امتحــان و آزمـايش نـمايد.» بنابراين معناي آيه چنين ميشود: براي هر امتي از شماها شريعت و راهي قرار داديم، و اگر خدا ميخواست شما همه را يك امت گرفته برايتان يك شريعت مقرر ميكرد ولي شريعتهاي گوناگوني برايتان مقرر كرد تا شما را در نعمتهاي گوناگوني كه به شما داده بيازمايد، اختلاف نعمتها مستلزم اختلاف امتحان كه عنوان وظايف و احكام شرع است ميباشد به ناچار ميان شريعتها اختلاف افتاد. و اين امتهاي مختلف سنت آزمايش الهي و رابطه آن با اختلاف شريعتها (333) امتهاي نوح، ابراهيم، موسي، عيسي، و محمد صلياللهعليهوآله هستند.(1) سنت ثابت آزمايش الهي و تفكيك گروههاي مؤمن از منافق «وَ لَيَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذينَ امَنُوا وَ لَيَعْلَمَـنَّ الْمُنافِقيـنَ!» (11 / عنكبوت) اين جمله تتمه كلامي است كه در آيه قبلي بوده و حاصل روبرهم آن اين است كه خدا با همه اين احوال به وسيله امتحان بين مؤمن واقعي و منافقين جدايي خواهد انداخت، و از يكديگر متمايزشان خواهد كرد. و در آيه شريفه اشاره است به اين كه 1- الميـــزان ج 10، ص 228. (334) تدبير و تقدير در نظام آفرينش طايفهاي كه مورد بحث در آيات سابق بودند همان منافقينند، كه ايمان آوردنشان در واقع مقيد بود به اين كه دردسري برايشان ايجاد نكند، ولي در ظاهر وانمود ميكردند كه ما در هر حال ايمان داريم، ولي سنت الهي بر امتحان اشخاص كار خود را كرده، رسواشان ساخت، چون هيچ چيز جلو اين سنت را نميگيرد.(1) امتحان الهي و تصور كاذب كرامت و اهانت انسان «فَاَمَّا الاِْنْسانُ اِذا مَا ابْتَليهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبّي اَكْرَمَنِ!»(15/فجر) 1- الميـــزان ج 31، ص 170. امتحان الهي و تصور كاذب كرامت و اهانت انسان (335) در اين آيه حال آدمي را در صورتي كه نعمتش زياد شود و در صورتي كه از نعمت محروم باشد بيان ميكند، گويا فرموده: گفتيم انسان زير نظر خدايتعالي است، و خدايتعالي در كمين او است، ببيند به صلاح ميگرايد و يا به فساد، و او را ميآزمايد، و در بوته امتحان قرارش ميدهد، يا با دادن نعمت، و يا با محروم كردنش از آن، اين از نظر واقع امر و اما انسان اين واقعيت را آن طور كه بايد در نظر نميگيرد، او وقتي مورد انعام خدايتعالي قرار ميگيرد خيال ميكند نزد خدا احترامي و كرامتي داشته، كه اين نعمت را به او داده، پس او هر كاري دلش بخواهد ميتواند بكند، در نتيجه طغيان ميكند، و فساد را گسترش ميدهد، و اگر مورد انعام قرارش ندهد و زندگياش را تنگ بگيرد، او خيال ميكند كه خدايتعالي با او دشمني دارد، و به وي اهانت ميكند، در نـتيجه به كفر و جزع ميپردازد. (336) تدبير و تقدير در نظام آفرينش البته نوع انسان به حسب طبع اولي اين طور است، نه اين كه فرد فرد همه انسانها اينطورند. يعني انسان ميگويد: پروردگارم احترامم كرده، و اين را وقتي ميگويد كه خدا مورد امتحانش قرار داده باشد. مراد به اكرام و تنعيم اكرام و تنعيم صوري است، و ميتواني به عبارت ديگر بگويي مراد اكرام و تنعيم حدوثي است، نه بقايي و ميخواهد بفرمايد خدايتعالي او را اكرام كــرده و نعمت داده تا شكــرش را به جاي آورند، و بندگياش كننــد، و لكن انسان همان را مايه دردســر خود كرد و در راهــي مصرف كـرد كه مستحـق عذاب گرديد.(1) 1- الميـــزان ج 40، ص 220. امتحان الهي و تصور كاذب كرامت و اهانت انسان (337) فصل سوم :انواع آزمايشهاي الهي و وسايل آن انـواع مـختلف آزمـايش الهي «اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا يَعْلَمِ اللّهُ!» (142 / آل عمران) «وَ مـا خَلَقْنَــا السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبينَ ما خَلَقْناهُمــا اِلاّ بِالْحَــقِّ!» (38 و 39 / دخان) و «مَنْ كــانَ يَرْجُــوا لِقاءَ اللّــهِ فَاِنَّ اَجَــلَ اللّــهِ لاَتٍ!» (5 / عنكبوت) (338) تمامي آيات فوق خلقت را حق دانسته و آن را باطل و منقطع از غايت و هدف نميداند و چون موجودات غايت و هدفي را كه حق است در پيش دارند و نيز به طوري كه بيان داشتيم از پشت سر نيز يك سلسله عوامل و علل، مقدرات و سرنوشت آنها را معين كرده و آنها نيز حق ميباشند و نيز هدايت عامه الهي كه همراه و مصاحب آنهاست حق ميباشد، ناچار تمامي موجودات عموما و ارباب تكليف خصوصا در سير از مبدأ به سوي غايت و اجل مسمي به اموري تصادم و برخورد خواهند نمود كه با برخورد به آنها شؤون باطني و لياقت ذاتي آنها از كمال يا نقص و سعادت يا شقاوت به مرحله فعليت درخواهد آمد و نام اين برخوردها در مورد انسان كه مكلف به تكاليف دين است، امتحان و ابتلا ميباشد. (زيرا با همين برخوردهاست كه وضعيت باطني انسان به مرحله ظهور رسيده و مراحل شقاوت و سعادت او ظاهر ميگردد.) انواع مختلف آزمايش الهي (339) از آنچه تاكنون بيان داشتيم معناي مَحْق و تمحيص نيز روشن ميگردد، چه آن كه اگر مؤمن مورد امتحان قرار گرفته و اين امتحان به سبب تميز فضايل او از رذايلش گردد يا آن كه اگر يك جامعهاي مورد امتحان واقع شده و به اين وسيله مؤمنين از منافقين كه از نظر روح مريض هستند ممتاز گردند و جدا شوند نام اين امتحان تمحيص (بـه معناي تمييز) است. و اگر كافر و منافقي كه از نظر ظاهر داراي صفات حسنهاي نيز ميباشد مورد امتحانات متوالي قرار گرفته و اين امتحانات سبب بروز و ظهور تدريجي خبث باطني وي و زوال تدريجــي فضايل ظاهريش گردد نام آن مَحْق (به معناي از بين بردن تدريجي محاســن) است و خداي متعــال ميفرمايــد: «وَ تِلْكَ الاَْيّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النّاسِ وَ لِيَعْلَــمَ اللّـــهُ الَّــذيــنَ آمَنُــوا... وَ يَمْحَــقَ الْكـافِــريــنَ!» (140 و 141 / آلعمـران) (340) تدبير و تقدير در نظام آفرينش و براي كفار مَحْق و عامل نابودي ديگري نيز ميباشد و آن همان است كه خدا خود خبر داده كه عالم آفرينش به سوي صلاح بشر و خلوص دين براي خدا سير ميكند و با ايــن ترتيب بديهــي است كه كفر محكــوم به نابــودي و زوال است، خــدا ميفرمايد: «وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوي!» (132/طه) و «اَنَالاَْرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصّالِحُونَ.» (105/انبياء) (1) ثروت و فرزند، دو عامل عمده آزمايش انسان «اَنَّمآ اَمْوالُكُمْ وَ اَوْلدُكُمْ فِتْنَةٌ وَ اللّهَ عِنْدَآهُ اَجْرٌ عَظيمٌ!» (15 / تغابن) 1- الميـــزان ج 7، ص 61. ثروت و فرزند، دو عامل عمده آزمايش انسان (341) كلمه «فِتْنَه» به معناي گرفتاريهايي است كه جنبه آزمايش دارد، و آزمايش بودن اموال و فرزندان به خاطر اين است كه اين دو نعمت دنيوي از زينتهاي جذاب زندگي دنياست، نفس آدمي به سوي آن دو آن چنان جذب ميشود كه از نظر اهميت همپايه آخرت و اطاعت پروردگارش قرار داده، رسما در سر دو راهي قرار ميگيرد، و بلكه جانب آن دو را ميچرباند، و از آخرت غافل ميشود. همچنان كه در جاي ديگر فرمود: «اَلْـمـالُ وَ الْـبَنُونَ زيـنَةُ الْـحَيــوةِ الدُّنْيـا.» (46 / كهف) تعبير آيه مورد بحث كنايه از نهي است، ميخواهد از غفلت از خدا به وسيله مال و اولاد نهي كند، و بفرمايد با شيفتگي در برابر مال و اولاد جانب خدا را رها نكنيد، با اينكهنزد او اجريعظيم است.