کتابخانه:حج و عمره در آیینه عترت

حج و عمره در آیینه عترت

مشخصات کتاب

200px
نویسنده	تالیف محمد محمدی ری شهری؛ تلخیص و بازنویسی علی رسولی.
زبان	فارسی
ناشر	نشرمشعر ‫
محل انتشارات	تهران
تاریخ نشر	۱۳۹۱

(خلاصه و بازنویسی کتاب حج و عمره در قرآن و حدیث)

ص: 1 اشاره ص: 2 ص: 3 ص: 4 ص: 5 ص: 6 ص: 7 ص: 8 ص: 9 ص: 10 ص: 11 دیباچه حج فریضه ای مهم است و ویژگی ها و ابعاد گوناگون فردی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی و. . . دارد. از جمله این دست آوردها، پالایش روح و پاک شدن از آلودگی های روحی و اخلاقی است. ره آورد دیگر سفر حج آشنایی با اماکن و آثار اسلامی مکه و مدینه، است. اهدافی که به آنها اشاره شد، در سایه آشنایی با معارف اهل بیت (ع) محقق می شود و انتقال این معارف بر عهده روحانیون کاروان ها است. مجموعه حاضر برای زمینه سازی جهت دستیابی به اهداف فوق تهیه گردیده است تا درگام اول، روحانیون و معین های کاروان های حج و عمره بر آگاهی های خود در این زمینه بیفزایند و آن گاه آن را به زائران حج و عمره منتقل نمایند. امیدواریم روحانیون محترم کاروان ها با مطالعه این مجموعه و همراه داشتن این اثر، از آغاز تا پایان سفر، در موقعیت های مختلف از احادیث معصومین (ع) برای آموزش مناسک، معرفی اماکن مقدس و تزکیه روحی زائران استفاده نمایند. ص: 12 در پایان از محقق محترم حجت الاسلام علی رسولی که در جمع آوری احادیث قصار معصومین (ع) جهت بهره گیری روحانیون کاروان ها تلاش کردند، تشکر می کنیم و توفیق همگان را از خداوند متعال خواستاریم. إنّه ولی التوفیق مرکز تحقیقات حج گروه اخلاق و اسرار ص: 13 مقدمه اسلام ارکانی دارد که بدون آن خیمه اسلام فرو می ریزد. یکی از این ارکان «حج» است. امام باقر (ع) فرمود: «بُنِی الاسلامُ علی خَمسهِ أشیاء: عَلی الصَّلاهِ والزَّکاهِ وَالصَّومِ والْحَجِّ وَالوِلایَهِ» (1)؛ «اسلام بر پنج پایه بنا شده است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت» . بنابراین کسی که با داشتن توانایی و از روی عمد حج نرود، رکنی از ارکان دین الهی خویش را نابود کرده و در نتیجه نمی توان وی را مسلمان حقیقی دانست. حج مهم ترین تجلی گاه دو اصل کلیت و دوام اسلام است و به همین دلیل از مبانی و ارکان مهم اسلام محسوب می شود. حج، اولین مرکز جهانی برای عبادت است: إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّهَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ * فِیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ (آل عمران: ٩6و ٩٧) ________________________________________ 1- اصول کافی، کلینی، ج 2، ص 1٨. ص: 14 خداوند در قرآن، شهر مکه را به دلیل قدمت تاریخی آن «بیت عتیق» (1)می خواند. از سوی دیگر، حج محور هدایت، و در قرآن کریم نیز محور بندگی جهانیان معرفی شده است. در پرتو توجه به کعبه، کار مردم سامان می گیرد و استوار می شود: ( جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَهَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنَّاسِ (مائده:٩٧) و این استواری نیست، مگر برای قسط و عدل الهی: ( . . . لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ ) (حدید:25 ازاین رو، امام صادق (ع) فرمود: «لایَزالُ الدّینُ قائِماً ما قامَتِ الکَعبَهُ» (2)؛ «همواره دین پروردگار، قائم و زنده است، مادامی که کعبه پابرجاست» . به یقین، قیام دین به وسیله مؤمنان خواهد بود؛ همچنان که قیام کعبه به قیام زائران آن است. ازاین رو برای آشناکردن زائران عزیز با آثار، اماکن و مناسک مربوط به خانه دوست، به جمع آوری کلمات قصار معصومین در این باره پرداختیم تا روحانیون کاروان ها با بهره گیری از آن بتوانند درباره حج تمتع و عمره مفرده، معارف اهل بیت (ع) را به زائران منتقل کنند. این اثر تلخیص کتاب «حج و عمره در قرآن و حدیث» ، تألیف حضرت آیت الله ری شهری می باشد که کوشیده ایم با دسته بندی جدیدی از کلمات قصار معصومین، اثر مختصری را برای استفاده روحانیون آماده کنیم. اگرچه متن بعضی احادیث از منابع اصلی نقل شده است، ولی بیشتر ترجمه براساس ترجمه کتاب آیت الله ری شهری است. ازاین رو، لازم می دانم از تلاش ایشان در تألیف این کتاب گران سنگ سپاسگزاری نمایم. علی رسولی ________________________________________ 1- ر. ک: حج: 2٩. 2- وسائل الشیعه، ج ٨، ص 14. ص: 15 فصل اوّل: آداب پیش از سفر حج اشاره ص: 16 ص: 17 ١. آمادگی الامام علی (ع) : إذا أرَدتُمُ الْحَجَّ فَتَقَدَّمُوا فی شِرَی الْحَوائج بِبَعضِ مایقَوّیکُم علَی السَّفَر، فإنّ الله َ عزّوجلّ یقول: وَ لَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّهً. (1) امام علی (ع) فرمود: هرگاه خواستید به حج بروید، ابتدا برخی از آنچه شما را در سفر، تقویت می کند، خریداری کنید؛ زیرا خداوند عزّوجلّ می فرماید: «اگر تصمیم به بیرون رفتن داشتند، برای آن، امکانات فراهم می کردند» . الامام الصادق (ع) لعیسی بن أبی منصورٍ: یا عیسی إنّی أُحِبُّ أنْ یَراکَ اللهُ عزّوجلّ فیما بَینَ الْحَجِّ إلَی الحَجِّ وأنت تَتَهَیّأُ لِلْحَجِّ. (2) امام صادق (ع) به عیسی بن ابی منصور فرمود: ای عیسی! دوست دارم که خداوند تو را در فاصله بین دو حج، در حال آماده شدن برای حج ببیند. الامام الصادق (ع) : مَن أرادَ الْحَجَّ فَتَهَیّأَ لَهُ فَحُرِمَه، فَبِذَنْبٍ حُرِمَه. (3) امام صادق (ع) فرمود: کسی که تصمیم به رفتن حج دارد و برای آن ________________________________________ 1- بحارالانوار، علامه مجلسی، ج 1، ص ٨6. 2- وسائل الشیعه، ج ٨، ص 1٠6. 3- المحاسن، ج 1، ص 14٨. ص: 18 آماده شده، ولی از آن محروم می شود، به خاطر گناهی از حج محروم شده است. ٢. اخلاص رسول الله (ص) : یَاتی عَلَی النَّاسِ زمانٌ یَکونُ فیهِ حَجُّ المُلوکِ نُزهَهً و حَجُّ الأغنیاءِ تِجارهً و حَجُّ الْمَساکینِ مَسألَهً. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: زمانی بر مردم خواهد آمد که زمام داران برای تفریح، ثروتمندان برای تجارت و فقیران برای نیازخواهی حج به جای آورند. عن أنَسِ ٍ: حَجَّ النّبی (ص) عَلی رَحْلٍ رَثٍّ وقَطیفَهٍ تُساوی أربعَهَ دَراهِمَ أولا تُساوی، ثمّ قال: أللَّهمَّ حَجَّهٌ لا ریاءَ فیها ولا سُمْعَهَ. (2) انس می گوید: پیامبر (ص) با وسایلی کهنه و قطیفه ای که چهار درهم می ارزید یا به آن هم نمی ارزید، حج انجام داد. سپس فرمود: خدایا! حجی است که در آن ریا و خودنمایی نیست. الامام الباقر (ع) : إنَّ النّبی (ص) حَمَلَ جَهازَه عَلی راحِلَتِهِ، قالَ: هذِهِ حَجَّهٌ لاریاءَ فیها وَلا سُمْعَهَ. (3) امام باقر (ع) فرمود: پیامبر اکرم (ص) ، بار و وسایل خود را بر روی مرکب نهاد و فرمود: این حجی است که در آن، ریا و خودنمایی نیست. الامام الصادق (ع) : اَلْحَجُّ حَجّانِ: حَجٌّ لِلّهِ وَحَجٌّ لِلنّاسِ، فمَنْ حَجَّ لِلّهِ کانَ ثَوابُه عَلَی اللهِ الجنّهَ ومَنْ حَجَّ لِلنّاسِ کان ثوابُه عَلَی النّاسِ یَومَ القِیامهِ. (4) ________________________________________ 1- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 452. 2- سنن ابن ماجه، ج2٠، ص ٩65. 3- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 12٠. 4- بحارالانوار، ج ٩٩، ص24. ص: 19 امام صادق (ع) فرمود: حج دو گونه است: حجی برای خدا و حجی برای مردم است. پس کسی که برای خداوند حج گزارد، خداوند پاداش او را بهشت قرار می دهد و کسی که برای مردم حج به جا آورد، در قیامت، پاداش او بر عهده مردم است. ٣. شتاب رسول الله (ص) : مَن أرادَ الْحَجَّ فَلْیتَعَجَّلْ. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس می خواهد به حج برود، پس بشتابد. رسول الله (ص) : عَجِّلُوا الْخُروجَ إلی مکَّهَ، فإنَّ أحدَکُم لایدری مایعرِضُ له مِن مَرَضٍ أو حاجهٍ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: برای مکه رفتن شتاب کنید؛ زیرا کسی نمی داند چه برایش پیش می آید؛ بیماری یا کاری. رسول الله (ص) : مَن أرادَ الْحَجَّ فلیتعجَّل، فانّه قَدْ یَمْرِضُ المَریضُ وتَضِلُّ الضالَّهُ وتَعرِضُ الحَاجهُ. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس می خواهد حج برود، پس بشتابد؛ چون شاید بیمار شود، راه گم کند یا کاری پیش آید. 4. آموختن مناسک حج رسول الله (ص) : تَعَلَّمُوا مَناسِکَکُم، فإنَّها مِنْ دینِکُم. (4) پیامبر خدا (ص) فرمود: مناسک خود را بیاموزید که جزو دین شماست. ________________________________________ 1- سنن ابی داوود، ج2، ص 141. 2- الفردوس، ج2، ص 56. 3- عوالی اللئالی، ج1، ص ٨6. 4- کنزالعمال، ج5، ص 2٠3. ص: 20 عَن ابنِ عُمَرَ: کانَ رسولُ اللهِ (ص) إذا کانَ قبلَ التَّرویهِ بِیوْمٍ خَطَبَ النّاسَ فَأخْبَرَهُم بِمَناسِکِهِم. (1) به نقل از ابن عمر: پیامبر خدا (ص) ، یک روز پیش از ترویه برای مردم سخن می گفت و آنها را از مناسکشان خبر می داد. الامام الباقر أو الامام الصادق (ع) : إنَّ الله أمَرَ إبراهیمَ بِبَناءِ الکَعبهِ و أنْ یَرفَعَ قَواعِدَها و یُرِیَ النَّاسَ مناسِکَهُم. (2) امام باقر یا امام صادق (ع) فرمود: خداوند عزوجل به ابراهیم (ع) فرمان داد که کعبه را بسازد و پایه های آن را بالا آورد و به مردم، مناسک و اعمالشان را نشان دهد. عَن زُرارهَ: قُلتُ لأبی عَبدِالله: جَعَلَنی اللهُ فِداکَ، أسألُکَ فِی الْحَجِّ مُنذُ أربعینَ عاماً فَتُفتینی! فَقالَ: یا زُرارهَ، بَیتٌ یحَجُّ قبلَ آدمَ بألفَی عامٍ، تریدُ أن تَفنی مسائلُه فی أرْبعینَ عاماً. (3) زراره می گوید: به امام صادق (ع) گفتم: فدایت شوم، چهل سال است که درباره حج از تو می پرسم و به من فتوا می دهی! فرمود: «ای زراره خانه ای که از دو هزار سال پیش از آدم (ع) ، حج و زیارت می شده می خواهی مسائل آن در چهل سال تمام شود. الامام الصادق (ع) : إنّما لَبَّی النَّبیُّ (ص) عَلَی الْبَیداءِ لِأنّ النَّاسَ لم یَکُونُوا یَعرفونَ التَّلبیهَ فأَحبَّ أنْ یُعَلِّمَهم کَیفَ التَّلبیهُ. (4) امام صادق (ع) فرمود: پیامبر خدا در صحرای بیدا لبیک گفت؛ زیرا مردم ________________________________________ 1- السنن الکبری، ج5، ص 1٨٠. 2- کافی، ج 4، ص 2٠5. 3- من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 51٩. 4- کافی، ج4، ص 334. ص: 21 لبیک گفتن را نمی دانستند. دوست داشت که چگونگی لبیک گویی را به آنها بیاموزد. رُوی عَن أبی حَنیفهَ النُّعمانِ بنِ ثابتٍ أنّه قالَ: لَوْلا جَعفرُ بنُ محُمَّدٍ ماعَلِمَ النَّاسُ مناسِکَ حَجِّهِم. (1) از نعمان بن ثابت، معروف به ابوحنیفه نقل شده که گفت: اگر جعفر بن محمّد (ع) نبود، مردم مناسک حج خود را نمی دانستند. 5. تهیه مال حلال رسول الله (ص) : مَنْ تَجَهَّزَ فی جَهازِهِ عَلَمٌ حرامٌ لَمْ یقبَلِ اللهُ مِنهُ الْحَجَّ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس خود را [برای سفر حج] آماده سازد و در وسایلش [حتی] پرچم حرامی باشد، خداوند حجش را نمی پذیرد. رسول الله (ص) : إذا حَجَّ الرَّجُلُ بمالٍ مِن غَیرِ حِلِّهِ فَقالَ: «لبّیک اللّهمَّ لبّیک» قال اللهُ: لا لبّیکَ ولا سَعدیکَ، هذا مَردودٌ عَلیکَ. (3) پیامبر (ص) فرمود: هرگاه کسی با مال غیر حلال به حج برود، چون «لبیک اللهم لبیک» بگوید، خداوند می فرماید: لا لبیک ولا سعدیک! این به خودت برمی گردد. الائمه (ع) : مَنْ حَجَّ بمالٍ حَرامٍ نُودِی عِندَ التَّلْبیهِ: لا لَبّیکَ عَبدی ولاسَعْدَیکَ. (4) هرکس با مال غیرحلال به حج برود، خداوند هنگام لبیک گفتنش می فرماید: چه لبیکی؟ ! و چه خوشامدی؟ ! ________________________________________ 1- من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 51٩. 2- المحاسن، ج 1، ص 1٧٠. 3- کنزالعمال، ج 5، ص24. 4- وسائل الشیعه، ج٨، ص 1٠2. ص: 22 الامام الصادق (ع) : أربعَهٌ لایَجُزنَ فی أرْبعٍ: الخِیانهُ والغُلولُ والسَّرِقهُ والرِّبا لایَجُزنَ فی حَجٍّ ولا عُمْرَهٍ ولا جِهادٍ ولا صَدَقَهٍ. (1) امام صادق (ع) فرمود: چهار چیز در چهار مورد جایز نیست: خیانت، اختلاس، دزدی و ربا؛ اینها در حج و عمره و جهاد و صدقه جایز نیستند. الامام الصادق (ع) : إذا اکتَسبَ الرَّجلُ مالاً مِن غَیرِ حِلِّه، ثُمَّ حَجَّ فَلَبَّی نُودِیَ: لا لبَّیک ولا سَعْدَیک وَإنْ کانَ مِنْ حِلِّه فَلَبَّی نُودِی: لبّیکَ وسَعْدَیکَ. (2) امام صادق (ع) فرمود: کسی که از راه غیرحلال مالی به دست آورد، پس حج برود و لبیک بگوید، ندا می رسد: «لا لبیکَ ولا سعدیکَ» و اگر از راه حلال باشد، ندا می رسد: «لبیک و سعدیک» . الامام الکاظم (ع) : إنّا أهلُ بیتٍ، حَجُّ صَرورَتِنا ومُهورُ نِسائِنا وأکفانُنا مِن طُهورِ أموالِنا. (3) امام کاظم (ع) فرمود: حج خاندان ما و مهریه زنانمان و کفن های ما از دارایی پاکیزه ماست. 6. ره توشه پاکیزه رسول الله (ص) : کُلُّ نَعیمٍ مَسئولٌ عَنهُ صاحِبُه، إلاّ ما کانَ فی غَزْوٍ أوْ حجٍّ. (4) پیامبر خدا (ص) می فرماید: هر صاحب نعمتی از آن نعمت، سؤال خواهد شد [که چگونه خرج کرده است] مگر آنچه در جهاد یا حج، مصرف ________________________________________ 1- کافی، ج 5، ص 124. 2- وسائل الشیعه. ، ج 12، ص 6٠. 3- من لایحضره الفقیه، ج1، ص 1٨٩. 4- بحارالانوار، ج٩٩، ص 15. ص: 23 شود. رسول الله (ص) : ما مِن نَفَقَهٍ أحَبُّ إلی اللهِ عزَّوجَلَّ مِنْ نفَقهِ قَصْدٍ ویُبغِضُ الإِسْرافَ إلاّ فی الْحَجِّ وَالعُمرهِ، فَرَحمَ اللهُ مُؤمناً کَسَبَ طَیّباً وأنفقَ مِن قَصدٍ، أوقَدَّمَ فَضْلاً. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: هیچ خرجی نزد خدای عزوجل، محبوب تر از میانه روی در خرج کردن نیست و خداوند از اسراف نفرت دارد؛ مگر در حج و عمره. پس رحمت خدا بر مؤمنی که مال پاکیزه به دست آورد و به میانه روی خرج کند، یا نیکی و احسان را پیش فرستد. الامام الصادق (ع) : کانَ عَلیُّ بنُ الْحسینِ (ع) إذا سافَرَ إلَی الحَجِّ والعُمرهِ تَزَوَّدَ مِنْ أطیَبِ الزَّادِ، مِنَ اللَّوزِ والسُّکَّرِ والسَّویقِ المُحَمَّصِ والمُحَلّی. (2) امام صادق (ع) فرمود: هرگاه امام زین العابدین (ع) برای حج و عمره به سفر مکه می رفت، از بهترین ره توشه ها با خود برمی داشت؛ از بادام، شکر و قاووت های ترش و شیرین. ٧. خواندن دعا هنگام خروج الامام الصادق (ع) : إذا خَرَجْتَ مِن بَیتِکَ تُریدُ الحَجَّ وَالعُمرهَ إن شَاءالله فَادعُ دُعاءَ الفَرَجِ وهو: لا إلهَ الاَّ اللهُ الحلیمُ الکریمُ، لااله الاّالله العَلیُّ العَظیمُ، سُبحانَ اللهِ رَبِّ السَّماواتِ السَّبعِ ورَبِّ الأرَضینَ السَّبعِ وَ ربِّ الْعَرشِ العَظیمِ، وَالحَمدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمین. (3) امام صادق (ع) فرمود: هرگاه از خانه ات به قصد سفر حج و عمره بیرون ________________________________________ 1- وسائل الشیعه، ج 12، ص 6٠. 2- کافی، ج٨، ص 3٠3. 3- کافی، ج4، ص 2٨4. ص: 24 می روی، دعای فرج را بخوان که چنین است: هیچ خدایی جز خدای بردبار بزرگوار نیست. هیچ خدایی جز خدای والا و بزرگ نیست. منزه است خدای آسمان های هفتگانه و زمین های هفتگانه و پروردگار عرش بزرگ! و ستایش، مخصوص پروردگار جهانیان است. ص: 25 فصل دوّم: اهمیت عمره وحج اشاره ص: 26 ص: 27 ١. فضیلت عمره اشاره رسول الله (ص) : إنَّ العُمرَهَ الحَجُّ الأصْغَرُ. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: عمره، حج اصغر است. رسول الله (ص ) : الحَجَّهُ ثَوابُها الجَنَّهُ وَالعُمرَهُ کَفّارَهٌ لِکُلِّ ذَنبٍ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: پاداش حج بهشت است و عمره، کفاره هرگناهی است. رسول الله (ص) : العُمرَهُ إلَی العُمرَهِ کَفّارَهٌ لِما بَینَهُما. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: عمره تا عمره دیگر، کفاره [گناهانِ] میان آن دو عمره است. رسول الله (ص) : العُمرَهُ مِنَ الحَجِّ بِمَنزِلَهِ الرَّأسِ مِنَ الجَسَدِ وبِمَنزلَهِ الزَّکاهِ مِنَ الصِّیامِ. (4) پیامبر خدا (ص) فرمود: عمره نسبت به حج، همچو جایگاه سر است به پیکر و همچو زکات [فطره] است به روزه. ________________________________________ 1- کنزالعمال، ج 5، ص ٨4٨. 2- کافی، ج 4، ص 253. 3- دعائم الاسلام، ج 1، ص 2٩4. 4- کنزالعمال، ج 5، ص114. ص: 28 الصادق (ع) : السَّنَهُ اثناعَشَرَ شَهراً، یُعْتَمَرُ لِکُلِّ شَهرٍ عُمرَه ٌ. (1) امام صادق (ع) فرمود: سال دوازده ماه است، برای هر ماه یک عمره انجام می شود. الف) عمره در ماه رجب رسول الله (ص) : أفضَلُ العُمرَهِ عُمرَهُ رَجَبٍ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: برترین عمره، عمره رجب است. عنهم (ع) : إنَّ العُمرَهَ فی رَجَبٍ تَلِی الحَجَّ فی الفَضلِ. (3) از امامان معصوم (ع) روایت شده: عمره ماه رجب، در فضیلت، پس از حج است. الامام الصادق (ع) : المُعتمِرُ یَعتَمِرُ فی أیِّ شُهورِ السَّنَهِ شاءَ وأفضلُ العُمرهِ عمرهُ رجبٍ. (4) امام صادق (ع) فرمود: عمره گزار، در هر یک از ماه های سال می تواند عمره انجام دهد و برترین عمره، عمره ماه رجب است. الامام الصادق (ع) - انّه سُئِلَ: أی العُمرَهِ أفضَلُ، عُمرهٌ فی رَجَبٍ، أو عُمرهٌ فی شهرِ رمضانَ؟ -: لا بَل عُمرهٌ فی شهرِ رجبٍ أفضلُ. (5) امام صادق (ع) - هنگامی که پرسیده شد: کدام عمره، برتر است؟ عمره در ماه رجب یا عمره در ماه رمضان؟ - فرمود: نه، بلکه عمره در ماه رجب بافضیلت تر است. ________________________________________ 1- وسائل الشیعه، ج1٠، ص245. 2- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 331. 3- وسائل الشیعه، ج 1٠، ص 241. 4- کافی، ج4، ص 536. 5- من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 453. ص: 29 الامام الصادق (ع) : إذا أحرَمتَ وعلیکَ مِن رَجَبٍ یَومٌ ولَیلهٌ فَعُمرتُکَ رَجَبیَّهٌ. (1) امام صادق (ع) فرمود: اگر احرام بستی و از ماه رجب هنوز یک شبانه روز باقی است، عمره تو رجبیه است. ب) عمره گزاردن در ماه مبارک رمضان عَن حمّادِ بنِ عثُمانَ: کان أبو عَبدِالله (ع) إذا أرادَ العُمرَهَ إنتَظَرَ إلی صَبیحَهِ ثَلاثٍ وعشرینَ مِنْ شَهرِ رَمضانَ ثُمَّ یخرُجُ مُهِّلاً فی ذلکَ الیومِ. (2) حماد بن عثمان می گوید: هرگاه امام صادق (ع) می خواست به عمره برود، منتظر صبح روز بیست وسوم ماه رمضان می شد، آن گاه همان روز، احرام بسته، بیرون می رفت. عن وَلید بنِ صبیحٍ: قُلتُ لأبی عَبدِالله (ع) : بَلَغَنا أنَّ عُمرهً فی شَهرِ رمضانَ تَعْدِلُ حَجَّهً، فقالَ: إنَّما کان ذلکَ فی إمرأهٍ وَعَدَها رسولُ اللهِ (ص) فقال لها: إعْتَمِری فی شهرِ رمضانَ فَهِی لکِ حَجَّهٌ. (3) ولید بن صبیح می گوید: به امام صادق (ع) گفتم: به ما چنین رسیده که عمره در ماه رمضان با حج برابر است، فرمود: «این، در مورد زنی است که پیامبر خدا به او وعده داد و فرمود: در ماه رمضان، عمره بگزار، که برای تو یک حج است. عن علی بنِ حدیدٍ: کَتبتُ إلی أبی جعفرٍ (ع) : أسأَلُهُ عَنِ الخُروجِ فی عُمرَهِ شهرِ رمضانَ أفضَلُ أو اُقیمُ حَتَّی ینقَضِی الشَّهرُ واُتِمَّ صَومی؟ کَتبَ إلی ________________________________________ 1- من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 454. 2- کافی، ج 4، ص536. 3- کافی، ج4، ص 54٨. ص: 30 عُمرَهُ شهرِ رمضانَ أفضَلُ یرحَمُکَ الله. (1) علی بن حدید می گوید: به امام جواد (ع) نوشتم: برای عمره ماه رمضان بیرون شوم برتر است یا آنکه صبر کنم تا ماه تمام شود و همه روزه هایم را بگیرم؟ حضرت نوشتند: عمره ماه رمضان برتر است. خدای رحمتت کند. ٢. وجوب حج و شرایط آن اشاره الإمام علی (ع) : فَرَضَ عَلیکُم حَجَّ بَیتِهِ الحرامِ الَّذی جَعلَه قِبلَهً لِلأنامِ. . . فَرَضَ حقَّهُ وأوجَبَ حَجَّهُ وکَتَبَ علیکم وِفادَتَهُ، فقال سبحانه: وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ . (2) امام علی (ع) فرمود: خداوند حج خانه خویش را بر شما واجب کرده است؛ خانه ای که آن را قبله مردم قرار داده. . . حق آن را فریضه و حج آن را واجب کرده و زیارتش را بر شما نوشته [لازم دانسته] است. خداوند سبحان در قرآن می فرماید: «برای خداست، به عهده مردم، حج خانه خدا؛ هرکس که بتواند راهی بدان بیابد و هر که کفر ورزد، همانا خداوند از جهانیان بی نیاز است» . الإمام الباقر (ع) : بُنِی الإسلامُ عَلی خَمسهِ أشیاءَ: عَلَی الصَّلاه والزَّکاهِ والحَجِّ والصَّومِ والوِلایهِ. (3) امام باقر (ع) فرمود: اسلام بر پنج چیز استوار شده است: بر نماز، زکات، حج، روزه و ولایت. ________________________________________ 1- وسائل الشیعه، ج 1٠، ص242. 2- نهج البلاغه، خطبه 1. 3- کافی، ج 4، ص 62. ص: 31 عن عُمَرَ بنِ اُذَینَه قال: سَألتُه عن قولِ الله عزّوجلّ: وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَهَ لِلَّهِ، قال: یعنی بِتمامِهما أداءَهما واتِّقاءَ مایتَّقی المُحرِمُ فیهما. (1) عمر بن اذینه می گوید: از امام صادق (ع) درباره این سخن خداوند پرسیدم: حج و عمره را برای خدا تمام کنید، فرمود: مقصود از تمامیت این دو، انجام آنها و پرهیز از هر چیزی است که محرم در این دو، از آن پرهیز می کند. الف) حکمت و فلسفه حج الامام علی (ع) : وفَرضَ عَلیکُم حَجَّ بَیتهِ الْحرامِ عَلامَهً لِتَواضُعِهم لِعَظمَتِه وَإذعانِهم لِعزَّتِه وَاخْتارَ مِنْ خَلقِه سُمَّاعاً أجابُوا إلیه دَعوَته و صَدَّقوا کَلِمَتَهُ وَ وَقَفوا مَواقِفَ أنبیائه و تشَبَّهوا بمَلائِکَتِهِ المُطیفین بِعَرشِهِ. (2) امام علی (ع) فرمود: خدای سبحان، حج را نشانه تواضع مردم در پیشگاه عظمتش و [نشانه] پذیرش آنها نسبت به شکوهش قرار داده است و از بندگان خویش، شنوایانی را برگزیده که دعوت او را لبیک گفته و سخن او را پذیرفته اند و در جایگاه های پیام آوران او ایستاده اند و شبیه فرشتگانی شده اند که برگرد عرش خدا در طواف اند. فاطمه (س) : فَرضَ اللهُ الایمانَ تَطهیراً مِنَ الشِّرکِ. . . والْحَجَّ تَسنِیهً لِلدّینِ. (3) حضرت فاطمه (س) فرمود: خداوند، ایمان را برای پاک شدن از شرک. . . و حج را به خاطر جلوه بخشی دین واجب کرده است. عن أبانِ بنِ عثمانَ: عمَّن أخبَرَه عن الإمامِ الباقِر (ع) قالَ: قُلتُ لَه: لِمَ سُمِّی ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 264. 2- نهج البلاغه، خطبه 1. 3- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 224. ص: 32 الحَجُّ حَجّاً؟ قالَ: حجَّ فلانٌ: أی أفلحَ فلانٌ. (1) ابان بن عثمان می گوید: با یک واسطه، از امام باقر (ع) پرسیدم: چرا به حج، حج گفته می شود؟ فرمود: فلانی حج کرد، یعنی رستگار شد. الإمام الباقر (ع) : فی قولِ الله عزّوجلّ: لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ قال: الْعفوَ. (2) امام باقر (ع) فرمود: منظور از منافع در آیه «تا شاهد منافعی برای خودشان باشند» ، عفو است. الامام الصادق (ع) : . . . وهذا بیتٌ اِستَعبدَ اللهُ بِهِ خَلقَه لِیَختَبِرَ طاعَتَهُم فی اتیانِهِ، فَحَثَّهُم علی تَعظیمِهِ و زیارَتِهِ وجَعَلَهُ مَحَلَّ أنبیائِهِ وقبلَهً لِلمُصَلّینَ إلیه. . . . (3) امام صادق (ع) فرمود: این خانه ای است که خداوند به وسیله آن، بندگانش را به پرستش خود فراخوانده است تا در انجام آن، میزان طاعتش را بیازماید. ازاین رو، بندگان را به بزرگ داشت و زیارت آن تشویق کرده و آن را جایگاه پیامبران و قبله گاه نمازگزاران قرار داده است. الإمام الصادق (ع) : لایَزالُ الدّینُ قائماً ماقامتِ الْکَعبهُ. (4) امام صادق (ع) فرمود: «تا وقتی کعبه برپاست دین هم برپاست» . ب) فضیلت حج رسول الله (ص) : الحَجُّ جِهادُ الضَّعیفِ. (5) پیامبر خدا (ص) فرمود: حج، جهاد هر ناتوان است. ________________________________________ 1- علل الشرایع، ص 411. 2- تفسیر طبری، ج 1٠، ص 14٧. 3- کافی، ج 4، ص 1٩٧. 4- کافی، ج4، ص 2٧1. 5- کافی، ج4، ص 25٩. ص: 33 رسول الله (ص) : لَحَجَّهٌ مَقبولَهٌ خیرٌ من عِشرینَ صلاهً نافِلَهً وَمَن طافَ بهذا البیتِ طَوافاً أحْصَی فیهِ اُسبوعَهُ وأحسَنَ رَکعَتَیهِ غَفَرَ اللهُ لَهُ. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: به حقیقت، یک حج پذیرفته بهتر از بیست نماز مستحب است و هرکس این خانه را طواف کند و هفت شوطش را بشمارد و دو رکعت آن را نیکو بجا آورد، خداوند او را می آمرزد. رسول الله (ص) : النَّفَقَهُ فی الحَجِّ کالنَّفَقَهِ فی سَبیل اللهِ بِسَبعمِائَهِ ضِعفٍ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: انفاق در حج، هفتصد برابرِ انفاق در راه خدا پاداش دارد. الامام الصادق (ع) : ما سَبیلٌ مِن سُبُلِ اللهِ أفضَلَ مِنَ الحَجِّ إلا رَجُلٌ یَخرُجُ بِسَیفِهِ فیُجاهِدُ فی سَبیلِ اللهِ حَتَّی یُستَشهَدَ. (3) امام صادق (ع) فرمود: هیچ راهی از راه های خدا، برتر از حج نیست، مگر آنکه کسی با شمشیر قیام کند و در راه خدا بجنگد تا به شهادت برسد. ج) پاداش حج رسول الله (ص ) : لیس لِلحَجَّهِ المَبرورَهِ ثوابٌ الاّ الجَنَّهَ (4). پیامبر خدا (ص) فرمود: پاداش حج نیکو، جز بهشت نیست. رسول الله (ص) : ما سَبَّحَ الحاجُّ مِن تَسبیحَهٍ ولا هَلَّلَ مِن تَهلیلهٍ ولا کبَّرَ مِنْ تَکبیرهٍ إلاّ بُشِّرَ بها تَبشیرهً. (5) پیامبر خدا (ص) فرمود: حج گزار، هیچ تسبیح و تکبیری نمی گوید، مگر آنکه به سبب آن بشارتی به او داده می شود. ________________________________________ 1- بحارالانوار، ج 6٨، ص 333. 