کتابخانه:حج و عمره در آیینه فقه مقارن

حج و عمره در آینه فقه مقارن http://download.ghbook.ir/downloads/pdf/2000/10500-fa-haj-va-omreh-dar-ayeneh-fegh-magharen.pdf

مشخصات کتاب سرشناسه : مقدادی، محمدعلی، - ۱۳۳۵ عنوان و نام پدیدآور : حج و عمره در آینه فقه مقارن/ محمدعلی مقدادی مشخصات نشر : تهران : مشعر، ۱۳۸۴. مشخصات ظاهری : ۳۲۰ ص.جدول. شابک : ۱۵۰۰۰ ریال :964-7635-81-8 وضعیت فهرست نویسی : فاپا یادداشت : کتابنامه: ص. [۳۱۰] - ۳۲۰ ؛ همچنین به صورت زیرنویس. موضوع : فقه تطبیقی. موضوع : حج. موضوع : حج عمره. رده بندی کنگره : BP۱۶۹/۷/م۷ح۳ ۱۳۸۴ رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۲۴ شماره کتابشناسی ملی : م‌۸۴-۱۱۵۷۹ ص:1 مقدمه‌ سفر به حرمین شریفین و زیارت خانه خدا وحرم مطهّرنبوی، از آرزوهای دیرین هر مسلمان و زیباترین لحظات زندگی هر زائر دلباخته است؛ سفری که سرشار ازمعنویت، توفیق ورستگاری است. در این سفر، زمینه وفضایی فراهم می‌شود تا خاطرات تلخ وشیرین تاریخ صدر اسلام؛ دیگر بار در ذهن‌ها زنده شده و حوادث ومشکلات سال‌های آغازین مرور شود وبدین وسیله راهکار مؤثری فراروی انسان مسلمان قرار گیرد تا نسبت به کینه‌توزی‌ها وترفندهای دشمنان شناخت پیدا کند و بی‌تفاوت از برابر آنها نگذرد. اسلام همواره به حفظ وحدت و یکپارچگی مسلمانان توصیه کرده و برآن تأکید وپا فشاری نموده است. در قرآن کریم، احادیث رسول‌خدا (ص) و روایات اهل‌بیت شواهد بسیاری در این‌باره وجوددارد که به‌تعدادی ازآنهااشاره می‌کنیم: حج و عمره در آینه فقه مقارن، ص: 6 1. وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمیعاً وَلَاتَفَرَّقُوا(1) 2. وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ ریحُکُمْ (2) 3. إِنَّمَا الْمُؤْمِنُون إِخْوَةٌ فَأصْلِحُوا بَیْنَ أخَوَیْکُمْ وَاتَّقُوااللهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُون. (3) 4. قَالَ رسولُ‌الله (ص): «لَاتَرْجِعُوا بَعْدی کُفَّاراً یَضْرِبُ بَعْضُکُمْ رِقَابَ بَعْض». (4) 5. قَالَ رسولُ‌الله (ص): «مَثَلُ‌الْمُسْلِمینَ فی تَوَادّهِمْ وَتَرَاحُمِهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ کَمَثَلِ الْجَسَدِ اذَا اشْتَکَی مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَی لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّی». 6(5). مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ علی بْنِ الْحَکَمِ عَنْ هِشَامٍ الْکِنْدِی قَالَ: سَمِعْتُ أبَا عَبْدِاللَّهِ (ع) یَقُولُ: «إِیَّاکُمْ أنْ تَعْمَلُوا عَمَلًا یُعَیِّرُونَّا بِهِ فَإِنَّ وَلَدَ السَّوْءِ یُعَیَّرُ وَالِدُهُ بِعَمَلِهِ کُونُوا لِمَنِ انْقَطَعْتُمْ إِلَیْهِ زَیْناً وَ لاتَکُونُوا عَلَیْهِ شَیْناً صَلُّوا فِی ص:2 ________________________________________ 1- سوره آل عمران، آیه 103. 2- سوره انفال، آیه 46. 3- سوره حجرات، آیه 10. 4- صحیح‌مسلم، ج 1، ص 58. المجموع، ج 19، ص 155. سبل‌السلام، ج 2، ص 214. وکنزالعمال، ج 11، ص 134. 5- مختارات من الأحادیث النبوّیة، ص 753. ص:3 ص:4 ص:5 ص:6 ص: 7 عَشَائِرِهِمْ وَ عُودُوا مَرْضَاهُمْ وَ اشْهَدُوا جَنَائِزَهُمْ وَ لَا یَسْبِقُونَکُمْ إِلَی شَی‌ءٍ مِنَ الْخَیْرِ فَأنْتُمْ أوْلَی بِهِ مِنْهُمْ ..» . (1) 7. مُحَمَّدُ بْنُ عَلِی بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِه عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أبِیعَبْدِاللَّهِ (ع) أنَّهُ قَالَ: خَالِقُوا النَّاسَ بِأخْلَاقِهِمْ، صَلُّوا فِیمَسَاجِدِهِمْ، وَعُودُوا مَرْضَاهُمْ، وَ اشْهَدُوا جَنَائِزَهُمْ وَ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أنْ تَکُونُوا الأئِمَّةَ وَ الْمُؤَذِّنِینَ فَافْعَلُوا فَإِنَّکُمْ إِذَا فَعَلْتُمْ ذَلِکَ قَالُوا هَؤُلَاءِ الْجَعْفَرِیَّةُ رَحِمَ اللَّهُ جَعْفَراً مَا کَانَ أحْسَنَ مَا یُؤَدِّبُ أصْحَابَهُ وَ إِذَا تَرَکْتُمْ ذَلِکَ قَالُوا هَؤُلَاءِ الْجَعْفَرِیَّةُ فَعَلَ اللَّهُ بِجَعْفَر مَا کَانَ أسْوَأ مَا یُؤَدِّبُ أصْحَابَهُ» (2) 8. عَنْ عَبْدِ اللَّهِبْنِسِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أبَاعَبْدِ اللَّهِ (ع) یَقُولُ: «أوصِیکُمْ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ لَا تَحْمِلُوا النَّاسَ عَلَی أکْتَافِکُمْ فَتَذِلُّوا. إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ: وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً ثُمَّ قَالَ: عُودُوا مَرْضَاهُمْ وَ احْضُرُوا جَنَائِزَهُمْ وَ اشْهَدُوا لَهُمْ وَ عَلَیْهِمْ وَصَلُّوا مَعَهُمْ فِی مَسَاجِدِهِمْ حَتَّی یَکُونَ التَّمْیِیزُ وَ تَکُونَ الْمُبَایَنَةُ مِنْکُمْ وَ مِنْهُمْ».(3)

________________________________________ 1- الکافی، ج 2، ص 219. 2- وسائل الشیعة، ج 8، ص 430. 3- همان، ج 8، 301. ص: 8 همانگونه که پیشتر اشاره شد، سفر حج و عمره، سفری معنوی است ولازمه حفظ کردن روح معنویت درچنین سفری، سوزاندن ریشه‌های اختلاف وهرآن چیزی است که موجب تشتت آرا وپراکندگی افکار می‌شود. آری، باید برای حفظ وحدت و برادری در میان مسلمانان گامهای بلندتری برداشت. آنان که به وحدت وسربلندی اسلام می‌اندیشند، همواره این پرسش را در ذهن خود دارند که چگونه می‌توان موارد اختلاف را شناخت وبه وحدت آرمانی دست یافت؟ اکنون ما در این مجموعه، کوشیده‌ایم راهکارهای مناسب برای رسیدن به این هدف مقدس ارائه کنیم وزائران را با رایج‌ترین موارد اختلاف فقهی میان شیعه‌امامیه واهل‌سنت آشنا سازیم. در این نوشته تنها به مواردی می‌پردازیم که زائر بیت‌الله‌الحرام، در مساجد و اماکن و زیارتگاهها با آن مواجه می‌گردد ولازم است با تدبیر ودرست اندیشیدن، مانع بروز نزاع، درگیری، اهانت وتنش شود. روشن است که اقتدار جهانی اسلام و وحدت امّت، از آرزوهای بزرگ آحاد مسلمانان جهان است که قرآنکریم، پیامبرخدا (ص)، امامان معصوم وپیشوایان مذاهب اسلامی برآن توصیه کرده‌اند. حج و عمره در آینه فقه مقارن، ص: 9 مصلحان بزرگ در طول تاریخ اسلام تلاش‌های گوناگونی برای رسیدن به این آرمان مقدس انجام داده و در جهت رفع عوامل اختلاف، گام‌هایی را برداشته‌اند. برای رسیدن به چنین هدفی باید از آرا و نظریات همدیگر آگاه شده، مطالعاتی در کتب فقهی یکدیگر داشته باشیم. و در این میان، آگاهی از «فقه مقارن» بسیاری از موانع وحدت را برطرف می‌سازد. «فقه مقارن» دانشی است که با گرد آوری آرا و فتاوای مذاهب مختلف شیعه و اهلسنت و ارائه واقع‌بینانه آنها به صورت تطبیق یهمچون چراغی پر نور عمل می‌کند که به پاره ای از جهالتها و تعصبها پایان داده و شیعیان و اهل‌سنت را در یک فضای آگاهانه و واقع‌بینانه قرار می‌دهد تا با حفظ آداب یکدیگر، روابط برادرانه اسلامی خویش را مستحکم کنند، با تعاون و همکاری‌های صمیمانه به شهد گوارای وحدت و اقتدار دست یابند. اجرای این خط مشی، سفارش امام جعفر صادق (ع) پیشوای بزرگ شیعیان بود که آن را به صحابی و شاگرد فاضل خود «معاذ بن مسلم نحوی» توصیه کرد و از این که وی فتاوای اهلسنت را نیز فراگرفته و حتی فتاوا را به آنان تعلیم می‌دهد حج و عمره در آینه فقه مقارن، ص: 10 استقبال نمود و فرمود: «تو این خط مشی را اجرا کن، من خودم هم چنین روشی را انجام می‌دهم». عَن معاذِ بنِ مُسلم النَّحوی، عَن أبیعبدالله (ع)، قَال لِی: «بَلغنی أنک تَقعد فِی المسجد وَ تُفتیالناس! قَال: قلتُ: نَعم، وَقَدأردتُ أن أسألکَ عنذَلک قبلأن أخرُج. إنّی أقعدُ فِی المسجدِ فَیجی‌ءُ الرجلُ یَسألنی عَن الشَّی‌ء، فَإذا عَرفتُه بِالخلافِ لَکم أخبرتُه بِمایفعلون، وَیَجی‌ءُ الرجلُ أعرفُه بِحبّکُم ومودّتِکم فَأخبره بماجَاءَ عَنکم وَیَجی‌ءُ الرَّجلُ لَا أعرفُه ولَاأدری منهو؟ فأقولُ: (جَاءَ عَن فلانٍ کذَا وَعن فلانٍ کذَا) فَأدخلُ قَولَکم فیما بینذلک. قال: فقال (ع) لی: إصنع کذا فإنّی کذا أصنع» (1)دانشوران متعددی در طول تاریخ اسلام وتشیع، پرچم این رسالت را بر دوش گرفته و آثار گرانقدری را در فقه مقارن به یادگار گذاشتند. فقه مقارن چیست؟ فقه مقارن برای گردآوری آرای مختلف در مسائل فقهی به‌کار می‌رود و بر مبنای واحد بدون آنکه موازنه‌ای ایجادکند ویا داوری نماید؛ تمامی آرای فقهی دریک موضوع و تحت یک عنوان را جمع‌آوری می‌کند. ________________________________________ 1- 1. رجال کشی، ص 252، عنوان 470 ص: 11 «فقه‌مقارن» یا «علم الخلاف»؟ تعریف دیگری در این باره وجود دارد که به چگونگی کار دانشمندان وبزرگان پیشین نزدیک‌تر می‌باشد وآن جمع‌آوری آرای فقهی وترجیح بعضی از ادله بر بعض دیگردر هرمسأله ودرنهایت؛ داوری در موضوع مورد بحث است. این‌روش، فقه مقارن نیست بلکه «علم الخلاف» است وهمین نکته را می‌توان به عنوان فرق بین فقه مقارن وعلم الخلاف معرفی کرد. علم الخلاف به این صورت تعریف شده‌است: «علم یقتدر به علی حفظ الأحکام الفرعیة المختلف فیها بین الأئمة، أو هدمها بتقریر الحجج الشرعیة وقوادح الأدلة».(1)فوائد فقه مقارن 1. حرکت در مسیر رفع اختلافات طائفه‌ای و ایجاد وحدت رویه بین مبانی فقهی مذاهب اسلامی با معرفی منابع و ادله فقهی. 2. ایجاد روح تلاش و فعالیت و غلبه بر تعصبات خشک و دوری از اختلافات در سایه کارهای علمی. ________________________________________ 1- دراسات فی الفلسفة الاسلامیة، تفتازانی، ص 127. ص: 12 3. آفرینش راهکار نو در سایه تضارب آرای فقهی و گشودن راه جدید در راستای استنباط احکام شرعی و مبانی فقه اسلامی. 4. رسیدن به واقع فقه اسلامی از نزدیک‌ترین راه و سالم‌ترین آن. این روش امکان وقوعی ندارد مگر آنکه آرای مختلف عرضه شود وپس از آنکه موضوع بندی شد در معرض قضاوت دیگران قرار گیرد. روش تحقیق ما کارهای این مجموعه به روشی که پیشتر آمد، انجام گرفته است؛ یعنی فقط به‌گردآوری آرای مختلف در مسائل فقهی با موضوع بندی و بر مبنای واحد و بدون آنکه موازنه‌ای ایجاد شود و یا داوری صورت گیرد، پرداخته شده است. هدف تدوین این کتاب، آشنایی زائران حرمین شریفین با مواردی است که در این سفر مشاهده می‌کنند، وهیچ‌گونه اطلاعی درباره آنها ندارند. در این نوشتار سعی شده‌از منابع معتبر تمامی مذاهب چهارگانه اهل‌سنت ونیز از منابع معتبر فقهی شیعه امامیه استفاده شود وپس از ترجمه و تنظیم و مقابله لازم با ذکر منابع ومصادری که مورد مراجعه قرار گرفته است، برای ص: 13 استفاده وبهره‌برداری خوانندگان فرهیخته وگرامی، در اختیار آنان قرار گیرد و از آنجا که وهابیون پیروان مذهب حنبلی هستند، نظریات ویژه آنان در این کتاب تحت عنوان «سلفیه» مطرح خواهد شد. روشن است که میدان تحقیق در خصوص مباحث فقه مقارن؛ دارای ابعاد مختلفی است و با هدف مورد نظرِ تدوین‌گر مرتبط است؛ از این رو، گاهی فقط اکتفا به نقل حکم می‌شود و گاهی افزون بر ارائه حکم، مستند آن هم می‌آید. فقه مقارن همواره میدان بزرگ ومجال واسعی دارد. مراجعه کنندگان گرامی وکسانی که بنا دارند در این میدان، با مجال افزون‌تر تأمل کنند، کتب مورد استفاده در این نوشتار؛ می‌تواند منابع مناسبی برای آنان باشد. البته کتابهایی (1) به نام «فقه مقارن» تدوین و چاپ شده‌است که بین آنها از لحاظ اتقان واعتبار، تفاوتهایی وجود داشته ومطالعه هرکدام فوائدی دارد. ________________________________________ 1- 1. الفقه علی المذاهب الخمسة، محمدجواد مغنیه.