(1) (342) تدبير و تقدير در نظام آفرينش غرور و طغيان ناشي از مال و اولاد و اجراي سنت امتحان خدا «اَنْ كانَ ذا مالٍ وَ بَنينَ... اِنّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا اَصْحابَ الْجَنَّةِ... كَذلِكَ الْعَذابُ!» (14 تا 33 / قلم) خدايتعالي انسان را با مال و اولاد امتحان ميكند، و انسان به وسيله همين مال و اولاد طغيان نموده و مغرور ميشود، خود را بينياز از پروردگار احساس نموده، در نتيجه اصلاً پروردگار خويش را فراموش ميكند، و اسباب ظاهري و قدرت خود را 1- الميزان ج 38، ص 264. غرور و طغيان ناشي از مال و اولاد (343) شريك خدا ميگيرد، و قهرا جرأت بر معصيت پيدا ميكند، در حالي كه غافل است از اين كه عذاب و وبال عملش دورادور او را گرفته، و اين طور عذابش آماده شده، تا ناگهان بر سرش بتازد، و با هولانگيزترين و تلخترين وجه رخ بنمايد، آن وقت از خواب غفلتش بيدار ميشود، و به ياد نصيحتهايي ميافتد كه به او ميكردند، و او گوش نميداد، آن وقت نسبت به كوتاهيهاي خود اظهار ندامت ميكند، از ظلم و طغيان خود شرمنده ميشود، و از پروردگارش درخواست برگشتن نعمت ميكند، تا اين بار شكر او را به جاي آورد، عينا همان طور كه سرگذشت صاحبان باغ به آن انجاميد، بنابراين قرآن ميخواهد با نقل اين داستان يك قاعده كلي براي همه انسانها بيان كند. تشبيهي كه در آيه آمده دلالت دارد بر اين كه اين تكذيبگران هم به طور قطع عذاب خواهند شد، و بلكه هم اكنون يعني در ايام نزول آيات، عذاب در راه بوده، چيزي كه (344) تدبير و تقدير در نظام آفرينش هست خود كفار از آن غافل بودند، و به زودي ميفهمند، امروز سرگرم و حريص در جمع مال و زياد كردن فرزندانند، و به يكديگر به كثرت مال و اولاد خود فخر ميفروشند، و همه اعتمادشان به مال و فرزندان و ساير اسباب ظاهري است، كه فعلاً به كام آنان و طبق هواهايشان در جريان است، بدون اين كه در برابر اين نعمتها شكر پروردگارشان را به جاي آورده، راه حق را پيش گيرند، و پروردگارشان را عبادت كنند، و همچنين به اين وضع خود ادامه ميدهند، تا عذاب آخرتشان و يا عذاب دنيايشان به ناگهاني و بيخبر از ناحيه خدا برسد، همچنان كه در روز جنگ بدر رسيد، و به چشم خود ديدند كه همه آن اسبابهاي ظاهري بيخاصيت شد، و اموال و فرزندان كمترين سودي به حالشان نبخشيد، و در آخرت هم اهل بهشت نظير اين وضع را ميبينند، آن وقت كفار از كردههاي خود پشيمان ميشوند، و به سوي پروردگار خود غرور و طغيان ناشي از مال و اولاد (345) متمايل ميگردند، اما اين رغبت و تمايل، عذاب خدا را بر نميگرداند، و اين پشيماني نظير پشيماني اهل جنت يعني صاحبان باغ است، كه پشيمان شدند، و اين تمايل به درد ايشان هم نخورد، عذاب خدا اين چنين است، و عذاب آخرت سخت عظيمتر است اگر بناي فهميدن داشته باشند.(1) آزمايش اعمال با عوامل وابستگي انسان «اِنّا جَعَلْنا ما عَلَي الاَْرْضِ زينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ اَيُّهُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً» (7 / كهف) 1- الميـزان ج 39، ص 60 و 66. (346) تدبير و تقدير در نظام آفرينش زينت به معناي هر امر زيبايي است كه وقتي منضم به چيزي شود جمالي به او ميبخشد به طوري كه رغبت هر كسي را به سوي آن جلب ميكند. در اين دو آيه بيان عجيبي در حقيقت زندگي بشر در زمين ايراد شده، و آن اين است كه نفوس انساني - كه در اصلجوهرياست علوي و شريف - هرگز مايل نبود كه به زمين دل ببندد، و در آنجا زندگي كند ولي عنايت خداوند تبارك و تعالي چنين تقدير كرد كه كمال او و سعادت جاودانهاش از راه اعتقاد حق و عمل حق تأمين گردد، به همين جهت تقدير خود را از اين راه به كار بست كه او را در موقف اعتقاد و عمل نهاده و در محك تصفيه و تطهيرش قرار دهد، يعني تا مدتي مقدر در زمينش اسكان داده، ميان او و آنچه كه در زمين هست علقه و جذبهاي برقرار كند، دلش به سوي مال و اولاد و جاه و مقام شيفته گردد، اين معنا را از اين جاي آيه استفاده كرديم كه ميفرمايد آنچه در زمين هست ما زينت زمينش قرار داديم، و زينت بودن ماديات فرع بر اين است كه در دل بشر و در نظر او محبوب باشد، و دل او به آن بستگي و تعلق يافته و در نتيجه سكونت و آرامش يابد. آزمايش اعمال با عوامل وابستگي انسان (347) آنگاه وقتي آن مدت معين كه خدا براي سكونتشان در زمين مقرر كرده به سرآمد، و يا بگو آن آزمايشي كه خدا ميخواست از فرد فرد آنان به عمل آورد تحقق يافت خداوند آن علاقه را از بين آنها و ماديات از بين برده و آن جمال و زينت و زيبايي كه زمين داشت از آن ميگيرد، و زمين به صورت خاكي خشك و بيگياه ميشود، آن نضارت و طراوت را از آن سلب ميكند، و نداي رحيل و كوس كوچ را براي اهلش ميكوبد، از اين آشيانه بيرون ميروند در حالي كه چون روز آمدنشان تنها و فرادا هستند. (348) تدبير و تقدير در نظام آفرينش اين سنت خدايتعالي در خلقت بشر و اسكانش در زمين و زينت دادن زمين و لذايذ مادي آن است تا بدين وسيله فرد فرد بشر را امتحان كند، سعادتمندان از ديگران متمايز شوند، و به همين منظور نسلها را يكي پس از ديگري به وجود ميآورد و متاعهاي زندگي كه در زمين است در نظرشان جلوه ميدهد آنگاه آنان را به اختيار خود واميگذارد تا آزمايش تكميل گردد، بعد از تماميت آن ارتباط مزبور را كه ميان آنان و آن موجودات بود بريده از اين عالم كه جاي عمل است به آن نشئه كه دار جزاست منتقلشان ميكند، همچنان كه فرمود: «اگر ببيني كه ستمكاران در گردابهاي مرگند و فرشتگان دستهاي خويش گشوده كه جانهاي خويش برآريد، امروز به گناه آنچه درباره خدا به ناحق ميگفتهايد و از آيههاي وي گردنكشي ميكردهايد مر شما را عذاب خفت ميدهند، شما تك تك بيكس و بيچيز همانطور كه نخستين بار خلقتان كرديم آزمايش اعمال با عوامل وابستگي انسان (349) پيش ما آمدهايد و آنچه را به شما عطا كرده بوديم پشت سر گذاشتهايد واسطههايتان را كه ميپنداشتيد در عبادت شما شريكند با شما نميبينيم، روابط شما گسيخته و آنچه ميپنداشتيد نابود شده است.» (93 و 94 / انعام) ناگفته پيداست كه خداي سبحان از همه بشر ايمان نخواسته تا ايمان نياوردن عدهاي به معناي شكست خوردنش باشد، و اصرارشان در كفر و ضلالت به معناي مغلوبيت بوده باشد، و از اين جهت تو (اي پيامبر) ناراحت شوي، بلكه همين سرنوشت را خود او بر ايشان تنظيم نموده تا امتحانشان كند پس در هر حال خدا در آنچه خواسته غالب است.(1) 1- الميــــــزان ج 26، ص 47. (350) تدبير و تقدير در نظام آفرينش اجراي سنت امتحان از طريق اعطا و منع رزق «وَ لَوْ بَسَطَ اللّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِه لَبَغَوْا فِي الاَْرْضِ وَ لكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما يَشاءُ!» (27 / شـــوري) اگر خدايتعالي رزق همه بندگان خود را وسعت دهد، و همه سير شوند، شروع ميكنند به ظلم كردن در زمين، چون طبيعت مال اين است كه وقتي زياد شد طغيان و استكبار ميآورد: «اِنَّ الاِْنْسانَ لَيَطْغي اَنْ رَاهُ اسْتَغْني - انسان بدون هيچ استثنايي وقتي اجراي سنت امتحان از طريق اعطا و منع رزق (351) بينياز شود طغيان ميكند.» (6 و 7 / علق) و به همين جهت خدايتعالي رزق را به اندازه نازل ميكند، و به هر كس مقداري معين روزي ميدهد، چون او به حال بندگان خود خبير و بصير است، و ميداند كه هر يك از بندگانش استحقاق چه مقدار از رزق دارد، و چـه مـقدار از غنــا و فقـر مفيد به حال اوست، همان را به او ميدهد. جمله «وَ لكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما يَشاءُ،» بيان سنت الهيه در روزي دادن بر طبق حال مردم است. ميفرمايد: صلاح حال مردم در اندازه ارزاقشان دخالت دارد، و اين با طغياني كه در بعضي ثروتمندان مشاهده ميكنيم و ميبينيم كه روز به روز ثروتمندتر ميشوند منافات ندارد، براي اين كه خدايتعالي غير از سنت فوق سنت ديگري نيز دارد، كه بر سنت قبلي حاكم است، و آن عبارت است از سنت آزمايش و امتحان. در اين باره فرموده: «اِنَّما اَمْوالُكُمْ وَ اَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ - جز اين نيست كه اموال و اولاد (352) تدبير و تقدير در نظام آفرينش شما وسيله آزمايش شماست،» (15 / تغابن) و همچنين سنت سومي دارد، و آن سنتمكر و استدراج است، كه در آن باره ميفرمايد: «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ وَ اُمْلي لَهُمْ اِنَّ كَيْدي مَتينٌ - به زودي ايشان را استدراج