2- کنزالعمال، ج 5، ص 1٠. 3- دعائم الاسلام، ج 1، ص 2٩3. 4- کنزالعمال، ج 5، ص 113. 5- کنزالعمال، ج 5، ص 114. ص: 34 رسول الله (ص) : الحاجُّ ثَلاثهٌ: فَأفضَلُهم نَصیباً رَجلٌ غُفِرَ لَهُ ذنبُه ماتَقدَّمَ مِنْه وما تأخَّرَ ووَقاهُ اللهُ عَذابَ الْقبرِ وَأمّا الَّذی یَلیهِ فرجلٌ غُفِرَ لَه ذَنبُه ماتَقَدَّمَ مِنه ویَستأنِفُ الْعَملَ فیما بَقِیَ مِن عُمرِه وأمَّا الَّذی یَلیهِ فرَجُلٌ حُفِظَ فی أهلِه ومالِه. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: حاجیان سه گونه اند و بیشترین بهره، از آنِ کسی است که گناهان گذشته و آینده اش بخشوده شود و خداوند، از عذاب قبر نگاهش دارد. پس از او، کسی است که گناهان گذشته اش آمرزیده شود و باید برای باقی مانده عمرش، عمل از سرگیرد. پس از او کسی است که تنها خانواده و مالش حفظ می شوند. رسول الله (ص) : عندَما نَظَرَ إلی قِطارِ جمالِ الحَجیجِ: لاتَرفَعُ خُفّاً الاّ کُتِبَتْ لَهُم حَسَنَهٌ، ولا تَضَعُ الاّ مُحِیَتْ عَنهم سَیّئهٌ وإذا قَضَوا مناسِکَهم قیلَ لهم: بَنَیتُم بِناءً فَلا تَهدِموهُ، کُفِیتُم مامضی فأحسِنوا فیما تَستقْبِلونَ. (2) پیامبر خدا (ص) هنگامی که به کاروان شترهای حاجیان نگاه کرد، فرمود: هیچ گامی برنمی دارند، مگر آنکه برایشان حسنه نوشته شود و هیچ گامی نمی گذارند، مگر آنکه گناهی از آنها محو می شود و هرگاه اعمال حج خود را به پایان برند، به آنها گفته می شود: بنایی ساختید، پس ویرانش نکنید. گناهان گذشته شما بخشوده شد، برای آینده کار نیک انجام دهید. ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 262. 2- جعفریات، ص 66. ص: 35 الامام الصادق (ع) : إنَّ العَبدَ المؤمِنَ حینَ یَخرُجُ مِن بیتِهِ حاجّاً لایَخطُو خُطوَهً ولا تَخْطُو بِهِ راحِلَتُهُ إلاّ کَتَبَ اللهُ لَهُ بها حَسَنَهً ومَحا عنه سَیئَهً وَرَفَعَ لَهُ بِها دَرَجَهً. (1) امام صادق (ع) فرمود: بنده مؤمن وقتی به قصد حج از خانه اش بیرون می آید، خود و مرکبش گامی برنمی دارند، مگر اینکه خداوند حسنه ای برای او می نویسد و گناهی را از او محو می کند و درجه ای برایش می افزاید. الامام الصادق (ع) : الحُجّاجُ یَصدُرونَ علی ثلاثَهِ أصنافٍ: صِنفٌ یُعتَقُ مِنَ النّار وصنِفٌ یَخرُجُ مِنْ ذنوبِهِ کَهَیئهِ یومٍ وَلَدتهُ اُمُّهُ وصِنفٌ یُحفَظُ فی أهلِهِ ومالِهِ، فذاکَ أدنی مایرجِعُ بِهِ الحاجُّ. (2) امام صادق (ع) فرمود: حاجیان سه گونه از حج بازمی گردند: یک گروه از آتش نجات می یابند؛ گروهی از گناهانشان پاک می شوند، مانند روزی که از مادر زاده شده اند و گروهی هم تنها خانواده و مالشان حفظ می شود. این کمترین چیزی است که حج گزار، آن را با خود می آورد. د) هزینه در راه حج رسول الله (ص) : النَّفَقَهُ فِی الحَجِّ کَالنَّفَقَهِ فی سَبیلِ اللهِ سَبعمِائَهِ ضِعفٍ. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: انفاق در حج، هفتصد برابر انفاق در راه خدا پاداش دارد. الإمام علی (ع) : - فی حَدیثِ الأربَعمِائَه: . . . دِرهَمٌ ینفِقُه الرَّجُلُ فی الحَجِّ ________________________________________ 1- بحارالانوار، ج ٩6، ص 315. 2- کافی، ج 4، ص 253. 3- الجامع الصغیر، ج 2، ص 1٨1. ص: 36 یعدِلُ ألفَ دِرهَمٍ. (1) امام علی (ع) - در حدیث چهارصد موعظه - فرمود: یک درهم که کسی در راه حج خرج کند، برابر با هزار درهم است. الإمام الصادق (ع) : دِرهَمٌ فی الحَجِّ أفضَلُ مِن ألفَی ألفٍ فیما سِوی ذلِکَ مِن سَبیلِ اللهِ. (2) امام صادق (ع) فرمود: یک درهم در حج، برتر از دو میلیون درهم در غیر آن است که در راه خدا داده شود. الإمام الصادق (ع) : دِرهمٌ تُنفِقُهُ فی الحجِّ أفضلُ مِن عشرینَ ألفَ درهمٍ تُنفِقُها فی حقٍّ. (3) امام صادق (ع) فرمود: یک درهم که در راه حج خرج می کنی، برتر از بیست هزار درهم است که در راه حق انفاق می کنی. الإمام الصادق (ع) : مَن أنفَقَ درهماً فی الحجِّ کان خیراً له من مائهِ ألفِ درهمٍ یُنفِقُها فی حقٍّ. (4) امام صادق (ع) فرمود: کسی که در راه حج یک درهم خرج کند، برای او بهتر از صد هزار درهم است که در راه حق انفاق کند. ه) قرض برای حج جاءَنی سدیرُ الصَّیرَفی فَقالَ: إنَّ أبا عبداللهِ یقرَأُ عَلَیکَ السَّلامَ ویقولُ لَکَ: مالَکَ لاتَحُجُّ؟ ! اِستَقرِض و حُجَّ. (5) ________________________________________ 1- تحف العقول، ص 11٧. 2- تهذیب الاحکام، ج 5، ص 22. 3- کافی، ج 4، ص 255. 4- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 15. 5- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 15. ص: 37 [عقبه می گوید]: سدیر صیرفی، نزد من آمد و گفت: امام صادق (ع) به تو سلام می رساند و به تو می فرماید: چرا حج نمی روی؟ ! قرض کن و به حج برو. عن معاویهَ بنِ وَهَبٍ عَن غیرِ واحدٍ: قُلتُ لأبی عبدالله (ع) : إنّی رجلٌ ذو دَینٍ، أفَأتدینُ وأحُجُّ؟ فقال: نَعَم، هُو أقْضَی لِلدِّین. (1) از معاویه بن وهب با سندهای متعدد: به امام صادق (ع) گفتم: من مردی بدهکارم. آیا وام بگیرم و به حج بروم؟ ! فرمود: آری! حج، بهتر قرض را ادا می کند. و) دشواری حج عن عبدالله بن یحیی الکاهلِی: سَمِعتُ أبا عبداللهِ یقولُ ویذکُرُ الحَجَّ، فَقالَ: قالَ رَسولُ اللهِ: هُوَ أحدُ الجِهادَینِ وَما مِنْ مَلِک ولا سُوقَهٍ یصِلُ إلَی الحَجِّ إلاَّ بِمَشَقَّهٍ؛ فی تَغییرِ مَطعَمٍ أو مَشرَبٍ أو ریحٍ أو شَمسٍ لایستَطیعُ رَدَّها وذلِکَ قَولُهُ وَ تَحْمِلُ أَثْقالَکُمْ إِلی بَلَدٍ لَمْ تَکُونُوا بالِغِیهِ إِلاَّ بِشِقِّ الْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ. (2) عبدالله بن یحیی کاهلی می گوید: از امام صادق (ع) شنیدم که از حج یاد می کرد و فرمود: پیامبر خدا (ص) فرمود: حج، یکی از دو جهاد است. نه شاه و نه رعیت، جز با رنج و زحمت به حج نمی توانند رسید؛ جایگاه غذا و آبخوری و نیز آب و هوا تغییر می کند و کسی را یارای جلوگیری از آن نیست و این است سخن خداوند که: «بارهایتان را به شهری ________________________________________ 1- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 236. 2- کافی، ج 4، ص 253. ص: 38 می برند که جز با رنجوری جان ها، توان رسیدن به آن را ندارید. به قطع پروردگارتان، دلسوز و مهربان است» . ز) پاداش کسی که در احرام بمیرد عن ابن عباس: انّ رجلاً أوْقَصَتْهُ راحِلَتُه وهو مُحرِمٌ، فماتَ، فقالَ رَسولُ الله (ص) : إغْسِلوهُ بماءٍ وسِدرٍ وکَفِّنوهُ فی ثوبَیهِ ولا تُخَمِّروا رأسَه ولاوَجْهَهُ، فإنّه یبعَثُ یومَ القیامهِ مُلَبّیاً. (1) ابن عباس می گوید: مرکب مرد مُحرمی او را به زمین زد و [در اثر شکستن گردن،] مُرد. پیامبر خدا (ص) فرمود: او را با آب و سدر غسل دهید و در همان لباس احرامش کفن کنید و سر و صورتش را نپوشانید. همانا او روز قیامت لبیک گویان برانگیخته می شود. رسول الله (ص) : مَن ماتَ مُحرِماً حُشِرَ مُلَبِّیاً. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس در حال احرام بمیرد، لبیک گو برانگیخته می شود. رسول الله (ص) : مَن ماتَ فی هذا الوَجهِ مِن حاجٍّ أو مُعتَمِرٍ لم یعرَض و لم یحاسَب وقیلَ لَهُ: اُدخُلِ الجَنَّهَ. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: کسی که در این مسیر [راه کعبه] بمیرد، به حج آمده باشد یا به عمره، او را برای حساب به محشر نمی آورند و به او گفته می شود: وارد بهشت شو. الإمام الصادق (ع) : مَن ماتَ فی طریقِ مکّهَ، ذاهِباً أو جائیاً، أمِنَ مِنَ الفَزَعِ ________________________________________ 1- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 2٧2. 2- تاریخ بغداد، ج 3، ص 33٨. 3- سنن الدار قطنی، ج 2، ص 2٩٨. ص: 39 الأکبرِ یومَ القیامَهِ. (1)حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 2٧2. (2)حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 2٧2. (3) امام صادق (ع) فرمود: کسی که در مسیر مکه بمیرد، چه در رفتن و چه در بازگشت، از هول عظیم روز قیامت ایمن خواهد بود. الإمام الصادق (ع) : الحجُّ والعُمرَهُ سُوقانِ مِن أسواقِ الآخِرَهِ والعامِلُ بِهما فی جِوارِ الله، إنْ أدْرکَ مایأمُلُ غَفَرَ اللهُ لَهُ وانْ قَصُرَ بهِ أجلُهُ وَقَعَ أجرُهُ عَلَی اللهِ. (4) امام صادق (ع) فرمود: حج و عمره، دو بازار از بازارهای آخرتند و گذارنده آنها در پناه خداست. اگر به آنچه می خواهد برسد، خدا او را می آمرزد و اگر پیش از آن اجلش در رسد، پاداشش برعهده خداست. ح) آثار حج یک - خیر دنیا و آخرت رسول الله (ص) : مَن أرادَ الدُّنیا والآخِرَهَ فَلیَؤمَّ هذَا البَیتَ، فَما أتاهُ عَبدٌ یَسأَلُ اللهَ دُنیا إلاّ أعطاهُ اللهُ مِنها ولایَسألُهُ آخِرَهً إلاَّ ادَّخَرَ لَهُ مِنها. (5) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس دنیا و آخرت می خواهد، آهنگ این خانه کند که بنده ای بدان روی نیاورده و از خدا دنیا را نخواسته مگر آنکه خداوند از آن، به او داده است و آخرت را از او نخواسته، جز آنکه از آن برایش اندوخته است. ________________________________________ 1- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 2- ٧ 3- . 4- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 2٧2. 5- کافی، ج 4، ص 252. ص: 40 دو - طهارت رسول الله (ص) : حُجُّوا، فانَّ الْحَجَّ یَغْسِلُ الذُّنوبَ کما یَغْسِلُ الماءَ الدَّرَنَ. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: به حج خانه خدا بروید؛ زیرا حج گناهان را می شوید؛ همچنان که آب، چرک را. رسول الله (ص) : تابِعُوا بَینَ الحَجِّ والعُمرهِ، فإنَّهما یَنفیانِ الْفَقرَ والذُّنوبَ کَما یَنفی الکِیرُ خَبَثَ الحَدیدِ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: پیوسته حج و عمره گزارید؛ چراکه این دو، فقر و گناهان را از بین می برد؛ آن گونه که کوره آهنگری، زنگارِ آهن را می بَرَد. رسول الله (ص) : مَن حَجَّ للهِ، فَلَمْ یَرفَثْ و لَمْ یَفْسُقْ، رَجَعَ کیومٍ وَلَدتهُ أمُّهُ. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: کسی که حج گزارد و [در حال احرام]، آمیزش و گناه نکند، گناهان گذشته اش بخشوده می شود. رسول الله (ص) : مَن خَرَجَ حاجّاً یُریدُ وجهَ اللهِ فقد غَفَرَ الله لَهُ ماتَقَدَّمَ مِن ذَنْبِه وما تأخَّرَ وشُفِّعَ فیمَن دَعا لَهُ. (4) پیامبر خدا (ص) فرمود: کسی که به قصد حج به راه افتد و جز خدا نیتی نداشته باشد، به یقین خداوند عزوجل گناهان گذشته و آینده اش را می بخشاید و شفاعت او را درباره کسی که دعایش کند، می پذیرد. ________________________________________ 1- کنزالعمال، ج 5، ص 1٠. 2- کافی، ج 4، ص 255. 3- حلیه الاولیاء، ج ٧، ص 143. 4- حلیه الاولیاء، ج ٧، ص235. ص: 41 رسول الله (ص) : اللّهمَّ اغفِر لِلْحاجِّ ولِمَنِ اسْتَغفَرَ لَهُ الحاجُّ. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: خدایا! حج گزار و کسی را که حج گزار برای او آمرزش می طلبد، بیامرز. سه - ثروت و سلامتی رسول الله (ص) : حُجُّوا لَن تَفتَقِروا (2). پیامبر خدا (ص) فرمود: حج کنید که هرگز نیازمند نمی شوید. رسول الله (ص ) : الحَجُّ والعُمرَهُ یَنفیانِ الفَقرَ، کما یَنفِی الکِیرُ خَبَثَ الحَدید. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: حج و عمره فقر را می زداید؛ همان گونه که کوره آهنگری، زنگار آهن را می زداید. رسول الله (ص) : حُجُّوا تَستَغنَوا. (4) پیامبر خدا (ص) فرمود: حج کنید که بی نیاز می شوید. الامام زین العابدین (ع) : حُجُّوا وَاعتَمِروا تَصِحَّ أبدانُکُم وتَتَّسِعَ أرزاقُکُم وتُکفَونَ مَؤوناتِ عِیالِکُم. (5) امام زین العابدین (ع) فرمود: حج و عمره بروید تا تندرست شوید و روزی های تان وسعت یابد و مخارج خانواده شما تأمین شود. عن إسحاق بن عمّار: قُلتُ لأبی عبداللهِ: إنّی قدوَطَّنتُ نفسی علی لُزومِ الحَجِّ کُلَّ عامٍ بِنَفسی، أو برَجُلٍ مِن أهلِ بَیتی بِمالی. فقالَ: ________________________________________ 1- حلیه الاولیاء، ج ٧، ص 235. 2- الجعفریات، ص 65. 3- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 2٨2. 4- المحاسن، ج 2، ص ٧٩. 5- کافی، ج 4، ص 252. ص: 42 و قَد عَزَمتَ عَلی ذلکَ؟ قُلتُ نعم، قالَ: إن فَعَلتَ ذلکَ فَأبشر بِکَثرهِ الْمالِ. (1) اسحاق بن عمار می گوید: به امام صادق (ع) گفتم: من خود را آماده کرده ام که هر سال، خود یا کسی از خانواده ام با مال من به حج برود. فرمود: آیا بر این کار مصمم هستی؟ گفتم: آری! فرمود: اگر چنین کنی، مژده باد که مالت زیاد خواهد شد. چهار - نور الامام الصادق (ع) : الحاجُّ لایَزالُ عَلیه نورُ الحَجِّ ما لَم یُلِمَّ بِذَنبٍ. (2) امام صادق (ع) فرمود: حج گزار تا خود را به گناهی نیالوده، نورانیت حج با اوست. الإمام الصادق (ع) : ضَمانُ الحاجِّ المؤمِنِ عَلَی اللهِ، إن ماتَ فی سَفَرِهِ أدخَلَهُ الجَنَّهَ وإن رَدَّهُ إلی أهلِهِ لَم یُکتَب عَلَیهِ ذَنبٌ بَعدَ وُصولِهِ إلی أهلِهِ إلی مُنتَهی سَبعینَ لَیلَهً. (3) امام صادق (ع) فرمود: ضمانت حج گزار با ایمان، بر خداست. اگر در سفرش بمیرد، او را وارد بهشت می کند و اگر او را به خانواده اش بازگرداند، پس از رسیدن به خانواده تا سپری شدن هفتاد شب، گناهی برای او نوشته نمی شود. پنج - میهمان خدا الإمام الصادق (ع) : إنَّ ضَیفَ اللهِ عزَّوجلَّ رَجُلٌ حَجَّ واعتَمَرَ، فَهُوَ ضَیفُ ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 252. 2- کافی، ج 4، ص 252. 3- دعائم الإسلام، ج 1، ص 2٩4. ص: 43 اللهِ حَتّی یَرجِعَ إلی مَنزِلِهِ. (1) امام صادق (ع) فرمود: میهمان خداوند کسی است که به حج و عمره برود؛ تا او به خانه اش برگردد میهمان خداست. الإمام الصادق (ع) - بِعَرَفَهَ -: اللّهُمَّ. . . أنا ضَیفُک فَاجعَل قِرای اللَّیلَهَ، الجَنَّهَ. (2) امام صادق (ع) - در عرفات - فرمود: خدایا! من میهمان توام، پس بهره ام را در این شب، بهشت قرار بده. الإمام الصادق (ع) : - عِندَما سَألَهُ سائلٌ: لِمَ کُرِهَ الصِّیامُ فی أیامِ التَّشریقِ؟ - لأنّ القومَ زُوّارُ اللهِ وَهُم أضْیافُه وفی ضِیافَتِهِ ولا ینبَغی لِلضَّیفِ أنْ یصُومَ عِندَ مَن زارَهُ وأضافَهُ. (3) امام صادق (ع) در پاسخ کسی که از ایشان پرسید: چرا روزه در ایام تشریق مکروه است؟ فرمود: زیرا این گروه، زائران خدا و در میهمانی اویند و سزاوار نیست که میهمان نزد کسی که به زیارتش رفته و او را میهمان کرده است، روزه بگیرد. شش - حاجی در پناه خداوند رسول الله (ص) : الحاجُّ فی ضَمانِ اللهِ عزّوجلّ مُقبلاً ومُدبراً، فإنْ أصابَهُ فی سَفرِهِ تَعَبٌ أوْ نَصَبٌ غُفِرَ له بذلک سیِّئاتُه وکانَ لَهُ بِکُلِّ قَدَمٍ یَرفَعُه ألفُ درجهٍ فی الجنّهِ وبکلِّ قَطرَهٍ تُصیبُهُ مِن مَطَرٍ أجرُ شهیدٍ. (4) ________________________________________ 1- الخصال، ج 1، ص 12٧. 2- اقبال الاعمال، ج 2، ص 155. 3- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 34. 4- کنزالعمال، ج 5، ص 14. ص: 44 پیامبر خدا (ص) فرمود: حج گزار چه در رفتن و چه در بازگشتن، در ضمانت خداست. پس اگر در سفرش به او رنج یا خستگی برسد به خاطر آن، گناهانش آمرزیده می شود و در برابر هر گامی که برمی دارد، هزار درجه در بهشت بالا می رود و مقابل هر قطره بارانی که به او ببارد، پاداش یک شهید دارد. الإمام الصادق (ع) : الحَجُّ والعُمرَهُ سوقان مِن أسواقِ الآخرَهِ، اللاّزِمُ لَهُما فی ضَمانِ اللهِ إن أبقاهُ أدّاهُ إلی عِیالِهِ وإن أماتَهُ أدخَلَهُ الجَنَّهَ. (1) امام صادق (ع) فرمود: حج و عمره، دو بازار از بازارهای آخرتند؛ کسی که پیوسته به حج و عمره می رود، در ضمانت خداست. اگر او را باقی بدارد، به خانواده اش می رساند و اگر او را بمیراند، وارد بهشتش می کند. الامام الصادق (ع) : الحاجُّ والمُعتَمِرُ فی ضَمانِ اللهِ، فإنْ ماتَ متوَّجِّهاً غَفَرَ اللهُ لَهُ ذنوبَه وإنْ ماتَ مُحرِماً بَعَثَهُ اللهُ مُلبّیاً وإنْ ماتَ بأحَدِ الحرمَیْنِ بَعثه اللهُ مِنَ الآمِنینَ وإنْ ماتَ مُنصَرِفاً غَفَرَ اللهُ لَهُ جَمیعَ ذُنوبِهِ. (2) امام صادق (ع) فرمود: حج گزار و عمره گزار، در ضمانت خدایند. اگر در راه رفتن به حج بمیرد، خداوند گناهانش را می آمرزد و اگر در حال احرام بمیرد، خداوند او را لبیک گوی برمی انگیزاند و اگر در یکی از دو حرم [خانه خدا و حرم پیامبر (ص)] بمیرد، خداوند او را در زمره ایمن شدگان [از عذاب] محشور می کند و اگر در بازگشت بمیرد، خداوند همه گناهانش را می آمرزد. ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 255. 2- کافی، ج 4، ص 256. ص: 45 ط) پیآمد ترک حج یک - هلاکت قال رسول الله (ص ) : لَوتَرکَ النّاسُ الحَجَّ عاماً واحِداً مانوظِروا. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: اگر یک سال همه مردم، حج رفتن را ترک کنند، به آنها مهلت داده نخواهد شد [و کیفر می شوند]. قال رسول الله (ص) : إذا تَرکَتْ اُمَّتی هذَا البَیتَ أن تَؤُمَّهُ لَم تُناظَر. (2) هرگاه امتم، قصد آمدن به زیارت خانه خدا را ترک کنند، به آنان مهلت داده نخواهد شد. الإمام الباقر (ع) : کانَ فی وَصیَّهِ أمیرِالْمؤمنینَ لاتَترُکوا حَجَّ بَیتِ رَبِّکُم فَتَهلِکوا. (3) امام باقر (ع) فرمود: در وصیت امیرمؤمنان (ع) چنین آمده بود: حج خانه پروردگارتان را ترک نکنید که هلاک خواهید شد. الإمام الصادق (ع) : لیس فی تَرکِ الحَجِّ خَیرَهٌ. (4) امام صادق (ع) فرمود: در ترک حج، هیچ خیری نیست. الإمام الصادق (ع) : إنَّ اللهَ لَیدفَعُ بِمَن یَحُجُّ مِن شیعَتِنا عَمَّن لایحُجُّ ولَو أجمَعوا عَلی تَرکِ الحَجِّ لَهَلَکوا. (5) امام صادق (ع) فرمود: همانا خداوند به سبب شیعیانی از ما که حج ________________________________________ 1- جامع الأحادیث قمی، ص 113. 2- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 22. 3- ثواب الاعمال، ص 2٨1. 4- کافی، ج 4، ص 2٧٠. 5- کافی، ج 2، ص 451. ص: 46 می گزارند، [عذاب را] از آنها که حج نمی کنند، دفع می کند. اگر همه بر ترک حج همدستی کنند، هلاک می شوند. دو - کفر رسول الله (ص) فی وَصیَّتِهِ لِعَلیٍ ّ: یا عَلِیُّ، کَفَرَ بِاللهِ العَظیمِ مِن هذِهِ الامَّهِ عَشَرَهٌ: . . . و مَن وَجَدَ سَعَهً فَماتَ و لم یَحُجَّ. (1) پیامبر خدا (ص) در وصیتش به علی (ع) فرمود: ای علی! از این امت ده گروه به خداوند، کافر شده اند: . . . و کسانی که توانگرند و بی آنکه به حج رفته باشند، از دنیا می روند. رسول الله (ص) : مَن مَلَکَ زاداً وراحلَهً تُبَلِّغُهُ إلی بَیتِ اللهِ ولَم یَحُجَّ فَلا علیه أن یَموتَ یَهودیّاً أو نَصرانیّاً وذلکَ أنَّ اللهَ یَقولُ فی کِتابِهِ: (وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس ره توشه و مرکبی داشته باشد که او را به خانه خدا برساند، ولی حج نرود، فرقی نیست که یهودی بمیرد یا نصرانی (مسلمان نمی میرد) . این، بدان جهت است که خداوند در قرآن می فرماید: «برای خدا برعهده مردم است که هرکس می تواند، حج خانه خدا کند» . رسول الله (ص) : مَن لم یمنَعهُ عَنِ الحَجِّ حاجَهٌ ظاهرهٌ أو سُلطانٌ جائرٌ أو مَرَضٌ حابسٌ، فَماتَ ولَم یَحُجَّ فَلیَمُتْ إن شاءَ یَهودیّاً وإن شاءَ نَصرانِیاً. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: کسی که حاجتی آشکار یا حاکمی ستمگر یا بیماری بازدارنده ای او را از حج باز ندارد، ولی بی آنکه حج انجام دهد از دنیا برود، می خواهد یهودی بمیرد یا نصرانی! ________________________________________ 1- بحارالانوار، ج ٩3، ص 6٠. 2- کنزالعمال، ج 5، ص 22. 3- کافی، ج 4، ص 26٨. ص: 47 سه - ترک دستور اسلام الإمام الصادق (ع) : إذا قَدَرَ الرَّجُلُ عَلی ما یحُجُّ بِهِ ثُمَّ دَفَعَ ذلکَ عَنهُ ولیسَ لَهُ شُغلٌ یَعذِرُهُ بِهِ، فَقد تَرَک شریعَهً مِن شرائِعِ الإسلامِ. (1) امام صادق (ع) فرمود: هرکس توان حج رفتن داشته باشد، ولی نرود، بی آنکه کاری داشته باشد که عذر او به حساب آید، به یقین دستوری از دستورهای اسلام را ترک کرده است. الامام الصادق (ع) : أنَّهُ سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ یُسَوِّفُ الحَجَّ لایمنَعُهُ مِنهُ إلا تجارَهٌ تشغَلُهُ أو دَینٌ لَهُ، فقال: لاعُذرَ لَهُ، لَیسَ یَنبَغی لَهُ أن یُسَوِّفَ الحَجَّ، فَإن مات فقد تَرَکَ شریعَهً مِن شَرائعِ الإسلامِ. (2) امام صادق (ع) - آن گاه که از ایشان درباره مردی پرسیدند که حج رفتن را به تأخیر می اندازد و جز تجارتی که او را مشغول ساخته، یا قرضی که دارد، چیزی مانع رفتن او نیست - فرمود: بهانه اش را نمی پذیرم؛ سزاوار نیست که حج را تأخیر بیندازد [و امروز و فردا کند]. پس اگر بمیرد، قطعاً یکی از دستورهای اسلام را ترک کرده است. الإمام الکاظم (ع) : فی قولِهِ تعالی: هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَ-رِینَ أَعْمالاً إنَّهُمُ الّذینَ یتمادَونَ بِحَجِّ الإسلامِ ویسَوِّفونَهُ. (3) امام کاظم (ع) در تفسیر آیه «آیا به شما خبر دهیم که زیان کارترین افراد، چه کسانی هستند؟» فرمود: آنها کسانی اند که حج واجب را به تأخیر می اندازند و امروز و فردا می کنند [تا از دست برود]. ________________________________________ 1- تهذیب الاحکام، ج 5، ص 1٨. 2- دعائم الاسلام، ج 1، ص 2٨٨. 3- عوالی اللئالی، ج2، ص ٨6. ص: 48 ی) حج گزاری پیامبران . . . سُئِلَ أبو جَعفرٍ عن البَیتِ: أکانَ یحَجُّ إلیهِ قَبلَ أن یبعَثَ النَّبِی؟ قالَ: نَعَم، لایعلَمون أنَّ النّاسَ قدکانوا یحُجّونَ ونُخبِرُکُم أنَّ آدَمَ ونوحاً وسلیمانَ قدحَجُّوا البَیتَ بالجِنِّ والإنسِ والطَّیرِ وَلَقَد حَجَّهُ موسی عَلی جَمَلٍ أحمَرَ. (1) از امام باقر (ع) سؤال شد: آیا پیش از بعثت پیامبر (ص) ، خانه خدا زیارت می شد؟ فرمود: آری! نمی دانند که مردم، پیش تر هم حج می گزاردند و ما به شما خبر می دهیم که آدم، نوح و سلیمان، با جن و انس و پرندگان، حج خانه خدا کرده اند. موسی سوار بر شتری سرخ مو حج گزارد، [در حالی که می گفت: لبیک، لبیک!]. الامام الباقر (ع) : إنَّ سلیمانَ بنَ داوودَ (ع) حَجَّ البَیتَ فی الجنِّ والإنسِ والطَّیرِ والرّیاحِ وَکَسَا البَیتَ القُباطِی. (2) امام باقر (ع) فرمود: سلیمان بن داوود (ع) همراه جن و انس و پرندگان و بادها، خانه خدا را حج کرد و بر کعبه، قباطی (3)پوشاند. الإمام الصادق (ع) : لمَّا أفاضَ آدمُ مِن مِنا تَلَقَّتْهُ الملائکهُ، فقالوا: یا آدمُ، بُرَّ حّجُّکَ، أما إنَّهُ قَد حَجَجْنا هَذا الْبیتَ قبلَ أنْ تَحُجَّهُ بِألفَی عامٍ. (4) امام صادق (ع) فرمود: چون آدم (ع) از منا کوچ کرد، فرشتگانی به استقبال او آمدند و گفتند: ای آدم! حجّت قبول! ما دو هزار سال پیش از حج تو، این خانه را زیارت کرده ایم [حج گزارده ایم]. ________________________________________ 1- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 44. 2- بحارالانوار، ج 14، ص ٧5. 3- نوعی پارچه سفید و نازک مصری. 4- کافی، ج 4، ص 1٩4. ص: 49 فصل سوم: مناسک حج وعمره اشاره ص: 50 ص: 51 اعمال و مناسک این سفر معنوی از دو بخش عمره و حج تشکیل شده است. به دلیل همسان بودن بعضی اعمال و مناسک در حج و عمره این موارد فقط یکبار مطرح می شود مانند طواف، نماز طواف و سعی بین صفا و مروه که هم در حج مطرح است و هم در عمره. ١. احرام و حکمت آن اشاره الامام الباقر (ع) : عِندَما سُئِلَ: هَل یدخُلُ الرَّجُلُ مَکَّهَ بغیرِ إحرامٍ؟ لا، إلاّ مَریضٌ أو مَن بِهِ بَطَنٌ. (1) امام باقر (ع) هنگامی که از ایشان پرسیده شد: آیا کسی می تواند بدون احرام وارد مکه شود؟ فرمود: نه، مگر بیمار یا کسی که دل درد [ناراحتی در شکمش] دارد. الامام الصادق (ع) : حَرَّمَ الله المَسجِدَ لِعِلَّهِ الکَعبهِ وحَرَّمَ الحَرَمَ لِعِلَّهِ المَسجدِ وَوَجَبَ الإحرامُ لِعِلَّهِ الحَرَمِ. (2) امام صادق (ع) فرمود: خداوند مسجدالحرام را به خاطر کعبه، حرام قرار داد و حرم را به خاطر مسجدالحرام، حرام و احرام به خاطر حرم، واجب شد. ________________________________________ 1- من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 3٧٩. 2- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 66. ص: 52 الامام الکاظم (ع) : مَن کانَ مِن مَکَّهَ علی مَسیرَهِ عَشَرَهِ أمیالٍ لم یَدْخُلها إلاّ بِإحْرامٍ. (1) امام کاظم (ع) فرمود: هرکس از مکه به اندازه ده میل فاصله دارد، جز با احرام، وارد آن نشود. الامام الرضا (ع) : فَإن قیلَ: فَلِمَ اُمِروا بِالإحرام؟ قیلَ لأن یَخشَعوا قَبلَ دُخولِهِم حَرَمَ الله وأمنَهُ ولئِلاّ یَلهُوا وَیَشتَغِلوا بِشَیءٍ مِن اُمورِ الدُّنیا ولَذّاتِها وَیَکونوا صَابرینَ فیما هُم فیهِ قاصِدینَ نَحوَهُ مُقبلینَ عَلَیهِ بکُلِّیتهِم. (2) امام رضا (ع) فرمود: همانا مردم، مأمور شده اند که احرام ببندند، تا پیش از ورود به حرم امن خداوند خشوع پیدا کنند و به چیزی از کارهای دنیا و زینت ها و لذّت های آن، سرگرم و مشغول نباشند و در راه آنچه به سوی آن آمده اند، شکیبا باشند و با همه وجودشان رو به خانه خدا آورند. الف) محل احرام عَنْ ابنِ عبّاس: إنّ النّبی وَقَّتَ لأهْلِ المَدینَهِ ذَاالحُلَیفَهِ ولأهْلِ الشّامِ الجُحْفَهَ ولأهْلِ نَجْدٍ قَرنَ المَنازِلِ ولأهْلِ الیمَنِ یلَمْلَمَ. هُنَّ لَهُنَّ ولِمَن أتی عَلَیهِنَّ مِنْ غَیرِهِنَّ مِمَّنْ أرادَ الْحَجَّ والعُمرَهَ وَمَنْ کانَ دُونَ ذلکَ فَمِنْ حَیثُ أنْشَأ حتَّی أهلُ مکَّهَ مِن مَکَّهَ. (3) ابن عباس می گوید: پیامبر خدا (ص) برای اهل مدینه، «ذو الحُلَیفه» و برای ________________________________________ 1- وسائل الشیعه، ج ٩، ص 6٨. 2- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 3٠4. 3- صحیح بخاری، ج 2، ص 554. ص: 53 شامیان، «جُحفه» و برای اهل نجد، «قرن المنازل» و برای اهل یمن، «یلملم» را میقات قرار داد. این میقات ها برای آنها و کسانی هستند که بر این مکان ها وارد می شوند و هر کس که از اینها به مکه نزدیک تر باشد، از هر جا که حرکت کند، [همان جا میقات او خواهد بود] حتی اهل مکه [میقات آنها] از مکه است. الإمام الصادق (ع) : الإحرامُ مِن مَواقیتَ خَمْسَهٍ وَقَّتَها رَسولُ اللهِ (ص) لاینبَغی لِحاجٍّ ولا لِمُعتَمِرٍ أنْ یُحرِمَ قَبْلَها ولا بَعدَها. . . ولا ینبَغی لأحَدٍ أنْ یرغَبَ عَنْ مَواقیتِ رَسولِ اللهِ (ص) . (1) امام صادق (ع) فرمود: احرام از میقات های پنج گانه است که پیامبر خدا (ص) تعیین کرده است. سزاوار نیست که حج گزار و عمره گزار پیش از آنها یا پس از آنها احرام ببندد. . . و سزاوار نیست کسی از میقات های پیامبر خدا (ص) روی گرداند. ب) غسل احرام الامام الصّادقِ (ع) : إذَا انتَهَیتَ إلی العَقیقِ مِن قِبَلِ العِراقِ. . . وَأنتَ تُریدُ الإحرامَ إن شاءَاللهُ فَانْتَفِ إبطَیکَ. . . ثُمَّ استَکْ وَاغْتَسِلْ. . . . (2) امام صادق (ع) فرمود: وقتی از سوی عراق به «عقیق» یا به یکی از میقات ها رسیدی و به خواست خداوند خواستی احرام ببندی، موهای زیر بغلت را بزدای. . . سپس مسواک بزن و غسل کن. الامام الصادق (ع) : إنَّ الغُسْلَ فی أرْبَعَهَ عَشَر مَوْطِناً: غُسْلُ المَیِّتِ وغُسلُ الجُنُبِ، . . . والعِیدینِ ویَومِ عرفهَ وغُسلِ الإحرامِ وَدخولِ الکَعبهِ وَدخولِ ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 31٩. 2- کافی، ج 4، ص 326. ص: 54 المَدینهِ وَدخولِ الحرمِ، والزِّیارهِ و. . . . (1) امام صادق (ع) فرمود: غسل در چهارده جا ثابت شده است: غسل میت، غسل جنب، غسل مس میت، غسل جمعه، غسل عید فطر و عید قربان، غسل روز عید عرفه، غسل احرام و غسل هنگام دخول در خانه کعبه و غسل هنگام دخول در مدینه و غسل هنگام دخول در حرم مکه و غسل زیارت و. . . . ج) لباس احرام الامام الصّادقُ (ع ) : . . . وأنتَ تُریدُ الإحرامَ. . . وَاغْتَسِلْ وَألْبِسْ ثَوبَیکَ، وَلْیکُنْ فِراغُکَ مِنْ ذلکَ إن شاءَاللهُ عندَ زوالِ الشَّمسِ. (2) امام صادق (ع) فرمود: هنگامی که خواستی احرام ببندی. . . غسل کن و دو جامه احرام را بپوش و چنان کن که فارغ شدنت از اینها، هنگام ظهر باشد. عَنْ بَعضِهِم (ع) قال: أحْرمَ رَسولُ الله (ص) فی ثَوبَی کُرْسُفٍ. (3) یکی از ائمه (ع) فرمود: پیغمبر اکرم (ص) در دو لباس پنبه ای محرم شد. [یعنی سفید]. عَن الحُسَینِ بنِ المُختار قال: قُلْتُ لأبی عَبدِالله (ع) . یحرِمُ الرَّجُلُ بالثَوبِ الأسوَدِ؟ قالَ: لا یحرِمُ فی الثّوبِ الأسْوَدِ ولا یکَفَّنُ بِهِ المَیتُ. (4) از امام صادق (ع) پرسیده شد: آیا می شود در لباس سیاه احرام بست؟ ________________________________________ 1- الخصال، ج 2، ص 2٧1. 2- من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 3٠٧. 3- وسائل الشیعه، ج 12، ص 35٩. 4- وسائل الشیعه، ج 12، ص 36. ص: 55 حضرت فرمود: با لباس سیاه احرام نبندند و میت با لباس سیاه کفن نمی شود. الامام الرّضا (ع) : إذا بَلَغْتَ المِیقات فَاغْتَسِلْ أو تَوَضَّأ وَألبِسْ ثیابَکَ. . . . (1) امام رضا (ع) فرمود: هنگامی که به میقات رسیدی غسل کن یا وضو بگیر و لباس احرام بپوش. . . . د) نیت احرام قالَ سیدُ السّاجدین زینُ العابدین لِشِبْلی: فَحینَ تَنَظَّفْتَ وأحْرَمْتَ وعَقَدْتَ الْحَجَّ نَوَیتَ أنّکَ تَنَظَّفْتَ بِنُورَهِ التَّوبهِ الخالصهِ لِلّهِ تعالی. (2) حضرت امام سجاد (ع) به شبلی فرمود: آیا هنگامی که نظافت می کردی و احرام می بستی و عقد حج می بستی، نیت کردی که نظافت کردی به نور توبه خالصانه برای خداوند متعال؟ ! الامام الصادق (ع) : فإذا بَلَغْتَ فَاغتسِلْ وَألبِسْ ثَوبیَ الإحرامِ. . . فأحْمَدِ اللهَ وَأثْنِ عَلیهِ وَصَلِّ عَلَی النَّبیِّ (ص) ثُمّ تَقولُ: أللّهمَّ إنّی اُریدُ ما أمَرْتَ بِهِ مِنَ التَّمتُّعِ بالعُمرهِ إلَی الْحَجِّ عَلی کتابکَ وَسنّهِ نبیِّکَ صَلواتُکَ علیه وآلِه، فإنْ عَرَضَ لی عارضٌ یَحْبِسُنی فَحِلَّنی حَیثُ حَبَسْتَنی لِقَدَرِک الّذی قَدَّرْتَ علیّ. . . . (3) امام صادق (ع) فرمود: هنگامی که به میقات رسیدی غسل کن و دو لباس احرامت را بپوش. . . سپس حمد خداوند سبحان را به زبان آور و بر پیغمبراکرم (ص) درود فرست و ثنا بگو بر او و بعد از آن بگو: خدایا من ________________________________________ 1- فقه الرضا، ص 26. 2- مستدرک الوسائل، ج 1٠، ص 166. 3- الهدایه، صص 54 - 56. ص: 56 من اراده کردم آنچه را که تو امر کردی از حج بر اساس قرآنت و سنت پیغمبرت که درود و سلامت بر او و خاندانش باد، پس خدایا اگر عارض و مانعی برایم پیش آید، تو خودت آن را برطرف کن، همان طور که آن مانع در نامه عمل من مقدَر بود. . . . ه) تلبیه اشاره عَن خُزَیمَهَ بنِ ثابتٍ: إنّ النّبی (ص) : کَانَ إذا فَرَغَ مِن تَلبِیهٍ سَألَ اللهَ رِضوانَه ومَغفِرَتَه وَاسْتَعاذَ بِرَحمتِهِ مِنَ النّارِ. (1) خزیمه بن ثابت می گوید: هرگاه پیامبر اکرم (ص) از لبیک گویی فارغ می شد، از خداوند عزوجل رضوان و آمرزش می طلبید و از آتش دوزخ به رحمتش پناه می برد. عَن أبانَ، عَمَّن أخْبَرَهُ، عَنِ الإمام الباقِر (ع) : قُلْتُ لَهُ لِمَ سُمِّیتِ التَّلبیهُ تَلْبیهً؟ قالَ: إجابهً، أجابَ موسی (ع) ربَّهُ. (2) به نقل از أبان، از کسی که برای او چنین روایت کرد: به امام باقر (ع) گفتم: چرا به لبیک گویی «تلبیه» می گویند؟ حضرت (ع) فرمود: به خاطر اینکه کلمه اجابت است، موسی (ع) پروردگارش را چنین جواب داد. عَن سلیمانِ بنِ جَعفرٍ: سألتُ أبا الْحسنِ (ع) عَنِ التَّلبیهِ وعِلَّتِها، فقال: إنّ النّاسَ إذا أحرَموا ناداهُم اللهُ عزَّوجلَّ، فَقالَ: عِبادی وَإمائی، لَاُحَرِّمنَّکُم عَلی النّارِ کَما أحْرَمْتُم لی، فَقولُهم: «لَبَّیکَ أللّهُمَّ لبَّیک» ، إجابهٌ لِلّهِ عزّوجلّ عَلی نِدائه لَهُم. (3) ________________________________________ 1- السنن الکبری، ج 5، ص ٧2. 2- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 315. 3- من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 1٩6. ص: 57 سلیمان بن جعفر می گوید: از امام رضا (ع) درباره لبیک گفتن و علت آن پرسیدم. فرمود: وقتی مردم احرام بندند، خداوند متعال ندای شان می دهد و می گوید: ای بندگان و کنیزان من! شما را بر آتش حرام خواهم کرد، آن گونه که شما به خاطر من احرام بستید. آن گاه مردم در مقابل اجابت خداوند سبحان که آنها را ندا داد، می گویند: «لبیک، ای خدا، لبیک» . یک- ثواب تلبیه و تکرار آن رسول الله (ص) : ما مِن حاجٍّ یَضحَی مُلَبِّیاً حَتّی تَزولَ الشَّمسُ، إلاّ غابَت ذُنوبُهُ مَعَها. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: هیچ حج گزاری نیست که روز را به لبیک گفتن به سرآورد مگر آنکه همراه غروب خورشید، گناهانش پنهان می شود. رسول الله (ص) : مَن أضحی یَوماً مُلَبِّیاً حَتّی تَغرُبَ الشَّمسُ غَرَبَت بِذُنوبِهِ، فَعادَ کَما وَلَدتهُ اُمُّهُ. (2) رسول خدا (ص) فرمود: کسی که یک روز تا غروب آفتاب، لبیک بگوید، گناهانش از بین می رود و همچون زمانی می شود که مادرش او را به دنیا آورده است. رسول الله (ص) : ما مِن مُلَبٍّ یُلَبّی إلاّ لَبَّی ماعَن یَمینِهِ وشِمالِهِ مِن حَجَرٍ أو شَجرٍ أو مَدَرٍ، حَتّی تَنقَطعَ الأرضُ مِن هاهُنا وهاهُنا. (3) رسول خدا (ص) فرمود: هیچ لبیک گویی نیست، مگر آنکه آنچه از سنگ و ________________________________________ 1- من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 222. 2- السنن الکبری، ج 5، ص 6٧. 3- سنن ابن ماجه، ج 2، ص ٩٧4. ص: 58 درخت و کلوخ در چپ و راست اوست تا آنجا که چشم کار می کند [همصدا با او] لبیک می گوید. رسول الله (ص) : مَن لَبَّی فی إحرامِهِ سَبعینَ مَرَّهً إیماناً وَاحْتِساباً، أشهَدَ اللهُ لَهُ ألفَ مَلَکٍ بِبَراءَهٍ مِنَ النّارِ وبَراءَهٍ مِنَ النِّفاقِ. (1) رسول خدا (ص) فرمود: کسی که در احرامش، از روی ایمان و امید [به پاداش خداوند] هفتاد بار لبیک بگوید، خداوند، هزار هزار فرشته را شاهد می گیرد که او را از دوزخ و نفاق، رهایی داده است. الإمام علی (ع) : ما مِن مُهِلٍّ یَهِلُّ بالتَّلبِیهِ إلاّ أهَلَّ مَن عَن یَمینِهِ مِن شَیءٍ إلی مَقطَعِ التُّرابِ ومَن عَن یَسارِهِ إلی مَقطَعِ التُّرابِ وقالَ لَهُ المَلکانِ: أبشِر یا عبدَاللهِ وما یُبَشِّرُ اللهُ عَبداً إلاّ بِالجَنَّهِ. (2) امام علی (ع) فرمود: هیچ لبیک گویی نیست، مگر آنکه هر چه در سمت راست و سمت چپ او در چشم انداز اوست، [همصدا با او] لبیک می گوید و دو فرشته به او می گویند: مژده باد بر تو ای بنده خدا! و خداوند هیچ بنده ای را جز به بهشت، مژده نمی دهد. عَن مُحمَّدِ بن المُنکَدِر: إنَّ النَّبِی کان یکثِرُ مِنَ التَّلبِیهِ. (3) محمد بن منکدر می گوید: پیامبر (ص) ، لبیک را بسیار تکرار می کرد. الامام الصّادقُ (ع) : إذا أحرَمتَ مِن مَسجِدِ الشَّجَرهِ فَاِن کُنتَ ماشِیاً لَبَّیتَ مِن مَکانِکَ مِنَ المَسجِد تَقولُ: «لَبَّیک أللّهُمَّ لَبّیکَ، لبّیکَ لاشریکَ لکَ لبّیکَ، لَبَّیکَ ذا المَعارجِ لَبَّیکَ، لَبَّیکَ بِحَجَّهٍ تَمامُها عَلَیکَ» واجْهَر بِها کُلَّما ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 33٧. 2- من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 2٠3. 3- کتاب الأم، ج 2، ص 15٧. ص: 59 رَکِبتَ، کُلَّما نَزَلتَ، وکُلَّما هَبَطتَ وادِیاً، أو عَلَوتَ أکَمَهً، أو لَقیتَ راکِباً، وبِالأسحارِ. (1) امام صادق (ع) فرمود: هرگاه از مسجد شجره احرام بستی، اگر پیاده ای از همان جا که در مسجد هستی، لبّیک بگو. و چنین می گویی: لبیک! ای خدا! لبیک! لبیک! تو شریکی نداری، لبیک! لبیک، ای صاحب والایی ها! لبیک! لبیک، با حجی که اتمام آن برعهده توست. و هرگاه سوار یا پیاده شدی، و هرگاه به دشتی سرازیر شدی یا بر فراز تپه ای برآمدی یا سواره ای دیدی و هنگام سحر، لبیک را آشکارا بگو. دو - بلند لبیک گفتن رسول الله (ص) : أتانِی جَبرئیلُ فَقالَ: إنَّ اللهَ یأمُرُکَ أن تَأمُرَ أصحابَک أنْ یَرفَعوا أصواتَهُم بِالتَّلبِیَهِ فَإنَّها شِعارُ الحَجِّ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: جبرئیل نزد من آمد و گفت: خداوند به تو دستور می دهد که به یارانت فرمان دهی صداهایشان را به لبیک گفتن بلند سازند؛ زیرا لبیک، شعار حج است. الامام الصادق (ع) : إن کُنتَ ماشِیاً فَاجهَر بِإهلالِکَ وتَلبِیتِکَ مِنَ المَسجِدِ وإن کُنتَ راکِباً فإذا عَلَت بِکَ راحِلَتُکَ البَیداءَ. (3) امام صادق (ع) فرمود: اگر پیاده بودی، صدایت را به «لا إله إلاّ الله» و لبیک گفتن از مسجد [شجره] بلند کن و اگر سواره بودی، وقتی مرکبت تو را به بیابان بیداء رساند. ________________________________________ 1- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 321. 2- کنز العمال، ج 5، ص 31. 3- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 325. ص: 60 سه - قطع لبیک الامام الصادق (ع) : المُتَمتِّعُ إذا نَظَرَ إلی بُیوتِ مَکَّهَ قَطَعَ التَّلبِیَهَ. (1) امام صادق (ع) فرمود: حج گزار در عمره تمتّع هنگامی که چشمش به خانه های مکه افتاد تلبیه گفتن را قطع کند. الامام الصادق (ع) : إذا دَخلتَ مَکّهَ وأنتَ مُتَمتِّعٌ فَنَظَرتَ إلی بُیوتِ مَکَّهَ فَاقطَعِ التَّلبِیَهَ وحَدُّ بُیوتِ مَکّهَ الَّتی کانَت قَبلَ الْیومِ عَقَبَهُ المَدَنِیّینَ وإنَّ النّاسَ قَد أحدَثوا بِمکّهَ ما لَم یَکُن، فَاقطَعِ التَّلبِیهَ وعَلَیکَ بِالتَّکبیرِ والتَّهلیلِ والتَّحمیدِ والثَّناءِ عَلَی اللهِ بِمَا استَطَعتَ. (2) امام صادق (ع) فرمود: هرگاه در عمره تمتع وارد مکه شدی، چون به خانه های مکّه نگاه انداختی، لبیک گفتن را قطع کن. حد خانه های مکّه پیش از امروز، عقبه اهل مدینه بود؛ ولی مردم در مکه بناهایی پدید آوردند که پیشتر نبود. پس لبیک را قطع کن و تا می توانی تکبیر و تهلیل [لاإله إلاّ الله] بگو و خدا را حمد و ثنا بگو. ٢. طواف و نماز طواف رسول الله (ص) : زَینُ الکَعبَهِ الطَّوافُ. (3) إنَّ اللهَ یُباهی بِالطّائِفینَ. (4) پیامبر خدا (ص) فرمود: طواف، زینت کعبه است. رسول الله (ص) : پیامبر خدا (ص) فرمود: خداوند به طواف کنندگان، افتخار می کند. ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 3٩٩. 2- کافی، ج 4، ص 3٩٩. 3- جامع الاحادیث للقمّی، ص ٨5. 4- تاریخ بغداد، ج 5، ص 36٩. ص: 61 رسول الله (ص) : ینزِلُ الله کُلَّ یومٍ عِشرینَ ومِائَهَ رَحمَهٍ، سِتّون مِنها لِلطَّوّافینَ وأربَعونَ لِلعاکِفینَ حَولَ البَیتِ وعِشرونَ مِنها لِلنّاظِرینَ إلَی البَیتِ. (1) خداوند در هر روز، یکصدوبیست رحمت فرو می فرستد: شصت رحمت برای طواف کنندگان، چهل رحمت برای مقیمان اطراف خانه خدا و بیست رحمت برای تماشاگران خانه خدا است. رسول الله (ص) : مَن طافَ بِالبَیتِ سَبعاً یُحصیهِ کُتِبَتْ لَهُ بِکُلِّ خُطوَهٍ حَسَنَهٌ ومُحِیَت عَنهُ سَیّئهٌ ورُفِعَت لَهُ بِهِ دَرَجَهٌ وکان لَهُ عَدلُ رَقَبَهٍ. (2) رسول خدا (ص) فرمود: هرکس هفت بار خانه خدا را طواف کند و آن را بشمارد، برای هر گامش حسنه ای نوشته می شود و گناهی از او محو می شود و یک درجه بر او افزوده می شود و [ثوابی] برابر با آزاد کردن یک برده دارد. رسول الله (ص) : إنَّمَا الطَّوافُ صَلاهٌ، فَإذا طُفتُم فَأَقِلُّوا الکَلامَ. (3) رسول خدا (ص) فرمود: طواف کعبه [همچون] نماز است. پس هنگام طواف، کم حرف بزنید. رسول الله (ص) : الطَّوافُ بِالبَیتِ صَلاهٌ، إلاّ أنَّ اللهَ أحَلَّ لَکُم فیهِ الکَلامَ، فَمَن یتَکَلَّمُ فَلایتَکَلَّمُ إلاّ بِخَیرٍ. (4) طواف خانه خدا [همچون] نماز است جز اینکه خداوند، سخن گفتن در طواف را برای تان حلال کرده است. پس اگر کسی سخنی می گوید، جز به خیر سخن نگوید. ________________________________________ 1- المعجم الکبیر، ج 11، ص 1٠2. 2- السنن الکبری، ج 5، ص 1٧٨. 3- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 33٧. 4- المستدرک علی الصحیحین، ج 1، ص 63٠. ص: 62 رسولُ اللهِ (ص) : ماءُ زَمزَمَ لِما شُرِبَ لَهُ، فإنْ شَرِبْتَهُ تَستَشْفی بِهِ شَفاکَ اللهُ وإنْ شَرِبْتَه مُستَعیذاً أعاذَکَ اللهُ و إنْ شَرِبْتَه لِیقْطَعَ ظَمَأَکَ قَطَعَهُ. (1) رسول خدا (ص) فرمود: آب زمزم به همان انگیزه ای که نوشیده می شود [اثرگذار است]؛ اگر آن را به قصد شفای خود بنوشی، خداوند شفایت می دهد و اگر به قصد پناه جویی بیاشامی، خدا پناهت می دهد و اگر به قصد سیراب شدن بنوشی، تشنگی ات را برطرف می کند. الإمام الباقر (ع) : ما مِن عَبدٍ مُؤمِنٍ طافَ بِهذَا البَیتِ اُسبوعاً وصَلَّی رَکعَتَینِ وأحسَنَ طَوافَهُ وصَلاتَهُ إلاّ غَفَرَ اللهُ لَهُ. (2) امام باقر (ع) فرمود: هیچ بنده با ایمانی نیست که هفت بار این خانه [کعبه] را طواف کند و دو رکعت نماز گزارد و طواف و نمازش را نیکو بجا آورد، مگر آنکه خداوند او را می آمرزد. الإمام الباقر (ع) : کانَ النَّبیُّ یَسْتَهدی مِن ماءِ زَمْزمَ وَهُو بِالْمدینهِ. (3) امام باقر (ع) فرمود: پیامبر اکرم (ص) وقتی در مدینه بود، درخواست می کرد که از آب زمزم برایش هدیه بیاورند. عَن أبی أیوب المَدائنی: کانَ ابوالحسنِ (ع) یقولُ إذا شَرِبَ مِن زَمْزمَ: بسم اللهِ، الحمدللهِ، الشکرُ لله. (4) ابوایوب مداینی می گوید: هرگاه امام کاظم (ع) از آب زمزم می نوشید، می فرمود: به نام خداوند، ستایش برای خداست، شکر برای خداست. ________________________________________ 1- الجامع الصغیر، ج 2، ص 4٧6. 2- دعائم الإسلام، ج 1، ص 312. 3- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 244. 4- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 245. ص: 63 ٣. سعی بین صفا و مروه و فضیلت آن اشاره الإمام الصّادقُ (ع) : ما مِنْ بُقعَهٍ أحَبَّ الی اللهِ مِنَ المَسْعی، لأنّه یذِلُّ فیها کلُّ جبّارٍ. (1) امام صادق (ع) فرمود: نزد خداوند، هیچ بقعه ای محبوب تر از محل سعی نیست؛ زیرا هر گردنکشی در آن خوار می شود. الإمام الصّادقُ (ع) : جُعِلَ السَّعیُ بَینَ الصَّفا والمَروَهِ مَذَلَّهً لِلجَبّارینَ. (2) امام صادق (ع) فرمود: سعی بین صفا و مروه واجب شده است برای خوار کردن جباران. الإمام الصّادقُ (ع) : صارَ السَّعیُ بَینَ الصَّفا وَالْمَروهِ لأنَّ إبراهیمَ (ع) عَرَضَ له إبلیسُ، فأَمَرَهُ جَبرئیلُ (ع) ، فَشَدَّ علیهِ فَهَرَبَ منهُ، فَجَرَت بِهِ السُّنَّهُ -یَعنی بِالهَروَلَهِ -. (3) امام صادق (ع) فرمود: سعی بین صفا و مروه، از آن جهت واجب شد که شیطان، خود را به ابراهیم (ع) نشان داد. جبرئیل (ع) به ابراهیم (ع) دستور داد که به او حمله کند، شیطان هم گریخت. ازاین رو، سنت «هروله» مرسوم شد. الف) توقف در صفا و مروه الإمام الصّادقُ (ع) : مَن أرادَ أنْ یَکثُرَ مالُه فَلیُطِلِ الوُقوفَ عَلَی الصَّفا وَالْمَروهِ. (4) ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 434. 2- وسائل الشیعه، ج 13، ص 46٨. 3- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 3٧٩. 4- کافی، ج 4، ص 433. ص: 64 امام صادق (ع) فرمود: هرکه می خواهد ثروتش افزون شود، ایستادن بر صفا و مروه را طول دهد. الإمام الصّادقُ (ع) : لایُجلَسُ بَینَ الصَّفا والمروهِ الاّ مِن جَهْدٍ. (1) امام صادق (ع) فرمود: میان صفا و مروه نباید نشست مگر از روی خستگی. ب) پاداش سعی رسول اللهُ (ص) : الحَاجُّ. . . إذا سَعی بَینَ الصَّفا والمَروَهِ خَرَجَ مِن ذُنوبِهِ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: حج گزار. . . وقتی بین صفا و مروه سعی کند، از گناهانش بیرون می آید. الإمام زین العابدین: السّاعی بَینَ الصَّفا وَالمَروهِ تَشفَعُ لَهُ الملائکَهُ فَتُشفَّعُ فیهِ بِالإیجابِ. (3) امام زین العابدین (ع) فرمود: فرشتگان برای کسی که میان صفا و مروه سعی کند، شفاعت می کنند و شفاعتشان درباره او پذیرفته می شود. 4. حلق و تقصیر رسولُ اللهِ (ص) : أللّهُمَّ اغْفِر لِلمُحَلِّقینَ ولِلمُقَصِّرینَ. (4) رسول خدا (ص) فرمود: خدایا کسی که [در عمره مبتوله (مفرده)] موی سر را می تراشد و همچنین موی صورت یا ناخن را کوتاه می کند، بیامرز. الإمام الصّادقُ (ع) : المُعْتَمِرُ عُمْرَهً مفردهً إذا فَرغَ مِنْ طَوافِ الْفَریضهِ ________________________________________ 1- روضه المتقین، ج4، ص 5٧. 2- من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 2٠٨. 3- روضه المتقین، ج 4، ص 5٧. 4- وسائل الشیعه، ج ٩، ص 543. ص: 65 وَصَلاهِ الرَّکعَتینِ خَلْفَ المَقامِ وَالسَّعْی بَینَ الصَّفا وَالمَروهِ، حَلَقَ أو قَصَّرَ. (1) امام صادق (ع) فرمود: کسی که عمره مفرده انجام می دهد، پس از مناسک طواف و نماز طواف و سعی بین صفا و مروه، مخیر است بین حلق و تقصیر. الإمام الصّادقُ (ع) : لَیسَ عَلَی النّساء حَلقٌ وعَلَیهِنَّ التَّقصیرُ. (2) امام صادق (ع) فرمود: بر زن، تراشیدن موی سر واجب نیست و بر آنها تقصیر [کوتاه کردن مقداری از مو یا ناخن] لازم و واجب است. الإمام الصّادقُ (ع) : . . . ثمّ ائتِ مَنزلَکَ فَقَصِّر مِنْ شَعْرکَ. (3) امام صادق (ع) فرمود: . . . پس از سعی بین صفا و مروه، به منزل خود برو، آن گاه تقصیر کن. الإمام الصّادقُ (ع) : طَوافُ المُتَمَتِّعِ أن یَطوفَ بِالکَعبهِ ویَسْعی بَینَ الصَّفا والمَروهِ ویقَصِّرَ مِن شَعْرِهِ. (4) امام صادق (ع) فرمود: طواف متمتع آن است که کعبه را طواف کند، میان صفا و مروه سعی کند و از موی خود کوتاه کند. 5. عرفات و علت نام گذاری آن اشاره رسولُ اللهِ (ص) : الحَجُّ عَرَفاتٌ، الحَقُّ عَرَفاتٌ، الحَقُّ عَرَفاتٌ، أیامُ مِنی ثَلاثٌ، فَمَن تَعَجَّلَ فی یومَینِ فَلا إثمَ عَلَیهِ وَمَن تَأخَّرَ فَلا إثمَ عَلَیهِ ومَن أدرَکَ عَرَفَهَ ________________________________________ 1- وسائل الشیعه، ج ٩، ص 543. 2- وسائل الشیعه، ج ٩، ص 543. 3- وسائل الشیعه، ج ٩، ص 53٩. 4- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 3٩1. ص: 66 قَبلَ أن یَطلُعَ الفَجرُ فَقَد أدرَکَ الحَجَّ. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: حج عرفات است، حق عرفات است، حق عرفات است. روزهای منا، سه روز است «پس هر که عجله کند در دو روز، پس گناهی بر او نیست و هر که تأخیر کند گناهی بر او نیست» . هرکس پیش از طلوع فجر عرفه را دریابد، حج را درک کرده است. عن عَبدِالرَّحمنِ بن یعمُر: إنَّ ناساً مِن أهلِ نَجدٍ أتَوا رَسولَ اللهِ وهُوَ بِعَرَفَهَ فَسَألوهُ، فأمَرَ مُنادیاً فَنادیَ: الحَجُّ عَرَفَهُ. مَن جاءَ لَیلَهَ جَمعٍ قَبلَ طُلوعِ الفَجرِ فَقَد أدرَکَ الحَجَّ. أیامُ مِنی ثَلاثَهٌ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ . (2) عبدالرحمان بن یعمر می گوید: در عرفات، عده ای از مردم نجد نزد پیامبرخدا (ص) آمدند و از ایشان سؤال کردند، فرمود: منادی ندا دهد: حج عرفه است، هرکس شب هنگام پیش از طلوع فجر به مشعرالحرام بیاید، حج را درک کرده است. روزهای منا، سه روز است. «پس هرکه شتاب کند در دو روز، گناهی بر او نیست و هرکه به تأخیر اندازد، پس گناهی بر او نیست» . عن معاویه بنِ عَمّارٍ: سألتُ أبا عَبدِالله مِن عَرفاتٍ: لِمَ سُمِّی عرفاتٍ؟ فقالَ: إنَّ جَبرئیلَ (ع) خَرَجَ بإبراهیمَ صلواتُ اللهِ عَلیهِ یومَ عَرفهَ، فَلَمّا زالَتِ الشَّمْسُ قالَ له جَبرئیلُ (ع) : یا إبراهیمُ، إعْتَرِفْ بِذنبِکَ وَاعْرِفْ مَناسِکَکَ فَسُمِّیت عَرفاتٍ لقَولِ جَبرئیلَ (ع) : إعتَرِفْ، فَاعتَرَفَ.(3) معاویه بن عمار می گوید: از امام صادق (ع) درباره علت نام گذاری ________________________________________ 1- السنن الکبری للنسائی، ج 2، ص 424. 2- سنن ترمذی، ج 3، ص 23٧. 3- المحاسن، ج 2، ص 335. ص: 67 عرفات پرسیدم، فرمود: جبرئیل (ع) ، ابراهیم (ع) را روز عرفه بیرون آورد. چون ظهر شد به وی گفت: ای ابراهیم به گناهت اعتراف کن و عبادت هایت را بشناس. ازاین رو، عرفات نامیده شد، چون جبرئیل گفت: اعتراف کن و او هم اعتراف کرد. الإمام الکاظم عن آبائه (ع) : قیلَ: یا رسولَ اللهِ، أی أهلِ عرفاتٍ أعظَمُ جُرماً؟ قالَ: الَّذی ینصَرِفُ مِن عَرَفاتٍ وهُوَ یظُنُّ أنَّهُ لَم یغفَر لَهُ. قالَ جعفرُبنُ محمّدٍ (ع) : یعنِی الّذی یقنَطُ مِن رَحمَهِ اللهِ. (1) امام کاظم (ع) از پدرانش نقل می کند: از پیامبر خدا (ص) پرسیده شد: چه کسی از اهل عرفات، جرمش بزرگ تر است؟ فرمود: آن که از عرفات برمی گردد و می پندارد که آمرزیده نشده است. امام صادق (ع) فرمود: مقصود ایشان کسی است که از رحمت خداوند مأیوس باشد. الف) وقوف در عرفات الإمام الصّادقُ (ع) : إنَّ مِنَ الذُّنوبِ ما لایُغفَرُ الاّ بِعَرَفَهَ والمَشْعَرِ الحَرامِ. (2) امام صادق (ع) فرمود: برخی از گناهان بخشیده نمی شود، مگر در عرفه و مشعرالحرام. الإمام الصّادقُ (ع) : عَرفاتٌ کُلُّها مَوقفٌ وأفضلُ المَوقفِ سَفْحُ الجَبَل. (3) امام صادق (ع) فرمود: همه سرزمین عرفات، محل وقوف است. اما بهترین مکان برای وقوف، پایین کوه است. ________________________________________ 1- الجعفریات، ص 65. 2- بحارالانوار، ج ٩6، ص 261. 3- کافی، ج 4، ص 463. ص: 68 عَن محمّد بنِ عثمانِ عَمْری: وَاللهِ إنَّ صاحبَ هذا الأمرِ لَیحضُرُ المَوسِمَ کُلَّ سَنهٍ، یرَی النَّاسَ ویعْرِفُهم ویرَوْنَه ولا یعرِفونَه. (1) محمد بن عثمان عمری می گوید: به خدا قسم حضرت صاحب الامر (عج) در مراسم حج به ویژه در عرفات و منا حضور دارد، مردم را می بیند و آنها را می شناسد، ولی مردم او را می بینند، اما نمی شناسند. ب) مناجات در عرفات الإمام الصّادقُ (ع) : إذا غَدَوتَ إلی عَرَفهَ فَقُلْ وأنتَ مُتَوجّهٌ إلیها: أللّهُمَّ إلیکَ صَمَدتُ وإیّاکَ اعْتَمَدتُ وَوَجْهکَ أرَدْتُ، فاسئَلُکَ أنْ تُبارِکَ لی فی رِحلَتی وأنْ تَقضِیَ لی حَاجَتی وأنْ تَجعَلَنی مِمَّن تُباهی بِهِ الیومَ مَنْ هُوَ أفضلُ مِنّی. . . . (2) امام صادق (ع) فرمود: هرگاه صبح به طرف عرفات رفتی، در حال رفتن بگو: خدایا! رو به تو آورده و بر تو اعتماد کردم و تو را طلبیده ام و از تو می خواهم که کوچ مرا مبارک گردانی، حاجتم را برآوری و مرا از کسانی قرار دهی که امروز به آنها، بر برتر از من مباهات می کنی. . . . الإمام الصّادقُ (ع) : . . . وَلْیَکُن فیما تَقولُ: أللّهُمَّ اجْعَلنی مِمَّنْ رَضیتَ عَملَه وأطَلْتَ عُمرَه وأَحْیَیتَهُ بَعدَ الموتِ حَیاهً طَیبهً. (3) امام صادق (ع) فرمود: در دعاهایت این باشد: خدایا! مرا از آنهایی قرار ده که عملشان را پسندیده ای و عمرشان را طولانی کرده ای و پس از مرگ آنها را به حیات پاکیزه زنده ساخته ای. ________________________________________ 1- من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 52٠. 