الفقه علی المذاهب الأربعة، عبدالرحمن الجزیری. الخلاف، شیخ طوسی. ص: 14 با اینکه فقه مقارن یک نوع روش و راهکار است و با مطالعه و تحقیق در کتب مختلف می‌توان به نتیجه دست یافت؛ لیکن کتابهای فقه مقارن توان آن را دارند که برای محققان راهکار مناسب و گسترده در پژوهش ارائه کنند. درپایان ازهمه عزیزان و دوستان بزرگواری که حقیر را در تدوین وتهیه وتنظیم این کتاب یاری داده‌اند، به ویژه از برادران گرامی: جناب حجةالاسلام والمسلمین آقای حاج سیدعلی قاضی‌عسکر و جناب حجةالاسلام والمسلمین آقای حاج شیخ محمدحسن‌زمانی صمیمانه تشکر وسپاسگزاری می‌نمایم. ص: 15 وضو قبل از وارد شدن در بیان فتاوا وبیان کیفیت وضو، لازم است چارچوب بحث وضو را مشخص کنیم تا رسیدن به نتیجه آسان‌تر باشد. وضو بر اساس نظریه فقهای اسلام عبارت است از: نیت، شستن صورت، شستن دست راست ودست چپ درمحدوده آرنج ونوک انگشتان، مسح سر، مسح و یا شستن دوپا (با اختلاف نظریه تشیع وتسنن) ... شیعه امامیه: وضو عبارت است از شستن صورت ازبالای پیشانی تا پایین چانه، و از جهت عرضی، مابین انگشت ابهام (شست) و انگشت وسطی. (1) وشستن دستها از آرنج تا نوک انگشتان ومسح جلوی سر بوسیله رطوبت باقیمانده در دست، ومسح روی دوپا ازسر انگشتان تا برآمدگی روی پاها. دلیل فقهی کیفیت وضو گرفتن، آیه شریفه و روایات اهلبیت است که به طور مفصل وضوی صحیح را حکایت کرده‌اند. مسح نمودن روی پاها اجماع فقهای شیعه امامیه می‌باشد؛ بعلاوه در روایتی از امام أمیرالمؤمنین (ع) نقل شده است: آنچه در قرآن نازل شده است مسح پا بوده است نه ________________________________________ 1- 1. جواهرالکلام، ج 2، ص 138. ص: 16 شستن آن. (1) ونیز در روایتی، ابن‌عباس وضوی رسول‌خدا (ص) را چنین توصیف کرده است: «... رسول‌خدا (ص) بر روی دوپای خود مسح کرد».(2) اما آیه شریفه وضو: یاأیها الذین آمنوا إذا قمتم إلی الصلاة فاغسلوا وجوهکم وأیدیکم إلی المرافق وامسحوا برؤوسکم وأرجلکم إلی الکعبین .... (3) در روایات اهل‌بیت (علیهم السلام) ثابت شده است که کلمه (إلی) در إلی المرافق بمعنای (مع) است یعنی دستها با آرنج شسته شود نه اینکه دستها تا آرنج شسته شود. (4) اما در باره مسح پاها که مورد اختلاف بین تشیع و تسنن است، شیعه امامیه طبق نص آیه شریفه، مسح روی پاها را واجب می‌داند وجمله وأرجلکم چه به اعراب «جر» قرائت شود که این نظریه ابن کثیر، أبی عمرو، حمزه وعاصم بر اساس روایت ابی بکراست. ویا به اعراب «نصب» قرائت شود که نظریه نافع، ابن عامر، کسائی و عاصم به روایت حفص می باشد که موافق متن قرآن رائج فعلی است. به ________________________________________ 1- وسائل الشیعه، باب 25 از ابواب وضو، ح 8- 7. 2- جواهرالکلام، ج 2، ص 206. 3- سوره مائده، آیه 6. 4- جواهر الکلام، ج 2، ص 160. ص: 17 هر حال دلالت بر «وجوب مسح» می‌کند، زیرا بر اساس قول اول (اعراب جر) کلمه وأرجلِکم عطف بر لفظبرؤوسِکم است وبراساس قول‌دوم (اعراب نصب) کلمه وأرجلَکم عطف بر محل برؤوسکم می‌شود که اعراب محل، همان اعراب نصب می‌باشد. (1) مذاهب چهارگانه اهل‌سنت می‌گویند: شستن پاها لازم است. 1(2) نیّت در باور شیعه امامیه نیّت، شرط صحت هرعبادت است. شیعه امامیه، مالکیه، شافعیه، حنابله: نیت در وضو از واجبات و شرط صحت آن است.(3) حنفیه: نیت شرط صحت وضو نیست بلکه نیت در وضو سنت است تا آنکه عبادت محسوب شود (4). نیت فقط برای جلب ثواب شرط در وضو است بعضی گفته‌اند بدون نیت هم ثواب دارد. (5)، ص 1162 صورت ________________________________________ 1- مستمسک العروة الوثقی، ج 2، ص 373372. 2- الموطأ، مالک بن انس، ج 1، ص 18. 3- نیل‌الأوطار، شوکانی، ج 1، ص 163؛ الفقه علی المذاهب الخمسة، مبحث وضو. 4- حاشیه ابن عابدین، ج 1، ص 114. 5- همان ص: 18 شیعه‌امامیه: حدی که از صورت در وضو باید شسته شود عبارت است از: بالای پیشانی از محل رویش موی سر تا پایین چانه. و در مورد عرض صورت؛ آنچه که از سیمای انسان بین دو انگشت شست و انگشت وسطی واقع شود. حنفیه، شافعیه، حنابله: طول صورت از محل رویش موی سر تا محل اجتماع محاسن و چانه. و در مورد عرض صورت از گوش تا به گوش. مالکیه: شستن سفیدی بین عذار (قسمتی از صورت که در آن موی درازی می‌روید که محاذی گوش است وبین آن وگوش؛ سفید است (1)) و گوش لازم نیست.(2) مسح تمام سر با دو دست سه‌بار، اول قسمت جلوی سر، سپس دو دست تا پشت سر کشیده شود، آنگاه دستها را به طرف جلوی سر برگرداند تا آنجایی که مسح سر را شروع کرده بود، سپس شستن دو پا.(3) مذهب مالکیه با نظریه اهل‌سنت در سایر موارد موافق است. (4) ________________________________________ 1- لغت نامه دهخدا، ج 9، ص 13915، چاپ دانشگاه تهران. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 73، چاپ بیروت. 3- الموطّأ، مالک‌بن‌انس، ج 1، ص 18. 4- همان؛ وکتاب الخلاف، شیخ‌طوسی، ج 1، ص 10، مسأله 23. ص: 19 3-دستها شستن تمام دست‌ها با دو مرفق نزد مذاهب پنجگانه واجب است. شیعه‌امامیه: واجب است دستها از آرنج تا نوک انگشتان شسته شود. مذاهب اهل‌سنت: واجب است دستها با دوآرنج شسته شود. (1) شروع شستن دستها از انگشتان سنت می‌باشد. البته برخی شافعی‌ها معتقدند که اگر آب وضو از بالا بریزد مانند شیر آب، بهتر است شستن دستها ازآرنج شروع شود. (2) 4 مسح سر شیعه‌امامیه: مسح به بعض سر واجب است و باید از رطوبت باقی مانده دستها مسح کشید. از رطوبت جدید نباید استفاده شود. افضل مسح بمقدار سه انگشت بسته است ولی به مقدار یک انگشت هم کافی است. مالکیه: مسح تمام سر واجب است. مسح تمام سر با دو دست سه‌بار، اول قسمت جلوی سر، سپس دو دست تا پشت سر کشیده شود، آنگاه دستها را به طرف جلوی سر برگرداند تا آنجایی که مسح سر را شروع کرده بود، سپس شستن دو پا. (3) ________________________________________ 1- فقه‌السنة، سیدسابق، ج 1، ص 43؛ المغنی، ابن‌قدامه‌حنبلی، ج 1، ص 107؛وفتح العزیز، ج 1، ص 346. 2- مسائل من الفقه المقارن. 