ميكنيم، مال و اولاد و عمر طولاني ميدهيم كـه كيــد مـن متين و محكــم اســـت.» (44 و 45 / قلم) پس سنت اصلاح، يعني اندازهگيري رزق، سنتي است ابتدايي، كه با آن حال انسانها اصلاح ميشود، مگر آن كه خداوند بخواهد انساني را در بوته امتحان قرار دهد كه در آن صورت ديگر به طور موقت از سنت قبلياش چشم ميپوشد: «وَ لِيَبْتَلِيَ اللّهُ ما في صُدُورِكُمْ وَ لِيُمَحِّصَ ما في قُلُوبِكُمْ - تا خدا آنچه در سينهها پنهان داريد بيازمايد، و آنچه در دلها نهان كردهايد آشكار سازد.» (154/آلعمران) و يا به خاطر كفران نعمت و تغيير آن سنت قبلي خود را كه دادن رزق به مقتضاي اجراي سنت امتحان از طريق اعطا و منع رزق (353) صلاح حال او بود تغيير دهد، كه در اين صورت سنت ديگري به كار ميبرد، و آن اين است كه آن قدر رزقش را وسعت ميدهد تا طغيان كند: «اِنَّ اللّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّي يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ - خدا سنت خود را درباره هيچ قومي تغيير نميدهد، مگر آن كه آن قوم روش خود را تغيير دهد.» (11 / رعد) و همان طور كه دادن مال و فرزندان و ساير نعمتهاي مادي و صوري رزق مقسوم است، و هر كسي از آن قسمتــي دارد، همچنيــن معارف حقــه و شرايع آسماني كه منشأ همــه آنها وحي است، نيز رزق مقسوم است، آن نيز از ناحيه خــدا نازل ميشود و خداونــد به وسيله آن نيز مــردم را امتحــان ميكند، چون همــه در عمل به آن معارف و به كار بستــن آنها يكســان نيستند، همچنــان كه در به كار بستن نعمتهاي صوري يكسان نيستند.(1) (354) تدبير و تقدير در نظام آفرينش امتحان الهي با اعطاي نعمت و پندار غلط انسان از كارداني و مهارت «قـالَ اِنَّـما اوُتيتُهُ عَـلي عِـلْـمٍ عِـنْـدي!» (78 / قـصـص) (آيه فوق كه بيان حال قارون است، با توجه به آيات زير عموميتي را نشان ميدهد كه پندار غلط داشتن از ثروتمند بودن و آن را حاصل كارداني و مهارت خود دانستن مخصوص قارون نبوده) بلكه هر انساني همين طور است، وقتي نعمتش زياد شد طغيان ميكند، و ميپندراد كه تنها سبب اقبال دنيا به وي خود او و كارداني اوست، و آن آيات اينهاست كه ميفرمايد: 1- الميـــزان ج 35، ص 91. امتحان الهي با اعطاي نعمت و پندار غلط (355) «فَاِذا مَسَّ الاِْنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ اِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنّا قالَ اِنَّما اوُتيتُهُ عَلي عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ... اَوَ لَمْ يَعْلَمُوا اَنَّ اللّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ... - و چون بلايي به انسان برسد ما را ميخواند، سپس همين كه نعمتي ارزانياش بداريم، ميگويد اين از كارداني و مهارت خودم است، ولي چنين نيست، بلكه اين امتحاني است، ولي بيشترشان نميدانند، اين سخن را نياكان ايشان نيز ميگفتند، ولي كارداني و مهارتشان به كارشان نخورد، لاجرم كيفر اعمالشان به ايشان رسيد، از مردم امروز هم آن كساني كه ظلم كردند، به زودي كيفر كردههايشان به ايشان خواهد رسيد، و ايشان نميتوانند خداي را عاجز كنند، مگر هنوز نفهميدهاند كه اين خداست كه براي هر كس بخواهد رزق را گسترش ميدهد، و از هر كس بخواهد تنگ ميگيرد، در اين تفاوت كه در بهرههاي مردم از رزق است آيتهايي است براي كساني كه ايمان بياورند.» (49 و 52 / زمر) (356) تدبير و تقدير در نظام آفرينش و «اَفَلَمْ يَسيرُوا فِي الاَْرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُالَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا اَكْثَرَ مِنْهُمْ وَ اَشَدَّ قُوَّةً وَ اثارافِي الاَْرْضِ فَما اَغْني عَنْهُمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ، فَلَمّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ حاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِه يَسْتَهْزِؤُنَ - مگر در زمين سير و تماشا نكردهاند، تا ببينند عاقبت كساني كه قبل از ايشان بودند چگونه بود؟ آنان هم عدهشان بيشتر از اينان بود، و هم نيرومندتر بودند، و هم در زمين آثار بيشتري داشتند، ولي با همه اين احوال آنچه ميكردند به دردشان نخورد، و اين بدان جهــت بود كه هرچه پيامبرانشان معجــزه ميآوردند ايشــان خوشحال و دلگــرم به زرنگي و كاردانــي خود بودنــد، و معجـزات پيامبـران را به سخريــه ميگرفتنــد، و هميــن استهزايشــان بــه صورت عذاب ايشان را بگرفت.»(82 و 83 / غافر) (1) 1- الميزان ج 31، ص 123. امتحان الهي با اعطاي نعمت و پندار غلط (357) نعمتها و آزمايش اعمال فردي و مصايب و آزمايش اعمال جمعي «... مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ كافِرٌ فَاُولئِكَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ!» (217 / بقره) در صورتي كه خدا نعمت خود بر فرد يا جمعي ارزاني دارد اگر كسي كه مورد انعام قرار گرفته صالح باشد آن نعمت در حق او هم نعمت است و هم امتحان، چنان كه در آيه زير ميفرمايد: «قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبّي لِيَبْلُوَني ءَاَشْكُرُ اَمْ اَكْفُرُ،» (40 / نحل) و «لَئِنْ (358) تدبير و تقدير در نظام آفرينش شَكَرْتُمْ لاََزيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ اِنَّ عَذابي لَشَديدٌ.» (7 / ابراهيم) از اين دو آيه استفاده ميشــود كه خود «شكر» يكــي از اعمال صالـح است كه موجب فزوني نعمت ميشود. و اگر اهل فساد باشد آن نعمت، مكر و استدراج (فريب دادن) خواهد بود چنان كه در آيه زير ميفرمايد: «وَ يَمْكُرُونَ وَ يَمْكُرُ اللّهُ وَ اللّهُ خَيْرُ الْمكِرينَ،» (30 / انفال) و «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ وَ اُمْلي لَهُمْ اِنَّ كَيْدي مَتينٌ،» (44 و 45 / قلم) و «وَ لَقَدْ فَتَنّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ.» (17 / دخان) و در صورتي كه بلاها و مصيبتهايي كه بر مردم نازل شود اگر اهل صلاح باشند آن گرفتاريها وسيله آزمايش ايشان است كه به واسطه آن از ناپاكان ممتاز شوند، چنان كه زر را در بوته زرگري ميگدازند تا از آلودگيها پاك گردد و به محك ميزنند تا عيارش دانسته شود. چنان كه در آيه زير ميفرمايد: «اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ نعمتها و آزمايش اعمال فردي و مصايب (359) يَقُولُوا امَنّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ،» (2 / عنكبوت) و «وَ تِلْكَ الاَْيّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النّاسِ وَ يَعْلَمَ اللّهُ الَّذينَ آمَنُوا وَ يَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدآءَ.» (140 / آلعمران) و اگر اهل فساد باشند عقوبت و مكافــات كردارهاي ناشايستهشـان اســت.(1) حكمت الهي در امتحان انسان مؤمن با فقر و صبر «وَ لِلّهِ خَزآئِنُ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ لكِنَّ الْمُنافِقينَ لا يَفْقَهُونَ!» (7 / منافقون) 1- الميـــزان ج 3، ص 264. (360) تدبير و تقدير در نظام آفرينش او كسي است كه تمامي خزينههاي آسمان و زمين را مالك است، از آن هرچه را بخواهد و به هر كس كه بخواهد انفاق ميكند، پس اگر بخواهد ميتواند مؤمنين فقير را غني كند، اما او همواره براي مؤمنين آن سرنوشتي را ميخواهد كه صالح باشد، مثلاً آنان را با فقر امتحان ميكند و يا با صبر به عبادت خود وا ميدارد، تا پاداشي كريمشان داده، و به سوي صراط مستقيم هدايتشان كند، ولي منافقان اين را نميفهمند. اين است معناي «و لكن منافقين نميفهمند،» يعني وجه حكمت اين را نميدانند.(1) آزمايش انسانها در شدايد، فقدانها، و مصايب 1- الميـــزان ج 38، ص 212. آزمايش انسانها در شدايد، فقدانها، و مصايب (361) «وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الاَْمْوالِ وَ الاَْنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ!»