2- المقنعه، ص 4٠٨. 3- وسائل الشیعه، ج 1٠، ص 15. ص: 69 6. مشعرالحرام اشاره رسولُ اللهِ (ص) : وهُوَ بِمِنی: لَو یَعلَمُ أهلُ الجَمع بِمَن حَلُّوا أو بِمَن نَزَلوا لاَستَبشَروا بِالفَضلِ مِن رَبِّهِم بَعدَ المَغفِرهِ. (1) پیامبر خدا (ص) هنگامی که در منا بود، فرمود: اگر اهل مشعر بدانند که در آستانه چه کسی فرود آمده و بر چه کسی وارد شده اند، پس از آمرزش خواهی، یکدیگر را به فضل پروردگارشان، مژده می دهند. رسولُ اللهِ (ص) : المُزدَلِفَهُ کُلُّها مَوقِفٌ وارتَفِعوا عَن بَطنِ مُحَسِّرٍ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: همه جای مزدلفه [نام دیگر مشعرالحرام] موقف است، از وادی محسّر بالاتر بروید. الامام الصّادقُ (ع) : . . . یا ابراهیمُ! ازدَلِفْ إلَی الْمَشعرِ الْحرامِ. (3) امام صادق (ع) فرمود: [جبرئیل (ع) در هنگام تعلیم مناسک به ابراهیم (ع) ، به وی گفت:] ای ابراهیم! به مشعرالحرام نزدیک شو. الإمام الصّادقُ (ع) : سُمّیتِ الْمُزدلِفَهُ جَمعاً لأنَّ آدمَ جَمَعَ فیها بینَ الصَّلاتَینِ المَغربِ وَالعِشاءِ. (4) امام صادق (ع) فرمود: مزدلفه به اسم جمع نامیده شد؛ زیرا آدم در آنجا بین نماز مغرب و عشا جمع کرد و هر دو را در یک زمان خواند. وقوف در مشعرالحرام عن ابنِ عَبّاس: أفاضَ رسولُ اللهِ (ص) مِن عَرَفَهَ وعَلَیهِ السَّکینَهُ ورَدیفُهُ اُسامَهُ ________________________________________ 1- المعجم الکبیر، ج 11، ص 45. 2- الموطّأ، ج 1، ص 3٨٨. 3- بحارالانوار، ج ٩6، ص 266. 4- بحارالانوار، ج ٩6، ص 266. ص: 70 وقالَ: أیهَا النّاسُ، عَلَیکُم بِالسَّکینَهِ، فَإنَّ البِرَّ لَیسَ بِإیجافِ الخَیلِ والإبِلِ، فَما رَأیتُها رافِعَهً یدَیها عادِیهً حَتّی أتَی جَمعاً. (1) ابن عباس می گوید: پیامبر خدا (ص) ، با آرامش درحالی که اسامه پشت سرش سوار بود، از عرفات کوچ کرد و فرمود: ای مردم! آرامش داشته باشید. نیکی آن نیست که اسب و شتر را تند برانید. [ابن عباس می گوید] من ندیدم که حضرت دستش را برای زدن مرکب بالا ببرد تا اینکه به مزدلفه رسید. عن ابنِ عَبّاس: أنَّهُ دَفَعَ مَعَ النَّبی (ص) : یومَ عَرَفَهَ، فَسَمِعَ النَّبی (ص) : وَراءَهُ زَجراً شَدیداً وضَرباً وصَوتاً لِلإبِلِ، فَأَشارَ بِسَوطِهِ إلَیهِم وقالَ: أیها النّاسُ، عَلَیکُم بِالسَّکینَهِ، فَإنَّ البِرَّ لَیسَ بِالإیضاعِ. (2) ابن عباس می گوید: روز عرفه، همراه پیامبر (ص) از عرفات کوچ کردم. پیامبر (ص) از پشت سرش سروصدای بسیاری شنید که بر شتران می زدند و سروصدا می کردند. با شلاقی که در دستش بود، به آنها اشاره کرد و فرمود: ای مردم! آرامش داشته باشید؛ نیکی در تند تاختن نیست. الإمام الصّادقُ (ع) : مَن مَرَّ بِالمأزِمَینِ ولَیسَ فی قَلبِهِ کِبرٌ نَظَرَ اللهُ إلَیهِ، قُلتُ: ما الکِبرُ؟ قالَ: یُغمِصُ النّاسَ وَیَسْفَهُ الحَقَّ وقالَ: ومَلَکانِ مُوَکَّلانِ بِالمأزِمَینِ یَقولانِ: «ربِّ سَلِّم وسَلِّم» . (3) امام صادق (ع) فرمود: هرکس بر مأزمین [دو تنگه سر راه مشعر] بگذرد و در دلش تکبر نباشد، خداوند [با نظر رحمت] به او می نگرد. پرسیدم: کبر چیست؟ فرمودند: مردم را برنجاند و حق را نپذیرد و فرمود: دو ________________________________________ 1- المحاسن، ج 2، ص 65؛ سنن أبی داوود، ج 2، ص 1٩٠. 2- صحیح بخاری، ج 2، ص 6٠1. 3- المحاسن، ج 1، ص 141. ص: 71 فرشته گمارده شده در مأزمین می گویند: «خدایا! به سلامت دار! به سلامت دار!» ٧. منا و علت نام گذاری آن اشاره الإمام الصّادقُ (ع) : إنَّ جَبرئیلَ أتَی إبراهیمَ فَقالَ: تَمنَّ یا إبراهیمُ! فَکانتْ تُسمَّی مِنی فَسمّاها النَّاسُ مِنی. (1) امام صادق (ع) [درباره علت نام گذاری مِنا] فرمود: چون در این سرزمین، جبرئیل (ع) به ابراهیم (ع) گفت: از خداوند خواسته و آرزویی بخواه، آنجا مِنا نامیده شد و مردم هم آنجا را منا نامیدند. الإمام الرّضا (ع) : العِلَّهُ الَّتی مِن أجلِها سُمِّیت مِنی، أنَّ جَبرئیلَ قالَ هناکَ لإبراهیمَ: تَمَنَّ عَلی رَبِّکَ ماشِئتَ. فَتَمَنّی إبراهیمُ فی نفسِهِ أن یجعَلَ اللهُ مَکانَ ابنهِ إسماعیلَ کَبْشاً یأمُرُهُ بِذبحِهِ فِداءً لَهُ، فاُعطِی مُناهُ. (2) امام رضا (ع) فرمود: علت نام گذاری آن به مِنا، این است که جبرئیل (ع) در آنجا به ابراهیم (ع) گفت: هر چه می خواهی از خداوند تمنا کن. ابراهیم (ع) هم در دل خود از خدا خواست که به جای فرزندش اسماعیل، قوچی به عنوان فدیه قرار داده شود و خداوند دستور دهد که آن را سر ببُرد. خداوند هم خواسته او را عطا کرد. الف) منا و ثواب وقوف در آن سَألتُ أبا جَعفرٍ (ع) : هَلْ صَلّی رَسولُ اللهِ (ص) الظُّهرَ بِمِنی یومَ التَّرویهِ؟ فقالَ نَعَم، وَالغداهَ بِمِنی یومَ عَرَفَهَ. (3) ________________________________________ 1- بحارالانوار، ج ٩6، ص 2٧1. 2- عیون اخبار الرضا (ع) ، ج 2، ص 61. 3- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 41٩. ص: 72 از امام باقر (ع) پرسیدم: آیا رسول اکرم (ص) روز ترویه، نماز ظهر را در منا خواند؟ فرمود: آری! نماز صبح را هم روز عرفه در منا خواند. الإمام الصّادقُ (ع) : إذا أخَذَ النّاسُ مَنازلَهم بِمِنی نادی مُنادٍ: لَوْ تَعلَمونَ بِفِناءِ مَنْ حَلَلْتُم لأیقَنْتُمْ بِالخَلَفِ بَعدَ المَغفِرَهِ. (1) امام صادق (ع) فرمود: هرگاه مردم در جایگاه خود در منا استقرار یافتند، منادی ندا می دهد: اگر می دانستید در آستان چه کسی فرود آمده اید، پس از آمرزش الهی به جایگزینی [مخارجی که کرده اید]، یقین پیدا می کردید. الإمام الصّادقُ (ع) : إذا أخَذَ النّاسُ مَواطِنَهم بِمِنی نادی مُنادٍ مِنْ قِبَلِ اللهِ عزَّوجلَّ: إنْ أرَدْتُم أنْ أرضی فَقَدْ رَضیتُ. (2) امام صادق (ع) فرمود: چون مردم در منا در جای خود قرار گرفتند، از سوی خداوند منادی ندا می دهد: اگر می خواستید که من از شما راضی شوم، پس راضی شدم. الإمام الصّادقُ (ع) : إذا أفاضَ الرَّجلُ مِنْ مِنی وَضَعَ مَلَکٌ یدَهُ بَینَ کَتِفَیهِ، ثُمَّ قالَ: إسْتَأنِفْ. (3) امام صادق (ع) فرمود: وقتی کسی از منا کوچ کرد، فرشته ای دست خود را بر شانه های او می گذارد و می گوید: عمل، از سر گیر. رُوِی (فِی الحاجِّ إذا نَفَر مِنْ مِنی إلی مَکَّهَ) : أنَّهُ یخْرُجُ مِنْ ذُنوبِهِ کَهَیئَهِ یوْمٍ وَلَدتهُ اُمُّهُ. (4) ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 25٧. 2- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 231. 3- المحاسن، ج 1، ص 141. 4- من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 4٨٠. ص: 73 درباره کسی که از منا به مکّه کوچ می کند، روایت شده که از گناهانش خارج شده (پاک می شود) ، همچون روزی که مادرش او را زاییده است. الإمام الصّادقُ (ع) : إذا کانَ یومُ التَّرویهِ. . . فَأَهِلَّ بالحجِّ - إلی أنْ قالَ: - وَصلِّ الظُّهرَ إنْ قَدرتَ بِمِنی. (1) امام صادق (ع) فرمود: روز ترویه که شد، احرام حج ببند. . . و اگر توانستی، نماز ظهر را در منا بخوان. الإمام الصّادقُ (ع) : إذا انْتَهَیتَ إلی مِنی فَقُلْ: أللّهُمَّ هذِهِ مِنی، وهذِهِ مِمّا مَنَنْتَ بها عَلَینا مِن المَناسِکِ، فَأسألُکَ أنْ تَمُنَّ عَلَینا بِما مَنَنْتَ بِهِ علی أنبیائِکَ، فَإنَّما أنا عبدُکَ وَ فی قَبْضَتِکَ - إلی أنْ قالَ: - وَحَدُّ مِنی مِنَ العَقَبَهِ إلی وادی مُحَسِّرٍ. (2) امام صادق (ع) فرمود: چون به منا رسیدی بگو: خدایا! این مِناست و این از جمله عباداتی است که با آن، بر ما منت نهاده ای. از تو می خواهم که با آنچه بر پیامبرانت منت نهاده ای، بر من منت نهی. همانا من بنده تو و در اختیار توام، تا آنجا که فرمود: حدِّ مِنا، از عقبه تا وادی مُحسِّر است. عَن معاویه بن عمّار، عن ابی عبدالله (ع) : إذا تَوجَّهْتَ إلی مِنی فَقُلْ: أللّهُمَّ إیاکَ أرجُو وإیاکَ أدْعُو، فَبَلِّغْنی أَمَلی وَأَصْلِحْ لی عَمَلی. (3) معاویه بن عمار از امام صادق (ع) نقل می کند: هنگامی که رو به سوی منا کردی بگو: بار خدایا! به تو امید دارم و تو را می خوانم، پس آرزویم را برآور و عملم را پاک گردان. ________________________________________ 1- وسائل الشیعه، ج 1٠، ص 4. 2- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 41٩. 3- وسائل الشیعه، ج 1٠، ص ٧. ص: 74 ب) رمی جمرات اشاره الإمام الصّادقُ (ع) : إنّ عِلَّهَ رَمی الجَمَراتِ أنَّ ابراهیمَ (ع) تَراءی لَه ابلیسُ عِندَها، فَأمَرَه جبرَئیلُ بِرَمْیهِ بِسَبعِ حَصَیاتٍ وأنْ یُکبِّرَ مَع کلِّ حَصاهٍ، فَفَعَلَ وَجَرَتْ بِذلکَ السُّنّهُ. (1) امام صادق (ع) فرمود: علت رمی جمره ها آن است که نزدیک آن محل، شیطان بر ابراهیم (ع) نمایان شد. جبرئیل به او دستور داد که با هفت سنگ ریزه شیطان را بزند و با هر سنگ، تکبیر بگوید. او هم چنان کرد و سنت، بر این جاری شد. عَن یعقوبِ بنِ شُعیبٍ: سَألْتُ ابا عَبدالله عَن الجِمارِ، فقالَ: قُمْ عندَ الجَمَرَتَینِ ولا تَقُم عندَ جَمرهِ العَقَبَهِ، قلتُ: هذا مِن السُّنَّهِ؟ قالَ: نَعَم، قلتُ: ما أقولُ اذا رَمَیتُ؟ فقال: کَبِّرْ مَعَ کلِّ حَصاهٍ. (2) یعقوب بن شعیب می گوید: از امام صادق (ع) در مورد جمره ها پرسیدم، فرمود: کنار دو جمره بایست، ولی کنار جمره عقبه نَایست. پرسیدم: این سنت است؟ فرمود: آری! گفتم: هنگامِ پرتاب سنگ چه بگویم؟ فرمود: با هر سنگ، تکبیر بگو. عَن عمّارٍ عن الإمام الصّادقِ (ع) : خُذْ حَصَی الجِمارِ. . . وتَقولُ والحَصی فی یدِکَ: اللّهُمَّ هؤُلاءِ حَصَیاتی فَأحصِهِنَّ لی وارفَعْهُنَّ فی عَمَلی. . . . (3) عمار از امام صادق (ع) نقل می کند: سنگ ریزه های جمره را برگیر. . . درحالی که سنگ ریزه ها در دست توست، می گویی: خدایا! اینها سنگ ریزه های من است. آنها را برای من به شمار آور و همراه عملم به سوی خود بالا ببر. ________________________________________ 1- کنز الفوائد، ج 2، ص ٨2. 2- کافی، ج 4، ص 4٨1. 3- کافی، ج 4، ص 4٧٨. ص: 75 ثواب رمی رسولُ اللهِ (ص) : رَمی الجِمارِ ذُخرُ یومِ القِیامَه. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: سنگ زدن به جمره ها، ذخیره روز قیامت است. رسولُ اللهِ (ص) : إذا رمیتَ الجِمارَ کانَ لَکَ نوراً یومَ القیامهِ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرگاه رمی جمرات کردی، برای تو نوری در قیامت خواهد بود. رسولُ اللهِ (ص) : الحاجُّ إذا رَمی الجِمارَ خَرَجَ مِن ذُنوبِهِ. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: حج گزار وقتی بر جمره ها سنگ بزند، از گناهانش بیرون می آید. عن ابن عُمَر: سَألَ رَجُل النَّبی عَن رَمی الجِمارِ: ما لَهُ فیه؟ فَسَمِعتُهُ یقولُ: تَجِدُ ذلک عِندَ ربِّکَ أحوَجَ ماتَکون إلَیهِ. (4) ابن عمر می گوید: مردی درباره رمی جمرات از پیامبر خدا (ص) پرسید که چه پاداشی دارد؟ شنیدم که ایشان فرمود: آن را نزد پروردگارت، در روزی که بیشترین نیاز را به آن داری، می یابی. رسولُ اللهِ (ص) : إذا کانَ یومُ عَرَفَه غَفَرَ اللهُ (تعالی) لِلحاجِّ الخُلَّصِ وإذا کانَ لَیلَهُ المُزدَلِفَهِ غَفَرَ اللهُ (تعالی) لِلتُّجارِ وإذا کانَ یومُ مِنی غَفَرَ اللهُ لِلجَمّالینَ وإذا کانَ عِندَ جَمَرهِ العَقَبهِ غَفَرَ الله لِلسُّؤالِ، فَلایشهَدُ خَلقٌ ذلِکَ المَوقِفَ مِمَّن قالَ «لاإله إلاّالله» إلاّ غَفَرَ اللهُ لَهُ. (5) ________________________________________ 1- من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 214. 2- کنزالعمال، ج 5، ص ٧٨. 3- من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 214. 4- حلیه الاولیاء، ج 5، ص 2٨. 5- أمالی طوسی، ص 3٠٩. ص: 76 رسول اکرم (ص) فرمود: چون روز عرفه شود، خداوند حاجیان خالص را می بخشاید و چون شام مزدلفه فرا رسد، خداوند متعال بازرگانان را می آمرزد و روز مِنا، خداوند شترداران [و کرایه چیان] را می آمرزد. چون زمان حضور در جمره عقبه فرا رسد، خداوند درخواست کنندگان را می بخشاید. از آن انبوه مردم از کسانی که «لاإله إلاّالله» می گویند کسی نمی ماند، مگر آنکه خداوند او را می آمرزد. الإمام الصّادقُ (ع) فی رَمی الجِمارِ: لَهُ بِکُلِّ حَصاهٍ یرمی بِها تُحَطُّ عَنهُ کَبیرهٌ موبِقَه. (1) امام صادق (ع) درباره رمی جمره ها فرمود: برای او (حج گزار) در مقابل هر سنگی که می زند، گناه کبیره هلاکت باری محو می شود. ج) قربانی کردن اشاره رسولُ اللهِ (ص) : إنّما جُعِلَ هذا الأضحی لِتَتَّسِعَ مَساکینُکُم مِنَ اللَّحمِ، فَأطْعِمُوهم. (2) پیامبر اکرم (ص) فرمود: قربانی کردن برای آن واجب شده است که بینوایان، از گوشت به وسعت و نوا برسند [از گوشت سیر شوند] پس به آنها بخورانید. عَن ابی بکر: انَّ النَّبیَّ سُئِلَ أیُّ الحجِّ أفضَلُ؟ قالَ: العَجُّ والثَّجُّ. (3) ابوبکر می گوید: از رسول خدا (ص) پرسیدند کدام عمل حج بافضیلت تر است؟ فرمود: لبیک گفتن و خون قربانی را ریختن. ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 4٨٠. 2- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 2٩6. 3- السنن الکبری، ج 4، ص 54٠. ص: 77 الإمام زین العابدین (ع) : أَمّا حَقُّ الهَدی فَأنْ تُخْلِصَ بِها الإرادهَ إلی ربِّکَ والتَّعرُّضَ لِرَحمَتِهِ وقَبولِهِ وَلا تُریدَ عیونَ النّاظرینَ دونَه، فإذا کُنْتَ کذلکَ لَم تَکُنْ مُتکلِّفاً وَلا مُتَصَنِّعاً وکُنتَ إنما تَقصِدُ إلَی اللهِ. (1) امام سجاد (ع) فرمود: حق قربانی آن است که نیت آن را برای خدا خالص سازی و خود را در معرض رحمت و قبول الهی قرار دهی و در پی نگاه بینندگان نباشی. اگر چنین بودی، خود را بیهوده به رنج نیفکنده ای و ظاهرسازی نکرده ای و مقصودت خدا بوده است. الامام الباقرُ (ع) : إنَّ اللهَ عزَّوجلَّ یُحِبُّ إطعامَ الطَّعامِ وإراقَهَ الدِّماءِ. (2) امام باقر (ع) فرمود: خداوند سبحان اطعام کردن و ریختن خون (قربانی کردن) را دوست دارد. دعا هنگام قربانی کردن الإمام الصادق (ع) : إذَا اشتَرَیتَ هَدیَکَ فاستَقبل بِهِ القِبلَهَ وانحَرهُ أوِ اذبَحهُ وقُل: «وَجَّهتُ وَجهِیَ لِلَّذی فَطَرَ السَّماواتِ والأرضَ حَنیفاً وما أنا مِنَ المُشرکینَ، إنَّ صَلاتی ونُسُکی ومَماتی للهِ رَبِّ العالَمینَ لاشریکَ لَهُ وبذلک اُمِرتُ وأنا مِنَ المُسلمینَ. اللهُمَّ مِنکَ ولَکَ، بِسمِ اللهِ واللهُ أکبَرُ، اللهُمَّ تَقَبَّل مِنّی» . ثُمَّ أمِرَّ السِّکّینَ ولا تَنخَعها حتّی تَموتَ. (3) امام صادق (ع) فرمود: وقتی قربانی خود را خریدی، آن را رو به قبله کرده قربانی کن و بگو: «رویم را به سوی آفریدگار آسمان ها و زمین کرده ام. پیرو [آیین] حنیفم و از مشرکان نیستم. نمازم و عبادتم و ________________________________________ 1- تحف العقول، ص 25٩. 2- وسائل الشیعه، ج ٨، ص 16٨. 3- کافی، ج 4، ص 4٩٨. ص: 78 زندگی ام ومرگم برای پروردگار جهانیان است که شریکی ندارد. به این، فرمان یافته ام و از مسلمانانم. خدایا! از تو و برای تو. به نام خدا، الله اکبر. خدایا از من قبول کن» . آن گاه، کارد به گلویش بکش و تا جان نداده، سر را از بدنش جدا مکن. عن ابی خَدیجَه: رَأیتُ أبا عبداللهِ وهو ینحَرُ بَدَنَتَهُ مَعقولَهً یدُها الیسری، ثُمَّ یقومُ مِن جانِبِ یدِهَا الیمنی ویقولُ: «بِسمِ اللهِ واللهُ أکبَرُ، اللّهُمَّ هذا مِنکَ ولکَ، اللهُمَّ تَقبَّلهُ مِنّی» . ثُمَّ یطعُنُ فی لَبَّتها، ثُمَّ یخرِجُ السِّکّینَ بِیدِهِ، فاذا وَجَبَت قَطَعَ مَوضِعَ الذَّبحِ بِیدِهِ. (1) ابوخدیجه می گوید: امام صادق (ع) را در حالی دیدم که دست چپ شترِ قربانی خود را برای نحر کردن بسته و خود، سمت راست آن ایستاده بود و می گفت: «بسم الله والله اکبر، خدایا این [قربانی] از تو و برای توست. خدایا از من قبول کن» . آن گاه، کارد را زیر گلوی شتر فرو برد. سپس آن را با دست خود بیرون آورد. چون شتر بر زمین افتاد، با دست خویش، از محل ذبح، سر را قطع کرد. ٨. طواف نساء و نماز آن الإمام الصّادق (ع) - فی ذِکرِ فَرائضِ الحَجِّ -: طوافُ النِّساءِ فَریضهٌ. (2) امام صادق (ع) در ذکر واجبات حج فرمود: طواف نساء، واجب است. الإمام الصّادق (ع) : . . . إذا فَعلتَ ذلک - طواف الزّیاره - فَقَدْ أحلَلْتَ مِن کُلِ ّ شَیءٍ أحرمتَ منه اِلاّ النّساءَ، ثُمّ ارْجعْ الی الْبَیتِ وَطُفْ به اُسبوعاً آخر، ثُمّ ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 4٩٨. 2- الخصال، ج 2، ص 6٠6. ص: 79 صلِّ رکعَتینِ عندَ مقامِ ابراهیمَ (ع) . (1) امام صادق (ع) فرمود: . . . چون چنین کردی [طواف زیارت]، از هر چیزی که بر تو حرام بوده بیرون آمده ای، مگر زنان. سپس به کعبه برگرد و هفت دور آن را طواف کن. سپس دو رکعت نماز، کنار مقام ابراهیم (ع) بخوان. الإمام الرّضا (ع) فی قول الله عزّوجلّ: وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ : طَوافُ الفَریضهِ، طَوافُ النِّساءِ. (2) امام رضا (ع) درباره سخن خداوند عزّوجلّ: «و باید بر گِرد خانه کعبه طواف کنند» فرمود: مقصود از طواف واجب، طواف نساء است. ٩. فضیلت حج نیابتی رسولُ اللهِ (ص) : إنَّ اللهَ یُدخِلُ بِالحَجَّهِ الواحِدَهِ ثَلاثَهَ نَفَرٍ الجَنَّهَ: المَیّتَ، والحاجَّ عَنهُ والمُنفِذَ ذلِکَ. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: خداوند عزوجل با یک حج، سه گروه را وارد بهشت می کند: مرده و کسی که برای او حج نیابتی کرده، و نیز کسی را که برای او نایب گرفته است. رسولُ اللهِ (ص) : حَجَّهٌ لِلمَیّتِ ثَلاثَهٌ: حَجَّهٌ لِلمَحجوجِ عَنهُ وحَجَّهٌ لِلحاجِّ وحَجَّهٌ لِلموصی. (4) پیامبر خدا (ص) فرمود: یک حج به نیابت از مرده، سه حجّ است: حجی ________________________________________ 1- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 31٩. 2- کافی، ج 4، ص 512. 3- السنن الکبری، ج 5، ص 2٩3. 4- الفردوس، ج 2، ص 136. ص: 80 برای مرده، حجی برای نایبش و حجی برای عمل کننده به وصیت مرده. رسولُ اللهِ (ص) : مَن حَجَّ عَن مَیّتٍ کُتِبَت عَنِ المَیّتِ وکُتِبَ لِلحاجِّ بَراءَهٌ مِنَ النّارِ. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: کسی که از طرف مرده ای حج انجام دهد، هم برای آن مرده و هم برای حج گزار، رهایی از آتش نوشته می شود. عن ابنِ مُسکانَ عَن أبی عبداللهِ قالَ: قُلتُ لَهُ: الرَّجُلُ یحُجُّ عَن آخَرَ، ما لَهُ مِنَ الأجرِ والثّوابِ؟ قال: لِلَّذی یحُجُّ عَن رَجُلٍ أجرٌ وثوابُ عَشرِ حِجَجٍ. (2) ابن مسکان می گوید: به امام صادق (ع) گفتم: کسی که به نیابت از دیگری حج می گزارد، چه پاداشی برای اوست؟ فرمود: کسی که به نیابت از دیگری حج می گزارد، پاداش ده حج را دارد. ١٠. طواف وداع الإمام الصّادق (ع) : فإذا أرَدْتَ وِداعَ البَیتِ فَطُفْ بِهِ أسبُوعاً ثُمَّ صَلّی رَکعَتَینِ. (3) امام صادق فرمود: پس هرگاه خواستی با خانه خدا وداع کنی، هفت بار دور آن طواف کن و سپس دو رکعت نماز بخوان. الامام الصادق (ع) : إذا أرَدتَ أن تَخرُجَ مِن مَکَّهَ وتَأتِی أهلَکَ فَوَدِّعِ البَیتَ وطُف بِالبَیتِ اُسبوعاً. . . . (4) ________________________________________ 1- کنزالعمال، ج 5، ص125. 2- کافی، ج 4، ص 312. 3- الهدایه، ص 65. 4- کافی، ج 4، ص 53٠. ص: 81 امام صادق (ع) فرمود: چون خواستی از مکّه خارج شوی و نزد خانواده ات برگردی، با کعبه وداع کن و هفت بار طواف به جا آور. . . . الإمام الرّضا (ع) : فإذا فَرَغْتَ مِنَ الْمناسکِ کلِّها. . . وإذا أردْتَ الخُروجَ مِن مکّهَ فَطُفْ بِالبیتِ أسبوعاً طوافَ الوِداعِ. . . . (1) امام رضا (ع) فرمود: هنگامی که از همه اعمال مناسک فارغ شدی. . . و وقتی قصد خارج شدن از مکّه را داشتی، به عنوان وداع هفت دور، دور خانه خدا طواف کن. . . . عَلی بنِ مَهزِیار: رَأیتُ أبا جَعفَرٍ الثّانی فی سَنَهِ خَمسٍ وعِشرینَ ومِائَتَینِ وَدَّعَ البَیتَ، بَعدَ ارتِفاعِ الشَّمسِ وطافَ بِالبَیتِ یستَلِمُ الرُّکنَ الیمانِی فی کُلِّ شَوطٍ. . . . (2) علی بن مهزیار می گوید: امام جواد (ع) را در سال دویست و بیست و پنج دیدم که پس از بالا آمدن خورشید، با خانه خدا وداع کرد. خانه خدا را طواف می کرد، درحالی که در هر دور، دست به رکن یمانی می کشید. . . . ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 532. 2- کافی، ج 4، ص 532. ص: 82 ص: 83 فصل چهارم: اماکن مقدسه و مشاهد مشرفه اشاره ص: 84 ص: 85 ١. مکه مکرمه الف) نام های مکّه الإمام علی (ع) : - لمّا سَألَه رَجلٌ مِن أهلِ الشّامِ: لِمَ سُمّیتْ مکَّهُ اُمَّ القری - قالَ: لأنّ الأرضَ دُحِیتْ مِن تَحتِها. (1) حضرت علی (ع) در پاسخ مردی از شامیان که پرسید: چرا مکّه را «ام القری» نامیده اند، فرمود: زیرا زمین از زیر آن، گسترده شده است. الإمام الباقر (ع) : إنّ بَکَّهَ موضعُ البیتِ وإنَّ مکّهَ الحرمُ وذلکَ قولُه: وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً . (2) امام باقر (ع) فرمود: بکّه، جایگاه خانه خداست و مکه، حرم است و این همان سخن خداوند است که: «هرکس وارد آن شود، ایمن است» . الإمام الصّادقُ (ع) : مَوضِعُ البیتِ بَکَّهُ والقریهُ مَکَّهُ. (3) امام صادق (ع) فرمود: محل خانه خدا «بکّه» است و آبادی «مکّه» است. ________________________________________ 1- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 1٧. 2- تفسیر طبری، ج 3، ص ٩. 3- بحارالانوار، ج ٩٩، ص ٧٨. ص: 86 الإمام الصّادقُ (ع) : إنّما سُمِّیتْ مَکَّهُ بَکَّهَ لأنَّ النّاسَ یتَباکَونَ فیها. (1) امام صادق (ع) فرمود: مکّه را از این جهت «بکّه» گفته اند که مردم در آن [به هنگام طواف] به یکدیگر فشار می آورند [و یکدیگر را هُل می دهند]. الإمام الصّادقُ (ع) : أسماءُ مکّهَ خَمسهٌ: اُمُّ القُری ومَکَّهُ وبَکَّهُ، والبَسّاسَهُ کانُوا إذا ظَلَموا بِها بَسَّتْهم أی أخرَجَتهُم وأهْلَکَتْهُم و اُمُّ رُحْمٍ کانُوا إذا لَزِموها رُحِموا. (2) نام های مکّه پنج تا است: ام القری، مکّه، بکّه، بسّاسه [یعنی نابودکننده]؛ چون مردم وقتی در مکّه ظلم می کردند، آنها را بیرون می کرد و هلاک می ساخت و امّ رُحْم؛ زیرا هرگاه معتکف مکّه می شدند، مورد رحمت قرار می گرفتند. ب) فضیلت مکّه مکرمه اشاره رسولُ اللهِ (ص) : إنّ لِلّهِ عزَّوجلَّ خِیاراً مِن کلِّ ماخَلَقَه. . . فأمّا خِیارُهُ مِن البُقاعِ فمَکَّهُ وَالمدینهُ وَبَیتُ المقدسِ. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: خداوند از هر چه آفریده، برگزیده ای دارد. . . ، اما برگزیده او از سرزمین ها مکّه، مدینه و بیت المقدس است. رسولُ اللهِ (ص) : - مُخاطباً مکَّهَ - ما أطْیبَکِ مِن بلدٍ وأحبَّکِ إلی! ولولا أنّ قومی أخرَجونی منکِ ماسَکَنْتُ غیرَکِ. (4) پیامبر خدا (ص) - خطاب به مکّه - فرمود: چه شهر پاکی! و چه قدر نزد من ________________________________________ 1- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 1٧. 2- الخصال، ج 1، ص 2٧٨. 3- �لخصال، ج 1، ص 225. 4- عوالی اللئالی، ج 1، ص 1٨6. ص: 87 من محبوب هستی! اگر نبود که قومم مرا از تو بیرون کردند، در جایی جز تو ساکن نمی شدم. الإمام الباقر (ع) : النّائِمُ بِمَکَّهَ کَالمُتَهَجِّدِ فِی البُلدانِ. (1) امام باقر (ع) فرمود: کسی که در مکه بخوابد، همچون کسی است که در شهرهای دیگر به تهجّد (شب زنده داری) می پردازد. الإمام الصّادقُ (ع) : أحَبُّ الأرضِ إلَی اللهِ تَعالی مکَّهُ وما تُربهٌ أحبَّ إلی اللهِ عزّوجلّ مِن تُربَتِها ولا حَجَرٌ أحبَّ إلَی اللهِ عزّوجلّ مِن حَجَرِها ولا شَجَرٌ أحبَّ إلی الله عزّوجلّ مِن شَجَرِها. . . . (2) امام صادق (ع) فرمود: محبوب ترین سرزمین نزد خداوند مکّه است و هیچ خاکی نزد خداوند محبوب تر از خاک آن و هیچ سنگی نزد خداوند محبوب تر از سنگ آن و هیچ درخت و کوه و آبی نزد خداوند محبوب تر از درخت و کوه و آب آن نیست. الامام الصّادق (ع) : مَن أماطَ أذیً عَن طریقِ مکَّهَ کَتَبَ اللهُ له حَسَنهً ومَن کَتَبَ له حَسَنهً لَم یُعذِّبْهُ. (3) امام صادق (ع) فرمود: کسی که مایه آزاری را از مکه بردارد، خداوند برای او حسنه ای (ثوابی پایدار) می نویسد و خدا، هرکس را حسنه ای برایش نوشته باشد، عذاب نمی کند. یک - محللات حرم رسول الله (ص) : خَمسٌ فواسِقُ یُقتَلنَ فِی الحَرَم: الفَأرَهُ والعَقرَبُ والحُدَیّا ________________________________________ 1- المحاسن، ج 1، ص 144. 2- وسائل الشیعه، ج ٩، ص 34٩. 3- کافی، ج 4، ص 54٧. ص: 88 والغُرابُ والکَلبُ العَقورُ. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: پنج نوع حیوان اند که در حرم کشته می شوند: موش، عقرب، زاغ، کلاغ و سگ هار. الإمام الصادق (ع) : لابَأسَ بِقَتلِ البُرغوثِ والقُمَّلَهِ والبَقَّهِ فی الحَرَمِ. (2) امام صادق (ع) فرمود: کشتن کک، شپش و پشه در حرم اشکالی ندارد. الإمام الصادق (ع) : یُقتَلُ فی الحرمِ والاحرامِ، الأفْعی والأسودُ الغَدِر وکلُّ حیهٍ سَوءٍ والعقربُ والفَأرهُ وهی الفُوَیْسِقَهُ ویُرجَمُ الغُرابُ والحَدَأَهُ رجماً فإنْ عَرَضَ لکَ لَصوصٌ إمتَنَعْتَ منهم. (3) امام صادق (ع) فرمود: در حرم و در حال احرام [این چند حیوان:] افعی، شیر درنده، هر مار خطرناک، عقرب و موش که فاسق اند، کشته می شوند و کلاغ و زاغ هم با سنگ، رانده می شوند. پس اگر دزدان متعرض تو شدند، دفاع کن. دو - محرمات حرم در مکّه رسول الله (ص) : إنّ اللهَ حَرَّمَ مکَّهَ یومَ خَلَقَ السَّماواتِ والأرضَ، وهی حرامٌ إلی أنْ تَقومَ السّاعهُ، لَمْ تَحِلَّ لأحدٍ قبلی، ولا تَحِلُّ لأحدٍ بَعدی، و لَم تَحِلَّ لی إلاّ ساعهً مِن نهارٍ. (4) پیامبر خدا (ص) در روز فتح مکه فرمود: خداوند، روزی که آسمان ها و زمین ________________________________________ 1- صحیح البخاری، ج 3، ص 12٠4. 2- کافی، ج 4، ص 364. 3- �افی، ج 4، ص 363. 4- بحارالانوار، ج 21، ص 135. ص: 89 زمین را آفرید، مکه را حرام ساخت و تا برپایی قیامت نیز حرام است و برای هیچ کس پیش از من حلال نشده و برای هیچ کس پس از من نیز حلال نخواهد شد و برای من جز ساعتی از یک روز، حلال نشده است. الإمام علی (ع) : لاتَخرُجوا بِالسُّیوفِ إلی الحَرَمِ ِ ولا یُصَلِّینَّ أحَدُکُم وبَینَ یدیهِ سَیفٌ، فَإنَّ القِبلَهَ أمنٌ. (1) امام علی (ع) فرمود: با شمشیرها به سوی حرم بیرون نروید و هیچ یک از شما درحالی که در برابرش شمشیر است، نماز نخواند؛ زیرا قبله، امن است. الإمام الصادق (ع) : لاینبَغی أن یدخُلَ الحَرَمَ بِسِلاحٍ إلاّ أن یدخِلَهُ فی جَوالِقَ أو یَغیبَهُ یعنی یلُفُّ عَلَی الحَدیدِ شیئاً. (2) امام صادق (ع) فرمود: سزاوار نیست که سلاح وارد حرم کند، مگر اینکه آن را در کیسه ای بگذارد یا [با پیچیدن آن در چیزی] پنهانش کند. عن أبی بصیرٍ عن الإمام الصادق (ع) ، قال: سَألتُه عنِ الرَّجُلِ یُریدُ مکَّهَ أوِ المدینهَ، یُکرَهُ أنْ یخرُجَ مَعهُ بالسِّلاحِ؟ فقالَ: لا بأسَ بأنْ یخْرُجَ بالسِّلاحِ مِن بَلَدِهِ، ولکن إذا دَخَلَ مکَّهَ لَمْ یُظهِرْهُ. (3) ابو بصیر می گوید: از امام صادق (ع) پرسیدم که کسی می خواهد به مکّه یا مدینه برود، آیا همراه داشتن سلاح برای او مکروه است؟ فرمود: اشکالی ندارد که سلاح را از شهر خود بیرون ببرد؛ ولی وقتی وارد مکه می شود، آن را آشکار نسازد. ________________________________________ 1- الخصال، ج 2، ص 616. 2- کافی، ج 4، ص 22٨. 3- کافی، ج 4، ص 22٨. ص: 90 سه - مکروهات حرم الامام الباقر (ع) : لایَنبغی لِلرَّجلِ أن یقیمَ بِمَکَّهَ سَنَهً، قُلتُ: کیفَ یصنَعُ؟ قال: یتَحَوَّلُ عَنها. (1) امام باقر (ع) فرمود: شایسته نیست که انسان در مکّه یک سال بماند. گفتم: پس چه کند؟ فرمود: به جای دیگر برود. الإمام الباقر (ع ) : لاینبغی لأحدٍ أن یرفَعَ بِناءً فَوقَ الکَعبَهِ. (2) امام باقر (ع) فرمود: برای هیچ کسی سزاوار نیست که ساختمانی بالاتر از کعبه بسازد. عن أحمد بن محمد السیاری قالَ: رَوی جَماعَهٌ مِن أصحابِنا رَفَعوهُ إلی أبی عَبدِاللهِ (ع) أنَّهُ کَرِهَ المُقامَ بِمَکَّهَ وذلکَ أنَّ رسولَ اللهِ اُخرِجَ عنها والمُقیمُ بِها یقسو قلبُهُ حَتّی یأتِی فی غَیرِها. (3) احمد بن محمد سیاری می گوید: از امام صادق (ع) روایت شده که آن حضرت، اقامت در مکّه را پسندیده نمی دانست و این به خاطر آن بود که پیامبر (ص) را از این شهر بیرون کردند و کسی که مقیم مکه شود، سنگ دل می شود تا آنکه در جای دیگر اقامت کند. عن أبی عبداللهِ: سَألتُهُ عن رَجُلٍ لی عَلَیهِ مالٌ، فَغابَ عَنّی زَماناً، فَرَأیتُهُ یطوفُ حَولَ الکَعبهِ، أفَأَتَقاضاهُ مالی؟ قالَ: لا، لا تُسَلِّم عَلَیهِ ولا تُرَوِّعهُ حَتّی یخرجَ مِنَ الحَرَمِ. (4) از امام صادق (ع) پرسیدم: مردی به من مالی بدهکار است. مدتی از چشمم ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 23٠. 2- کافی، ج 4، ص 23٠. 3- بحارالانوار، ج ٩٩، ص ٨٠. 4- کافی، ج 4، ص 241. ص: 91 چشم پنهان بود، تا اینکه او را در حال طواف کعبه دیدم، آیا مال خود را از او طلب کنم؟ فرمود: نه، به او سلام نده و هراسانش مکن، تا آنکه از حرم بیرون رود. ج) مسجدالحرام اشاره رسولُ اللهِ (ص) : أعظمُ المساجِدِ حُرمهً وأحبُّها إلَی اللهِ وأکرمُها عَلَی اللهِ تَعالی، المسجدُ الحرامِ. (1) پیامبراکرم (ص) فرمود: محترم ترین و محبوب ترین و گرامی ترین مساجد نزد خداوند متعال، مسجدالحرام است. رسولُ اللهِ (ص) : فَضْلُ المسجدِ الحرامِ عَلی مَسجدی کَفَضْلِ مَسجدی عَلَی المَساجِدِ. (2) پیامبراکرم (ص) فرمود: برتری مسجدالحرام بر مسجد من، همچون برتری مسجد من بر مساجد دیگر است. الإمام علی (ع) : أربعهٌ مِن قصورِ الجنَّهِ فِی الدُّنیا: المسجدُ الحرامِ ومسجدُ الرَّسولِ ومَسجدُ بَیت المقدسِ ومَسجدُ الکوفَهِ. (3) امام علی (ع) فرمود: چهار مکان اند که از قصرهای بهشتی در دنیا هستند: مسجدالحرام، مسجد الرسول، مسجد بیت المقدس و مسجد کوفه. الإمام الصّادقُ (ع) : خَطَّ ابراهیمُ بِمکَّهَ مابَینَ الحَزْوَرَهِ إلَی المَسْعی، فذلِکَ الّذی کانَ خَطَّ ابراهیمُ (ع) ، یعنی المسجدَ. (4) امام صادق (ع) فرمود: ابراهیم در مکّه بین حزوره [نام محلی در مکّه ________________________________________ 1- کنزالعمال، ج 14، ص 624. 2- سنن نسائی، ج 2، ص 32. 3- امالی طوسی، ص 36٩. 4- بحارالانوار، ج 12، ص 1٠4. ص: 92 نزدیک باب الحنّاطین] تا مسعا را خط کشید و این همان خطّی بود که ابراهیم (ع) رسم کرد؛ یعنی مسجد. یک - آداب وارد شدن به مسجدالحرام الإمام الباقر (ع) : إنَّه [عَلیاً] کانَ إذا قَدِمَ مَکَّهَ بَدَأ بِمنزلِهِ قَبلَ أن یَطوفَ. (1) امام باقر (ع) فرمود: هرگاه علی (ع) به مکّه وارد می شد، پیش از آنکه طواف کند، ابتدا به محل فرود آمدن خویش می پرداخت. الإمام الباقر (ع) : إذا دَخَلتَ المَسجدَ الحَرامَ وَحاذَیتَ الحَجَرَ الأسوَدَ فَقُل: «أشهدُ أن لا إله إلاّ الله وحدَهُ لاشَریکَ لَهُ وأشهَدُ أنَّ مُحمّداً عَبدُهُ ورسولُهُ، آمَنتُ بِاللهِ وکَفرتُ بالطّاغوتِ وبِاللّاتِ والعُزّی وبِعبادَهِ الشَیطانِ وبعبادَهِ کُلِّ نِدٍّ یُدعی من دونِ اللهِ. (2) امام باقر (ع) فرمود: هرگاه وارد مسجدالحرام شدی و روبه روی حجرالأسود قرار گرفتی، بگو: گواهی می دهم که جز خداوند یکتا معبودی نیست و شریکی ندارد و شهادت می دهم که محمّد (ص) ، بنده و فرستاده اوست. به خدا ایمان آورده به طاغوت و لات و عزّی و پرستش شیطان و عبادت هر که جز خدا خوانده شود، کفر ورزیده ام. الإمام الصادق (ع) : إذا دَخَلَ الحاجُّ أوِ المُعتَمِرُ مَکَّهَ بَدَأ بِحیاطَهِ رَحلِهِ، ثُمَّ قَصَدَ المَسجدَ الحرامَ. (3) امام صادق (ع) فرمود: هرگاه کسی که حج یا عمره گزار است، وارد مکّه می شود، ابتدا وسایل خود را مستقر سازد و سپس آهنگ مسجدالحرام کند. ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 3٩٩. 2- کافی، ج 4، ص4٠3. 3- دعائم الإسلام، ج 1، ص 311. ص: 93 دو - مدفن پیامبران در مسجدالحرام رسولُ اللهِ (ص) : کانَ النَّبیُّ مِنَ الأنبیاءِ إذا هَلَکَت اُمَّتُه لَحِقَ بِمکّهَ فَیتَعَبَّدُ فیهَا النَّبیُّ ومَن مَعَه حتّی یَموتَ فیها، فَماتَ بها نوحٌ وهودٌ وصالحٌ وشعیبٌ وقبورُهم بینَ زَمزَمَ والحَجَرَ. (1) رسول خدا (ص) فرمود: از میان پیامبران، هر پیامبری که امتش هلاک می شدند، به مکّه می آمد و با همراهانش تا زمان مرگ در آنجا به عبادت می پرداختند. نوح، هود، صالح، شعیب، در مکّه از دنیا رفتند و قبرهاشان میان زمزم و حجرالأسود است. الإمام الباقر (ع) : إنَّ مابَینَ الرُّکنِ والمَقامِ لَمَشحُونٌ مِن قبورِ الأنبیاءِ، وانَّ آدمَ لَفی حَرَمِ اللهِ عزّوجلّ. (2) امام باقر (ع) فرمود: مابین رکن و مقام، پر است از قبور پیامبران، آدم نیز در حرم خدای عزوجل است. الإمام الصّادقُ (ع) : دُفِنَ مابَینَ الرُّکنِ الیمانی والحَجَرِ الأسودِ سَبْعُونَ نبیّاً. (3) امام صادق (ع) فرمود: میان رکن یمانی و حجرالأسود، هفتاد پیامبر مدفون اند. سه - فضیلت نماز خواندن در مسجدالحرام الإمام الباقر (ع) : مَن صَلَّی فی المَسجدِ الحرامِ صَلاهً مَکتوبَهً قَبِلَ اللهُ بِها مِنهُ کُلَّ صَلاهٍ صَلاّها مُنذُ یَومٍ وَجَبَت عَلَیهِ الصَّلاهُ وکُلَّ صَلاهٍ یُصَلّیها ________________________________________ 1- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 1٧. لازم به یادآوری است که روایاتی دلالت دارد بر اینکه قبر نوح (ع) در کنار قبر علی (ع) است. 2- وسائل الشیعه، ج5، ص26٩. 3- حج و عمره در قرآن، ص11٧. ص: 94 إلی أنْ یَموتَ. (1) امام باقر (ع) فرمود: هرکس که در مسجدالحرام یک نماز واجب بخواند، خداوند همه نمازهایی را که از روز واجب شدن نماز بر او خوانده و همه نمازهایی که تا زمان مرگ می خواند را از او قبول می کند. الإمام الصادق (ع) : أکثِروا مِنَ الصَّلاهِ والدُّعاء فی هذَا المَسجِدِ، أما إنَّ لِکُلِّ عَبدٍ رِزقاً یُجازُ إلیهِ جَوزاً. (2) امام صادق (ع) فرمود: در این مسجد، نماز و دعا زیاد بخوانید. آگاه باشید که برای هر بنده، روزی ای است که به سوی او سوق داده می شود. عن أبی الحَسَن، قال: سَألتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصَلّی فی جَماعَهٍ فی مَنزِلِه بِمَکّهَ أفضلُ أو وَحدَهُ فی المَسجدِ الحرامِ؟ فَقالَ: وَحدَهُ. (3) از امام رضا (ع) پرسیدم: کسی که نماز را در خانه اش در مکّه به جماعت بخواند افضل است یا در مسجد الحرام و به تنهایی بخواند؟ فرمود: به تنهایی. عن موسی بن سَلامٍ: اِعتَمَرَ أبو الحَسَنِ الرِّضا، فَلَمّا وَدَّعَ البَیتَ وصارَ إلی بابِ الحَنّاطینَ لِیَخرُجَ مِنهُ وَقَفَ فی صَحنِ المَسجدِ فی ظَهرِ الکَعبهِ، ثُمَّ رَفَعَ یَدَیه فَدَعا، ثُمّ التَفَتَ إلینا، فقال: نِعمَ المَطلوبُ بِهِ الحاجَهُ إلیه، الصَّلاهُ فیه أفضَلُ مِنَ الصَّلاهِ فی غَیرهِ سِتّین سَنَهً أو شَهراً. (4) موسی بن سلام می گوید: امام رضا (ع) عمره انجام داد، چون با کعبه ________________________________________ 1- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 231. 2- کافی، ج 4، ص 526. 3- کافی، ج 4، ص 52٧. 4- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 3٧٠. ص: 95 وداع کرد و به در حنّاطین رسید که از آنجا خارج شود، در محوطه مسجد پشت کعبه ایستاد. سپس دستانش را بلند کرد و دعا فرمود. آن گاه به ما توجه کردند و فرمودند: چه جای خوبی است برای حاجت بردن به نزد او؛ نماز در آن، برتر از شصت سال نماز در جای دیگر است و یا فرمودند: برتر از شصت ماه. د) خانه خدا یک - نام های خانه خدا عَن أبی جعفرٍ (ع) : قالَ: قُلتُ له: لِمَ سُمِّی البَیتُ العتیقَ؟ قالَ: هو بَیتٌ حُرٌّ عَتیقٌ مِن النّاسِ، لَم یمْلِکْهُ أحدٌ. (1) از امام باقر (ع) پرسیدم: چرا کعبه را بیت عتیق [خانه آزاد] نامیده اند؟ فرمود: چون خانه ای است آزاد و رها شده از سلطه مردم و هیچ کس مالک آن نیست. الإمام الصّادقُ (ع) : إنَّ اللهَ عزّوجلّ أغْرقَ الأرضَ کُلَّها یَومَ نوحٍ إلاّ البَیتَ، فیَومئذٍ سُمِّی العتیقَ؛ لأنَّهُ اُعْتِقَ یومئذٍ مِنَ الغَرَقِ. (2) خداوند متعال در ماجرای نوح، همه زمین را زیر آب بُرد، جز خانه خدا را، آن روز این خانه عتیق نام نهاده شد؛ زیرا آن روز از غرق شدن رها شد. الإمام الصّادقُ (ع) : حینَ سُئِلَ: لِمَ سُمِّی البیتُ العتیقَ لأنَّ اللهَ أعتَقَهُ مِنَ الطّوفانِ. (3) ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 1٨٩. 2- من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 1٩1. 3- کشف الغمه، ج 2، ص 415. ص: 96 آن گاه که از ایشان پرسیده شد: چرا کعبه بیت العتیق نامیده شد؟ فرمود: چون خداوند آن را از طوفان آزاد کرد. عن حنّان: قلت لأبی عبدالله (ع) : لِمَ سُمِّی بیتَ اللهِ الحَرامَ؟ قالَ: لأَنَّهُ حُرِّمَ عَلَی المُشرکینَ أنْ یدْخُلُوهُ. (1) حنّان می گوید: از امام صادق (ع) پرسیدم: چرا کعبه را بیت الله الحرام نامیده اند؟ فرمود: چون بر مشرکان حرام است که وارد آن شوند. دو - فضیلت کعبه رسولُ اللهِ (ص) : أوّلُ مسجدٍ وُضِعَ فِی الأرضِ الکعبهُ، ثمَّ بیتُ المقدسِ وکانَ بینَهما خَمْسُ مائَهِ عامٍ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: نخستین مسجدی که در زمین قرار داده شد، کعبه بود و سپس بیت المقدس و میان این دو، پانصد سال فاصله بود. رسولُ اللهِ (ص) : أکرمُ البُیوتِ عَلی وَجهِ الأرضِ أربعهٌ: الکَعبهُ وبیتُ المقدسِ وبَیتٌ یقرَأُ فیهِ القرآنُ والمَساجِدُ. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: گرامی ترین خانه ها بر روی زمین، چهار خانه اند: کعبه، بیت المقدس و خانه ای که در آن قرآن خوانده شود و مساجد. الإمام الصّادقُ (ع) عن آبائِه: - فی وصفِ الکَعبهِ - البَیتُ حُجَّهُ اللهِ فی أرضِهِ عَلی خَلقِهِ. (4) امام صادق (ع) به نقل از پدرانش در وصف کعبه فرمود: خانه خدا در روی زمین، حجت خدا بر بندگانش است. ________________________________________ 1- بحارالانوار، ج ٩٩، ص5٩. 2- کنزالعمال، ج 2، ص 212. 3- المواعظ العددیه، ص 15٨. 4- تفسیر عیاشی، ج 1، ص 3٩. ص: 97 الإمام الصّادقُ (ع) : هذا بَیتٌ إسْتَعْبَدَ اللهُ بِهِ خَلقَهُ. (1) امام صادق (ع) فرمود: این خانه ای است که خدا به سبب آن، بندگانش را به عبادت فرا خوانده است. اول - آرایش و پوشش کعبه رسول الله (ص) - لِعُثمانَ -: إنّی نَسیتُ أن آمُرَکَ أن تُخَمِّرَ القَرنَینِ؛ فَاِنَّهُ لَیسَ یَنبَغی أن یَکونَ فی البَیتِ شَیءٌ یَشغَلُ المُصلِّیَ. (2) رسول الله (ص) به عثمان می فرمود: من فراموش کردم به تو فرمان دهم که روی دو شاخ [گوسفندی که فدیه اسماعیل شد] را بپوشانی؛ چرا که سزاوار نیست در خانه چیزی باشد که نمازگزار را مشغول کند. الإمام الباقر (ع) : إنَّ علی بن أبی طالبٍ (ع) کانَ یبعَثُ بِکِسوَهِ البَیتِ فی کلِّ سَنَهٍ مِنَ العِراقِ. (3) امام باقر (ع) فرمود: علی بن ابی طالب (ع) همه ساله از عراق، پوشش کعبه را می فرستاد. دوم - تبرک جستن به پوشش کعبه عن عبدالملکِ: سَألتُ أبَا الحْسَنِ الإمام الکاظم (ع) عَن رَجُلٍ اِشتَری مِن کِسوَهِ الکَعبَهِ شَیئاً، فَقَضی بِبَعضِهِ حاجَتَهُ وبَقِی بَعضُهُ فی یدِهِ، هَل یصلُحُ بَیعُهُ؟ قالَ: یبیعُ ما أرادَ ویهَبُ ما لَم یرید ویستَنفِعُ بِهِ ویطلُبُ بَرَکَتَهُ، قُلتُ: أیکَفَّنُ بِهِ المَیتُ؟ قالَ: لا. (4) ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 41٠. 2- کنزالعمال، ج 12، ص 2٠4. 3- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 6٠. 4- کافی، ج 3، ص 14٨. ص: 98 عبدالملک می گوید: از امام کاظم (ع) درباره مردی پرسیدم که مقداری از پوشش کعبه را خریده و با بخشی از آن، نیاز خود را برطرف ساخته؛ ولی بخشی هم در دست او مانده است. آیا می تواند آن را بفروشد؟ فرمود: آنچه را می خواهد، بفروشد و آنچه را نمی خواهد، هدیه دهد و از آن سود ببرد و برکت آن را بطلبد. گفتم: آیا می توان با آن، مرده را کفن کرد؟ فرمود: نه. عبدالملِکِ بن عُتبَه: سَألتُ أبا عبداللهِ عمّا یصِلُ إلینا مِن ثِیابِ الکَعبَهِ، هل یصلُحُ لَنا أن نَلبَسَ شیئاً مِنها؟ قالَ: یصلُحُ لِلصِّبیانِ والمَصاحِفِ والمِخَدَّهِ، تَبتَغی بِذلکَ البَرَکهَ إن شاءَ اللهُ. (1) عبدالملک بن عتبه می گوید: از امام صادق (ع) پرسیدم: آنچه از پوشش کعبه به دستمان می رسد آیا می توانیم بخشی از آن را بپوشیم؟ فرمود: می توان برای کودکان، قرآن ها و بالش از آن استفاده کرد. [می توانی] به خواست خدا بدین وسیله برکت بجویی. الإمام صادق (ع) : لا بَأس أن یأخُذَ مِن دیباجِ الکَعبهِ فَیَجعَلَهُ غِلافَ مُصحَفٍ أو یَجعَلَهُ مُصَلًّی یُصَلّی عَلَیهِ. (2) امام صادق (ع) فرمود: اشکالی ندارد که از دیبای کعبه برگرفت و آن را روکش قرآن یا جانماز ساخت و روی آن نماز خواند. سه - فضیلت نگاه کردن به کعبه رسولُ اللهِ (ص ) : النَّظَرُ إلَی الکَعبهِ عِبادَهٌ. (3) پیامبر اکرم (ص) فرمود: نگاه کردن به خانه کعبه عبادت است. ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 22٩. 2- وسائل الشیعه، ج ٩، ص 36٠. 3- امالی طوسی، ص 455. ص: 99 رسولُ اللهِ (ص) : النَّظَرُ إلَی الکعبَهِ حُبّاً لَها عبادهٌ، وَیهدِمُ الخَطایا هَدْماً. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: از روی محبت نگاه کردن به کعبه، عبادت است و خطاها را به طور کامل از بین می برد. رسولُ الله (ص) : تُفتَحُ أبوابُ السَّماء ویستَجابُ الدُّعاءُ فی أربعهِ مَواطِنَ. . . وعِندَ رُؤیهِ الکعبهِ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: در چهار مورد درهای آسمان گشوده می شود و دعای بندگان به استجابت می رسد. . . [یکی هم] هنگام دیدن کعبه. الإمام الصّادقُ (ع) : مَن نَظَرَ إلَی الکعبهِ لَم یزَلْ تُکتَبُ لَهُ حَسَنَهٌ وتُمْحی عنه سَیّئهٌ، حتّی یَنصَرِفَ بِبَصرِهِ عَنها. (3) امام صادق (ع) فرمود: هرکس به کعبه بنگرد، پیوسته برای او حسنه نوشته می شود و گناه از او محو می شود، تا آنکه نگاهش را از کعبه برگیرد. ه) بهترین جای مسجدالحرام . . . قالَ لَنا علی بنُ الحسینِ زَینُ العابِدین (ع) : أی البِقاعِ أفضلُ؟ فقلتُ: اللهُ ورسولُه وابنُ رسولِه أعلَمُ، فقالَ: إنَّ أفْضَلَ البِقاعِ مابَینَ الرّکنِ والمَقامِ. (4) . . . امام زین العابدین (ع) به ما فرمود: کدام قطعه زمین، برتر است؟ گفتم: خدا و پیامبرش و فرزند پیامبرش داناترند. فرمود: بهترین قطعه زمین، میان رکن و مقام است. ________________________________________ 1- المحاسن، ج 1، ص 145. 2- سنن الکبری، ج 3، ص 5٠2. 3- وسائل الشیعه، ج 5، ص 2٧٠. 4- امالی طوسی، ص 132. ص: 100 عَن أبی عُبَیدَه: قُلْتُ لأبی عَبدِاللهِ (ع) : . . . فأی بِقاعِهِ أفضلُ؟ قالَ: مابَینَ البابِ إلَی الحَجَر الأَسْوَدِ. (1) ابوعبیده می گوید: از امام صادق (ع) پرسیدم: کدام جای مسجدالحرام برتر است؟ فرمود: میان در کعبه و حجرالأسود. الإمام الصّادقُ (ع) : إنْ تَهَیأَ لَکَ أنْ تُصَلِّی صَلَواتِکَ کلَّها الفرائضَ وغیرَها عندَ الحَطیمِ فَافْعَلْ، فَإنَّهُ أفضلُ بُقعَهٍ عَلی وَجهِ الأرضِ. (2) امام صادق (ع) فرمود: اگر برایت فراهم شد که همه نمازهای واجب و غیر واجب را در حطیم [حطیم اسماعیل] بخوانی، بخوان؛ زیرا آنجا برترین نقطه روی زمین است. و) مقام ابراهیم و) مقام ابراهیم (3) رسولُ اللهِ (ص) : إنَّ اللهَ فَضَّلَ مَکَّهَ وجَعَلَ بعضَها أفضلَ مِن بعضٍ فقال: وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی . (4) پیامبر خدا (ص) فرمود: خداوند مکّه را فضیلت داد و بخشی از آن را برتر از بخش دیگر قرار داد و فرمود: «از مقام ابراهیم، جایگاه نماز بگیرید» . الامام الحسین (ع) : إنّ اللهَ قَدْ جَعَلَهُ عَلَماً لَمْ یکنْ لِیذْهَبَ بِهِ. (5) امام حسین (ع) فرمود: همانا خداوند سبحان مقام ابراهیم (ع) را علم و نشانه خود قرار داده است و هرگز از بین نمی رود [آن را از بین نمی برد]. عَن ابنِ سنانٍ: سألتُ أبا عبدِاللهِ (ع) عَن قَولِ الله عزَّوجلَّ: إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ ________________________________________ 1- وسائل الشیعه، ج 3، ص 53٩. 2- من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 2٠٩. 3- ر. ک: بقره: 125. 4- کافی، ج 4، ص 223. 5- کافی، ج 4، ص 223. ص: 101 وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّهَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ * فِیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ ما هذِهِ الآیاتُ البّیناتُ؟ قالَ: مقامُ ابراهیمَ حَیثُ قامَ عَلَی الحَجَرِ فأثَّرَت فیه قدماه. . . . (1) از ابن سنان: از امام صادق (ع) درباره آیه «همانا اولین خانه ای که برای مردم قرار داده شد همان است که در مکّه و فرخنده و هدایتگر برای جهانیان است، در آن نشانه هایی روشن است» پرسیدم که این نشانه های روشن چیست؟ فرمود: مقام ابراهیم؛ آنجا که بر روی سنگ ایستاد و قدم های او بر سنگ اثر گذاشت. ز) حجرالأسود اشاره رسولُ اللهِ (ص) : الحَجَرُ یمینُ اللهِ فی أرضِهِ، فَمَن مَسَحَهُ مَسَحَ یدَ اللهِ. (2) پیامبراکرم (ص) فرمود: حَجر، دست خداوند در زمین است، هر که آن را لمس کند، دستِ خدا را لمس کرده است. رسولُ اللهِ (ص) : الحَجَرُ الأسوَد یمینُ اللهِ فِی الأرضِ یُصافِحُ بِها عِبادَهُ. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: حجرالأسود دست خداوند در زمین است که با آن، با بندگانش دست می دهد. رسولُ اللهِ (ص) : الحَجَرُ یمینُ اللهِ، فَمَن شاءَ صافَحَهُ لَها. (4) پیامبر اکرم (ص) فرمود: حجر، دست خداست. هرکس بخواهد، به وسیله آن با خدا دست می دهد. ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 223. 2- جامع الأحادیث للقمی، ص ٧1. 3- الفردوس، ج 2، ص 15٩. 4- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 22٨. ص: 102 رسولُ اللهِ (ص) : الحَجَرُ الأسوَدُ مِنَ الجَنَّهِ. (1) پیامبر اکرم (ص) فرمود: حجرالأسود از بهشت است. رسولُ اللهِ (ص) : الحَجَرُ الأسوَدُ مِن حِجارَهِ الجَنَّهِ. (2) رسول خدا (ص) فرمود: حجرالأسود، از سنگ های بهشت است. استلام و بوسیدن حجرالأسود الحارث عَن الإمام علی (ع) : أنّه کانَ إذا مَرَّ بالحَجَرِ الأسودِ فَرَأی علیهِ زِحاماً استَقْبَلَه وَکَبَّرَ وقال: أللّهُمَّ تصدیقاً بکتابکَ وسُنَّهِ نَبیکَ. (3) حارث می گوید: هرگاه علی (ع) بر حجرالأسود می گذشت و بر گرد آن ازدحام می دید، رو به آن کرده تکبیر می گفت و می گفت: خدایا! به کتاب تو و سنت پیامبرت، یقین و باور دارم. الإمام الصّادقُ (ع) : کانَ رسولُ اللهِ (ص) یسْتَلِمُهُ [الحَجَر] فی کلِّ طوافِ فریضهٍ ونافلهٍ. (4) امام صادق (ع) فرمود: پیامبر خدا (ص) در هر طواف واجب و مستحب، بر حجرالأسود دست می کشید. عن معاویه بن عمّار: سألتُ أبا عبداللهِ (ع) عَن رَجُلٍ حَجَّ ولَمْ یستَلِمِ الحَجَرَ، فقالَ: هُوَ مِنَ السُّنَّهِ، فإن لَمْ یقْدِرْ فاللهُ أولی بالعُذْرِ. (5) معاویه بن عمّار می گوید: از امام صادق (ع) پرسیدم: مردی حج انجام ________________________________________ 1- سنن نسائی، ج 5، ص 226. 2- السنن الکبری، ج 5، ص 15٩. 3- السنن الکبری، ج 5، ص 12٨. 4- وسائل الشیعه، ج 13، ص 325. 5- کافی، ج 4، ص 4٠5. ص: 103 داده ولی بر حجرالأسود دست نکشیده است. فرمود: این مستحب است، اگر نتواند، خداوند به عذرپذیری شایسته تر است. ح) حِجْرِ اسماعیل عَنْ طاوُوسِ الفقیهِ: رأیتُ فی الحِجْرِ زَینَ العابدینَ (ع) یصَلّی وَیدعُو: «عُبَیدکَ بِبابِکَ، أسیرُکَ بِفِنائکَ، مِسکینُکَ بِفنائکَ، سائلُکَ بِفِنائکَ، یشکُو إلیکَ ما لایخفی إلیکَ» وَفی خَبَرٍ: لاتَرُدَّنی عَنْ بابِکَ. (1) طاووس فقیه می گوید: امام زین العابدین (ع) را در حجر دیدم که نماز می خواند و چنین دعا می کرد: بنده ناچیز تو به درگاه توست. اسیر تو در آستان توست. نیازمند تو به درگاه توست. گدای تو به آستان توست. نزد تو شکایتی دارد که بر تو پنهان نیست. در روایتی فرمود: مرا از درگاهت مران. الإمام الصّادقُ (ع) : الحِجْرُ بَیتُ إسماعیلَ وفیهِ قَبْرُ هاجَرَ وقبرُ اسماعیلَ. (2) امام صادق (ع) فرمود: حِجر، خانه اسماعیل است و قبر هاجر و اسماعیل در آن قرار دارد. الإمام الصّادقُ (ع) : إنّ اسماعیلَ صَلَواتُ اللهِ علیهِ تُوفِّی وهُوَ ابنُ مائهٍ وثلاثینَ سَنَهً ودُفِنَ بِالحِجْرِ مع اُمِّهِ. (3) امام صادق (ع) فرمود: اسماعیل که درود خداوند بر او باد، در صد و سی سالگی از دنیا رفت و در حجر، همراه مادرش دفن شده است. عن ابی بلال المکّی: رأیتُ ابا عبدالله دَخَلَ الحِجرَ مِن ناحیهِ البابِ، فقامَ یصَلِّی علی قَدْرِ ذِراعَینِ مِن البیتِ، فقلتُ له: ما رأیتُ أحداً مِن أهلِ بَیتِکَ ________________________________________ 1- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 16٠. 2- کافی، ج 4، ص 21٠. 3- بحارالانوار، ج 12، ص 113. ص: 104 یصَلِّی بِحیالِ المیزابِ! فقالَ: هذا مُصَلّی شَبَّرَ وشَبیرٍ ابنَی هارونَ. (1) ابو بلال مکی می گوید: امام صادق (ع) را دیدم که از سمت در کعبه، وارد حجر شد و به فاصله دو ذراع از کعبه، به نماز ایستاد. گفتم: هیچ یک از خاندان تو را ندیده ام که در مقابل ناودان نماز بخواند. فرمود: اینجا محل نماز شَبَّر و شَبیر، پسران هارون (ع) است. عن ابی نعیمٍ الانصاری عنِ الإمام المهدی (عج) کان سیدُ العابدینَ (ع) یقولُ فی سجودِهِ فی هذَا الموضِع - وأشارَ بِیدِه الی الحِجر نحوَ المیزابِ: «عُبیدکَ بفنائکَ، مِسکینُکَ ببابکَ، أسألکَ ما لایقدِرُ عَلَیهِ سِواکَ» . (2) ابو نعیم انصاری از امام زمان (عج) روایت کرده است که ایشان با اشاره به حجر و به سمت ناودان فرمود: امام زین العابدین (ع) در سجده خود در این مکان می گفت: بنده ناچیزت در آستان توست، نیازمندت در آستان توست، از تو می خواهم آنچه را که جز تو بر آن توانا نیست. ط) حطیم ط) حطیم (3) رسولُ اللهِ (ص) : أمَّنی جَبرئیلُ عندَ بابِ الکَعبهِ مَرَّتینِ. (4) پیامبر خدا (ص) فرمود: کنار در کعبه، جبرئیل دو بار امام جماعت من شد [و من به او اقتدا کردم]. ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 214. 2- الغیبه للطوسی، ص26٠. 3- قسمتی از سطح مسجدالحرام است و مردم در این قسمت برای دعا جمع می شوند و به یکدیگر فشار می آورند. محدوده آن از حجرالأسود آغاز می شود و به سمت چاه زمزم و از آنجا تا مقام ابراهیم و پس از آن تا حجر اسماعیل ادامه می یابد. 4- تفسیر ثعلبی، ج 6، ص 122. ص: 105 عن معاویهِ بنِ عمّار: سألتُ أبا عبداللهِ (ع) عَن الحَطیمِ، فقال: هُو ما بَینَ الحَجَرِ الأسودِ وبینَ البابِ وسألتهُ لِمَ سُمِّی الحَطیمَ؟ فَقالَ: لَأنَّ النّاسَ یحطِمُ بَعْضُهم بَعضاً هُناکَ. (1) معاویه بن عمار می گوید: از امام صادق (ع) درباره حطیم پرسیدم، فرمود: میان حجرالأسود و در کعبه است. پرسیدم: چرا به آن حطیم می گویند؟ فرمود: چون در آنجا مردم همدیگر را فشار می دهند. الإمام الصّادقُ (ع) : عِندَما سَأَلَهُ الحَلَبی عن الحَجَرِ: انَّکُم تُسَمُّونَه الحَطیمَ وانّما کانَ لِغَنَمِ اسماعیلَ وإنَما دُفِنَ فیهِ اُمُّهُ وکَرِهَ أنْ یوطَأَ قبرُها، فَحَجَرَ علیه وفیهِ قُبورُ أنبیاءَ. (2) امام صادق (ع) ، آن گاه که حلبی از ایشان درباره حجر پرسید که: شما آن را حطیم می نامید، فرمود: آنجا محل گوسفندان اسماعیل بود و مادرش را آنجا دفن کرد و خوش نداشت که پا بر آن گذاشته شود. پس دور آن را حصاری کشید. قبر پیامبرانی هم در آنجا است. ی) مُلتَزَم ی) مُلتَزَم (3) رسولُ اللهِ (ص) : ما دَعا أحَدٌ بِشَیءٍ فی هذَا المُلتَزَمِ إلاَّ استُجیبَ لَهُ. (4) پیامبر خدا (ص) فرمود: هیچ کس در این ملتزم، چیزی از خدا نخواست مگر آنکه اجابت شد. رسولُ اللهِ (ص) : المُلتَزَمُ مَوضِعٌ یُستَجابُ فیهِ الدُّعاءُ وما دَعا عَبدٌ اللهَ دَعوَهً ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 52٧. 2- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 163. 3- قسمتی از دیوار کعبه در کنار رکن یمانی که مردم به دیوار ملتزم شده، می چسبند و دعا می خوانند. 4- الفردوس، ج 4، ص ٩4. ص: 106 إلاّ استَجابَها. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: ملتزم، جایی است که دعا در آن پذیرفته است و هیچ بنده ای [در ملتزم] چیزی از خدا نخواست مگر اینکه آن را پذیرفت. رسولُ اللهِ (ص) : بَینَ الرُّکنِ والمَقامِ مُلتَزَمٌ، مایدعو بِهِ صاحِبُ عاهَهٍ إلاّ بَرِیَ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: میان رکن و مقام، ملتزم است. هیچ دردمندی آنجا دعا نمی کند، مگر آنکه بهبود یابد. الإمام علی (ع) : أَقِرُّوا عندَ المُلتَزَمِ بِما حَفِظْتُم مِن ذنوبِکُم وَما لَم تَحْفَظُوا، فَقُولُوا: «وَما حَفِظْتَهُ عَلینا حَفَظْتُکَ ونَسیناهُ فَاغفِرْ لَنا» . (3) امام علی (ع) فرمود: کنار ملتزم، به گناهان خویش چه آنچه در یاد دارید و چه در یادتان نیست، اقرار کنید و بگویید: آنچه نگهبانان تو از گناهان ما حفظ کرده اند و ما فراموش کرده ایم را ببخشای. ک) مُستَجار ک) مُستَجار (4) الإمام الصّادقُ (ع) : بَنی ابراهیمُ البیتَ. . . وجَعَلَ لَهُ بابَینِ. . . والبابُ الّذی إلَی المغربِ یسَمَّی المُستَجارَ. (5) امام صادق (ع) فرمود: ابراهیم (ع) کعبه را ساخت. . . و برای آن، دو در قرار ________________________________________ 1- إتحاف الساده المتقین، ج 4، ص 354. 2- المعجم الکبیر، ج 11، ص 254. 3- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 1٩6. 4- دیوار کنار رکن یمانی را «مستجار» می نامند «جار» به معنای همسایه و «مستجار» به معنای پناه بردن به همجوار و به صورت کلی تر «پناه بردن» است. 5- مجمع البیان، ج 1، ص 3٩1. ص: 107 قرار داد؛ دری به مشرق و دری به مغرب. مستجار، دری است که رو به مغرب است. عَن علی بنِ جعفَر: رأیتُ أخی یَطوفُ السُّبوعَینِ والثَّلاثهِ یَقْرِنُها، غیرَ أنَّهُ یَقِفُ فِی المُستَجارِ فَیدْعُو فی کُلِّ اُسبوعٍ ویَأتی الحَجَرَ فَیسْتَلِمُهُ، ثُمَّ یطُوفُ. (1) علی بن جعفر می گوید: برادرم [موسی بن جعفر (ع)] را دیدم که دو یا سه طواف می کرد [هر کدام هفت دور] و طواف ها را به هم می پیوست جز اینکه در مستجار می ایستاد و سر هر هفت دور، دعا می کرد و سراغ حجرالأسود می آمد و آن را لمس می کرد، سپس طواف می کرد. ل) رکن یمانی اشاره الإمام الصّادقُ (ع) : الرّکنُ الیمانی بابٌ مِنْ أبوابِ الجنّهِ، لَمْ یغلِقْهُ اللهُ مُنذُ فَتَحَه. (2) امام صادق (ع) فرمود: رکن یمانی دری از درهای بهشت است. خداوند آن را از وقتی که گشوده، نبسته است. الإمام الصّادقُ (ع) : الرُّکنُ الیمانی بابُنَا الّذی نَدخُل مِنهُ الجَنَّهَ. (3) امام صادق فرمود: رکن یمانی درِ ماست که از این در، وارد بهشت می شویم. الإمام الصّادقُ (ع) : قالَ رسولُ اللهِ (ص) : ما أتَیتُ الرُّکنَ الیمانیَّ الاّ وَجَدْتُ جَبرئیلَ (ع) قَدْ سَبَقَنی إلیهِ یلتَزِمُهُ. (4) ________________________________________ 1- قرب الاسناد، ص 241. 2- کافی، ج 4، ص 4٠٩. 3- مجمع البیان، ج 2، ص ٧٩٧. 4- وسائل الشیعه، ج ٩، ص41٩. ص: 108 امام صادق (ع) فرمود: پیامبر خدا (ص) می فرمود: هرگز سراغ رکن یمانی نیامدم، مگر آنکه جبرئیل را دیدم که پیش از من خود را به آن چسبانده است. الإمام الصّادقُ (ع) : إنَّ اللهَ عزَّوجلَّ وَکَّلَ بالرُّکنِ الیمانِیِّ مَلَکاً هِجّیراً یؤَمِّنُ عَلی دُعائِکُم. (1) امام صادق (ع) فرمود: خداوند عزّوجلّ، فرشته ذکرگویی را بر رکن یمانی مأمور ساخته است که دعاهای شما را آمین می گوید. صفا و مروه عَن جابرِ بن عبداللهِ: إنَّ رسولَ اللهِ (ص) کانَ یقِفُ عَلَی الصَّفا یکَبِّرُ ثَلاثاً ویقولُ: «لاإله إلاّالله، وحدَه لا شریک له، لهُ المُلکُ ولَهُ الحَمدُ وهو علی کلِّ شیءٍ قدیرٍ» . یصنَعُ ذلکَ ثَلاثَ مرَّاتٍ ویدعو ویصنعُ عَلی المَروهِ مثلَ ذلکَ. (2) جابر بن عبدالله می گوید: پیامبر خدا (ص) ، هرگاه بر صفا می ایستاد، سه بار تکبیر می گفت و می گفت: «جز خدای یکتا معبودی نیست. شریکی ندارد. سلطنت و ستایش از آنِ اوست و او بر همه چیز تواناست» . این کار را سه بار انجام می داد و دعا می خواند و مانند همین را در مروه نیز انجام می داد. عَن علی بنِ جعفرٍ عن الإمامِ الکاظمِ (ع) قالَ: سَألتُه عن السَّعی بینَ الصَّفا والمَروهِ، فقال: جُعِلَ لِسَعْی ابراهیمَ (ع) . (3) ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص2٠1. 2- کافی، ج 4، ص432. 3- قرب الاسناد، ص 23٧. ص: 109 علی بن جعفر می گوید: از امام کاظم (ع) ، درباره سعی میان صفا و مروه پرسیدم، فرمود: به خاطر سعی ابراهیم (ع) قرار داده شده است. عَن بعضِ أصحابه: کنتُ وَراءَ أبی الحسن موسی عَلَی الصَّفا - أو عَلَی المرَوهِ- وهو لایزیدُ عَلی حرفین: «أللّهُمّ انّی اسئلکَ حُسنَ الظَّنِّ بِکَ فی کلِّ حالٍ وصِدقِ النیهِ فِی التَّوکّلِ علیکَ» . (1) یکی از یاران امام کاظم (ع) می گوید: پشت سر امام کاظم (ع) بالای صفا یا مروه بودم و او بیش از این دو سخن چیزی نمی گفت: «خدایا! از تو می خواهم حسن ظن به خودت را در هر حال و نیت صادق در توکل بر تو را» . ٢. مدینه منوره اشاره رسولُ اللهِ (ص) : إنَّ اللهَ أَمَرَنی أنْ أُسَمِّی المدینهَ طَیبَهَ. (2) پیامبر اکرم (ص) فرمود: خداوند سبحان، مرا فرمان داد که مدینه را طیبه [پاک] بنامم. رسولُ اللهِ (ص ) : لِکُلِّ نَبیٍّ حَرَمٌ و َحَرَمی المدینهُ. (3) پیامبر اکرم (ص) فرمود: برای هر پیامبری حرمی است و حرم من، مدینه است. عَن سَهلِ بنِ حُنَیفٍ: أهوی رَسولُ اللهِ (ص) بِیدِهِ إلَی المَدینهِ، فَقالَ: إنَّها حَرَمٌ آمِنٌ. (4) ________________________________________ 1- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 3٧6. 2- کنزالعمال، ج 12، ص 146. 3- کنزالعمال، ج 12، ص 23٧. 4- صحیح مسلم، ج 2، ص 1٠٠3. ص: 110 سهل بن حنیف می گوید: پیامبر خدا (ص) ، با دست خویش به مدینه اشاره کرد و فرمود: این، حرم امنی است. رسولُ اللهِ (ص) : المَدینهُ قُبَّهُ الإسلامِ ودارُ الإیمانِ وَأرضُ الهِجْرَهِ وَمَبَوّأُ الحَلالِ وَالحَرامِ. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: مدینه گنبد اسلام و خانه ایمان و سرزمین هجرت و جایگاه حلال و حرام است. رسولُ اللهِ (ص) : اُفْتُتِحَتِ القُری بِالسَّیفِ وَافْتُتِحَتِ المدینهُ بِالقُرآنِ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: آبادی ها با شمشیر فتح شد؛ ولی مدینه با قرآن فتح شد. الف) فضیلت اقامت کردن در مدینه رسولُ اللهِ (ص) : المدینهُ خیرٌ مِن مَکَّهَ. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: مدینه، بهتر از مکّه است. رسولُ اللهِ (ص) : مَنِ استَطاعَ أنْ یَموتَ بِالمَدینهِ فَلْیمُتْ بِها، فَإنّی أشْفَعُ لِمَنْ یمُوتُ بِها. (4) پیامبر خدا (ص) فرمود: کسی که بتواند در مدینه بمیرد، چنین کند؛ چراکه من برای کسی که در مدینه بمیرد، شفاعت می کنم. رسولُ اللهِ (ص) : رَمَضانُ بالمَدینَهِ خَیرٌ مِن ألفِ رَمَضانَ فیما سِواها مِنَ البُلدانِ وجُمُعَهٌ بِالمَدینَهِ خَیرٌ مِن ألفِ جُمُعَهٍ فیما سِواها مِنَ البُلدانِ. (5) ________________________________________ 1- الفردوس، ج 4، ص 225. 2- کنزالعمال، ج 12، ص 23٠. 3- المعجم الکبیر، ج 4، ص 2٨٨. 4- سنن ترمذی، ج 5، ص ٧٩. 5- کنزالعمال، ج 12، ص 234. ص: 111 یک رمضان در مدینه بودن بهتر از هزار رمضان در شهرهای دیگر بودن است و یک جمعه در مدینه بودن، بهتر از هزار جمعه در شهرهای دیگر بودن است. ب) مدینه هجرتگاه و شهر محبوب پیامبر (ص) و زداینده پلیدی ها رسولُ اللهِ (ص) : المَدینَهُ مُهاجَری ومَضجَعی فِی الأرضِ، حَقٌّ عَلی اُمَّتی أن یَکرِموا جیرانی مَا اجتَنَبُوا الکَبائِرَ. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: مدینه، هجرتگاه و آرامگاه من در زمین است. بر امت من است که همسایگانم را تا وقتی که از گناهان کبیره پرهیز می کنند، احترام کنند. عن أنَس: إنَّ النَّبی کانَ إذا قَدِمَ مِن سَفَرٍ فَنَظَرَ إلی جُدُراتِ المَدینهِ أوضَعَ راحِلَتَهُ وإن کانَ عَلی دابَّهٍ حَرَّکَها مِن حُبِّها. (2) انس می گوید: هرگاه پیامبر (ص) از سفر می آمد و نگاهش به دیوارهای مدینه می افتاد، از شوق مدینه، وسایلش را بر زمین می نهاد و اگر سواره بود، مرکب خود را حرکت می داد. عن زید بن ثابت: رَجَعَ ناسٌ مِن أصحابٍ مِن اُحُدٍ وکانَ النّاسُ فیهِم فِرقَتَینِ، فَریقٌ یقولُ: اُقتُلهُم وفَریقٌ یقولُ: لا، فَنَزَلَت: فَما لَکُمْ فِی الْمُنافِقِینَ فِئَتَیْنِ وقال: إنَّها طیبَهُ تَنفِی الخَبَثَ کَما تَنفِی النّارُ خَبَثَ الفِضَّهِ. (3) زید بن ثابت می گوید: گروهی از اصحاب پیامبر (ص) از احد بازگشتند و مردم، درباره آنها، دو دسته شدند. گروهی می گفتند: آنها را بکشید و ________________________________________ 1- کنزالعمال، ج 12، ص 246. 2- صحیح بخاری، ج 2، ص 666. 3- کنزالعمال، ج 12، ص 23٠. ص: 112 گروهی می گفتند: نکشید. پس این آیه نازل شد: «شما را چیست که درباره منافقان دو گروهید؟» و فرمود: مدینه پاک است، پلیدی را می زداید، آن گونه که آتش چرک های نقره را می زداید» . ج) آداب مدینه رسولُ اللهِ (ص) : الصَّلاهُ فی مَسجِدِ قُباءَ کَعُمرَهٍ. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: نماز خواندن در مسجد قبا، مانند گزاردنِ یک عمره است. رسولُ اللهِ (ص) : مَن خَرَجَ حَتّی یأتِیَ هذَا المَسجِدَ - مَسجِدَ قُباءَ - فَصَلّی فیهِ کانَ لَهُ عِدلُ عُمرَهٍ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس بیرون آید تا به این مسجد - مسجد قبا - بیاید و در آن نماز بخواند، برای او پاداشی برابر عمره است. عن جابر: إنَّ النَّبی صَلّی فی مَسجِدِ الخَرِبَهِ ومَسجِدِ القِبلَتَینِ ومَسجِدِ بَنی حَرامٍ الَّذی بِالقاعِ. (3) جابر می گوید: پیامبر (ص) در مسجد خربه، مسجد قبلتین و مسجد بنی حرام که در دشت بود، نماز خواند. الإمام الصّادق (ع) : إذا دَخَلتَ المَدینَهَ فَاغتَسِل قَبلَ أن تَدخُلَها أو حینَ تَدخُلُها. (4) امام صادق (ع) فرمود: هرگاه وارد مدینه شدی، پیش از ورود یا هنگام ورود، غسل کن. ________________________________________ 1- سنن ابن ماجه، ج 1، ص 452. 2- سنن نسائی، ج 2، ص 3٧. 3- تاریخ المدینه، ج 1، ص 6٨. 4- کافی، ج 4، ص 55٠. ص: 113 عن مُعاویهَِ بنِ عَمّار: قال أبو عَبدِاللهِ (ع) : لاتَدَع إتیانَ المَشاهِدِ کُلِّها: مَسجِدِ قُباءَ فَإنَّهُ المَسجِدُ الَّذی اُسِّسَ عَلَی التَّقوی مِن أوَّلِ یومٍ ومَشرَبَهِ اُمِّ ابراهیمَ ومَسجِدِ الفَضیخِ وقُبورِ الشُّهداءِ ومَسجِدِ الأحزابِ وهُوَ مَسجدُ الفَتحِ. قالَ: وَبَلَغَنا أنَّ النَّبی کانَ إذا أتَی قُبورَ الشُّهداءِ قالَ: «السَّلامُ عَلَیکُم بِما صَبَرتُم فَنِعمَ عُقبَی الدّارِ» ولیکُنْ فیما تَقولُ عِندَ مَسجِدِ الفَتحِ: «یا صَریخَ المَکروبینَ ویا مُجیبَ دَعوَهِ المُضطرّینَ، إکشِف هَمّی وغَمّی وکَربی، کَما کَشَفتَ عَن نَبِیکَ هَمَّه وغَمَّهُ وَکَربَه وَکَفَیتَهُ هَولَ عَدُوِّهِ فی هذا المَکانِ» . (1) معاویه بن عمار می گوید: امام صادق (ع) فرمود: رفتن به همه مشاهد را ترک نکن مانند مسجد قبا؛ مسجدی که نخستین روز، بر پرهیزگاری بنا شده است. مشربه ام ابراهیم، مسجد فضیخ، قبور شهیدان و مسجد احزاب که همان مسجد فتح است. آن گاه فرمود: به ما چنین رسیده که پیامبر (ص) هرگاه به زیارت قبر شهدا می رفت، می فرمود: «سلام بر شما به خاطر شکیبایی ای که کردید. پس خانه آخرت چه نیکوست» و کنار مسجد فتح، دعای تو چنین باشد: «ای فریادرس گرفتاران! ای پاسخ دهنده دعای بیچارگان! اندوه و غم و ناراحتی مرا بِزُدای، آن گونه که از پیامبرت اندوه و غم و گرفتاریاش را زدودی و در این مکان، از هراس دشمن او را کفایت کردی» . د) فضیلت مسجد النّبی رسولُ اللهِ (ص) : إنَّ خَیرَ مارُکِبَت إلَیهِ الرَّواحِلُ مَسجِدی هذا والبَیتُ العَتیقُ. (2) ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 56٠. 2- کافی، ج 4، ص 555. ص: 114 پیامبر خدا (ص) فرمود: بهترین مقصدی که مرکب ها را به سوی آن سوار می شوند، این مسجد من و خانه خداست. رسولُ اللهِ (ص) : انّما یُسافَرُ إلی ثَلاثهِ مَساجِدَ: مَسجدِ الکعبهِ ومَسجدی و مَسجدِ إیلیاءَ. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: شایسته است تنها به سوی سه مسجد، مسافرت شود: مسجد کعبه، مسجد من، مسجد ایلیاء [در بیت المقدس]. رسولُ اللهِ (ص) : مَنْ خَرَجَ عَلی طُهْرٍ، لایُریدُ إلاّ مَسجدی هذا لِیُصَلّی فیه کانَ بِمَنزِلَهِ حَجَّهٍ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس با طهارت بیرون رود و قصدی جز آمدن به این مسجد مرا نداشته باشد تا در آن نماز بخواند، مانند گزاردن حج است. الإمام علی (ع) : لاتُشَدُّ الرِّحالُ إلاّ إلی ثلاثهِ مَساجِدَ: المسجدِ الحرامِ ومسجدِ رسولِ الله ومسجدِ الکوفهِ. (3) امام علی (ع) فرمود: [از میان مساجد] جز به قصد مسجدالحرام و مسجدالنبی (ع) و مسجد کوفه، نباید بار سفر بست. ه) آداب مسجد النبی اشاره الإمام الصّادقُ (ع) : إذا دَخَلتَ المسجدَ فإنِ استَطَعْتَ أنْ تُقیمَ ثلاثهَ أیامٍ: الأربعاءَ والخَمیسَ والجُمُعَهَ، فَصَلِّ مابینَ القبرِ والمنبرِ یومَ الأربعاءِ. . . والیومَ الثانی عندَ اُسطوانهِ التّوبهِ ویومَ الجُمُعهِ عندَ مَقامِ النّبی. . . وتَصومُ ________________________________________ 1- کنزالعمال، ج 12، ص 2٧1. 2- شعب الایمان، ج 3، ص 5٠٠. 3- الخصال، ج 1، ص 143. ص: 115 تِلکَ الثَّلاثَهِ الأیامِ. (1) هرگاه وارد مسجد پیامبر شدی، اگر توانستی سه روز بمان: چهارشنبه، پنجشنبه و جمعه؛ چهارشنبه مابین قبر و منبر، کنار ستونی که نزدیک قبر است نماز بخوان. . . ، روز دوم کنار ستون توبه و روز جمعه کنار جایگاه پیامبر (ص) . . . و این سه روز را روزه می گیری. الإمام الصّادقُ (ع) : إذا فَرَغْتَ مِنَ الدُّعاءِ عِندَ قبرِ النَّبی (ص) فَائتِ المِنبرَ فَامْسَحْهُ بیدِکَ. . . فانَّ رسولَ اللهِ (ص) قالَ: مابینَ مِنبری وبَیتی رَوضَهٌ مِن ریاضِ الجنَّهِ ومِنبری عَلَی تُرعَهٍ مِن تُرَعِ الجَنَّهِ - والتُّرعهُ هِی البابُ الصَّغیرُ-. (2) امام صادق (ع) فرمود: هرگاه از دعا نزد قبر پیامبر (ص) فارغ شدی، نزد منبر برو و بر آن، دست بکش و دو قبه پایین را بگیر و چشم ها و صورتت را به آن بمال که می گویند شفای چشم است. . . پیامبر (ص) فرمود: میان منبر و خانه ام بوستانی از بوستان های بهشت است و دریچه ای از دریچه های بهشت قرار دارد و ترعه همان در کوچک است. الإمام الصّادقُ (ع) : أفضلُ مَوضعٍ یُصلَّی فیه منه ماقَرُبَ مِن القَبرِ، فإذا دَخلتَ المدینهَ فاغْتسِلْ وَائتِ المسجدَ فَابْدأ بِقبرِ النَّبیِّ. . . وَادْعُ مِنَ الدُّعا بِما فَتَحَ اللهُ لکَ فیهِ. (3) امام صادق (ع) فرمود: بهترین جای مسجد پیامبر (ص) که در آن نماز خوانده می شود، نزدیک قبر است. هرگاه وارد مدینه شدی غسل کن، به ________________________________________ 1- بحارالانوار، ج 1٠٠، ص 14٧. 2- مصباح المتهجد، ص ٧1٠. 3- دعائم الاسلام، ج 1، ص 2٩6. ص: 116 مسجد برو، با قبر پیامبر (ص) آغاز کن. . . . بر او بسیار درود بفرست و هر چه خدا برایت گشایش دهد، در آنجا دعا بخوان. یک - فضیلت خواندن نماز در مسجدالنّبی رسولُ اللهِ (ص) : صَلاهٌ فی مَسجدی تَعدِلُ ألفَ صَلاهٍ فیما سِواهُ مِن المَساجدِ إلاّ المسجدَ الحرامَ. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: یک نماز در مسجد من، برابر با هزار نماز در مساجد دیگر است، به جز مسجدالحرام. رسولُ اللهِ (ص) : الصَّلاهُ فی مسجدی کألفٍ فی غیره إلاّ المسجدَالحرامَ، فانَّ الصّلاهَ فی المسجدِالحرامِ تَعدلُ ألفَ صلاهٍ فی مَسجدی. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: نماز خواندن در مسجد من، معادل هزار برابر در غیر آن است، جز مسجدالحرام. نمازخواندن در مسجدالحرام، معادل هزار برابر مسجد من است. الإمام الصّادقُ (ع ) : تَتِمُّ الصَّلاهُ فی أربعهِ مَواطِنَ: فی مسجدِالحرامِ ومسجدِ الرَّسول ومسجِدِ الکوفهِ وحَرَمِ الحُسَینِ صلواتُ اللهِ علیه. (3) امام صادق (ع) فرمود: چهار جا نماز تمام است: در مسجدالحرام، مسجد پیامبر (ص) ، مسجد کوفه و حرم امام حسین (ع) که درود خداوند بر او باد. عَن ابی بکرِ الحَضرمی: أمَرَنی ابو عبداللهِ (ع) أنْ اُکثِرَ الصَّلاهَ فی مسجدِ الرَّسول مَا استَطَعْتُ وقالَ: انَّکَ لاتَقدِرُ علیهِ کُلَّما شِئتَ. (4) ابوبکر حضرمی می گوید: امام صادق (ع) به من دستور داد که تا می توانم ________________________________________ 1- بحارالانوار، ج 1٠٠، ص 146. 2- کامل الزیارات، ص 6٠. 3- مصباح المتهجّد، ص ٧31. 4- کامل الزیارات، ص 43. ص: 117 در مسجد پیامبر خدا (ص) بسیار نماز بخوانم و فرمود: چنین نیست که هر وقت بخواهی، بتوانی. دو - زیارت پیامبر (ص) رسولُ اللهِ (ص) : مَن حَجَّ فَزار قَبری بَعدَ مَوتی، کانَ کَمَن زارَنی فی حَیاتی. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس حج به جا آورد و پس از مرگ من، مرا زیارت کند، همچون کسی است که در حال حیات من، مرا زیارت کرده است. رسولُ اللهِ (ص ) : مَن حَجَّ ولَم یزُرنی فَقَد جَفانی. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس حج بگزارد و مرا زیارت نکند، بر من جفا کرده است. رسولُ اللهِ (ص) : مَن زارَنی بَعدَ مَوتی فَکَأنَّما زارَنی فی حَیاتی وَمَن جاوَرَنی بَعدَ مَوتی فَکَأنَّما جاوَرَنی فی حیاتی. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس مرا پس از مرگم زیارت کند، گویا در حال حیاتم مرا دیدار کرده است و هرکس پس از مرگم با من همسایه شود، گویا در حال حیاتم با من همسایه بوده است. عَن یحیی بنِ یسار: حَجَجنا فَمَرَرنا بِأَبی عَبداللهِ فَقالَ: حاجَّ بَیتِ اللهِ وزُوّارَ قَبرِ نَبیهِ وَشیعَهَ آلِ مُحَمَّدٍ، هَنیئاً لَکُم. (4) ________________________________________ 1- السنن الکبری، ج 5، ص 4٠2. 2- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 3٧2. 3- کنزالعمال، ج 12، ص 2٧2. 4- کافی، ج 4، ص 54٩. ص: 118 یحیی بن یسار می گوید: حج انجام دادیم و بر امام صادق (ع) گذر کردیم. فرمود: ای زائران خانه خدا و قبر پیامبر خدا (ص) ! و [ای] پیروان خاندان محمد (ص) ! گوارای تان باد! سه - سلام دادن بر پیامبر (ص) رسولُ اللهِ (ص) : خَلَقَ اللهُ تَعالی لی ملَکَینِ یرُدّانِ السَّلامَ عَلی مَنْ سَلَّمَ علیَّ مِن شرقِ البلادِ وغَربِها، الاّ مَن سَلَّمَ عَلَیَّ فی داری فإنّی أرُدُّ علیه السّلامَ بنَفْسی. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: خداوند متعال برایم دو فرشته آفریده است که هر کس از شهرهای شرق و غرب به من سلام دهد، سلام را به من می رسانند؛ مگر کسی که در خانه خودم بر من سلام دهد که خودم پاسخ سلام او را می دهم. الإمام الصّادقُ (ع) : مُرُّوا بِالمدینهِ فَسلِّمُوا عَلی رسولِ اللهِ (ص) مِن قریبٍ وإنْ کانَتِ الصّلاهُ تَبلُغُهُ مِن بَعیدٍ. (2) امام صادق (ع) فرمود: بر مدینه بگذرید و از نزدیک به پیامبر خدا (ص) ، سلام دهید؛ هرچند که درود از دور هم به او می رسد. الإمام الصّادقُ (ع) : صَلُّوا إلی جانبِ قبرِ النّبیَّ (ص) وإنْ کانتْ صَلاهُ المؤمِنینَ تَبلُغُه أینَما کانُوا. (3) امام صادق (ع) فرمود: کنار قبر پیامبر (ص) بر او درود بفرستید؛ هرچند درود مؤمنان، هرجا که باشند به ایشان می رسد. ________________________________________ 1- کنزالعمال، ج 12، ص 256. 2- بحارالانوار، ج 1٠٠، ص 1٨2. 3- کافی، ج 4، ص 553. ص: 119 چهار - شفاعت پیامبر (ص) رسولُ اللهِ (ص) : مَن أتانی زائراً کُنتُ شفیعَهُ یومَ القیامَهِ. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس به زیارت من بیاید، روز قیامت، شفیع او خواهم بود. رسولُ اللهِ (ص) : مَن جاءَنی زائراً، لایعمَلُهُ حاجَهً إلا زیارَتی، کانَ حقّاً عَلَیّ أن أکونَ لَهُ شَفیعاً یومَ القِیامَهِ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس به زیارت من بیاید و هیچ کاری جز زیارت من نداشته باشد، بر من حق دارد که روز قیامت، شفیع او باشم. رسولُ اللهِ (ص) : مَن زارَ قَبری وَجَبَتْ لَهُ شَفاعَتی. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکه قبر مرا زیارت کند، شفاعت کردن او بر من واجب می شود. رسولُ اللهِ (ص) : مَن زار قَبری حَلَّت لَهُ شَفاعَتی، وَمَن زارَنی مَیِّتاً فَکَأنَّما زارَنی حَیّاً. (4) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس قبر مرا دیدار کند، شفاعت او بر من رواست و هرکس مرا پس از مرگ زیارت کند، گویا مرا در حال حیات، زیارت کرده است. رسولُ اللهِ (ص) : مَن أتی مَکَّهَ حاجّاً ولَم یزُرنی إلَی المَدینَهِ جَفَوتُهُ یومَ القِیامَهِ ومَن أتانی زائراً وَجَبَت لَهُ شَفاعَتی وَمَن وَجَبَت لَهُ شَفاعَتی وَجَبَت لَهُ الجَنَّهُ. (5) ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 54٨. 2- المعجم الکبیر، ج 12، ص 225. 3- سنن الدار قطنی، ج 2، ص 2٧٨. 4- بحارالانوار، ج 1٠٠، ص 15٩. 5- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 61٧. ص: 120 پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس برای حج به مکه بیاید و مرا در مدینه زیارت نکند، من هم در روز قیامت بر او جفا می کنم و هرکه به زیارت من بیاید، شفاعت او بر من واجب است و شفاعت هر که بر من واجب می شود، بهشت برای او واجب است. رسولُ اللهِ (ص) : مَن زارَنی بِالمَدینهِ مُحْتَسِباً کنتُ له شَهیداً وشَفیعاً یومَ القیامَهِ. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس به خاطر خدا مرا در مدینه زیارت کند، روز قیامت گواه و شفیع او خواهم بود. پنج - پاداش زیارت کردن پیامبر (ص) رسولُ اللهِ (ص) : مَن حَجَّ إلی مکّهَ ثمَّ قَصَدَنی فی مَسجدی کُتِبَتْ لهُ حَجَّتانِ مَبرورَتانِ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس برای حج به مکه برود، سپس در مسجد من به دیدار من بیاید، برای او دو حج پذیرفته شده نوشته می شود. رسولُ اللهِ (ص)

مَن زارَنی فی حَیاتی وبَعدَ مَوتی، کانَ فی جِواری یومَ القِیامَهِ. (3)

پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس در حال حیات و پس از وفاتم مرا زیارت کند، روز قیامت در همسایگی و پناه من خواهد بود. الإمام الباقر (ع) : إنَّ زیارَهَ قبرِ رسولِ اللهِ تَعْدِلُ حَجَّهً معَ رسولِ اللهِ مَبرورَهً. (4) امام باقر (ع) فرمود: زیارت قبر رسول خدا (ص) ، برابر است با یک حج مقبول همراه رسول خدا (ص) . ________________________________________ 1- مناقب ابن شهر آشوب، ج 1، ص 244. 2- کنزالعمال، ج 5، ص 135. 3- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 621. 4- کامل الزیارات، ص 4٧. ص: 121 عَن ابنِ ابی نجران: قلتُ لأبی جَعفر (ع) : جُعِلْتُ فِداکَ، ما لِمَن زارَ رسولَ اللهِ (ص) متعمِّداً؟ فَقالَ: لَهُ الجنَّه. (1) ابن نجران می گوید: به امام باقر (ع) گفتم: فدایت شوم! کسی که با قصد و اراده به زیارت پیامبر خدا (ص) برود، چه پاداشی دارد؟ فرمود: پاداش او بهشت است. شش - رعایت ادب در زیارت پیامبر (ص) عَن محمّد بنِ مسعود: رأیتُ أبا عبدِاللهِ (ع) إنتهی إلی قبرِ النَّبی (ص) فَوَضَعَ یدَهُ علیه وقالَ: «أَسألُ اللهَ الّذی اجتَباکَ واختارَکَ وهَداکَ وَهَدی بِکَ أن یصلّی علیکَ.» ثمّ قال: إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً. (2) محمد بن مسعود می گوید: امام صادق (ع) را دیدم که به قبر پیامبر (ص) رسید، دست بر آن نهاد و گفت: «از خدایی که تو را برگزید و هدایت کرد و تو را وسیله هدایت قرار داد، می خواهم که بر تو درود فرستد» . سپس گفت: «خداوند و فرشتگانش بر پیامبر (ص) ، درود می فرستند. ای مؤمنان! شما هم بر او درود و سلام بسیار بفرستید» . عَن إسحاقِ بنِ عمّار: قلتُ لأبی عبداللهِ (ع) : عَلِّمْنی تَسلیماً خَفیفاً عَلَی النّبی (ص) قالَ: قُل: «أسألُ اللهَ الَّذی انتَجَبَکَ وَاصْطَفاکَ وَهَداکَ وَهَدی بِکَ أنْ یُصَلِّی عَلیکَ صَلاهً کَثیرهً طَیّبَهً» . (3) اسحاق بن عمّار می گوید: به امام صادق (ع) گفتم سلامی کوتاه و سبک ________________________________________ 1- بحارالانوار، ج 1٠٠، ص 143. 2- کامل الزیارات، ص 53. 3- بحارالانوار، ج 1٠٠، ص 155. ص: 122 بر پیامبر (ص) به من بیاموز، فرمود: بگو «از خدایی که تو را برگزید و هدایت کرد و وسیله هدایت قرار داد، می خواهم که درودی فراوان و پاک، بر تو بفرستد» . عَن یونُسَ بنِ یعقوب: سألتُ أبا عبداللهِ (ع) عَن وِداعِ قبرِ النّبی (ص) ، قالَ: تَقُولُ: «صَلَّی اللهُ علیکَ، السَّلامُ علیکَ، لاجَعَلَهُ اللهُ آخِرَ تَسلیمی عَلَیکَ» . (1) یونس بن یعقوب می گوید: از امام صادق (ع) درباره وداع با قبر پیامبر (ص) پرسیدم، فرمود: می گویی: «درود خدا بر تو! سلام بر تو! خداوند این را آخرین سلام من بر تو قرار ندهد» . و) ثواب و آداب زیارت حضرت زهرا (س) رسولُ اللهِ (ص) : مَن زارَ فاطمهَ فَکأنَّما زارَنی، وَمَن زارَ علی بنَ أبی طالبٍ فَکَأنَّما زارَ فَاطِمَهَ. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس فاطمه (س) را زیارت کند، گویی مرا زیارت کرده و هرکس علی بن ابی طالب (ع) را زیارت کند، گویی فاطمه (س) را زیارت کرده است. رسولُ اللهِ (ص) : ما بَینَ بَیتی ومِنبَری رَوضهٌ مِن رِیاضِ الجَنَّهِ ومِنبَری عَلی حَوضی. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: میان خانه و منبر من، باغی از باغ های بهشت است و منبر من، بر حوض من است. ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 536. 2- بشاره المصطفی، ص 13٩. 3- کنزالعمال، ج 12، ص 25٩. ص: 123 . . . حدَّثنا أبو جعفر (ع) ذاتَ یومٍ، قالَ: إذا صِرتَ إلی قَبرِ جَدَّتِکَ فاطمهَ (س) فقُل: «یا مُمْتَحَنَهُ امْتَحَنکِ اللهُ الّذی خَلقکِ قبلَ اَنْ یخلُقَکِ، فَوَجَدَکِ لِمَا امْتَحَنَکِ صابرهً، . . . لِنُبشِّرَ أنفسَنا بأنّا قَدْ طَهُرْنا بِوِلایتِکِ» . (1) . . . امام باقر (ع) روزی با ما سخن گفت و فرمود: «هرگاه به زیارت جده ات فاطمه (س) رفتی بگو: «ای آزمون شده! خدایی که تو را آفریده، پیش از آفریدنت تو را آزمود. پس تو را برآنچه امتحان کرد، شکیبا یافت. . . تا به خودمان مژده دهیم که به سبب ولایت تو، پاک شده ایم» . الامام الصادق (ع) : قال رسولُ اللهِ (ص) : ما بَینَ بَیتی ومِنبَری رَوضهٌ مِن رِیاضِ الجنّهِ، وَمِنبَری عَلی تُرعَهٍ مِن تُرَعِ الجنَّهِ وَقَوائمُ مِنبری رَبَتْ فِی الجَنَّهِ. (2) امام صادق (ع) فرمود: پیامبر خدا (ص) فرموده است: میان خانه و منبر من، باغی از باغ های بهشت است و منبر من بر دریچه ای از دریچه های بهشت است و پایه های منبر من، در بهشت روییده است. ز) زیارت امامان اهل بیت (ع) رسولُ اللهِ (ص) : مَن زارَنی، أو زارَ أحداً مِن ذُرّیتی، زُرْتُه یَومَ القیامهِ، فأنْقَذْتُهُ مِن أهوالِها. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس مرا یا یکی از فرزندان مرا زیارت کند، او را روز قیامت زیارت کرده، از هراس های آن روز نجاتش می دهم. ________________________________________ 1- المزار للمفید، ص 1٨٧. 2- بحارالانوار، ج 1٠٠، ص 146. 3- کامل الزیارات، ص 141. ص: 124 رسولُ اللهِ (ص) : . . . أما الحسنُ. . . مَن زارَه فی بَقیعِهِ ثَبَتَتْ قدمُهُ علَی الصِّراطِ، یَومَ تَزِلُّ فیهِ الأقدامُ. (1) پیامبر خدا (ص) فرمود: اما حسن. . . هرکس در بقیعش او را زیارت کند، در روزی که قدم ها می لغزد، گام او بر صراط استوار می ماند. عَن زَیدِ الشَّحّام: قلتُ لأبی عَبدِاللهِ (ع) : ما لِمَنْ زارَ أحداً مِنکُم؟ قالَ: کَمَنْ زارَ رَسولَ الله (ص) . (2) زید شحّام می گوید: به امام صادق (ع) گفتم: پاداش کسی که یکی از شما را زیارت کند چیست؟ فرمود: مانند کسی است که پیامبر (ص) را زیارت کرده است. الإمام الصّادقُ (ع) : مَن زارَنی غُفِرَتْ لَهُ ذُنوبُه ولَم یمُتْ فَقیراً. (3) امام صادق (ع) فرمود: هرکس مرا زیارت کند، گناهانش بخشوده می شود و فقیر از دنیا نمی رود. ح) زیارت قبور شهدا در مدینه منوره الإمام الصّادقُ (ع) : مِن المَشاهدِ فِی المَدینهِ الّتی یَنبغی أنْ یُؤتَی إلَیها وتُشاهَدَ ویُصلَّی فیها وتُعاهَدَ. . . قبرُ حمزهَ وقبورُ الشهداء. (4) امام صادق (ع) فرمود: از قبوری که سزاوار است نزد آنها رفته زیارت شوند و آنجا نماز خوانده و پیمان بسته شود. . . قبر حمزه و قبور شهیدان است. ________________________________________ 1- امالی صدوق، صص 1٧6 و 1٧٧. 2- کافی، ج 4، ص 5٧٩. 3- المقنعه، ص 4٧4. 4- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 3٧٩. ص: 125 الإمام الصّادقُ (ع) : بَلَغَنا أنّ النّبی (ص) کانَ اِذا أتَی قبورَ الشُّهداءِ قالَ: «السَّلامُ علیکم بما صَبَرْتُم فَنِعمَ عُقبَی الدّارِ» . (1) امام صادق (ع) فرمود: هرگاه پیامبر به دیدار قبور شهدا می رفت، می فرمود: «سلام بر شما به خاطر شکیبایی شما! پس چه خانه خوش فرجامی» . الإمام الصّادقُ (ع) : إنَّ فاطمهَ (س) کانتْ تَأتی قبورَ الشُّهداءِ فی کُلِّ غَداهِ سَبْتٍ، فَتَأتی قَبرَ حمزهَ وَتَتَرحّمُ علیهِ وتَستَغفِرُ لَهُ. (2) امام صادق (ع) فرمود: فاطمه (س) هر صبح شنبه به زیارت قبور شهدا می رفت. نزد قبر حمزه می رفت و برای او رحمت و آمرزش می طلبید. الإمام الصّادق (ع) : عاشتْ فاطمهُ سلام الله علیها، بَعدَ رسولِ اللهِ (ص) ، خَمسهً وسبعینَ یوماً لَم تُرَ کاشِرَهً ولا ضاحکهً، تأتی قبورَ الشُّهداءِ فی کلِّ جُمعهٍ مرَّتیْنِ: الإثنینِ والخمیسَ، فتقولُ: هاهُنا کان رسولُ الله وهاهنا کان المشرکونَ. (3) امام صادق (ع) فرمود: فاطمه (س) پس از پیامبر خدا (ص) ، هفتادوپنج روز زیست که هرگز خوش حال و خندان دیده نشد. در هر هفته، دو بار به زیارت قبور شهدا می رفت؛ دوشنبه و پنج شنبه و می فرمود: پیامبرخدا (ص) ، اینجا بود و مشرکان، آنجا بودند» . الإمام الصّادق (ع) إذا قَضَیتَ هذا الجانبَ [أی زیارهَ مساجِد المدینهِ] أتَیتَ جانبَ أحُدٍ، فَبَدأتَ بالمسجِدِ الّذی دونَ الحَرَّهِ فَصَلَّیْتَ فیهِ، ثمّ مَررْتَ بِقَبرِ حمزهَ بنِ عبدالمطَّلِبِ فَسَلَّمْتَ عَلیهِ، ثمَّ مَررْتَ بِقُبورِ ________________________________________ 1- کامل الزیارات، ص 65. 2- کفایه الأثر، ص 1٩٨. 3- کافی، ج 4، ص 561. ص: 126 الشُهداءِ فَقُمْتَ عندَهم فَقُلتَ: «السّلامُ علیکم یا أهلَ الدّیارِ، أنتم لَنا فَرَطٌ وإنّا بِکم لاحقون» . (1) امام صادق (ع) فرمود: هرگاه این قسمت (زیارت مسجد مدینه) را به پایان رساندی، به سمت اُحد می روی و از مسجدی که پایین کوه است آغاز می کنی. آنجا نماز می خوانی، سپس بر قبر حمزه بن عبدالمطلب گذشته و بر او سلام می دهی. آن گاه بر قبر شهدا گذشته و نزد آنها می ایستی و می گویی: «سلام بر شما اهل این دیار، شما پیشتاز مایید، ما نیز به شما خواهیم پیوست» . ________________________________________ 1- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 663. ص: 127 فصل پنجم: اخلاق در حج اشاره ص: 128 ص: 129 ١. اخلاق در موسم حج حُسن خُلق الإمام الباقر (ع) : مایعبَأُ بِمَنْ سَلکَ هذا الطَّریقَ إذا لم یکنْ فیه ثلاثُ خصالٍ: وَرَعٌ یحْجُزُهُ عن معاصِی اللهِ وحِلْمٌ یملِکُ به غَضَبَه وحُسنُ الصُّحبَهِ لِمَنْ صَحِبَهُ. (1) امام باقر (ع) فرمود: چه بهره می برد کسی که این راه را می پیماید، اگر این سه خصلت در او نباشد: پرهیزکاری که او را از نافرمانی خدا باز دارد؛ بردباری که به وسیله آن، بر خشم خود مالک شود؛ و همراهی خوب با همسفران خود. کمک به همراهان عَن اسماعیلِ الخَثعمِی: قلتُ لأبی عبداللهِ (ع ) : إنّا إذا قَدِمنا مکّهَ ذَهَبَ أصحابُنا یَطوفونَ ویَترکونی أحْفَظُ متاعَهم، قالَ: أنتَ أعظمُ أجراً. (2) اسماعیل خثعمی می گوید: به امام جعفر صادق (ع) گفتم: وقتی ما به مکّه ________________________________________ 1- وسائل الشیعه، ج 12، ص 1٠. 2- کافی، ج 4، ص 451. ص: 130 می رسیم، همراهان ما به طواف می روند و مرا به نگهبانی وسایلشان می گمارند. فرمود: پاداش تو، بیش از آنهاست. عَن مُزارِمِ بن حَکیم: زامَلتُ محمّدَ بنَ مصادفٍ، فلمّا دَخلنا المدینهَ اعْتَلَلْتُ، فکانَ یمضی الی المسجدِ ویدَعُنی وَحدی، فَشَکَوتُ ذلکَ إلی مصادفٍ، فأخبَرَ بِهِ أبا عبداللهِ (ع) ، فأرسَلَ إلیه: قعودُکَ عندَهُ أفضلُ مِن صَلاتِکَ فی المسجِدِ. (1) مزارم بن حکیم می گوید: با محمد بن مصادف همراه بودم. چون به مدینه وارد شدیم، بیمار شدم. او به مسجد می رفت و مرا تنها می گذاشت. از این قضیه، به مصادف (پدر او) شکایت کردم. او هم به امام صادق (ع) خبر داد. ایشان به او چنین پیغام فرستاد: نشستن تو کنار او، برتر از نماز خواندنت در مسجد است. حفظ ره توشه عَن صفوانَ الجمّالِ: قلتُ لأبی عبدالله (ع) : إنّ مَعی أهلی وأنا أریدُ الحجَّ، فأشُدُّ نَفَقَتی فی حِقوی؟ قالَ، نَعَم، فانَّ أبی (ع) کانَ یقولُ: مِن قُوَّهِ المسافِرِ حِفظُ نَفَقَتِهِ. (2) صفوان جمّال می گوید: به امام صادق (ع) گفتم: همراه خانواده ام قصد حج دارم، نفقه ام را به کمرم می بندم [نظر شما چیست؟]. فرمود: آری! [عیبی ندارد]. پدرم می فرمود: حفظ کردن خرجی، از توانمندی مسافر است. عن یونسَ بنِ یعقوبَ: قلتُ لأبی عبدالله (ع) عن الرَّجُلِ المُحرِمِ یشُدُّ الهِمیانَ ________________________________________ 1- وسائل الشیعه، ج ٩، ص 4٠٠. 2- کافی، ج4، ص 343. ص: 131 فی وَسطِهِ؟ فقالَ: نَعَم وما خیرُهُ بَعدَ نَفَقَتِهِ. (1) یونس بن یعقوب می گوید: به امام صادق (ع) گفتم: مُحرِم، همیان خود را به کمر می بندد [چگونه است]؟ فرمود: آری! [عیبی ندارد] پس از [گم شدنِ] نفقه اش چه خیری برای اوست؟ عَن یعقوبَ بنِ سالمٍ: قلتُ لأبی عبداللهِ (ع) : تکونُ مَعی الدَّراهمُ فیها تَماثیلُ وأنا مُحرِمٌ، فأجْعَلُها فی هِمیانی وأشُدُّهُ فی وَسَطی قالَ: لا بأسَ، أوَلیسَ هِی نَفَقَتُکَ وعَلَیها اعتمادُکَ بعدَ اللهِ عزّوجلّ؟ !(2) یعقوب بن سالم می گوید: به امام صادق (ع) گفتم: همراه من درهم هایی است که روی آنها تصویر است و من در حال احرام هستم. آنها را در همیانم گذاشته به کمرم می بندم. فرمود: عیبی ندارد. مگر نه اینکه آنها خرجی توست و پس از خداوند عزوجل تکیه ات به آنهاست؟ ! شریک کردن دیگران در ثواب حج الإمام الصّادقُ (ع) : - لهشام بن الحَکَمِ لَمّا سَألَهُ عنِ الرَّجلِ یشرِکُ أباهُ وأخاهُ فی حجِّهِ -: إذاً یکتَبُ لکَ حَجٌّ مثلَ حَجِّهِم وتَزدادُ أجراً بماوصَلْتَ. (3) امام صادق (ع) در جواب هشام بن حکم که درباره کسی که پدر و برادر و بستگانش را در حج خود شریک کند، پرسیده بود، فرمود: در این صورت برای تو پاداش حجی مثل حج آنها نوشته می شود و پاداشی هم به خاطر صله رحم به تو افزوده می شود. الإمام الصّادقُ (ع) : لَوْ أشرَکتَ ألفاً فی حَجَّتِکَ لکان لِکلِّ واحدٍ حَجَّهٌ مِن غیرِ ________________________________________ 1- من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 346. 2- المحاسن، ج 2، ص 1٠4. 3- کافی، ج 4، ص 316. ص: 132 غیر أنْ تَنقُصَ حَجَّتُکَ شیئاً. (1) امام صادق (ع) فرمود: اگر هزار نفر را هم در حج خود شریک کنی، برای هر یک پاداش یک حج خواهد بود، بی آنکه از پاداش حج تو، چیزی کاسته شود. طواف کردن به نیابت از امامان عَن موسَی بنِ القاسم: قلتُ لأبی جعفرٍ الثّانی (ع) : قد أردتُ أن أطوفَ عنکَ وعَن أبیکَ، فقیلَ لی: انّ الأوصیاءَ لایطافُ عَنهم: فقالَ لی: بَل طُفْ ما أمْکنکَ، فانّه جائز. . . قلتُ رُبَّما طُفْتُ عَن اُمِّکَ فاطمَهَ وربّما لَمْ أطُفْ، فقالَ: إستَکْثِر مِن هذا، فإنّه أفضلُ ما أنتَ عامِلُه ان شاءَالله. (2) موسی بن قاسم می گوید: به امام جواد (ع) گفتم: تصمیم گرفتم به نیابت از شما و پدرتان طواف کنم؛ ولی به من گفتند: به نیابت از اوصیاء طواف نمی کنند. حضرت فرمود: بله، هرچه می توانی طواف کن، جایز است» . . . ، گفتم گاهی از سوی مادرتان فاطمه (س) طواف کرده ام، گاهی هم نه. فرمود: این را بسیار انجام بده، این، برترین کاری است که انجام می دهی، ان شاءالله! . دیدار امام الإمام الباقر (ع) : تمامُ الحجِّ لقاءُ الإمامِ. (3) امام باقر (ع) فرمود: حج تمام، دیدار با امام است. ________________________________________ 1- وسائل الشیعه، ج ٨، ص 143. 2- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 4٧6. 3- عیون اخبار الرضا، ج2، ص 262. ص: 133 الإمام الباقر (ع) : انّما اُمِرَ النّاسُ أنْ یَأتوا هذِهِ الأحجارَ فَیَطوفوا بها، ثُمَّ یأتُونا فَیُخْبِرونا بِوِلایتهِم ویُعرِضوا عَلینا نَصْرَهُم. (1) امام باقر (ع) فرمود: همانا مردم مأمور شده اند که نزد این سنگ های خانه خدا آمده، گرد آنها طواف کنند و سپس پیش ما بیایند و ولایت و همبستگی خود را به ما خبر دهند و یاری خود را به ما عرضه بدارند. الإمام الباقر (ع) - فی قوله تعالی: فَاجْعَلْ أَفْئِدَهً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ . . . : ینبغی لِلنّاسِ أنْ یحُجّوا هَذا البیتَ ویعَظِّمُوهُ لِتَعظیمِ اللهِ ایاهُ وأنْ یلقَونا حیث کُنّا، نَحنُ الأدلاّءُ عَلَی الله. (2) امام باقر (ع) در تفسیر سخن خداوند متعال «[خدایا] دل هایی از مردم را چنان قرار بده که شیفته آنها شوند» . . . فرمود: سزاوار است مردم، این خانه را زیارت کنند و بزرگ بدارند؛ زیرا خداوند آن را بزرگ داشته است و سزاوار است هر جا که هستیم، به دیدار ما بیایند. ما راهنمایان به سوی خداوندیم. الإمام الصّادقُ (ع) : إذا حَجَّ أحدُکُم فَلْیَخْتِم حَجَّهُ بِزیارتِنا: لأنّ ذلکَ مِن تَمامِ الحجِّ. (3) امام صادق (ع) فرمود: هرگاه یکی از شما به حج رود، حج خود را با دیدار ما پایان بَرَد؛ زیرا این دیدار با امام، برای کامل شدن حج است. ________________________________________ 1- کافی، ج 4، ص 54٩. 2- تفسیر عیاشی، ج2، ص 233. 3- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 3٧4. ص: 134 توبه رسولُ اللهِ (ص) - فی خُطبَتِهِ یومَ الغدیر ِ-: مَعاشرَ النّاسِ، حُجُّوا البیتَ بکمالِ الدّینِ والتَّفقُّهِ ولا تَنْصَرِفوا عنِ المشاهدِ إلاّ بِتَوبهٍ واقلاعٍ. (1) پیامبر خدا (ص) در سخنرانی روز غدیر فرمود: [ای مردم] خانه خدا را با کمال دینداری و دین شناسی زیارت کنید و از آن مکان های مقدس، جز با توبه و رها ساختن گناه بازنگردید. اطعام رسولُ اللهِ (ص) - لمّا سُئِلَ ما بِرُّ الحَجِّ؟ -: إطعامُ الطَّعامِ وطیبُ الکَلامِ. (2) پیامبر خدا (ص) - هنگامی که پرسیده شد: نیکی حج چیست؟ - فرمود: به دیگران طعام دادن و سخن پاکیزه گفتن. وداع با خانه خدا عَن قُثمِ بنِ کعبٍ: قال أبو عبدالله (ع) : إنَّکَ لَتُدمِنُ الحجَّ؟ قُلتُ: أجَل، قالَ: فَلیکُن آخِرُ عَهْدِکَ بالبَیتِ أنْ تَضَعَ یدَکَ عَلَی البابِ وتَقولَ: «المِسکینُ علی بابِکَ، فَتصدَّقْ علیهِ بالجنّهِ» . (3) قثم بن کعب می گوید: امام صادق (ع) به من فرمود: آیا پیوسته به حج می روی؟ گفتم: آری! فرمود: آخرین دیدارت با کعبه این باشد که دست بر در کعبه نهاده می گویی: «بینوایی بر درگاه توست، پس بهشت را بر او عطا کن» . ________________________________________ 1- احتجاج، ج 1، ص 65. 2- السنن الکبری، ج 5، ص262. 3- کافی، ج4، ص 532. ص: 135 عَن ابراهیمَ بنِ أبی محمودٍ: رأیتُ أبا الحسن (ع) وَدَّعَ البیتَ، فلمّا أرادَ أنْ یخرُجَ مِن بابِ المسجِدِ خَرَّ ساجداً، ثُمّ قامَ فاسْتَقْبَلَ الکعبهَ فقالَ: «اللّهُمَّ إنّی أنْقَلِبُ عَلی أنْ لاإله إلاّ أنت» . (1) ابراهیم بن ابی محمود می گوید: امام کاظم (ع) را دیدم که خانه خدا را وداع می کرد، چون خواست از در مسجد بیرون رود، به سجده افتاد. سپس برخاست و رو به کعبه کرد و گفت: «خدایا! من برمی گردم، بر این عقیده که جز تو معبودی نیست» . به مدینه رفتن احمد بن أبی عبدالله عن أبیه: سألتُ أبا جعفرٍ (ع) : أبدأُ بالمدینهِ أو بمکَّهَ؟ قالَ: إبدأ بمکَّه واختِم بالمدینهِ، فانَّه أفضلُ. (2) احمد بن ابی عبدالله از پدرش چنین نقل می کند: از امام باقر (ع) پرسیدم: از مدینه شروع کنم یا مکّه؟ فرمود: از مکّه آغاز و به مدینه ختم کن، که این بهتر است. الإمام الباقر (ع) : إبْدَأوا بِمَکَّهَ واخْتِمُوا بنا. (3) امام باقر (ع) فرمود: از مکّه آغاز و به ما ختم کنید. زود برگشتن از حج رسولُ اللهِ (ص) : إذا قَضی أحدُکُم حَجَّهُ فَلْیُعَجِّلِ الرِّحلَهَ إلی أهلِه، فانّه أعظمُ لأجرِهِ. (4) ________________________________________ 1- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 3٧٠. 2- حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 5٠2. 3- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 2٧3. 4- کنزالعمال، ج5، ص 24. ص: 136 پیامبر خدا (ص) فرمود: هرگاه یکی از شما حج خود را انجام داد، زود به سوی خانواده اش بازگردد که این کار، پاداش او را بیشتر می کند. رسولُ اللهِ (ص) - حَولَ سُکنی مکّه -: ثَلاثٌ لِلْمهاجِرِ بعدَ الصَّدرِ. (1) پیامبر خدا (ص) - درباره مدت ماندن در مکّه - فرمود: پس از رفتن مردم، برای مهاجر، سه روز است. رسولُ اللهِ (ص) : یُقیمُ المُهاجِرُ بمکَّهَ بعدَ قضاءِ نُسُکِهِ ثلاثاً. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: مهاجر، پس از انجام مراسم حج خود سه روز در مکّه می ماند. الإمام الصّادقُ (ع) : إذا فَرغتَ مِن نُسُکِکَ فَارجِعْ، فانّه أسْوقُ لَکَ إلَی الرُّجوعِ. (3) امام صادق (ع) فرمود: هرگاه از اعمالت فارغ شدی بازگرد که این تو را برای برگشت به حج مشتاق تر می سازد. صدقه دادن الإمام الصّادقُ (ع) : یَنبغی لِلْحاجِّ إذا قَضی نُسُکَه وأرادَ أنْ یَخرُجَ، أنْ یَبْتاعَ بِدِرهَمٍ تَمراً یتَصَدَّقُ به، فیَکونُ کفّارهً لِما لَعَلَّهُ دَخَلَ علیهِ فی حَجِّه مِن حَکٍّ أو قُمَّلَهٍ سَقَطَتْ أو نَحوِ ذلکَ. (4) امام صادق (ع) فرمود: وقتی حج گزار اعمالش را انجام داد و خواست بیرون بیاید، سزاوار است که یک درهم خرما بخرد و آن را صدقه دهد ________________________________________ 1- صحیح بخاری، ج3، ص 1431. 2- کنزالعمال، ج5، ص1٠٠. 3- کافی، ج4، ص 23٠. 4- کافی، ج4، ص 23٠. ص: 137 تا کفاره چیزی باشد که شاید در حج او بر گردنش آمده است؛ مثل خاراندن بدن یا شپشی که افتاده یا مانند این. لإمام الصّادقُ (ع) : یُستَحبُّ للرَّجُلِ والمرأهِ أنْ لایَخرُجا مِن مکَّهَ حتّی یَشتَریا بِدِرهَمٍ تَمْراً فَیتصدَّقا بِهِ لِما کانَ منهما فی إحرامِهِما ولِما کانَ فی حَرَمِ الله عزّوجلّ. (1) امام صادق (ع) فرمود: برای زن و مرد مستحب است که از مکّه بیرون نشوند، مگر آنکه یک درهم خرما بخرند و به خاطر آنچه در حال احرامشان و در حرم خداوند عزّوجلّ از آنها سر زده است، صدقه دهند. سوغات حج الإمام الصّادقُ (ع) : هَدیّهُ الحجِّ مِنَ الْحجِّ. (2) امام صادق (ع) فرمود: سوغات حج، جزو حج است. الإمام الصّادقُ (ع) : الهَدیّهُ مِن نَفَقَهِ الحجِّ. (3) امام صادق (ع) فرمود: سوغات، از هزینه حج است. یاری رساندن به خانواده حج گزار الإمام الباقر (ع) : مَن خَلَفَ حاجّاً فی أهلِهِ بخیرٍ کانَ لَهُ کَأجرِهِ حتّی کَأنَّهُ یَستَلِمُ الأحجارَ. (4) امام باقر (ع) فرمود: کسی که [در غیاب حج گزار] به خانواده اش رسیدگی ________________________________________ 1- من لایحضره الفقیه، ج 2٩، ص 4٨3. 2- کافی، ج4، ص2٨٠. 3- کافی، ج4، ص2٨٠. 4- بحارالانوار، ج ٩٩، ص 3٨٧. ص: 138 رسیدگی کند، اجری چون او دارد تا حدی که گویی سنگ های کعبه را لمس کرده است. الإمام الصّادقُ (ع) : ثَلاثَهٌ دَعوَتُهُم مُستَجابَهٌ: الحاجُّ فَانظُروا کَیفَ تَخلُفونَه والغازی فی سبیل الله فَانظُروا کَیفَ تَخلُفونَهُ والمَریضُ فَلا تُغیظوُه ولاتُضجِروهُ. (1) دعای سه گروه مستجاب است: حج گزار. پس ببینید که چگونه به خانواده او رسیدگی می کنید؛ و جنگجوی در راه خدا. پس بنگرید که چگونه به خانواده او سرکشی می کنید؛ و بیمار. پس او را خشمگین و افسرده نکنید. ٢. اخلاق بعد از حج وانهادن گناهان رسولُ اللهِ (ص) : آیهُ قَبولِ الحجِّ تَرکُ ماکانَ عَلَیهِ العَبدُ مُقیماً مِنَ الذُّنوب. (2) پیامبر خدا (ص) فرمود: نشانه قبولی حج آن است که بنده، گناهانی را که مرتکب می شده است، ترک کند. رسولُ اللهِ (ص) : مِن عَلامَهِ قَبولِ الحَجِّ إذا رَجَعَ الرَّجُلُ عَمّا کانَ عَلَیهِ مِنَ المَعاصی، هذا عَلامهُ قَبولِ الحَجِّ. وإن رَجَعَ مِنَ الحَجِّ ثُمَّ انهَمَکَ فیما کانَ مِن زِناء أو خیانَهٍ أو مَعصِیهٍ فَقَد رُدَّ عَلیهِ حَجُّهُ. (3) پیامبر خدا (ص) فرمود: از نشانه های قبولی حج آن است که فرد، از گناهانی که انجام می داده است، برگردد. این، نشانه قبولی حج است و ________________________________________ 1- کافی، ج 2، ص 5٠٩. 2- الجعفریات، ص 66. 3- الجعفریات، ص 66. ص: 139 اگر از حج بازگردد، ولی همچنان در لجنزار زنا یا خیانت یا معصیت فرو رود، حج او به خودش برگردانده می شود. دیدار با حج گزار الإمام الباقر (ع) : وَقِّروا الحاجَّ والمُعتَمِرینَ، فَإنَّ ذلکَ واجبٌ عَلَیکُم. (1) امام باقر (ع) فرمود: حاجی و عمره گزاران را محترم بدارید که این بر شما لازم است. الإمام الصّادقُ (ع) - کانَ عَلیُّ بنُ الحسین (ع) یقولُ -: بادِروا بِالسَّلامِ عَلَی الحاجِّ والمُعتَمِرِ ومُصافَحَتِهِم، مِن قَبلِ أن تُخالِطَهُمُ الذُّنوبُ. (2) امام صادق (ع) فرمود که امام زین العابدین (ع) می فرمود: به کسانی که از حج و عمره برمی گردند، سلام بگویید و با آنها دست بدهید، پیش از آنکه با گناهان، درآمیزند. الإمام الصّادقُ (ع) : مَن لَقِی حاجّاً فَصافَحَهُ کانَ کَمَنِ استَلَمَ الحَجَرَ. (3) امام صادق (ع) فرمود: کسی که به دیدار حج گزار برود و با او دست دهد، همچون کسی است که حجرالأسود را لمس کرده است. الإمام الصّادقُ (ع) : مَن عانَقَ حاجّاً بغُبارِهِ کانَ کَأنَّمَا استَلَمَ الحَجَرَ الأسوَدَ. (4) امام صادق (ع) فرمود: کسی که با حج گزار تازه از گرد راه رسیده معانقه کند، گویا حجرالأسود را لمس کرده است. ________________________________________ 1- وسائل الشیعه، ج ٨، ص32٧. 2- کافی، ج 4، ص 256. 3- ثواب الأعمال، ص٧4. 4- مکارم الأخلاق، ج 1، ص555. ص: 140 ص: 141 فصل ششم: امورمتفرقه اشاره ص: 142 ص: 143 حاجی واقعی عَن عبدالکریمِ بنِ کثیر: حَجَجْتُ مع أبی عبدالله (ع) ، فلمّا صِرنا فی بَعْضِ الطریقِ صَعَدَ عَلی جَبلٍ، فأشْرَفَ فَنَظَرَ إلَی النّاسِ، فَقال: ما أکثرَ الضَجیجَ وأقلَّ الحَجیجَ. (1) عبدالکریم بن کثیر می گوید: با امام صادق (ع) حج گزاردم، بخشی از راه را رفته بودیم که امام (ع) بالای کوهی رفت و از آنجا به مردم نگاه کرد و فرمود: ناله ها، چه بسیار است و حاجیان چه اندکند. حدیث شبلی العالمُ الجلیلُ الأوّاهُ السید عبدُالله سبطُ المُحدِّث الجزائری فی شرحِ النُّخبَهِ قالَ: وَجدتُ فی عِدَّهِ مَواضِعَ أوثقُها بِخطِّ المشایخِ الّذینَ عاصَرناهم مُرسلاً أنّه لَمّا رَجعَ مَولانا زین العابِدینَ (ع) مِن الحجِّ استقبلَه الشِبلی فقالَ له: حجَجْتَ یا شبلی؟ قال نَعَم یابنَ رسولِ الله. فقالَ (ع) : أنزلتَ المیقاتَ وتَجرّدتَ عَن مَخیط الثِّیابِ واغْتَسَلْتَ؟ قال: نعم. قالَ: فَحینَ نزلتَ المیقاتَ نَوَیتَ أنّکَ خَلعتَ ثَوبَ المعصیهِ ولَبستَ ثوبَ ________________________________________ 1- بصائر الدرجات، ص 35٨. ص: 144 الطّاعهِ؟ قالَ: لا. قال: فَحینَ تَجرّدْتَ عن مَخیطِ ثیابِکَ نَوَیتَ أنّکَ تَجَرّدتَ مِنَ الرِّیاء والنِّفاقِ والدّخولِ فی الشُّبهاتِ؟ قال: لا. قالَ: فَحینَ اغْتَسَلْتَ نَوَیتَ أنَّکَ اغْتَسَلتَ مِنَ الْخطایا والذّنوبِ؟ قالَ: لا. قالَ: فَما نَزَلْتَ المیقاتَ ولاتجرّدتَ عَن مَخیطِ الثّیابِ ولا اغْتَسَلْتَ. ثمَّ قالَ: تَنظَّفْتَ وأحْرَمْتَ وعَقَدْتَ الحجَّ؟ قال: نَعَم. قالَ: فحینَ تَنظَّفتَ وأحْرَمتَ وَعقَدْتَ الحجَّ نَویتَ أنَّکَ تَنظَّفتَ بِنورَهِ التّوبهِ الخالصهِ للهِ تعالی؟ قال: لا. قالَ: فَحینَ أحْرَمتَ نَویتَ أنّک حَرَّمْتَ عَلی نفسِکَ کُلَّ مُحَرَّمٍ حَرَّمَه اللهُ عزّوجلّ؟ قال: لا. قالَ: فَحینَ عَقَدْتَ الحجَّ نویتَ أنّکَ قدحَلَلْتَ کلَّ عقدٍ لِغَیرِ الله؟ قال: لا. قال (ع) له: فماتنظَّفتَ ولا أحْرَمْتَ ولا عَقدتَ الحجَّ. قال له: أدخَلْتَ المیقاتَ وصَلَّیتَ رَکعَتَی الإحرامِ ولبَیتَ؟ قال: نعم. قالَ: فَحینَ دَخلتَ المیقاتَ نَویتَ أنّکَ بِنیهِ الزِّیارهِ؟ قال: لا. قال: فحینَ صَلَّیتَ الرّکعَتَینِ نَویتَ أنّکَ تَقرَّبتَ إلَی اللهِ بخَیر الأعمالِ مِن ص: 145 الصَّلاهِ وأکبرِ حَسناتِ العبادِ؟ قال: لا. قالَ: فحینَ لَبَّیتَ نَوَیتَ أنّکَ نَطَقْتَ للهِ سبحانَه بکلِّ طاعهٍ وصُمتَ عَن کلِّ معصیهٍ؟ قال: لا. قال له: مادَخَلْتَ المیقاتَ ولا صَلَّیتَ ولا لَبَّیتَ. ثمَ قال له: أدَخلتَ الْحَرمَ ورأیتَ الکَعبهَ وصَلَّیتَ؟ قال: نعم. قال: فحینَ دَخَلْتَ الحَرَم نَوَیتَ انَّ َکَ حَرَّمتَ عَلی نفسِکَ کُلَّ غیبهٍ تَستَغیبُها المُسلمینَ مِن أهلِه ملَّهَ الإسلامِ؟ قال: لا. قالَ: فحینَ وَصَلْتَ مکّهَ نویتَ بقَلبِکَ أنّکَ قَصَدْتَ اللهَ؟ قال: لا. قال: فَما دَخَلْتَ الحَرَمَ ولا رأیتَ الکَعبهَ ولا صَلَّیتَ. ثمَّ قال: طُفْتَ بِالبَیتِ ومَسَسْتَ الأرکانَ وَسَعَیتَ؟ قال: نعم. قال: فَحینَ سَعَیتَ نَویتَ أنَّکَ هَرَبْتَ إلَی اللهِ وعَرَفَ مِنکَ ذلکَ عَلاّمُ الغیوبِ؟ قال: لا. قال: فَما طُفْتَ بالبَیتِ ولا مَسَسْتَ الأرکانَ ولا سَعَیتَ. ثمّ قالَ له: صافَحْتَ الحَجَرَ ووقَفْتَ بمقامِ ابراهیمَ (ع) وصَلَّیتَ بِهِ رَکعَتَین؟ قال: نعم. ص: 146 فَصاح (ع) صَیحَهً کادَ یفارِقُ الدُّنیا، ثمّ قال: آه آه، ثمَ قال (ع) : مَن صافَحَ الحَجَر الأسودَ فَقدْ صافَحَ اللهَ تَعالی، فانظُر یا مسکینُ لا تُضَیعْ أجرَ ماعَظُمَ حُرمتُه وتَنقُضِ المُصافحهَ بالمُخالفهِ وقَبضِ الحرامِ نظیرَ أهلِ الآثامِ. ثمّ قال (ع) : نَوَیتَ حینَ وَقَفْتَ عند مقامِ ابراهیم (ع) أنّکَ وَقَفْتَ عَلی کلِّ طاعهٍ وتَخَلَّفْتَ عَن کلِّ مَعصیهٍ؟ قال: لا. قالَ: فحینَ صَلَّیتَ فیهِ رَکعَتین نَوَیتَ أنّکَ صَلَّیتَ بِصلاهِ ابراهیم (ع) وأرغَمْتَ بِصلاتِکَ أنْفَ الشَّیطانِ؟ قال: لا. قال له: فَما صافَحْتَ الحجرَ الأسودَ ولا وَقَفْتَ عِندَ المقامِ ولا صَلَّیتَ فیه رَکعَتَینِ. ثمّ قالَ (ع) له: أشرَفْتَ عَلی بِئرِ زمزَمَ وشَرِبْتَ مِن مائها؟ قال: نعم. قال: نویتَ انَّکَ أشرَفْتَ عَلَی الطّاعهِ وغَضَضْتَ طَرْفَکَ عَنِ المَعصیهِ؟ قال: لا. قال (ع) : فَما أشْرَفتَ علیها ولا شَرِبتَ مِن مائها. ثمّ قال (ع) له: أسَعَیتَ بینَ الصَّفا والمَروهِ ومَشَیتَ وتَردَّدْتَ بَینَهما؟ قال: نعم. قال له: نَوَیتَ انّکَ بینَ الرَّجاءِ والخَوفِ؟ قال: لا. قال: فَما سَعَیتَ ولا مَشَیتَ ولا تَرَدَّدْتَ بَینَ الصَّفا والمَروهِ. ثم قال: أخَرَجتَ إلی مِنی؟ قال: نعم. ص: 147 قال: نویتَ أنّکَ آمنتَ النّاسَ مِن لسانِک وقلبِک ویدِکَ؟ قال: لا. قال: فَما خَرَجْتَ إلی مِنی. ثمّ قال له: أوقَفْتَ الوَقفهَ بِعَرفهَ وطَلَعْتَ جَبَلَ الرَّحمهِ وعرفتَ وادی نَمِرَهَ ودَعَوتَ الله سُبحانَه عِندَ المِیلِ والجَمَراتِ؟ قال: نعم. قال: هَلْ عَرَفْتَ بِمَوقِفِکَ بِعرَفهَ معرفهَ اللهِ سبحانَه أمْرَ المَعارفِ والعلومِ وعَرفتَ قَبضَ اللهِ عَلی صَحیفَتِکَ واطِّلاعِهِ عَلی سَریرتِکَ وقلبِکَ؟ قال: لا. قال: نویتَ بطلوعِکَ جَبلَ الرَّحمه أنَّ الله یرحَمُ کُلَّ مؤمنٍ ومؤمنهٍ ویتَولَّی کلَّ مُسلِمٍ ومُسلِمهٍ؟ قال: لا. قال: فَنَویتَ عند نَمِرهَ أنّکَ لاتَأمُرُ حتّی تأتَمِرَ ولا تَزْجُرُ حتّی تَنزَجِرَ؟ قال: لا. قال: فعِندَما وَقَفْتَ عِندَ العَلَمِ والنَّمِراتِ نَویتَ أنّها شاهدهٌ لکَ عَلَی الطّاعاتِ حافظهٌ لکَ مَعَ الحفظهِ بأمرِ رَبِّ السَّماواتِ؟ قال: لا. قال: فَما وَقَفْتَ بِعَرَفهَ ولا طَلَعْتَ جَبلَ الرَّحمه ولا عَرَفْتَ نَمِرهَ ولا دَعَوتَ ولاوقَفْتَ عِندَ النَّمراتِ. ثمّ قال: مَرَرْتَ بَینَ العَلَمَینِ وصَلَّیتَ قَبلَ مرورِکَ رَکعتینِ ومَشَیتَ بِمُزدَلِفَه ولَقَطْتَ فیها الحَصی ومَرَرْتَ بالمَشعرِ الحرامِ؟ قال: نعم. قالَ: فحین صلَّیت رکعتین نویتَ أنّها صَلاهُ شکرٍ فی لَیلهِ عَشرٍ تَنْفی کلَّ ص: 148 عُسْرٍ وتُیسِّرُ کُلَّ یسْرٍ؟ قال: لا. قال: فعندما مَشَیتَ بینَ العَلَمینِ و لم تَعدِلْ عنهما یمیناً وشِمالاً نَوَیتَ أنْ لاتَعدِلَ عَن دینِ الحقِّ یمیناً وشِمالاً لا بقلبِکَ ولا بِلسانِکَ ولا بجَوارحِکَ؟ قال: لا. قال: فعندما مَشَیتَ بمُزدَلِفه ولَقَطْتَ مِنها الحَصی نویتَ أنَّکَ رَفَعْتَ عنکَ کُلِّ معصیهٍ وجَهْلٍ وثَبَّتَّ کُلَّ علمٍ وعملٍ؟ قال: لا. قالَ: فَعِندَما مَرَرْتَ بِالمَشعَرِ الحَرامِ نویتَ أنَّکَ أشْعَرْتَ قلبَکَ إشعارَ أهلِ التَّقوی والخوفِ للهِ عزّوجلَّ؟ قال: لا. قال: فما مَررتَ بِالعَلَمینِ ولا صَلَّیتَ رَکعَتَینِ ولا مَشَیتَ بمُزدلفه ولا رَفَعْتَ منها الحَصی ولا مَررتَ بالمشعرِ الحرامِ. ثمّ قال له: وَصَلْتَ مِنی ورَمیتَ الجَمرهَ وحَلَقْتَ رأسَکَ وذبَحْتَ هَدْیکَ وصَلَّیتَ فی مسجدِ الخَیفِ ورَجعتَ إلی مکَّهَ وطُفْتَ طوافَ الإفاضهِ؟ قال: نعم. قالَ: فَنَوَیتَ عندما وَصَلْتَ مِنی ورَمیتَ الجِمارَ أنّکَ بَلَغْتَ إلی مَطلَبِکَ و قدقضی ربُّکَ لکَ کلَّ حاجَتِکَ؟ قال: لا. قال: فعندما حَلَقْتَ رأسَکَ نویتَ انّکَ تَطَهَّرْتَ مِن الأدناسِ ومِن تَبِعهِ بنی آدمَ وخَرَجْتَ مِن الذُّنوبِ کَما وَلَدتْکَ اُمُّکَ؟ قال: لا. قال: فعندما صَلَّیتَ فی مسجِدِ الخَیفِ نَوَیتَ أنّکَ لاتَخافُ الاّ اللهَ عزَّوجلَّ ص: 149 وذَنبَکَ ولاتَرجوا الاّ رحمه اللهِ تَعالی؟ قال: لا. قال: فعندما ذَبَحْتَ هَدْیکَ نَوَیتَ أنّکَ ذَبَحْتَ حَنجَرَهَ الطَّمَع بِما تَمَسَّکتَ به مِن حقیقهِ الوَرَعِ وانّکَ اتَّبَعْتَ سنَّهَ ابراهیمَ (ع) بِذَبحِ وَلدِهِ وثَمَرهِ فؤادِهِ ورَیحانِ قَلبِهِ وحاجَّه سنَّتُه لِمَن بَعدَه وقَرَّبه إلَی اللهِ تعالی لِمَنْ خَلفَه؟ قال: لا. قال: فعندما رَجَعْتَ إلی مکَّهَ وطُفْتَ طوافَ الإفاضهِ نویتَ أنّکَ أفَضْتَ مِن رَحمهِ اللهِ تعالی ورَجَعْتَ إلی طاعتِهِ وتَمَسَّکت بِوُدِّهِ وأدَّیتَ فَرائضَهُ وتَقَرَّبْتَ الی اللهِ تعالی؟ قال: لا. قال له زَینُ العابدین (ع) : فما وَصَلْتَ مِنی ولا رَمَیتَ الجِمارَ ولا حَلَقْتَ رأسَکَ ولا أدَّیتَ نُسُکَکَ ولا صَلَّیتَ فی مسجدِ الخَیفِ ولاطُفْتَ طوافَ الإفاضهِ ولا تَقَرَّبتَ. إرجِعْ فَإنّکَ لَمْ تَحُجَّ. فَطَفِقَ الشِّبلی یبکی عَلی مافَرَّطَه فی حجِّهِ وما زالَ یتَعَلَّمُ حتّی حَجَّ مِن قابِلٍ بمعرفهٍ ویقینٍ. (1) . . . شبلی به حج رفته بود و پس از انجام اعمال حج، به حضور امام سید الساجدین (ع) که از حج بازگشته بود، مشرف شد. امام (ع) از وی پرسید: ای شبلی! حج گزاردی؟ شبلی: آری، یابن رسول الله! امام (ع) : آیا در میقات جامه دوخته را از تن درآوردی و غسل نمودی؟ شبلی: بله. ________________________________________ 1- مستدرک الوسائل، ج 1٠، صص 16٧ - 1٧2. ص: 150 امام (ع) : زمانی که به میقات فرود آمدی، آیا نیت کردی که جامه معصیت را از خود درآوری و جامه طاعت بپوشی؟ - شبلی: نه. - امام (ع) : زمانی که از جامه خود برهنه شدی، آیا نیت کردی که از ریا و نفاق و دخول در شبهات برهنه شوی؟ - شبلی: نه. - امام (ع) : زمانی که غسل کردی، آیا نیت کردی که خویشتن را از بدی ها و گناه ها شست وشو دهی؟ - شبلی: نه. - امام (ع) : پس [در واقع] برمیقات فرود نیامدی و از جامه خود برهنه نشدی و خود را شست وشو ندادی. سپس فرمود: آیا خویشتن را پاکیزه کردی و احرام بستی و عقد حج بستی؟ - شبلی: آری. امام (ع) : آیا در چنین حالی، نیت کردی که با نور توبه خالص الهی خود را پاکیزه کنی؟ شبلی: نه. - امام (ع) : زمانی که خود را پاکیزه کردی و عقد بستی، آیا نیت کردی که آنچه خداوند متعال حرام کرده است را برخویشتن حرام کنی؟ - شبلی: نه. - امام (ع) : زمانی که عقد حج بستی، آیا نیت کردی هر عقدی که برای غیر خداوند عزوجل است را باز کنی؟ - شبلی: نه. - امام (ع) : خویشتن را پاکیزه نکردی و احرام نبستی و عقد حج نبستی. ص: 151 - امام (ع) فرمود: آیا داخل میقات شدی و دو رکعت نماز احرام خواندی و تلبیه گفتی؟ - شبلی: بله. - امام (ع) : آن گاه که داخل میقات شدی، آیا نیت کردی که به نیت زیارت داخل شوی؟ - شبلی: نه. امام (ع) : آن گاه که دو رکعت نماز گزاردی، نیت کردی که به خداوند متعال به بهترین اعمال و بزرگ ترین حسنات عبادت که نماز است، تقرب بجویی؟ - شبلی: نه. امام (ع) : آن گاه که تلبیه گفتی، آیا نیت کردی که برای خدا به هر طاعتی گویا شدی و از معصیت او خود را بازداری؟ - شبلی: نه. امام (ع) : در میقات داخل نشدی و نماز نخواندی و تلبیه نگفتی. سپس امام (ع) فرمود: آیا در حرم داخل شدی و کعبه را دیدی و نماز خواندی؟ - شبلی: آری. - امام (ع) : آن گاه که داخل حرم شدی، آیا نیت کردی که بر خود هرگونه عیب اهل ملت اسلام را حرام کنی؟ - شبلی: نه. - امام (ع) : آن گاه که به مکه رسیدی و کعبه را دیدی و دانستی که آن خانه خداست، آیا قصد خداوند سبحان کردی و از غیر او بریدی؟ - شبلی: نه. ص: 152 - امام (ع) : پس نه داخل حرم شدی و نه کعبه را دیدی و نه نماز گزاردی. سپس امام (ع) فرمود: آیا طواف بیت را به جا آوردی و ارکان را مس کردی و عمل سعی را انجام دادی؟ - شبلی: آری. - امام (ع) : آن گاه که سعی کردی، آیا نیت کردی که از همه بگریزی و به سوی خداوند فرار کنی و صدق این نیتت را علام الغیوب شناخت؟ - شبلی: نه. - امام (ع) : نه طواف بیت کردی و نه سعی به جا آوردی و نه ارکان را مس کردی. سپس امام (ع) فرمود: آیا استلام حجر کردی و در مقام ابراهیم (ع) وقوف کردی و در آن مقام دو رکعت نماز گزاردی؟ - شبلی: آری. امام (ع) در این هنگام، صیحه ای برآورد که نزدیک بود از دنیا مفارقت کند. سپس فرمود: آه، آه، کسی که با حجرالأسود مصافحه کند با خدا مصافحه کرده است. پس ای مسکین، حرمت چنین پروردگار مهربان را ضایع نکن. هرگز چنین نیست که کسی با خداوند مصافحه کند و پس از آن با او مخالفت کند. پس از آن فرمود: آن گاه که در مقام ابراهیم (ع) ایستادی، آیا نیت کردی که بر انجام هر طاعت بایستی و پشت به هر معصیت کنی؟ - شبلی: نه. امام (ع) : آن گاه که در مقام ابراهیم (ع) دو رکعت نماز گزاردی، آیا نیت کردی که همچون نماز ابراهیم (ع) نماز بخوانی؟ و با نمازت بینی شیطان ص: 153 را به خاک بمالی؟ - شبلی: نه. امام (ع) : با حجرالأسود مصافحه نکردی و در مقام نایستادی و در آن نماز نخواندی. پس از آن فرمود: آیا بالای چاه زمزم برآمدی و از آب نوشیدی؟ شبلی: بله. امام (ع) : آیا نیت کردی که بر طاعت برآیی و چشمت را از معصیت بپوشانی؟ - شبلی: نه. امام (ع) : پس بر چاه زمزم برنیامدی و از آن ننوشیدی. پس از آن فرمود: آیا سعی میان صفا و مروه را به جا آوردی و در میان آن دو، مشی و تردد کردی؟ - شبلی: آری. - امام (ع) : از سعی میان صفا و مروه، آیا نیت کردی که در میان خوف و رجایی؟ - شبلی: نه. - امام (ع) : پس نه سعی کردی و نه مشی و تردد میان صفا و مروه. پس از آن فرمود: آیا از مکه خارج شدی و به منا رفتی؟ - شبلی: آری. امام (ع) : آیا نیت کردی که مردم را از زبان و دل و دست خود ایمن گردانی؟ - شبلی: نه. ص: 154 - امام (ع) : پس به منا نرفتی. پس از آن امام (ع) فرمود: آیا در موقف عرفه وقوف کردی و بر جبل الرحمه برآمدی؟ و وادی نمره را شناختی و خداوند متعال را در جبل الرحمه و جمرات خواندی؟ - شبلی: آری. - امام (ع) : آیا با وقوفت در عرفات، آگاهی خداوند را به کار معرفت ها و دانش ها شناختی و به اینکه خداوند نامه عمل تو را دریافت می کند و به آنچه در درون قلبت می گذرد، آگاه است، پی بردی؟ - شبلی: نه. - امام (ع) : بر جبل الرحمه که بالا رفتی، آیا نیت کردی که خداوند هر مؤمن و مؤمنه را رحمت کند و هر زن و مرد مسلمانی را سرپرستی کند؟ - شبلی: نه. امام پرسید: آیا نزد وادی نمره نیت کردی که فرمان ندهی تا آنکه خود، فرمان ببری و نهی نکنی تا آنکه خود، پرهیز کنی؟ گفت: نه. امام پرسید: آن گاه که کنار نشانه و نمرات ایستادی، نیت کردی که آنها بر طاعت های تو گواه باشند و به دستور خداوند آسمان ها، همراه نگهبانان به نگاهبانی تو بپردازند؟ گفت: نه. امام فرمود: پس نه در عرفات وقوف کردی، نه از جبل الرحمه بالا رفتی، و نه نمره را شناختی، و نه دعا کردی و نه کنار نمرات ایستادی. سپس فرمود: آیا بین دو نشانه، مرور کردی و قبل از گذشتن از آنجا، دو رکعت نماز خواندی؟ آیا به مزدلفه (مشعر) رفتی؟ و از آنجا ص: 155 سنگ ریزه ها را از زمین جمع کردی؟ به مشعرالحرام مرور کردی؟ - شبلی: آری. امام پرسید: وقتی دو رکعت نماز خواندی، نیت کردی که آن نماز، نماز شکر شب دهم است؛ هر مشکلی را برطرف می سازد و هر آسانی را فراهم می آورد؟ گفت: نه. امام پرسید: وقتی از میان دو نشانه گذشتی و به چپ و راست توجه نکردی، آیا نیت کردی که از دین حق، به چپ و راست روی نگردانی، نه با قلب، نه با زبان، و نه با اعضایت؟ گفت: نه. امام (ع) : آن گاه که در مزدلفه مشی می کردی و از آن سنگ ریزه ها جمع می کردی، آیا نیت کردی که هر معصیت و جهل را از خود بزدایی و هر علم و عمل صالح را در خود ملکه سازی؟ - شبلی: نه. - امام (ع) : به مشعرالحرام مرور کردی، آیا نیت کردی شعائر اهل تقوا و اهل خوف را شعار قلب خود قرار دهی؟ - شبلی: نه. - امام (ع) : از دو نشانه نگذشتی و در مزدلفه مشی نکردی و از آن سنگ ریزه ها برنداشتی و به مشعرالحرام مرور نکردی. پس از آن امام (ع) فرمود: در منا نماز گزاردی؟ و رمی جمره کردی؟ و حلق رأس (سر تراشیدن) را انجام دادی؟ و فدیه (قربانی) خود را ذبح کردی؟ و در مسجد خیف نماز خواندی؟ و به مکّه بازگشتی؟ و طواف کوچ به جا آوردی؟ ص: 156 - شبلی: آری. امام (ع) : آن گاه که به منا رسیدی و رمی جمره کردی، آیا نیت کردی که به مطلب خود رسیدی و هرگونه حاجت تو برآورده شده است؟ - شبلی: نه. - امام (ع) : آن گاه که سر تراشیدی، آیا نیت کردی که از پلیدی ها پاک شوی و از هر گناه و بدعاقبتی که [دامنگیر] بنی آدم است، به در آمدی و مثل آن روزی شوی که از مادر متولد شدی؟ - شبلی: نه. - امام (ع) : آن گاه که در مسجد خیف نماز خواندی، آیا نیت کردی که نترسی مگر از خدا و گناه خویش و امیدوار نباشی مگر به رحمت او؟ - شبلی: نه. - امام (ع) : آن گاه که قربانی خود را ذبح کردی، آیا نیت کردی که گلوی طمع را با حقیقت ورع سر ببری و از سنت ابراهیم (ع) پیروی کنی که فرزندش، میوه دلش و گل خوشبوی قلبش را به قربانگاه آورد و آن را سنتی برای آیندگان و وسیله ای برای تقرب به خداوند برای نسل های بعد قرار داد؟ - شبلی: نه. - امام (ع) : هنگامی که به مکه برگشتی و طواف کوچ کردی، آیا نیت کردی که افاضه (کوچ کردن) به رحمت خدا کنی و به طاعت او بازگردی و به سوی او تقرب جویی و واجبات الهی را ادا کنی؟ - شبلی: نه. - امام (ع) : به منا نرسیدی و رمی جمره نکردی و حلق رأس انجام ندادی و قربانی ات را ذبح نکردی و در مسجد خیف نماز نگزاردی و طواف افاضه ص: 157 به جا نیاوردی و به سوی خداوند تقرب نجستی، چه اینکه تو حج نکردی. پس شبلی، از کوتاهی و قصور در حجش به ناله و زاری افتاد و [پس از آن] پیوسته آداب حج می آموخت تا سال دیگر از روی معرفت و یقین حج بگزارد. آنچه در تاریخ اسلام بر کعبه گذشت عمرو بن دینارٍ وعُبیدالله بن أبی یزید: لَم یکُن عَلی عَهدِ النَّبی حولَ البَیتِ حائِطٌ، کانوا یصلّونَ حَولَ البَیتِ حتّی کانَ عُمَرُ، فَبَنی حولَهُ حائِطاً. قال عُبیدُاللهِ: جَدرُهُ قَصیرٌ فبناهُ ابنُ الزُّبیرِ. (1) عمرو بن دینار و عبیدالله بن ابی یزید گفته اند: در زمان پیامبر (ص) اطراف خانه کعبه دیواری نبود و در اطراف کعبه نماز می خواندند. زمان عمر که فرا رسید، بر گرد آن دیوار کشید. عبیدالله گفته بود: دیوارش کوتاه است. پس ابن زبیر آن را بنا کرد [و بالا آورد]. الإمام الصادق (ع) : کانَتِ الکعبهُ عَلی عَهدِ إبراهیمَ تِسعَهَ أذرُعٍ وکانَ لَها بابانِ، فَبَناها عبدُالله بنِ الزُّبیر، فَرَفَعَها ثَمانِی عَشرَهَ ذِراعاً، فَهَدَمَها الحَجّاجُ فَبَناها سَبعَهً وعشرینَ ذِراعاً. (2) امام صادق (ع) فرمود: کعبه در زمان ابراهیم (ع) ، نُه ذراع بود و دو در داشت. عبدالله بن زبیر آن را باز ساخت و ارتفاعش را هجده ذراع قرار داد. حجاج، آن را خراب کرد و آن را به ارتفاع بیست وهفت ذراع ساخت. ________________________________________ 1- صحیح بخاری، ج 3، ص13٩2. 2- کافی، ج 4، ص 2٠٧. ص: 158 ص: 159 کتابنامه

• قرآن کریم.
• نهج البلاغه، ما اختاره أبوالحسن الشریف الرضی محمدبن الحسینبن موسی الموسوی من کلام الإمام أمیرالمؤمنین (ع) ، تحقیق: السید الکاظم المحمدی و محمد الدشتی، چاپ دوم، قم، دارالنشر الإمام علی (ع) ، 136٩ه. ش.

1. إتحاف الساده المتقین بشرح إحیاء علوم الدین، محمدبن محمد الزبیدی، بیروت، دارالفکر. 2. أخبار مدینه الرسول، أبو عبدالله محمدبن محمود النّجار البغدادی، تحقیق: صالح محمد جمال، چاپ سوم، مکه، مکتبه الثقافه، 14٠1ه. ق. 3. أخبار مکه، محمدبن عبدالله الأزرقی، تحقیق: رشدی الصالح ملحس، چاپ اول، قم، منشورات الشریف الرضی، 1411ه. ق. 4. إقبال الأعمال، أبوالقاسم علی بن موسی الحلی (ابن طاووس) ، تحقیق: جواد القیومی، چاپ اول، قم، مکتب الأعلام الإسلامی، 1414ه. ق. 5. الأمالی، محمدبن علیبن بابویه القمّی (شیخ صدوق) ، تحقیق: مؤسسه البعثه، چاپ اول، قم، دارالثقافه، 1414ه. ق. 6. بحارالأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار، محمدباقر بن محمدتقی المجلسی (العلامه المجلسی) ، چاپ دوم، بیروت، مؤسسه الوفاء، 14٠3ه. ق. ص: 160 ٧. بشاره المصطفی لشیعه المرتضی، محمدبن محمدالطبری، چاپ دوم، نجف، المطبعه الحیدریه، 13٨3ه. ق. ٨. بائر الدرجات، محمدبن الحسین الصفار القمی (ابن فروخ) ، چاپ اول، قم، مکتبه آیه الله المرعشی، 14٠4ه. ق. ٩. تاریخ اصفهان، أحمدبن عبدالله الإصفهانی (أبونعیم) ، تحقیق: سید کسروی حسن، بیروت، دارالکتب العلمیه. 1٠. تاریخ بغداد أو مدینه السلام، أحمدبن علی الخطیب البغدادی، مدینه، المکتبه السلفیه. 11. تاریخ المدینه المنوّره، عمربن شبّه النمیری البصری، تحقیق: فهیم محمد شلتوت، چاپ اول، بیروت، دار التراث، 141٠ه. ق. 12. تحف العقول عن آل الرسول، الحسن بن علی الحرانی (ابن شعبه) ، تحقیق: علیاکبر الغفّاری، چاپ دوم، قم، مؤسسه النشر الإسلامی، 14٠4ه. ق. 13. جامع البیان عن تأویل آی القرآن، محمد بن جریر الطبری، بیروت، دارالمعرفه، 1412ه. ق. 14. ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، محمدبن علیبن بابویه قمی (شیخ صدوق) ، تحقیق: علی اکبر الغفّاری، تهران، مکتبه الصدوق. 15. جامع الأحادیث، جعفربن أحمد القمّی (ابن رازی) ، تحقیق: السید محمد الحسینی النیشابوری، مشهد، چاپ اول، مؤسسه الطبع و النشر التابعه الرضویه المقدسه، 1413ه. ق. 16. الجعفریات (الأشعثیات) ، محمدبن محمدبن الأشعث الکوفی، تهران، مکتبه نینوی (طبع شده در ضمن: قرب الإسناد) . 1٧. حلیه الأولیاء و طبقات الأصفیاء، أحمدبن عبدالله الأصبهانی (أبو نعیم) ، چاپ دوم، بیروت، دارالکتاب العربی، 13٨٧ه. ق. ص: 161 1٨. الخصال، محمدبن علی بن بابویه القمی (شیخ صدوق) ، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الإسلامی، 1414ه. ق. 1٩. دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام، النعمان بن محمد التمیمی المغربی (القاضی أبوحنیفه) ، تحقیق: آصف بن علی أصغر فیضی، مصر، دار المعارف، 13٨٩ه. ق. 2٠. روضه المتقین، محمدباقر بن محمدتقی المجلسی، چاپ دوم، تهران، المرکز الثقافی الإسلامی (کوشانپور) 14٠6ه. ق. 21. السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، محمدبن منصور الحلّی (ابن إدریس) ، تحقیق: مؤسسه النشر الإسلامی، چاپ دوم، قم، مؤسسه النشر الإسلامی، 141٠ه. ق. 22. سنن ابن ماجه، محمدبن یزید القزوینی (ابن ماجه) ، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، چاپ اول، بیروت، دار إحیاء التراث، 13٩5ه. ق. 23. سنن أبی داوود، سلیمان بن أشعث السجستانی الأزدی، تحقیق: محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت، دار إحیاء السنّه النبویه. 24. سنن التّرمذی (الجامع الصحیح) ، محمدبن عیسی الترمذی (أبوعیسی) ، تحقیق: أحمد محمد شاکر، بیروت، دار إحیاء التراث. 25. سنن الدار قطنی، علیبن عمر البغدادی (الدار قطنی) ، تحقیق: أبوالطیب محمدآبادی، چاپ چهارم، بیروت، عالم الکتب، 14٠6 ه. ق. 26. السنن الکبری، أحمدبن الحسین البیهقی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، چاپ اول، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1414ه. ق. 2٧. سنن النسائی بشرح الحافظ جلال الدین السیوطی و حاشیه الإمام السندی، أحمدبن شعیب النسائی، چاپ اول، بیروت، دار الجیل، 14٠٧ه. ق. 2٨. شُعب الإیمان، أحمدبن الحسین البیهقی، تحقیق: محمد السعید بسیونی زغلول، چاپ اول، بیروت، دارالکتب العلمیه، 141٠ه. ق. ص: 162 2٩. صحیح مسلم، مسلم بن الحجاج القشیری النیشابوری، محمد فؤاد عبدالباقی، چاپ اوّل، قاهره، دار الحدیث، 1412ه. ق. 3٠. عوالی اللّئالی العزیزیه فی الأحادیث الدینیه، محمدبن علی الأحسائی (ابن أبی جمهور) ، تحقیق: مجتبی العراقی، چاپ اول، قم، مطبعه سیدالشهداء، 14٠3ه. ق. 31. عیون أخبار الرضا، محمدبن علی بن بابویه القمی (شیخ صدوق) ، تحقیق: السید مهدی الحسینی اللاجوردی، تهران، منشورات جهان. 32. الغیبه، محمدبن الحسن الطوسی (شیخ طوسی) ، تحقیق: عبادالله الطهرانی و علی أحمد ناصح، چاپ اول، قم، مؤسسه المعارف الإسلامیه، 1411ه. ق. 33. الفردوس بمأثور الخطاب، شیرویه بن شهردار الدیلمی الهمدانی، تحقیق: محمد السعید بسیونی زغلول، چاپ اول، بیروت، دارالکتب العلمیه، 14٠6ه. ق. 34. قرب الاسناد، عبدالله بن جعفر الحِمیری القمی، تحقیق: مؤسسه آل البیت، چاپ اول، قم، مؤسسه آل البیت، 1413ه. ق. 35. کامل الزیارات، جعفربن محمد القمی (ابن قولویه) ، تحقیق: السید جواد القیومی، قم، چاپ اول، نشر الفقاهه، 141٧ه. ق. 36. کشف الغمّه فی معرفه الأئمّه، علیبن عیسی الإربلی، تصحیح: السید هاشم الرسولی المحلاتی، چاپ اول، بیروت، دارالکتاب، 14٠1ه. ق. 3٧. کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال، علی المتّقی بن حسام الدین الهندی، تصحیح: صفوه السقّا، بیروت، چاپ اول، مکتبه التراث الإسلامی، 13٩٧ه. ق. 3٨. کنز الفوائد، محمدبن علی الکراجکی الطرابلسی، تصحیح: عبدالله نعمه، چاپ اول، قم، دار الذخائر، 141٠ه. ق. ص: 163 3٩. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، الفضل بن الحسن الطبرسی (أمین الإسلام) ، تحقیق: السید هاشم الرسولی المحلاتی و السید فضل الله الیزدی الطباطبایی، چاپ دوم، بیروت، دارالمعرفه، 14٠٨ه. ق. 4٠. المحاسن، أحمدبن محمد البرقی القمی، تحقیق: السید مهدی الرجائی، چاپ اول، قم، المجمع العالمی لأهل البیت، 1413ه. ق. 41. المزار، محمدبن محمدبن النعمان العکبری البغدادی (شیخ مفید) ، تحقیق: محمدباقر الأبطحی، چاپ اول، قم، المؤتمر لألفّیه الشیخ المفید، 1413ه. ق. 42. المستدرک علی الصحیحین، محمدبن عبدالله الحاکم النیشابوری، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، چاپ اول، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1411ه. ق. 43. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، میرزا حسین النوری الطبرسی، چاپ اول، قم، مؤسسه آل البیت، 14٠٧ه. ق. 44. مسند أبی یعلی الموصلی، أحمدبن التمیمی الموصلی (أبویعلی) ، تحقیق: إرشاد الحق الأثری، چاپ اول، جدّه، دار القبله، 14٠٨ه. ق. 45. مصباح المتهجّد، محمدبن الحسن الطوسی (شیخ طوسی) ، تحقیق: علی أصغر مروارید، چاپ اول، بیروت، مؤسسه فقه الشیعه، 1411ه. ق. 46. المعجم الأوسط، سلیمان بن أحمد اللحمی الطبرانی، تحقیق: طارق ابن عوض الله و عبدالحسن بن إبراهیم الحسینی، قاهره، دارالحرمین، 1415ه. ق. 4٧. المعجم الکبیر، سلیمان بن أحمد اللحمی الطبرانی، تحقیق: حمدنی عبدالمجید السلفی، چاپ دوم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 14٠4ه. ق. 4٨. المقنعه، محمدبن محمدبن النعمان العُکبری البغدادی (شیخ مفید) ، تحقیق: مؤسسه النشر الإسلامی، چاپ دوم، قم، مؤسسه النشر الإسلامی، 141٠ه. ق. 4٩. مکارم الأخلاق، الفضل بن الحسن الطبرسی (أمین الإسلام) ، تحقیق: علاء آل جعفر، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الإسلامی، 1414ه. ق. ص: 164 5٠. مناقب آل أبیطالب (المناقب لابن شهر آشوب) ، محمدبن علی المازندرانی (ابن شهر آشوب) ، قم، المطبعه العلمیه. 51. من لایحضره الفقیه، محمدبن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق) ، تحقیق: علی اکبر الغفاری، چاپ دوم، قم، مؤسسه النشر الإسلامی. 52. المواعظ العددیه، علی المشکینی الأردبیلی، تحقیق: علی الأحمدی المیانجی، چاپ چهارم، قم، الهادی، 14٠6ه. ق. 53. الموطّأ، مالکبن أنس، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، چاپ اول، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، 14٠6ه. ق. 54. وسائل الشیعه إلی تحصیل الشریعه، محمدبن الحسن الحرّ العاملی، تحقیق: مؤسسه آل البیت، چاپ اول، قم، مؤسسه آل البیت، 14٠٩ه. ق. 55. حج و عمره در قرآن و حدیث، محمدی ریشهری، مؤسسه دارالحدیث، چاپ سوم، 13٨6ه. ش. 56. توحید صدوق، محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق) ، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ هفتم، 1422ه. ق.

پانویس

بازگشت به کتب معروف عبادی