3- الموطّأ، ص: 20 شافعیه: همین که مسح کردن صدق کند کافی و مجزی است، همچنین شافعی مسح سر را با یک انگشت اجازه داده است. (1)حنفیه: در یک فتوا می‌گویند: یک سوم سر با سه‌انگشت، مسح شود. فتوای دیگر: یک چهارم سر با سه انگشت مسح شود. (2)حنابله: در یک فتوا می‌گویند: مسح تمام سر واجب است. فتوای دیگر آنها: مسح بعض سر (جلوی سر) کافی ومجزی است. (3) 5 -مسح پاها ویاشستن پاها شیعه‌امامیه: مسح دو پا از نوک انگشت شست تا بلندی روی پا و یا تا مفصل. رسول‌خدا (ص) چگونه وضو می‌گرفت؟ در این باره توجه خوانندگان گرامی را به نحوه وضوی رسول‌خدا (ص) که توسط فرزند بزرگوارش امام باقر (ع) نقل شده است جلب می‌کنم: ________________________________________ 1- نیل‌الأوطار، شوکانی، ج 1، ص 192. 2- الخلاف، شیخ‌طوسی، ج 1، ص 1211. 3- نیل‌الأوطار، شوکانی، ج 1، ص 192. ص: 21 عَلی عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسی عن‌حَرِیزعَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أبُوجَعْفَر (ع): «ألا أحْکِی لَکُمْ وُضُوءَ رَسُولِ اللَّهِ (ص)؟ فَقُلْنَا: بَلَی فَدَعَا بِقَعْبٍ فِیهِ شَی‌ءٌ مِنْ مَاءٍ ثُمَّ وَضَعَهُ بَیْنَ یَدَیْهِ ثُمَّ حَسَرَ عَنْ ذِرَاعَیْهِ ثُمَّ غَمَسَ فِیهِ کَفَّهُ الْیُمْنَی ثُمَّ قَالَ: هَکَذَا إِذَا کَانَتِ الْکَفُّ طَاهِرَةً ثُمَّ غَرَفَ فَمَلأها مَاءً فَوَضَعَهَا عَلَی جَبِینِهِ ثُمَّ قَالَ بِسْم اللَّهِ وَ سَدَلَهُ عَلَی أطْرَافِ لِحْیَتِهِ ثُمَّ أمَرَّ یَدَهُ عَلَی وَجْهِهِ وَ ظَاهِرِ جَبِینِهِ مَرَّةً وَاحِدَةً ثُمَّ غَمَسَ یَدَهُ الْیُسْرَی فَغَرَفَ بِهَا مِلأهَا ثُمَّ وَضَعَهُ عَلَی مِرْفَقِهِ الْیُمْنَی وَ أمَرَّ کَفَّهُ عَلَی سَاعِدِهِ حَتَّی جَرَی الْمَاءُ عَلَی أطْرَافِ أصَابِعِهِ ثُمَّ غَرَفَ بِیَمِینِهِ مِلأهَا فَوَضَعَهُ عَلَی مِرْفَقِهِ الْیُسْرَی وَ أمَرَّ کَفَّهُ عَلَی سَاعِدِهِ حَتَّی جَرَی الْمَاءُ عَلَی أطْرَافِ أصَابِعِهِ وَ مَسَحَ مُقَدَّمَ رَأسِهِ وَ ظَهْرَ قَدَمَیْهِ بِبِلَّةِ یَسَارِهِ وَ بَقِیَّةِ بِلَّةِ یُمْنَاهُ قَالَ: وَ قَالَ أبُو جَعْفَرٍ (ع): إِنَّ اللَّهَ وَتْرٌ یُحِبُّ الْوَتْرَ فَقَدْ یُجْزِئُکَ مِنَ الْوُضُوءِ ثَلَاثُ غُرَفَاتٍ وَاحِدَةٌ لِلْوَجْهِ وَ اثْنَتَانِ لِلذِّرَاعَیْنِ وَ تَمْسَحُ بِبِلَّةِ یُمْنَاکَ نَاصِیَتَکَ وَ مَا بَقِی مِنْ بِلَّةِ یَمِینِکَ ظَهْرَ قَدَمِکَ الْیُمْنَی وَ تَمْسَحُ بِبِلَّةِ یَسَارِکَ ظَهْرَ قَدَمِکَ الْیُسْرَی قَالَ زُرَارَةُ: قَالَ أبُو جَعْفَرٍ (ع) سَألَ رَجُلٌ أمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (ع) عَنْ وُضُوءِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) فَحَکَی لَهُ مِثْلَ ذلک». (1) ________________________________________ 1- الکافی، ج 1، ص 25، باب صفةالوضوء. ص: 22 مذاهب چهارگانه اهل‌سنت: شستن هر دو پا واجب است. لازم به یادآوری است که بعضی از اصحاب رسول‌خدا (ص) همانند حضرت امام أمیرالمؤمنین علی (ع) و ابن عباس و انس وجوب مسح پا را قائل هستند (1). ونیز افرادی از بزرگان ادبیات عرب چونان سیبویه و اخفش قائل به مسح پا هستند و تعدادی از فقهای اهل سنت امثال جبائی، محمد بن جریر طبری و حسن بصری قائل به تخییر بین مسح پا و شستن آن می‌باشند. (2)مالکیه: شستن صورت سه بار، شستن دو دست هرکدام دوبار تا مرفق، مسح تمام سر با دو دست سه‌بار، اول قسمت جلوی سر، سپس دو دست تا پشت سر کشیده شود، آنگاه دستها را به طرف جلوی سر برگرداند تا آنجایی که مسح سر را شروع کرده بود، سپس شستن دو پا. (3)سلفیّه: واجبات وضو شش مورد است: 1. شستن صورت. مضمضه و استنشاق از توابع شستن صورت است و واجب می‌باشد. ________________________________________ 1- فتح الباری، ابن‌حجر، ج 1، ص 132. 2- نیل‌الأوطار، شوکانی، ج 1، ص 209. 3- الموطّأ، مالک‌بن‌انس، ج 1، ص 18. ص: 23 2. شستن دو دست راست و چپ تا آرنج. 3. مسح کشیدن به همه سر. مسح دو گوش هم که از توابع سر می‌باشند واجب است. 4. شستن دو پا حتّی برآمدگی پا واجب است. 5. ترتیب. 6. موالات. مبطلات وضو نیز شش مورد است: 1. هر آنچه از عورت قُبُل و دُبر خارج شود. 2. هر چیز نجس از بدن خارج شود. 3. هر چیزی که عقل را زایل کند. 4. مسح نمودن عورت وضو را باطل می‌کند. 5. خوردن گوشت شتر وضو را باطل می‌کند. 6. ارتداد. (1) شیعه امامیه: نواقض وضو در فقه شیعه امامیه عبارت از: غائط، بول، منی، خارج شدن باد و خوابی که بر انسان غلبه کند به طوری که آگاهی نداشته باشد وگوش نشنود. (2) ________________________________________ 1- الدروس المهمّه، عبدالعزیز بن باز، ص 10. 2- توضیح المسائل مراجع، ج 1، ص 200. ص: 24 درباره نواقض وضو به روایتی در همین خصوص اشاره می‌کنیم: عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: «قُلْتُ لأبی جَعْفَرٍ وَ لأبی عَبْدِ اللَّهِ (ع) مَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ؟ فَقَالا: مَا یَخْرُجُ مِنْ طَرَفَیْکَ الأسْفَلَیْنِ مِنَ الدُّبُرِ وَ الذَّکَرِ غَائِطٌ أوْ بَوْلٌ أوْ مَنِی أوْ رِیحٌ وَ النَّوْمُ حَتَّی یُذْهِبَ الْعَقْلَ وَ کُلُّ النَّوْمِ یُکْرَهُ إِلّا أنْ تَکُونَ تَسْمَعُ الصَّوْتَ» . (1)مضمضه واستنشاق شیعه‌امامیه: یکی از مستحبات وضو مضمضه واستنشاق است. هریک از مضمضه واستنشاق با سه مشت آب وسه مرتبه انجام می‌شود. البته بایک مشت آب هم کفایت می‌کند. (2) البته مضمضه واستنشاق در غسل جنابت نیز از مستحبات شمرده شده‌است. (3) حنفیه، شافعیه، مالکیه: مضمضه واستنشاق در وضو سنت است وواجب نیست. (4) ________________________________________ 1- الکافی، ج 3، ص 10. 2- العروة الوثقی، ج 1، ص 199؛ مستمسک العروة الوثقی، ج 2، ص 314. 3- العروة الوثقی، ج 1، ص 305. 