(155/بقره) خدايتعالي در آيه مورد بحث به عموم شدايدي كه ممكن است مسلمانان در راه مبــارزه با باطل گرفتــارش شوند، اشاره نمــوده، و آن عبارت است از خوف، گرسنگي، و نقص اموال و جانها، و نقص فرزندان و كم شـدن مردان و جوانان در جنگ. بعد از آن كه در آيه قبل مؤمنان را امر فرمود تا از صبر و نماز كمك بگيرند، و نيز نهي فرمود از اين كه كشتگان راه خدا را مرده بخوانند و آنان را زنده معرفي كرد، اينك در اين آيه علت آن امر، و آن نهي را بيان ميكند، و توضيح ميدهد كه چرا ايشان را به آن خطابها مخاطب كرد. (362) تدبير و تقدير در نظام آفرينش و آن علت اين است كه به زودي ايشان را به بوته آزمايشي ميبرد، كه رسيدنشان به معالي برايشان فراهم نميشود، و زندگي شرافتمندانهشان صافي نميشود، و به دين حنيف نميرسند، مگر به آن آزمايش، و آن عبارت است از جنگ و قتل، كه يگانه راه پيروزي در آن اين است كه خود را در اين دو قلعه محكم، يعني صبر و نماز متحصن كنند، و از اين دو نيرو مدد بگيرند، و علاوه بر آن دو نيرو، يك نيروي سوم هم داشته باشند، و آن طرز فكر صحيح است، كه هيچ قومي داراي اين فكر نشدند مگر آن كه به هدفشان هرچه هم بلند بوده رسيدهاند و نهايت درجه كمال خود را يافتهاند و در جنگ نيروي خارقالعادهاي يافته، و عرصه جنگ برايشان چون حجله عروس محبوب گشت، و آن طرز فكر اين است: كه ايمان داشته باشند به اين كه كشتگان ايشان مرده و نابود شده نيستند، و هر كوششي كه با جان و مال خود ميكنند، باطل و هدر نيست، اگر آزمايش انسانها در شدايد، فقدانها، و مصايب (363) دشمن را بكشند، خود را به زندگياي رساندهاند كه ديگر دشمن با ظلم و جور خود بر آنان حكومت نميكند، و اگر خود كشته شوند، به زندگي واقعي رسيدهاند و بار ظلم و جور بر آنان تحكم ندارد، پس در هر دو صورت موفق و پيروزند.(1) 1- الميـــزان ج 2، ص 259. (364) تدبير و تقدير در نظام آفرينش قانون آزمايش و دليل جنگها «وَ لَوْ يَشاءُ اللّهُ لاَنْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ!» (4 / محمد) اگر خدا بخواهد از كفار انتقام ميگيرد و هلاكشان ميكند، شكنجهشان ميدهد، بدون اين كه دستور به قتال به ايشان بدهد. «وَ لكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ،» ميفرمايد اگر خدا بخواهداز ايشان انتقامميگيرد، الا اينكه هنوز نخواسته بگيرد، بلكه دستورتان داده كه كارزار كنيد، تا شما را به وسيله يكديگر امتحان كند، مؤمنين را به وسيله كفار بيازمايد، و به جنگ با آنان وادار سازد، تا معلوم شود چه كسي اطاعت ميكند، و رنج جنگ را به خاطر امر خدا تحمل ميكند، و چه كسي عصيان ميورزد، و كفار را هم به قانون آزمايش و دليل جنگها (365) وسيله مؤمنين امتحان كند، تا معلوم شود اهل شقاوت كيست، و موفق به توبه و بازگشـت از باطل به سوي حق كيست؟ (1) آزمايش در جنگ و تفكيك درجات مؤمنين «وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتّي نَعْلَمَ الْمُجاهِدينَ مِنْكُمْ وَ الصّابِرينَ وَ نَبْلُوَا اَخْبارَكُمْ!» (31 / احقاف) 1- الميـــزان ج 36، ص 48. (366) تدبير و تقدير در نظام آفرينش كلمه «بَلاء» و «اِبْتِلاء» به معناي امتحان و آزمايش است، و آيه شريفه علت واجب كردن قتال بر مؤمنين را بيان ميكند، و ميفرمايد: علتش اين است كه خدا ميخواهد شما را بيازمايد، تا معلومتان شود مجاهدين در راه خدا، و صـابران بـر مـشقت تـكاليف الهي، كيانند. «وَ نَبْلُوَا اَخْبارَكُمْ» گويا مراد به اخبار اعمال باشد، از اين جهت كه از صاحب عمل سر ميزند؟ و از او خبر ميدهد، كه چند مرده حلاج است، و اختبار اعمال آزمودن آنهاست، تا صالح آنها از طالحش متمايز شود، همچنان كه اختبار نفوس باعث ميشود نفوس صالحه و خير از ديگر نفوس متمايز شود. مراد از دانستن خدايتعالي اين نيست كه چيزي را نميداند بداند، بلكه منظور برملا شدن باطن بندگان و به نظري دقيقتر علم فعلي خداست كه ربطي به ذات او ندارد.(1) آزمايش در جنگ و تفكيك درجات مؤمنين (367) 1- الميـــزان ج 36، ص 74. (368) تدبير و تقدير در نظام آفرينش آزمايش افراد در تحولات اجتماعي و جنگها «اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا يَعْلَمِ اللّهُ؟» (142 / آل عمران) گمان داخل شدن در بهشت بدون امتحان، لازمه همان فكر فاسدي است كه بعضيها داشتند، چه آن كه آنها فكر ميكردند كه چون بر دين حق بوده و حق غير قابل مغلوبيت است آنها نيز كه پيرو دين حق ميباشند، هميشه با غلبه و پيروزي همراه بوده، هيچگاه دچار شكست و مغلوبيت نميشوند، و بديهي است كه لازمه اين فكر غلط فكر نادرست ديگري است و آن اين است كه هر كس كه ايمان به پيغمبر آورده داخل حلقه اسلامي شود، هميشه در دنيا با غلبه بر دشمن و بردن غنيمت خوشبخت و در آخرت نيز با آزمايش افراد در تحولات اجتماعي و جنگها (369) آمرزش و داخل شدن در بهشت سعادتمند خواهد بود، و بديهي است كه با اين كيفيت ديگر فرقي بين ايمان ظاهري و واقعي و درجههاي متفاوت آن باقي نميماند و در اين صورت ناچار بايد ايمان مرد مجاهد، با ايمان مجاهد صابر يكسان بوده باشد، و همچنين بين كسي كه آرزوي انجام عمل نيكي را نموده و در موقع خود نيز آن را انجام داده است با كسي كه اين آرزو را داشته ولي در مقام عمل از انجام آن خودداري نـمـوده فرقـي نـباشد. معناي آيه اين است كه آيا گمان ميكنيد كه دولت و عظمت در هر صورت براي شما تثبيــت شده اســت و هيچگاه دچار ابتلائــات نميشويد و چنيــن فكر ميكنيــد كه بدون اين كه مستحق از غيــر مستحق تشخيص داده شود داخل بهشت ميشويد و فرقي بين كساني كه داراي درجه بلندي از ايمــان ميباشنــد با غير آنها نميباشد؟ (1) (370) تدبير و تقدير در نظام آفرينش 1- الميـــزان ج 7، ص 50. آزمايش افراد در تحولات اجتماعي و جنگها (371) ظهور حوادث و جنگها آزمايشي براي ظهور ايمان باطني مردم «وَ لِيُمَحِّصَ اللّهُ الَّذينَ آمَنُوا وَ يَمْحَقَ الْكافِرينَ!» (141 / آل عمران) تمحيص عبارت از پاكيزه نمودن يك شيء است از آلودگيهاي خارجي. و محق به معناي نابود كردن تدريجي يك شيء است. و تمحيص كه در آيه شريفه ذكر شده از مصالح و حكمتهاي گردش ايام است كه در سابق ذكر شد و جمله «لِيَعْلَمَ اللّهُ الَّذينَ آمَنُوا» نيز گرچه از مصالح و حكمتهاي آن ميباشد ولي در عين حال اين دو مصلحت بايكديگر فرق دارند، چه آن كه تميز مؤمن از غير مؤمن كه يكي از مصالح گردش ايام و مفاد جمله «وَ لِيَعْلَمَ اللّهُ» ميباشد خود موضوعي است مستقل و پاك شدن ايمان آنها (372) تدبير و تقدير در نظام آفرينش بعد از اين جدا شدن از آلودگيهاي كفر و نفاق و فسق موضوعي ديگر و لذا خداوند اين پاك شدن را در مقابل جمله «وَ يَمْحَقَ الْكافِرينَ» قرار داده، بنابراين خداوند آلودگيهاي كفر و امثال آن را ذره ذره از دل مؤمنين برطرف مينمايد تا اين كه جز ايمان در دل آنها باقــي نمانــد خالــص از براي خــدا گردنــد و همچنيــن اجــزاي كفر و شــرك و كيــد را كم كم از دل كافــر محــو مينمايــد تا اين كه سـرانجـام هيـچ باقــي نمانــد. و اين بود پارهاي از مصالح و حكمتهاي گردش ايام در بين مردم و عدم استمرار آن در يك جمعيت خاص، و تمام امور در دست خداست و هرچه بخواهد انجام ميدهد و بديهي است كه جز بر طبق مصالح عاليه و آنچه كه نفع آن بيشتر است عملي انجام نميدهد. از مطالبي كه تاكنون ذكر كرديم يعني گردش ايام در بين مردم كه به منظور امتحان ظهور حوادث و جنگها آزمايشي براي ظهور ايمان (373) و تميز داده شدن مؤمن از كافر و پاك شدن مؤمنين از آلودگيها و نابود شدن كفر است و همچنين از نبودن زمام امور در دست پيغمبر، چنين استفاده ميشود كه مؤمنين در آن روز داراي اين فكر بودند و چنين ميپنداشتند كه بودن بر دين حق تمام عامل غلبه و پيروزي آنها در جنگهاست و آنچه كه بيشتر اين فكر را در آنها راسخ كرده بود جريان جنگ بدر و غلبه عجيب آنها بر دشمن به واسطه نزول ملائكه بود، و بديهي است كه اين فكر فكر فاسدي است كه به موجب آن نظام امتحان باطل ميشود و هرگز مؤمن از كافر بازشناخته نشده پاك و خالص نيز نميگردد و نيز در صورتي كه تنها، بودن بر دين حق سبب هر غلبه و پيروزي باشد ديگر مصلحتي در امر و نهي و ثواب و عقاب باقي نميماند و اين فكر سرانجام اساس دين را منهدم و ويران خواهد نمود و دين اسلام كه دين فطرت است امور را مبتني بر خرق عادت و اعجاز نميداند تا اين كه صرف بودن بر دين حق روي مبناي خرق عادت و اعجاز باعث پيروزي شود بلكه دين فطري اسلامي هرگونه غلبه و پيروزي را مبتني بر علل و اسباب عادي ميداند تا اين كه مؤمنين بر طبق اوامر و نواهياي كه در امور جنگي وارد شده عمل نمايند و با اميد به پاداش و ترس از عقاب الهي از خود ضعف و سستي نشان ندهند تا اين كه در جنگها پيروز شوند. (374) تدبير و تقدير در نظام آفرينش و براي تخطئه كردن همين فكر فاسد است كه خداوند بعد از بيان گردش ايام و امتحان و ابتلاء كه از مصالح آن ميباشد شروع در ملامت و سرزنش كساني كه داراي ايــن فكر غلط بودهانــد كرده و حقيقــت حال را براي آنها شرح ميدهد و ميفرمايد: «اَمْ حَسِبْتُــمْ اَنْ تَـــدْخُـلُــوا الْـجَنَّــةَ وَ لَـمّـــا يَعْلَــمِ اللّــهُ...؟» (142 / آلعمــران) (1) 1- الميـــزان ج 7، ص 48. ظهور حوادث و جنگها آزمايشي براي ظهور ايمان (375) سنت آزمايش الهي و قضاي الهي در جنگ و مرگ «قُلْ لَوْ كُنْتُمْ في بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَالَّذينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ اِلي مَضاجِعِهِمْ وَ لِيَبْتَلِيَ اللّهُ ما في صُدُورِكُمْ وَ لِيُمَحِّصَ ما في قُلُوبِكُمْ.» (434 / آل عمران) كشته شدن كساني كه از شما (مسلمين) در معركه قتال كشته شدند دليل بر اين نيست كه شما بر حق نميباشيد، و نيز به طوري كه شما پنداشتهايد دليل اين هم نيست كه امر غلبه و پيروزي براي شما نميباشد، بلكه قضاي الهي كه گريزي از آن نيست بر (376) تدبير و تقدير در نظام آفرينش اين جاري شده كه اين كشته شدگان، در اين مكان از مركب حيات ساقط گشته و كشته گردند و اگر هم شماها خود براي جنگ بيرون نميآمديد باز آنان كه سرنوشتشان به حكم قضاي الهي كشته شدن بود به پاي خود به قتلگاه خويش ميآمدند، بنابراين گريزي از مرگ - كه حتي ساعتي هم جلو و عقب نميافتد - نيست. دوم اين كه سنت قطعي الهي بر عموم و همگاني بودن ناموس ابتلا و امتحان است و ناچار اين ناموس در زندگي شما و آنان واقع شدني بود، و روي اين اصل بيرون آمدن شما و انجام گرفتن اين جنگ خواه و ناخواه شدني و از امور غيرقابل اجتناب بوده است، بنابراين چارهاي نبود جز اين كه شما بيرون آييد و اين جنگ انجام گيرد، تا اين كه كشتهشدگان به آنچه را كه بايد برسند رسيده و به درجات خويش نايل گردند و شما نيز به آنچه كه بايد برسيد رسيده و پس از امتحان و روشن سنت آزمايش الهي و قضاي الهي در جنگ و مرگ (377) شدن وضعتان از نظر طرز تفكر و نيروي ايمان و يا شرك يكي از دو طرف سعادت يا شقـاوت برايتان تثبيت گردد.(1) آزمايش صاحبان يقين با صبر، جهت اعطاي امامت «وَ اِذِ ابْتَلي اِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَاَتَمَّهُنَّ قالَ اِنّي جاعِلُكَ لِلنّاسِ اِماما» (124 / بقره) خدايتعالي براي موهبت امامت سببي معرفي كرده، و آن عبارت است از صبر و 1- الميزان ج 7، ص 86. (378) تدبير و تقدير در نظام آفرينش يقين، و فرموده: «... لَمّا صَبَرُوا وَ كانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ،» (24 / سجده) كه به حكم اين جمله، ملاك در رسيدن به مقام امامت صبر در راه خداست، و فراموش نشود كه در اين آيه، صبر مطلق آمده و در نتيجه ميرساند كه شايستگان مقام امامت در برابر تمامي صحنههايــي كه براي آزمايششــان پيش ميآيد، تا مقــام عبوديت و پايــه بندگــيشــان روشــن شود، صبر مـيكـنند، در حـالي كـه قبــل از آن پـيشامدهــا داراي يـقيـن هـم هستند.(1) وسايل آزمايش انسانها 1- الميــــزان ج 2، ص 102. وسايل آزمايش انسانها (379) «اَمْ حَسِبْتُــمْ اَنْ تَـدْخُلُــوا الْجَنَّــةَ وَ لَمّــا يَعْلَــمِ اللّــهُ؟» (142 / آل عمران) به طوري كه از آيات شريفه زير ملاحظه ميشود، امتحان و بلا را، قرآن كريم، به جميع اموري كه يك نحو ارتباطي با انسان دارند عموميت داده است. گاهي آن امور از اجزاي وجودي خود انسان بوده و خداوند انسان را با آنها امتحان ميكند، مانند: گوش، چشم، و حتي اصل حيات. و گاهي از امور خارجي است كه با انسان مرتبط ميباشند، مانند: فرزند، زن، عشيره، دوست، مال، مقام، و بالاخره هر چيزي كه به يك نحو مورد استفاده انســان قـــرار ميگـيــرد. (380) تدبير و تقدير در نظام آفرينش و همچنيــن نقطههــاي مقابــل اين امور نيــز مانند مــرگ يا مصايــب ديگــري كه انســان با آنهــا روبـهرو ميشود اسبــاب و عوامــل امتحــان بشــر ميباشنــد. خلاصه آن كه آيات شريفه هر جزئي از اجزاي عالم و هر حالتي از حالات آن را كه با انسان مرتبط ميباشد از وسايل و عواملي كه خداوند بشر را به آن امتحان ميكند معرفي كرده است. و علاوه عموم ديگري هم از آيات گذشته استفاده ميشود و آن اين است كه تمام افراد بشر از مؤمن و كافر، نيكوكار يا بدكار، پيغمبر و يا مقامهاي پايينتر، همه و همه مورد امتحان و ابتلا قرار گرفته و هيچ كس از اين ناموس الـهي اسـتثنــا نمـيگـردد. آيات به شرح زير است: «فَاَمَّا الاِْنْســانُ اِذا مَا ابْتَليهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَيَقُــولُ رَبّــي اَكْرَمَنِ وَ اَمّا وسايل آزمايش انسانها (381) اِذا مَـا ابْتَليـهُ فَقَـدَرَ عَلَيْـهِ رِزْقَـهُ فَـيَقُــولُ رَبّــي اَهانَــنِ!» (15 و 16 / فجر) «اَنَّـمـآ اَمْـوالُكُــمْ وَ اَوْلـدُكُـمْ فِـتْنَـــةٌ!» (28 / انفال) «وَ لكِـنْ لِيَبْـلُـوَ بَـعْضَكُـــمْ بِـبَعْــضٍ.» (4 / محمد) «كَذلِـكَ نَـبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ!» (163 / اعراف) «وَ لِيُبْلِــيَ الْمُؤْمِنيـنَ مِنْهُ بَلاآءً حَسَنا!» (17 / انفال) «اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا امَنّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِــمْ فَلَيَعْلَمَــنَّ اللّهُ الَّذيــنَ صَدَقُــوا وَ لَيَعْلَمَـنَّ الْكاذِبينَ!» (2 و 3 / فجر) «وَ اِذِا ابْـتَلــي اِبْـراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِمـاتٍ.» (124 / بقره) «اِنَّ هـذا لَهُــوَ الْبَلـــؤُا الْمُبيــــنُ!» (106 / صافات) «وَ فَــتَــنّـــــاكَ فُــتُـــونـــــا!» (40 / طـــــه) (1) (382) تدبير و تقدير در نظام آفرينش وجود شيطان عامل آزمايش انسان «قالَ رَبِّ بِما اَغْوَيْتَني لاَُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الاَْرْضِ وَ لاَُغْوِيَنَّهُمْ اَجْمَعينَ.» (39 / حـجر) اصولاً نظام سعادت و شقاوت و ثواب و عقاب بشر، مبتني بر اساس امتحان و ابتلاء اســت تا انسانها همــواره در ميان خير و شر و سعادت و شقاوت قرار داشته، به اختيار خــود و با در نظــر گرفتــن نتيجــه بـر طبــق هر كدام كه خواستنــد عمل كنند. 1- الميـــــزان ج 7، ص 60. وجود شيطان عامل آزمايش انسان (383) و بر اين اساس اگر در اين ميان كسي كه چون ملائكه و يا خدا بشر را به سوي خيرش دعوت نكند و كسي نباشد كه او را به سوي شر تشويق بنمايد، ديگر امتحاني نخواهد بود، و حال آن كه گفتيم امتحان در كار است، لذا ميبينيم كه خدايتعالي در امثال آيه «اَلشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ وَ اللّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلاً،» (268 / بقره) به اين دو سنخ دعوت تصريح نموده