4- أمّ، شافعی، ج 1، ص 36؛ حاشیه‌ابن‌عابدین، ج 1، ص 98؛ حاشیه‌دسوقی، ج 1، ص 67؛ بدایةالمجتهد، ج 1، ص 40. ص: 25 حنابله: مضمضه واستنشاق در وضو مستحب است، مگر آنکه روزه دار باشد. (1) سلفیه: مضمضه و استنشاق از توابع شستن صورت است و واجب می‌باشد. (2) خواب شیعه امامیّه: یکی از مبطلات وضو در فقه شیعه امامیّه؛ خواب است، خوابی که بر عقل غلبه کند و به واسطه آن چشم نبیند و گوش نشنود. (3)امام باقر وامام صادق (ع) در روایتی همین مطلب را تأیید فرمودند: «... وَ النَّوْمُ حَتّی یُذْهِبَ الْعَقْلَ وَ کُلُّ النَّوْمِ یُکْرَهُ إِلّا أن تَکُونَ تَسْمَعُ الصَّوْتَ». (4) ________________________________________ 1- المغنی، ابن قدامه حنبلی، ج 1، ص 86. 2- الدروس المهمة، بن‌باز، ص 9. 3- توضیح المسائل مراجع، ج 1، ص 200. 4- الکافی، ج 3، ص 36. ص: 26 مالکیّه، حنابله: اگرخواب در حال نشسته طولانی شود وضو را باطل می‌کند. (1)حنفیه، شافعیه: خواب در حال نشسته وضو را باطل نمی‌کند. (2)سلفیه: خواب یکی از نواقض ومبطلات وضو است.(3) اهل سنّت یک فرع فقهی در همین خصوص دارند وآن حکم به خواب رفتن فردی است که در حال انتظار اقامه نماز است، آیا وضوی او باطل می‌شود یا خیر؟ حکم فقهی چنین است: خوابی که به صورت دراز کش باشد مبطل وضو است ولی اگر خواب به صورت نشسته باشد وضو را باطل نمی‌کند. (4) ________________________________________ 1- الموطّأ، ج 1، ص 22. عن مالک بن نافع: إنّ ابن عمر کان ینام جالساً، ثم یصلّی ولا یتوضأ؛ المغنی، ابن قدامه حنبلی، ج 1، ص 167؛ المبسوط، سرخسی، ج 1، ص 78. 2- أمّ، شافعی، ج 1، ص 27؛ حاشیه ابن عابدین، ج 1، ص 152؛ المبسوط، سرخسی، ج 1، ص 78. 3- فتاوی المرأة، بن باز، ص 30. 4- المبسوط، سرخسی، ج 1، ص 78؛ المغنی، ابن قدامه حنبلی، ج 1، ص 167. نیل الأوطار، شوکانی، ج 1، ص 244. ص:27 ص:28 نماز ص29 ص: 30 اذان، اقامه‌ اذان اذان در لغت به معنای اعلام کردن وآگاهی دادن است و در اصطلاح شرع مقدس اسلام، چند جمله ذکر است که برای آگاهی دادن و اعلام نمودن وقت نماز به مردم خوانده می‌شود. اذان یکی از عبادات مهم در شریعت مقدس اسلام به شمار می‌آید. اذان در هنگام فرارسیدن وقت نمازهای یومیه گفته می‌شود. اذان و اقامه از مستحبات مؤکده هستند. (1) اذان از سال اول هجرت و در مدینه منوره تشریع شد. ________________________________________ 1- العروة الوثقی، ج 1، ص 601. ص: 31 علّت تشریع اذان شیعه امامیه: درباره علت تشریع اذان؛ شیعه امامیه می‌گویند: جبرئیل (ع) اذان را از سوی خداوند متعال بر رسول‌خدا (ص) نازل کرد. (1)اهل‌سنت: اهل سنت معتقدند که عبدالله بن زید در عالم رؤیا فردی را مشاهده کرد، آن فرد اذان را به عبدالله بن زید یاد داد. عبدالله بن زید جریان خواب خود را برای رسول‌خدا (ص) نقل کرد. آن حضرت این‌گونه اطلاع رسانی برای وقت نماز را پسندیدند ودستور دادند گفته شود. این چنین اذان در شرع مقدس اسلام استقرار یافت. (2)همچنین در صحیح مسلم وصحیح بخاری از أنس نقل کرده است: هنگامی که به جمعیت مسلمانان افزوده شد این مطلب مطرح گردید که چگونه اوقات نماز را به اطلاع مردم برسانند؟ بعضی پیشنهاد کردند آتش افروخته شود. ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الخمسة، محمد جواد مغنیه، کتاب الصلاة، ص 71. 2- همان؛ وفتح الباری، ابن‌حجر، ج 2، ص 66. ص: 32 بعضی دیگر گفتند ناقوس نواخته شود. لیکن رسول‌خدا (ص) به بلال حبشی دستور دادند که اذان واقامه بگوید. (1) آیا اذان واجب است یا مستحب؟ مذاهب اسلامی درباره حکم اذان اختلاف نظریه دارند. شیعه امامیه: اذان سنت است و برای نمازهای واجب؛ گفتن اذان مستحب مؤکّد می‌باشد، هم برای مردان وهم برای زنان. (2) شافعیه، حنفیه: اذان سنت است و مستحب مؤکّد می‌باشد.(3) حنابله: اذان فقط در پنج وقت نماز برای مردان واجب کفایی‌است. (4) اذان در وطن واجب است نه در سفر. مالکیه: اذان واجب کفایی‌است و این وجوب فقط در اماکنی می‌باشد که در آن جا نمازجمعه برپا می‌شود. پس اگر ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 311، چاپ استانبول. 2- العروةالوثقی، ج 1، ص 601. 3- الفقه علی‌المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 313. 4- همان. ص: 33 ساکنان آن منطقه اذان را ترک کنند بایستی با آنان مبارزه کرد تا اجرای اذان را به انجام برسانند. (1) سلفیه: اذان و اقامه برای نمازهای واجب پنج‌گانه، واجب کفایی است. (2) اذان و اقامه برای زنان مشروع نیست. (3) اذان و اقامه برای مردان واجب است. (4) ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الخمسه، محمد جواد مغنیه، مبحث نماز، صص 7271. 2- فتاوی‌اللجنه الدائمه، ج 6، ص 75، فتوای شماره 6914. 3- کتاب فتاوی المرأه، بن باز، ص 41. 4- همان، فتاوی ابن عثیمین، ص 55. ص: 34 مسائلی چند درباره اذان 1 هنگامی که اذان گفته می‌شود، مستمعین سکوت را مراعات کنند. 2 روایات اهل‌بیت ونیز فتوای فقیهان بر استحباب تکرار اذان از سوی شنونده تأکید دارد. پس بهتر است این تکرار به صورت آهسته انجام شود. (1) 3 شنونده اذان؛ بهتر است در تکرار حیعلات: حَی عَلَی‌الصَّلاه حَی عَلَی‌الفَلَاح حَی عَلَی‌خَیْرِالعَمَل در اذان، حوقله بگوید: لَاحَوْلَ وَ لَاقُوَّهَ إِلَّا بِاللّه. 4(2) گفتن اذان واقامه ازکسی که داخل مسجد می‌شود ودر آن مسجد اذان واقامه گفته شده‌است، ساقط می‌شود. (3) 5 در گفتن اذان، داشتن طهارت شرط نیست. پس اذان را می‌توان بدون وضو گفت. ________________________________________ 1- العروه الوثقی، ج 1، ص 606. 2- همان، ج 1، ص 607. 3- همان، ص 604. ص: 35 اذان‌های سحر و صبح در مدینه منوره و مکّه مکرّمه‌ زائران گرامی در سحرگاهان زیبای مدینه منوره و مکه‌مکرمه سه اذان می‌شنوند که درحقیقت دواذان و یک اقامه می‌باشد. 1 اذان اول: حدود یک ساعت قبل از طلوع فجر اذان اول گفته می‌شود. این اذان را اذان شب (1) یا اذان تهجّد می‌گویند. با این اذان مسلمانان آگاه می‌شوند تا برای نماز شب یا آماده شدن برای ادای نماز صبح از خواب برخیزند. 