است. آري اگر خدايتعالي ابليس را عليه بشر تأييد نموده و او را تا وقت معلوم مهلت داده است خود بشر را هم به وسيله ملائكه كه تا دنيا باقي است باقياند، تأييد فرموده است. لذا ميبينيم در پاسخ ابليس نفرموده: «اِنَّكَ مُنْظَر» (15 / اعراف) بلكه فرمود: «اِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرينَ» پس معلوم ميشود غير ابليس كسان ديگري هم هستند كه تا آخرين روز زندگي بشر زندهاند. اگر ابليس را تأييد كرد تا بتواند باطل و كفر و فسق را در نظر بشر جلوه دهد، انسان (384) تدبير و تقدير در نظام آفرينش را هم با هدايت به سوي حق تأييد نمود و ايمان را در قلب زينت داد، و محبوب ساخت، و فطرت توحيدش ارزاني داشت، و به فجور و تقوي ملهمش نمود و نوري پيش پايش نهاد تا اگر ايمــان آورد با آن نور در ميــان مردم آمد و شد كند، و همچنين تأييدات ديگر... «قُلِاللّهُ يَهْدي لِلْحَقِّ،» (35/يونس) و «وَ لكِنَّ اللّهَ حَبَّبَ اِلَيْكُمُ الاْيمانَ وَ زَيَّنَهُ في قُلُوبِكُمْ - و لكن خدا ايمان را محبوب دل شما كرده و آن را در دلهايتان زينت داده است،» (7 / حجر) و «فَاَقِمْ وَجْهَكَ لِلدّينِ حَنيفا فِطْرَتَ اللّهِ الَّتي فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها - روي دل متوجه دين حنيف كن كه فطرت خداست، آن فطرتي كه خلق را بر آن فطرت آفريده است،» (30 / روم) و «نَفْــسٍ وَ ما سَوّيهــا و فَاَلْهَمَهــا فُجُورَهــا وَ تَقْويها - به نفس و خلقت آن سوگند كه فجور و تقوايش را ملهمش كرد،» (7 و 8 / شمس) و «اَوَ مَنْ كانَ مَيْتــا فَأَحْيَيْنهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُــورا يَمْشي بِه فِي النّاسِ،» (122 / انعام) و «اِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنــا وَ الَّذينَ امَنُــوا فِــي وجود شيطان عامل آزمايش انسان (385) الْحَيـوةِ الـدُّنْيا وَ يَوْمَ يَقُومُ الاَْشْهــادُ.» (51 / غافر) بنابراين آدمي زاده آفريدهاي است كه خودش به خودي خود عاري از هر اقتضايي است، نه اقتضاي سعادت دارد و نه شقاوت، و در بدو خلقتش نسبت به هر دو يك نسبت دارد، هم ميتواند راه خير و اطاعت را كه راه ملائكه است كه جز اطاعت از آن ساخته نيست اختيار كند، و هم راه شر و فساد، و گناه را كه راه ابليس و لشكريان او است و جز مخالفت و معصيت چيزي ندارد، بشر به هر راه كه در زندگياش ميل كند به همان راه ميافتد و اهل آن راه كمكش نموده و آنچه را كه دارند در نظر وي جلوه ميدهند و او را به سرمنزلي كه راهشان به آن منتهي ميگردد هدايت ميكنند، حال آن سرمنزل يا بهشت است و يا دوزخ، يا شقاوت است و يا سعادت. پس از آنچه گذشت اين معنا روشن گرديد كه مهلت دادن ابليس تا روز وقت (386) تدبير و تقدير در نظام آفرينش معلوم از باب تقديم مرجوح بر راجح و يا ابطال قانون عليت نيست، بلكه در باب آسان ساختن امر امتحان است، لذا ميبينيم دو طرفي است و در مقابل ابليس ملائكه را هم مهلت داده است.(1) نظام آزمايش الهي و القائات شيطاني «لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذينَ في قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ.» (53 / حج) 1- الميـــزان ج 23، ص 239. نظام آزمايش الهي و القائات شيطاني (387) مرض قلب عبارت است از اين كه استقامت حالتش در تعقل از بين رفته باشد، به اين كه آنچه را بايد به آن معتقد شود نشود و در عقايد حقه كه هيچ شكي در آنها نيست شك كند، و قساوت قلب به معناي صلابت و غلظت و خشونت آن است، كه از سنگ قاسي، يعني سنگ سخت گرفته شده، و صلابت قلب عبارت از اين است كه عواطف رقيقه آن، كه قلب را در ادراك معاني حقه ياري ميدهد، از قبيل خشوع، رحمت، تواضع، و محبت در آن مرده باشد، پس قلب مريض آن قلبي است كه خيلي زود حق را تصور ميكند، ولي خيلي دير به آن معتقد ميشود، و قلب قسي و سخت آن قلبي است كه هم دير آن را تصور ميكند و هم دير به آن معتقد ميگردد، و به عكس، قلب مريض و قسي وسواسهاي شيطاني را خيلي زود ميپذيرد. و اما القائات شيطاني، كه زمينه را عليه حق، و اهل حق تباه و خراب ميكند، (388) تدبير و تقدير در نظام آفرينش و در نتيجه زحمات انبياء و رسل را باطل نموده و نميگذارد اثر خود را ببخشد و هر چند مستند به خود شيطان است، و لكن در عين حال مانند ساير آثار چون در ملك خدا قرار دارد، بدون اذن او اثر نميكند، همچنان كه هيچ مؤثري اثر نميكند، و هيچ فاعلي بدون اذن او عملي انجام نميدهد، مگر آن كه به همان مقدار دخالت اذن مستند به او شـود، و آن مـقدار كه مستند به او ميشود داراي مصلحت، و هدف شايسته است. و به همين جهت خداي سبحان در آيه مورد بحث ميفرمايد: اين القائات شيطاني خود مصلحتي دارد، و آن اين است كه مردم عموما به وسيله آن آزمايش ميشوند، و آزمايش خود از نواميس عمومي الهي است، كه در عالم انساني جريان دارد، چون رسيدن افراد سعيد به سعادت، و اشقياء به شقاوت، محتاج به اين ناموس است، بايد آن دو دسته امتحان شوند، دسته سوم هم كه منافقيني بيماردلند، به طور خصوص در آن نظام آزمايش الهي و القائات شيطاني (389) بوته قرار گيرند، چون رسيدن اشقياء به كمال شقاوت خود، از تربيت الهيهاي است كه در نظام خلقت مورد نظر است، همچنان كه خودش فرمود: «كُلاًّ نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ وَ ما كانَ عَطاءُرَبِّكَ مَحْظُورا - ما هم اين دسته را و هم آن دسته را كمك ميكنيم و اين ياري دادن به هر دو دسته از عطاي پروردگار تو است، و عطاي پروردگار تو را هيچ مانعي و جلوگيري نيست.» (20 / اسري) ايناستمعناياينكهفرمود:تا آنچهراكه شيطان القاميكند مايهآزمايش بيماردلان و سنگدلان قراردهد... شيطان هم درشيطنتش مسخر خداي سبحان است، و او را در كار آزمايش بندگان، و فتنهاهل شك، و جحود، و دارندگان غرور، آلت دست قرار ميدهد.(1) 1- الميـــزان ج 28، ص 276. (390) تدبير و تقدير در نظام آفرينش (391) فصل چهارم :سنت استدراج، سنت املاء، و سنت مكر الهي معناي استدراج از نظر دين «وَ الَّذينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ!» (182 / اعراف) «اِسْتِدْراج» در لغت به معناي اين است كه كسي در صدد برآيد پله پله و به تدريج از مكاني و يا امري بالا رود و يا پايين آيد و يا نسبت به آن نزديك شود، (392) و لكن در اين آيه قرينه مقام دلالت دارد بر اين كه مراد نزديك شدن به هلاكت است يـا در دنـيا و يـا در آخرت. و اين كه استدراج را مقيد كرد به راهي كه خود آنان نفهمند، براي اين بود كه بفهماند اين نزديك كردن آشكارا نيست، بلكه در همان سرگرمي به تمتع از مظاهر زندگي مادي مخفي است، و در نتيجه ايشان با زيادهروي در معصيت پيوسته به سوي هلاكت نزديك ميشوند، پس ميتوانگفت استدراج تجديدنعمتي بعدازنعمتديگرياست تا بدينوسيله التذاذ بهآن نعمتها ايشانرا ازتوجه بهوبال كارهايشان غافلبسازد، همچنان كه درآيه: «ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتّي عَفَوْا،» (95/اعراف) و «لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذينَ كَفَرُوا فِي الْبِــلادِ مَتــاعٌ قَليلٌ ثُمَّ مَأْويهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ،» (196 و 197 / آلعمران) گــذشـــت. (1) معناي استدراج از نظر دين (393) 1- الميزان ج 16، ص 256. (394) تدبير و تقدير در نظام آفرينش معناي املاء از نظر دين «وَ اُمْــلـي لَــهُـمْ اِنَّ كَــيْــدي مَـتـيـنٌ!» (183 / اعــراف) كلمه «اِمْلاء» به معناي مهلت دادن است تا مدت معين، و به همين جهت آيه شريفه در معنينظير آيه: «وَ لَوْلا كَلِمَةٌسَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ اِلي اَجَلٍ مُسَمّيً لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ،» (14 / شوري) است و كلمهاي كه در اين آيه است همان است كه در هنگام هبوط آدم به وي فرموده و گفت: «وَ لَكُمْ فِي الاَْرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ اِلي حينٍ ـ و براي شماست در زمين قرارگاه و زندگي تا مدتي معين،» (36 / بقره) و قضاي الهي هم همين است، و قضا مختص به خدايتعالي است و در آن كسي با او شريك نيست، به خلاف استدراج كه به معناي رساندن نعمت معناي املاء از نظر دين (395) بعدازنعمت است، و اين نعمتهاي الهي به وسايطي از ملائكه و امر به انسان ميرسد.(1) معناي مكر الهي «اَفَاَمِنُوا مَكْرَ اللّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللّهِ اِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ!» (99 / اعراف) كلمه «مَكْر» به معناي اين است كه شخصي ديگري را غافلگير كرده و به او آسيبي برساند، اين عمل از خدايتعالي وقتي صحيح است كه به عنوان مجازات صورت بگيرد، انسان معصيتي كند كه مستحق عذاب شود، و خداوند او را از آن جايي كه خودش نفهمد معذب نمايد، و يا سرنوشتي براي او تنظيم كند كه او خودش به پاي خود و غافل از 1- الميـزان ج 16، ص 257. (396) تدبير و تقدير در نظام آفرينش سرنوشت خود به سوي عذاب برود، و اما مكر ابتدايي و بدون اين كه بنده معصيتي كرده باشد، البته صدورش از خداوند ممتنع است. نكته بسيار لطيفي در اين سه آيه يعني آيه «اَفَاَمِنَ اَهْلُ الْقُريآ،» (97 / اعراف) و آيه «اَوَ اَمِنَ اَهْلُ الْقُريآ،» (98 / اعراف) و آيه «اَفَاَمِنُوا مَكْرَ اللّهِ،» (99 / اعراف) به كار رفته و آن اين است كه در دو آيه اول فاعل «أَمِنَ» را اسم ظاهر - اَهْلُ الْقُري - آورد، با اين كه ممكن بود در آيه دومي ضمير آورده و بفرمايد: «اَوَ امِنوا» لكن اين كار را نكرد تا ضمير در آيه سومي كه فاعل فعل است به هر دو آيه برگشته و در نتيجه جمعيت هلاك شده در خــواب غير جمعيتــي به حساب آيـد كه در حـالت غفلـت و لعب دستخوش عذاب شدند. و اما اين كه فرمود: «فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللّهِ اِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ» جهتش را در آيه اول بيان كرد، و آن اين بود كه فرمود: ايمن بودن از مكر خدا در حقيقت خود مكري است از معناي مكر الهي (397) خدايتعالي كه دنبالش عذاب است، پس صحيح است گفته شود: مردم ايمن از مكر خدا زيانكارانند، زيرا همان ايمنيشان هم مكر خداست.(1) سنت امتحان از طريق اعطاي رزق و مجازات از طريق سنت استدراج و املاء «وَ ما اَصابَكُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ اَيْديكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثيرٍ!» (30 / شـوري) اگر جوامع بشر عقايد و اعمال خود را بر طبق آنچه كه فطرت اقتضا دارد 1- الميــــــزان ج 16، ص 21. (398) تدبير و تقدير در نظام آفرينش وفق دهد، خيرات به سويش سرازير و درهاي بركات به رويش باز ميشود، و اگر در اين دو مرحله به سوي فساد بگرايند، زمين و آسمان هم تباه ميشود، و زندگيشان را تباه ميكند. اين آن حقيقتي است كه سنت الهي اقتضا آن را دارد، مگر آن كه باز هم پاي سنت ديگر به ميان آيد، همان سنت كه گفتيم حاكم بر سنت رزق است، يعني سنت امتحان و استدراج و املا كه در اين صورت وضع صورتي ديگر به خود ميگيرد، (و به جاي چشاندن نمونهاي از آثار سوء اعمالشان، نعمت را به سويشان سرازير ميكند، تا به طور كلي با فساد خو بگيرند، و سراسر جهان براي نابوديشان يك جهت شده، عوامل و اسبابش براي منقرض ساختن آن بسيج شوند)، همچنان كه فرمود: «ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتّي عَفَوْا وَ قالُوا قَدْ مَسَّ ابآءَنَا الضَّرّآءُ وَ السَّرّآءُ سنت امتحان از طريق اعطاي رزق و مجازات (399) فَاَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ ـ در آن هنگام بود كه سنت خود را عوض كرديم، و به جاي عقوبت نعمت همي داديم تا طغيان كردند و يا آثار سوء گناهان سابق خود را به وسيله نعمتها از بين بردند و خرابيها را آباد كردند، و ليكن به جاي اين كه به راه خداوند هدايت شوند گفتند: نيش و نوش جهان امري است طبيعي، پدران ما نيز را هر دو داشـتند، پـس نـاگهان ايشان را گـرفتيــم در حـالي كه از مـجاري امور آگهي نداشتند.» (95 / اعراف) (1) روش اسـتدراج و املاي الهي 1- الميـــزان ج 35، ص 97. (400) تدبير و تقدير در نظام آفرينش «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْحَيْثُ لايَعْلَمُونَ وَ اُمْلي لَهُمْ اِنَّ كَيْدي مَتينٌ!» (44و45/قلم) كلمه «اِسْتِدْراج» به اين معني است كه درجه كسي را به تدريج پايين بياورند تا جايي كه شقاوت و بدبختياش به نهايت برسد، و در ورطه هلاكت بيفتد، خدايتعالي وقتي بخواهد با كسي چنين معاملهاي بكند، نعمت پشت سر نعمت به او ميدهد، هر نعمتي كه ميدهد به همان مقدار سرگرم و از سعادت خود غافل ميشود، و در شكر آن كوتاهي نـموده، خـرده خـرده خداي صـاحب نعمت را فراموش ميكند، و از ياد او دور ميشود. پس استدراج، دادن نعمت دنبال نعمت است، به متنعم تا درجه به درجه پايين آيد، و به ورطه هلاك نزديك شود، و قيد «مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ» براي اين است كه اين هلاكت از راه نـعمت فراهم مـيشود، كه كـفار آنرا خير و سـعادت ميپندارند، نـه شقاوت و شـر. روش استدراج و املاي الهي (401) «وَ اُمْلي لَهُمْ اِنَّ كَيْدي مَتينٌ!» معني آيه اين است كه: من به كفار مهلت ميدهم تا در نعمت ما با گناه بغلطند، و هر جــور دلشان خواست گنــاه كنند، كه كيد من قوي است. و اگر در اين آيه سياق را از (ما) كه عظمت را ميرساند، و ميفهماند به هر نعمتي ملكي موكل است به (مِنْ) برگردانيده، در آيه قبلي فرمود: ما چنين و چنان ميكنيم، و در اين آيه ميفرمايد: من چنين و چنان ميكنم، براي اين است كه املا و مهلت دادن همان تأخير اجل است، و در قرآن كريم هر جا سخن از اجل به ميان آمده، به غير خداي سبحان نسبتش نداده، مثلاً فرموده: «ثُمَّ قَضيآ اَجَلاً وَ اَجَلٌ مُسَمّيً عِنْدَهُ ـ پس اجلي مقدر كرد و اجل نزد او نامبردار و معين شده است.» (2 / انعام) (1) 1- الميـــزان ج 39، ص 85. (402) تدبير و تقدير در نظام آفرينش اجراي سنت الهي املاء و استدراج از طريق افزايش مال و اولاد «اَيَحْسَبُونَ اَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنينَ نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لايَشْعُروُنَ!» (55 / مؤمنون) معنــاي آيه اين اســت كه آيا اينان گمــان ميكنند كه اگــر در مدتــي و مهلتــي مــال و فرزنــدان به ايشان داديــم، از اين جهــت بوده كه زيــاد دوستشــان داشتهايم و يا نــزد ما احتــرام داشتند؟ و خواستهايــم خيرشــان را زودتـر به ايشان برسانيم؟ اجراي سنت الهي املاء و استدراج (403) نه، بلكه نميفهمند، يعني مطلب برعكس است، ولي آنان حقيقت امر را درك نميكنند، چه حقيقت امر اين است كه ما ايشان را املاء و استدراج كردهايم، يعني اگر از مال و فرزند بيشتر به ايشان ميدهيم، ميخواهيم در طغيان بيشتري فرو روند، و اين همان مضموني است كه خدايتعالي ميفرمايد: «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ وَ اُمْلي لَهُمْ اِنَّ كَيْدي مَتينٌ - به زودي استدراجشان ميكنيم، از راهي كه نفهمند، و مهلتشان ميدهيم، كه كيد من متين است.» (44 و 45 / قلم) اين كفار كه پنداشتهاند مال و اولاد خير ايشان است، خيراتي است كه ما زودتر به ايشان رساندهايم، به خطا رفتهاند، و مال و اولاد خيرات نيست، بلكه استدراج و املاء اســت، خيراتي كــه در آن سرعت ميشــود آن است كه مؤمنيــن به خدا و رسول و روز جــزا دارنـد، و آن اعمــال صالــح ايشــان اسـت.