2 اذان دوم: به فاصله یک ساعت از اذان اول، اذان دوم که همان اذان صبح است گفته می‌شود. در اذان صبح اهل سنت؛ جمله‌ای اضافه وجود دارد که به نام «تثویب» (2)معروف است، این جمله عبارت است از «الصلاهُ خیرٌ مِنَ النَّوم» یعنی: نماز از خواب بهتر است. باشنیدن این جمله که در سایر اذان‌ها نیست؛ نمازگزار متوجه می‌شود که این اذان، اذان صبح است. یاد آوری این نکته لازم ________________________________________ 1- الفقه الإسلامی وأدلته، وهبه الزحیلی، کتاب الصلاه، مبحث اذان واقامه. 2- سنن ابن ماجه، ج 1، ابواب اذان. ص: 36 است که در فقه شیعه این گونه تثویب (زیاده) مشروعیت ندارد. (1) مالک بن انس در کتاب «موطّأ» قصه داخل شدن جمله: «الصلاهُ خیرٌ مِنَ النَّوم» را چنین آورده است: برای من این خبر نقل شده‌است که اذان گوی عمربن‌الخطاب برای اذان صبح نزد او آمد تا فرارسیدن وقت نماز صبح را به وی ابلاغ نماید، اما مشاهده کرد عمر درخواب است. مؤذن گفت: «الصلاهُ خیرٌ منَ النَّوم» از آن پس عمر به مؤذن دستور داد که این جمله را در اذان صبح قرار دهد. (2)مذاهب چهارگانه اهل سنت برمستحب بودن تثویب «الصلاهُ خیرٌ مِنَ النَّوم» اتفاق نظریه دارند. لیکن ابن رشد در کتاب «بدایه‌المجتهد» گفته است: «علما ذکر کرده‌اند که این جمله نباید در اذان گفته شود، زیرا این جمله جزء اذان سنت پیامبرخدا (ص) نیست. این مطلب را امام شافعی هم گفته است وعلت اختلاف این است که آیا این ________________________________________ 1- الینابیع الفقهیه، ج 3، ص 416. 2- الموطّأ، مالک بن انس، ج 1، ص 72. ص: 37 جمله در زمان پیامبرخدا (ص) گفته شده یا در زمان عمربن‌الخطاب؟»(1) همچنین ابن قدامه حنبلی در کتابش چنین نوشته است: «اسحاق گفت: مردم این جمله الصلاهُ خیرٌ مِنَ النَّوم‌را تازه به وجود آورده‌اند. وابوعلی گفت: اهل علم از گفتن جمله تثویب کراهت دارند. تثویب همان چیزی است که وقتی عبدالله ابن عمر آن را شنید به عنوان اعتراض از مسجد خارج شد.(2) 3 اقامه: معمولًا با فاصله زمانی بین 10 تا 20 دقیقه بین اذان و اقامه این فاصله زمانی در نمازهای پنجگانه مختلف است تکبیر گو باگفتن اقامه، برپاشدن نماز جماعت را اعلام می‌دارد. بین اقامه اهل سنت و اقامه شیعه امامیه، در حذف یا تکرار جملات؛ تفاوت‌های وجود دارد که در بخش بیان فصول اذان و اقامه، توضیح داده شده است. زائران محترم توجه داشته باشند هنگام شنیدن صدای اذان با هیچ فردی صحبت نکنند؛ اگر زائران دقت بفرمایند بعضی از مسلمانان در حالی که به قرائت قرآن مشغولند، به ________________________________________ 1- بدایه‌المجتهد، ج 1، ص 103، چاپ 1935 م. 2- المغنی، ابن قدامه، ج 1 ص 408، چاپ سوم. ص: 38 مجرد شنیدن اذان دست از قرائت قرآن بر می‌دارند و به احترام اذان سکوت می‌کنند. گفتیم روایات اهل بیت و نیز فتوای فقیهان بر استحباب تکرار بندهای اول اذان از سوی شنونده تاکید دارد و بهتر است این تکرار به صورت آهسته انجام شود. الفاظ اذان‌ تعداد جملات اذان ونحوه ترتیب وتکرار آن در فقه مذاهب چهارگانه اهل سنت وفقه شیعه امامیه دارای تفاوتهایی است، که به عنوان مثال در فقه شیعه امامیه اذان دارای 18 جمله می‌باشد. در ذیل به بیان تفصیلی اذان در فقه مذاهب اسلامی توجه فرمایید: ص: 39 أللّهُ أکْبَر 4 مرتبه نزد تمامی مذاهب به جز مالکیه که گفته‌اند دوبار گفته شود. أشْهَدُ أن لَاإِلَهَ إلَّا اللّه 2 مرتبه نزد تمامی مذاهب. أشْهَدُ أن محمّداً رسُولُ‌اللّه 2 مرتبه نزد تمامی مذاهب. أشْهَدُ أن عَلیّاً وَلِی‌اللّه 2 مرتبه گرچه شیعه‌امامیه‌هم آن را جزء اذان واقامه نمی‌داند اما مشهور امامیه گفتن آن را رجاءاً توصیه کرده‌اند. حَی‌عَلَی‌الصَّلاه 2 مرتبه نزد تمامی مذاهب. حَی علَی‌الفَلَاح 2 مرتبه نزد تمامی مذاهب (1) طبق نظریه اهل‌سنت دراذان‌صبح بعد از «حَیَّ عَلَی الفَلَاح» مستحب است ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعه، الجزیری، ج 1، ص 312، ص: 40 حَی عَلَی خَیْرِالعَمَل 2 مرتبه فقط نزد شیعه امامیه. مذاهب اهل‌سنت آن را اصلًا نمی‌گویند. أللّهُ أکْبَر 2 مرتبه نزد تمامی مذاهب. لَاإِلَهَ إِلَّا اللّه 1 مرتبه نزد اهل سنت، و 2 مرتبه نزد شیعه امامیه. (1) ________________________________________ 1- همان؛ الخلاف، شیخ طوسی ره، ج 1، ص 83. ص: 41 اقامه‌ اقامه عبارت است از اعلام کردن به نمازگزاران که نماز در حال آغاز است، و در غیر نماز جماعت، فرد نمارگزار قبل از آغاز نماز، اقامه را می‌خواند. تعداد جملات اقامه ونحوه ترتیب وتکرار آن در فقه مذاهب چهارگانه اهل سنت وفقه شیعه امامیه دارای تفاوتهایی است که در ذیل به بیان تفصیلی اقامه در فقه مذاهب اسلامی می‌پردازیم: شیعه امامیه: اقامه دارای 17 فصل است وبراساس ترتیب اذان گفته می‌شود. فقط از چهار تکبیر اول، دوتکبیر گفته می‌شود و بعد از جمله: حَی عَلَی‌خَیْرِ العَمَل، دو بار قَدْ قَامَتِ الصَّلاهُ گفته می‌شود و ذکر لَاإِلَهَ إِلَّا اللّه یک مرتبه می‌باشد. مذاهب اهل‌سنت: بین مذاهب اهل سنت تفاوتهایی در اقامه وجود دارد که ملاحظه خواهید کرد. (1) ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب ص: 42 الفاظ اقامه‌ أللّهُ أکْبَر 2 مرتبه نزد تمامی مذاهب به‌جز حنفیه‌که گفته‌اندچهار بار گفته شود. أشْهَدُ أن لَاإِلَهَ إلَّا اللّه 1 مرتبه نزدشافعیه، مالکیه و حنابله ولی نزد شیعه امامیه وحنفیه دوبار گفته‌می‌شود أشْهَدُ أنَّ محمّداً رسُولُ‌اللّه 1 مرتبه نزدشافعیه، مالکیه و حنابله ولی نزد شیعه امامیه وحنفیه دوبار گفته می‌شود ص: 43 أشْهَدُ أنّ عَلیّاً وَلِی‌اللّه 2 مرتبه فقطامامیه‌مستحب می‌داند و جزء اقامه نیست. حَی عَلَی الصَّلاه 1 مرتبه نزدشافعیه، مالکیه و حنابله ولی نزد شیعه