(1) (404) تدبير و تقدير در نظام آفرينش سنت استدراج و مكر الهي در جوامع مغرور و گمراه «وَ لَقَدْ اَرْسَلْنآ اِلـي اُمَـمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنهُمْ بِالْبَأْسَآءِ وَ الضَّرَّآءِ.» (42 / انعام) در اين آيه و آيات بعدياش خداي سبحان براي پيغمبر گرامياش رفتار خود را با اممي كه قبل از وي ميزيستهاند ذكر ميكند و بيان ميفرمايد كه آن امم بعد از ديدن معجزات چه عكسالعملي از خود نشان ميدادند، و حاصل مضمون آن اين است كه 1- الميـــزان ج 29، ص 57. سنت استدراج و مكر الهي در جوامع مغرور و گمراه (405) خدايتعالي انبيايي در آن امم مبعوث نمود، و هر كدام از آنان امت خود را به توحيد خداي سبحان و تضرع در درگاه او و به توبه خالص متذكر ميساختند، و خدا امتهاي نامبرده را تا آن جا كه پاي جبر در كار نيايد و مجبور به تضرع و التماس مسكنت نشوند به انواع شدتها و محنتها امتحان مينمود، و به اقسام بأساء و ضراء مبتلا ميكرد، باشد كه به حسن اختيار به درگاه خدا سر فرود آورده و دلهايشان نرم شده و از خوردن فريب جلوههاي شيطاني و از ركون به اسباب ظاهري اعراض نمايند، ولي زحمات انبياء به جايي نرسيد، و امتها در برابر پروردگار سر فرود نياوردند، بلكه اشتغال به مال دنيا دلهايشان را سنگين نمود، و شيطان هم عمل زشتشان را در نظرشان جلوه داده، ياد خداي را از دلهايشان ببرد. وقتي كارشان به اين جا رسيد خدايتعالي هم درهاي همه نعمتها را به رويشان (406) تدبير و تقدير در نظام آفرينش گشوده و چنان به انواع نعمتها متنعمشان كرد كه از شدت خوشحالي به آنچه كه از نعمتها در اختيار داشتند غره شده و خود را از احتياج به پروردگار متعال بينياز و مستقل دانستند، آن وقت بود كه به طور ناگهاني و از جايي كه احتمالش را نميدادند عذاب را بر آنان نازل كرد، يك وقت به خود آمدند كه ديگر كار از كار گذشته، و اميدي به نجات برايشان نمانده بود و به چشم خود ديدند كه چگونه از جميع وسايل زندگي ساقط ميشوند: «فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذينَ ظَلَمُواْ وَ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِالْعلَمينَ!»(45/انعام) (1) 1- الميـــزان ج 13، ص 140. سنت استدراج و مكر الهي در جوامع مغرور و گمراه (407) دخالت مكر الهي در نتيجه اعمال «اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا يَعْلَمِ اللّهُ؟» (141 / آل عمران) كسي كه دعوت الهي را اجابت نكرده و خود را مستوجب شقاوت بنمايد، در صورتيكه بر اين حال باقي بماند عذاب را براي خود تثبيت كرده است و هرچه در اين راه پيش برود، و روبروي با حوادثي كه مورد امر و نهي الهي است بشود، و در نتيجه قوا و استعدادش به فعليت نزديك گردد، بر شقاوتش افزوده ميشود گرچه خود به اين امور راضي بود و از آنچه كه عمل ميكند خوشحال باشد، و اين نيست مگر از مكر الهي، چهآنكه، آنچهرا كه بندگان ياغي و متمرد ازعوامل سعادتخود ميدانند، خداوند (408) تدبير و تقدير در نظام آفرينش آنهارا از عوامل شقاوت آنها ميگرداند، و كوشش آنها را در به دست آوردن سعادت تباهميسازد، خداميفرمايد: «وَ مَكَرُوا وَ مَكَرَاللّهُ وَ اللّهُ خَيْرُ الْماكِرينَ!» (54 / آلعمران) و «سَنَسْتَدْرِجُهُــمْ مِنْ حَيْــثُ لا يَعْلَمُـونَ وَ اُمْلـي لَهُــمْ اِنَّ كَيْدي مَتينٌ!» (44 و 45 / قلم) پس چيزي كه آدم مغرور و جاهل را خوشحال ميكند اين است كه گمان ميكند با مخالفت و تمرد اوامر الهي بر خدا پيشي گرفته و سعادت را به دست آورده است، در صورتي كه همين مخالفت و تمردي را كه او عامل سعادت خود ميداند، اسباب بدبختي و هلاكتي است كه خدا در صورت عصيان براي او خواسته است: «اَمْ حَسِبَ الَّذينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ اَنْ يَسْبِقُونا ساءَما يَحْكُمُونَ،» (4 / عنكبوت) و از عجيبترين آيات ايــن بــاب ايـن آيــه است كه خــدا ميفرمايــد: «وَ لِلّــهِ الْمَكْــرُ جَميعــا!» (42 / رعد) بنابراين جميع اين مكرها و مخالفتها و ظلمها و تعدياتي كه از مردم نسبت به دخالت مكر الهي در نتيجه اعمال (409) وظايف ديني انجام ميگيرد، و همچنين برخورد آنها با حوادثي كه باطن آنها را بروز ميدهد، مكر و املاء و خدعهاي است الهي، چه آن كه از حقوق بندگان بر خدا اين است كه آنها را به عاقبت امور و سرانجام افعال خود برساند، و خداوند هم آنها را به عاقبت اعمالشان ميرساند، و خداوند در كار خود پيروز است. همين مكر و املاء و استدراج وقتي كه به شيطان نسبت داده ميشود از اقسام كفر و معاصي ميگردد، و كشيدن به طرف آنها دعوت، وسوسه، وحي، نزوع اضلال است و حوادثي كه آدمي را به طرف آنها ميخواند زينت شيطان و وسايل و ريسمان شبكههاي اوست كه بدان بندگان را به دام ميافكند، چه آن كه شيطان با اين وسايل، بندگان الهي را اغواء نموده و با وسايلي كه در دست دارد آنها را گمراه مينمايد. و اما مرد مؤمني كه ايمان در قلبش رسوخ كرده و در موقع برخورد با حوادث جز از اوامر (410) تدبير و تقدير در نظام آفرينش الهي پيروي ننموده عبادت و اطاعت او را مينمايد، از كساني است كه مفهوم توفيق و ولايت الهيه و هدايت به معناي اخص يك نحو انطباقي بر وضع خاص او پيدا ميكند و خدا ميفرمايد: «وَ اللّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ،» (13 / آلعمران) و «وَ اللّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنينَ،» (68 / آلعمران) و «اَللّهُ وَلِيُّ الَّذينَ امَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ اِلَي النُّورِ،» (257 / بقره) و «يَهْديهِمْ رَبُّهُمْ بِايمانِهِمْ،» (9 / يونس) و «اَوْ مَنْ كـانَ مَـيْتا فَـأَحْـيَيْنهُ وَ جَـعَلْنا لَـهُ نُـورا يَـمْشي بِـه فِـي النّاسِ؟» (122 / انعام) و نام توفيق و ولايت و هدايت در جايي است كه اين امور به ذات مقدس الهي نسبت داده شود و اما در صورتي كه به ملائكه استناد داده شود نام آن تأييد است و خداوند ميفرمايــد: «اُولئِــكَ كَتَبَ فــي قُلُوبِهِــمُ الاْيمانَ وَ اَيَّدَهُمْ بِروُحٍ مِنْهُ!» (22 / مجادله) (1) 1- الميـــزان ج 7، ص 55. دخالت مكر الهي در نتيجه اعمال (411) مهلت كفار عامل بدبختي و ازدياد حجم گناه «وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذينَ كَفَرُوا اَنَّما نُمْلي لَهُمْ خَيْرٌ لاَِنْفُسِهِمْ اِنَّما نُمْلي لَهُمْ لِيَزْدادُوا اِثْما!» (178 / آل عمران) پس از آن كه خداوند پيغمبر خود را در مقابل شتابزدگي كه كفار در كفر خود داشتند تسليت داد و او را مطمئن كرد كه آنان همه تحت سيطره الهي بوده و در راهي ايشان را روان كرده است كه نتيجهاش حرمان و محروميت ابدي در آخرت ميباشد، كلام را به سوي خود كفار منعطف نموده و ميفرمايد كه اين مساعدتها و مهلت (412) تدبير و تقدير در نظام آفرينش دادنها نبايد موجب فرح و شادي ايشان شود چه آن كه اين نيست مگر براي آن كه هرچه بيشتر بر گناهانشان افزوده گردد و به دنبال آن عذاب مهين كه آميخته با ذلت و پستــي است در انتظارشــان ميباشد و تمام اين جريان به موجب ناموس تكميل است. «وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذينَ يَبْخَلُونَ بِما اتيهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا...،» (180 / آلعمران) چون خداوند در دو آيه قبل حالت مهلت داده شدن كفار را متذكر شده و نيز توجه داده كه اين مهلت براي زياد شدن حجم گناه ايشان است و خيلي روشن است كه اين حالت مربوط به بخل در مال و عدم انفاق در راه خداست چه آن كه تنها دلخوشي و مايه مباهات ايشان همان جمعآوري مال است لذا در اين جا روي سخن را به ايشان فرموده و ميگويد توجه داشته باشيد اين بخل براي شما شر است و از اين كه از مال «بِما اتيهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ،» تعبير فرموده براي اين است كه به مهلت كفار عامل بدبختي و ازدياد حجم گناه (413) علت سرزنش و رمز اين ملامت اشارهاي فرموده باشد و جمله «سَيُطَوَّقُونَ» در حقيقت علتاست براي شر بودن بخل.(1) 1- الميـــــــــزان ج 7، ص 134. (414) تدبير و تقدير در نظام آفرينش