امامیه وحنفیه دوبار گفته می‌شود. حَی عَلَی الفَلَاح 1 مرتبه نزدشافعیه، مالکیه و حنابله ولی نزد شیعه امامیه وحنفیه دوبار گفته می‌شود. حَی عَلَی خَیْرِالعَمَل 2 مرتبه فقط نزد شیعه امامیه؛ مذاهب اهل‌سنت اصلًا آن را نمی‌گویند. قَدْ قَامَتِ الصَّلاة 2 مرتبه نزد تمامی مذاهب به جز مالکیه که یک بارگفته‌اند. أللّهُ أکْبَر 2 مرتبه نزد تمامی مذاهب لَاإِلَهَ إِلَّا اللّه 1 مرتبه نزد تمامی مذاهب. (1) ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعه، الجزیری، ج 1، ص 323؛ و کتاب الفقه علی المذاهب الخمسه، مبحث اذان واقامه. ص:44 ص: 45 ارکان، واجبات، مبطلات‌ نماز شیعه‌امامیه: ارکان نماز: ارکان نماز پنج تاست: 1. نیت 2. قیام 3. تکبیره‌الاحرام 4. رکوع 5. سجود. (1)واجبات نماز: یازده عمل از واجبات نماز شمرده شده‌است: 1. نیت 2. قیام 3. تکبیره الاحرام 4. رکوع 5. سجود 6. قرائت 7. ذکر 8. تشهد 9. سلام ________________________________________ 1- تحریرالوسیله، حضرت امام خمینی ره، ج 1، فصل فی‌أفعال‌الصلاه. ص: 46 10. ترتیب 11. موالات. (1)مبطلات نماز یازده عمل نماز را باطل می‌کند: 1. حدث اکبر واصغر (2) 2. تکفیر (دست بسته نماز خواندن، تکتّف) عمداً نماز را باطل می‌کند. 3. انحراف بدن از جهت قبله 4. صحبت نمودن عمدی ولو دو حرف باشد 5. قهقهه عمدی ولواضطراراً مبطل نماز است، اما در صورت سهو مبطل نیست 6. گریه عمدی برای دنیا 7. هرکاری که شکل نماز را به هم می‌زند 8. خوردن وآشامیدن 9. گفتن عمدی «آمین» پس از فاتحه‌الکتاب ________________________________________ 1- العروه الوثقی، ج 2، ص 433. 2- حدث اکبر مثل جنابت، حیض ونفاس، که برای انجام مجدد یک عمل عبادی مثل نماز؛ باید محدث به حدث اکبرغسل انجام دهد. حدث اصغر به عملی گفته می‌شود که وضو را باطل می‌کند. ص: 47 10. شک در عدد رکعات نمازهای سه‌رکعتی ودورکعتی ونیز شک در دورکعت اول نمازهای چهاررکعتی 11. زیاد کردن ویا کم کردن اجزاء نماز، اگر آن جزء از ارکان نماز باشد چه عمداً وچه سهواً نماز را باطل می‌کند واگر رکن نباشد فقط در حال عمد مبطل است. (1)سلفیه: سلفیه برای نماز ارکان و واجباتی ذکر کرده‌اند که با توجه به ضرورت آشنا شدن با فقه آنان؛ مواردی را نقل می‌کنیم: ارکان نماز 1. قیام، درصورت قدرت و توانایی 2. تکبیره‌الإحرام 3. قرائت فاتحه‌الکتاب 4. رکوع 5. قیام بعد از رکوع 6. سجده (هفت موضع از بدن روی زمین باشد) 7. سر از سجده بلند کردن ________________________________________ 1- تحریرالوسیله، حضرت امام خمینی ره، ج 1، ص 186 190. ص: 48 8. جلسه استراحت بین دوسجده 9. طمأنینه در تمامی افعال نماز 10. مراعات ترتیب 11. تشهد آخر 12. نشستن برای خواندن تشهد آخر 13. صلوات بر پیامبر (ص) 14. گفتن دو سلام در آخر نماز. واجبات نماز 1. تمامی تکبیرات در نماز، به‌جز تکبیره الإحرام که رکن می‌باشد 2. گفتن: «سمع الله لمن حمده» برای امام جماعت و کسی که نماز فرادا می‌خواند 3. گفتن: «ربنا و لک الحمد» برای تمامی نمازگزاران 4. گفتن: «سبحان ربّی العظیم» در رکوع 5. گفتن: «سبحان ربّی الأعلی» در سجده 6. گفتن: «ربّ اغفرلی» بین دو سجده 7. خواندن تشهد اول 8. جلوس برای خواندن تشهد اوّل. ص: 49 مبطلات نماز: 1. صحبت عمدی 2. خنده 3. خوردن 4. آشامیدن 5. کشف عورت 6. انحراف زیاد از جهت قبله 7. کار بیهوده وپشت سرهم؛ در نماز انجام شود 8. طهارت زائل شود. (1) ________________________________________ 1- الدروس المهمه، بن باز، صص 6 9. ص: 50 نماز جماعت‌ شیعه‌امامیه: نماز جماعت از مستحبات مؤکده است. (1) حنفیه: نظریه راجح در مذهب حنفیه وجوب نمازجماعت است یا لااقل مستحب مؤکد است که در حکم واجب می‌باشد و روی همین اساس علمای این مذهب تصریح کرده‌اند کسی که نماز جماعت را ترک کند فاسق است وباید تعزیر شود.(2) مالکیه: مستحب است. اکثرشافعیه: مستحب است. (3)اقلیت شافعیه: بنا بر قول صحیح تر، نماز جماعت واجب کفایی است وشافعی درکتاب «أمّ» می‌گوید: اجازه نمی‌دهم کسی که توانایی حضور درنماز جماعت را دارد، آن را ترک کند. (4) ________________________________________ 1- العروه الوثقی، ج 1، ص 762. 2- حاشیه ابن عابدین، ج 1، ص 493. 3- الفقه علی المذاهب الخمسه، کتاب الصلاه، مبحث نماز جماعت. 4- مغنی المحتاج، ج 1، ص 56. أمّ، شافعی، ج 1، ص 180. ص: 51 حنابله: واجب عینی است. شرکت درنمازجماعت بر هر فردی که توانایی دارد واجب است و اگر ترک کند گناه کرده ولی نماز فرادای او صحیح است. (1) سلفیه: اگر کسی نمازهای یومیه را بدون عذر در مسجد به جماعت نخواند، کافر نمی‌شود، ولی چون ترک واجب (ترک نماز جماعت) کرده؛ گناهکار است. (2) قرائت حمد اقتدا کنندگان‌ شیعه امامیه: بر اقتدا کننده واجب است در نماز ظهر وعصر (نمازهای اخفاتی) ونیز درنماز مغرب وعشا وصبح (نمازهای جهریه) اگر صدای امام جماعت را می‌شنود، قرائت حمد وسوره راترک کند ولی اگر درنمازهای جهریه صدای امام‌جماعت را نمی‌شنود ولو به‌صورت‌همهمه مستحب‌است آرام قرائت‌کند. (3) شافعیه: در نماز ظهر و عصر مأموم نیز حمد و سوره بخواند و در نمازهای صبح و مغرب و عشا که حمد و سوره را امام جماعت ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الخمسه، کتاب الصلاه، مبحث نماز جماعت. 2- فتاوی اللجنه الدائمه، ج 7، ص 285، فتوای شماره 1591. 3- تحریر الوسیله، ج 1، ص 270. ص: 52 بلند می‌خواند؛ متابعت نکند (نخواند) ولی بر مأموم واجب است سوره فاتحة الکتاب را در تمام رکعات بخواند. (1)حنفیه: مأموم در هیچیک از نمازها در قرائت از امام متابعت نکند (نخواند) بلکه از ابوحنیفه نقل شده‌است که قرائت مأموم در نماز جماعت معصیت است. (2) مالکیه: در نمازهای ظهر و عصر؛ مأموم نیز واجب است قرائت کند ولی در نمازهای صبح و مغرب و عشا نباید حمد و سوره را قرائت نماید.(3) حنابله، سلفیه: واجب است بر امام جماعت و هم بر مأموم، سوره فاتحةالکتاب را در تمامی رکعات نماز قرائت کنند؛ و این قرائت سوره حمد از واجبات رکنیه است و مراعات و وجوب آن بر هر نمازگزار امام جماعت، مأموم ومنفردلازم می‌باشد. البته مستحب است امام جماعت در رکعت سوم و چهارم نماز ظهر، علاوه بر قرائت فاتحةالکتاب، مقداری سوره بخواند. (4) ________________________________________ 1- أمّ، شافعی، ج 1، ص 129. 2- شرح المهذّب، نووی، ج 3، ص 365. 3- المجموع، نووی، ج 3، ص 365؛والفقه علی المذاهب الخمسة، مبحث نماز جماعت. 4- کتاب فتاوی اللجنة الدائمة، بن باز، ج 6، ص 390. ص53 ص: 54 نظم در صفوف نماز (تسویه صفوف) شیعه امامیه: منظم بودن صفوف نمازگزاران، اعتدال آن، پرکردن جاهای خالی صفهای جلو، قرارگرفتن شانه‌ها در کنار هم ومحاذات یکدیگر، ازمستحبات نماز جماعت است. (1)مذاهب چهارگانه اهل سنت: مذاهب چهارگانه اهل سنت برای نظم صفهای نماز اهمیت فراوان قائل هستند وهنگام اقامه نماز، صفهای نماز را از صف اول منظم کرده وکامل می‌کنند و شانه‌ها و پاها را در یک ردیف قرار می‌دهند و معتقدند که اگر بین دونفر جای خالی باشد شیطان حضور پیدا خواهد کرد، ولذا بر این باورند فردی که در صف بعدی قرار گرفته فوراً جای خالی صف جلوی خود را پر کند. حتی امام جماعت، قبل از گفتن تکبیرةالإحرام و وارد شدن به نماز، به طرف نمازگزاران بر می‌گردد وپس از مشاهده صف نماز؛ با ادای جملاتی از قبیل: اسْتَوُوا، إِعْتَدِلُوا، سَوُّواصُفُوفَکُم، وَلَاتَخْتَلِفُوا، سَوُّواصُفُوفَکُم فَإنّ تَسْویَةَ ________________________________________ 1- العروة الوثقی، ج 1، ص 804. ص: 55 الصُّفُوفِ مِنْ تمَامِ الصَّلاة، و ... به زبان عربی دستور می‌دهد صفها را منظم کنید. حنابله: اگر نمازگزار به تنهایی درپشت یک صف قراربگیرد که آن صف هنوز جا دارد وپر نشده است، نماز جماعت او باطل است. اما اگر با افراد دیگر در صفی باشند که صف جلوی آنها جا دارد، نماز در این صف بعدی کراهت دارد.(1) بعضی از فقهای اهل سنت نظم صفوف را واجب می‌دانند. (2)اما اکثریت علمای اهل سنت؛ منظم ساختن صفهای نماز جماعت را مستحب می‌دانندواگر در صفهای جماعت جای خالی بماند، مکروه می‌دانند. (3)در روایتی از نعمان بن بشیر چنین آمده است: «رسول‌خدا (ص) صفهای نماز ما را منظم می‌کرد؛ آنگاه که ما منظم می‌ایستادیم، تکبیرة الإحرام می‌گفت». (4) سلفیه: دوفتوای متعارض دارند: ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 279. 2- مانند ابن حزم‌اندلسی، المحلّی، مبحث نمازجماعت. 3- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 279؛ نیل الأوطار، شوکانی، ج 2، ص 188 4- سنن أبی داود؛ نیل الأوطار، شوکانی، ج 2، ص 187. ص: 56 1 تسویه صفوف ومحاذات قرار گرفتن پاها و شانه‌های نمازگزاران، واجب است. وجایز نیست دریک صف‌فضای خالی‌بماند وبین‌افراد یک‌صف، فاصله‌ای وجود داشته باشد. (1)به همین جهت است که وقتی شما در صف قرار می‌گیرید مأموم کنار شما سعی می‌کند پایش را به پای شما بچسباند. 2 تسویه صفوف و قرارگرفتن شانه‌های نمازگزاران در یک خط، سنت است. (2) ________________________________________ 1- کتاب فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 8، ص 14. 2- همان. ص: 57 فاصله بین صفوف در نماز جماعت‌ شیعه امامیه: لازم است بین امام جماعت و مأموم حائل و مانعی وجود نداشته باشد و اتحاد مکانی نیز موجود باشد و صفوف جماعت به هم متصل باشند. پس اگر مانعی باشد که نمی‌گذارد مأموم امام جماعت یا صفهای جلو را مشاهده کند در این صورت نماز جماعت صحیح نیست. البته وجود حائل ونصب پرده بین صف مردها و زنها در نماز جماعت اشکال ندارد و نماز زن در پشت پرده و حائل صحیح است. (1)فقهای شیعه درباره اتصال صفوف نماز جماعت چنین نوشته‌اند: مأمومین باید با امام جماعت مرتبط باشند وارتباط آنها یابدون واسطه است که بین امام و مأموم نباید بیش از یک گام فاصله باشد یعنی از محل سجده مأموم تا محل ایستادن امام یا با واسطه سایر مأمومین‌است که ازجلو یاسمت‌راست یا چپ باید این‌ارتباط برقرارباشد وبین نمازگزار ________________________________________ 1- العروةالوثقی، ج 1، ص 777؛ الفقه علی المذاهب الخمسة، مبحث نماز جماعت. ص: 58 وصف جلو یاکسی که طرف راست یا چپ او قراردارد بیش از یک‌گام فاصله نباشد. (1) اکنون توجه خوانندگان گرامی را به روایاتی چند در این خصوص جلب می‌کنم: 1. قال أبوجعفر (ع): «ینبغی أن یکون الصفوف تامّة متواصلة بعضها من‌بعض ...». (2) 2. قال أبو عبد الله الصادق (ع): «أتموا الصفوف إذا وجدتم خللًا ولایضرّک أن تتأخّر إذا وجدت ضیقاً فی الصّف ...». (3) 3. قال أبو عبد الله الصادق (ع): «قال أمیر المؤمنین (ع): قال رسول الله (ص): لاتکوننّ فی العیکل [العثکل، خ‌ل] قلت: وماالعیکل؟ قال: أن تصلّی خلف الصّفوف وحدک فإن لم‌یمکن الدخول فی‌الصّف قام حذاء الامام أجزأه، فإن هو عاند الصف فسد علیه صلاته».(4) درخصوص نماز جماعت، شرائط دیگری نیز در فقه شیعه امامیه آمده است که به تعدادی از آنها اشاره می‌کنیم: ________________________________________ 1- توضیح المسائل مراجع، مسأله 1436 1435. 2- الکافی، ج 3، ص 385. 3- تهذیب، ج 3، ص 280. 4- همان، ج 3، ص 282. ص: 59 محل استقرار امام جماعت بالاتر از محل ایستادن مأمومین نباشد. مأموم از امام جماعت فاصله نداشته باشد. (1)شافعیه: اگربین امام ومأموم فاصله بیش از 300 ذراع 150 متر نباشد، اشکالی ندارد و جماعت صحیح است، بشرطی که حائلی مانند پرده یا دیوار نباشد. (2)حنفیه: اگر فردی در خانه‌اش به امام جماعت مسجدی که چسبیده به خانه‌اش است، اقتدا کند و فقط دیواری حائل باشد، اقتدای او به امام جماعت آن مسجد صحیح است. مالکیه: اختلاف مکان امام جماعت و مأموم مانع از صحت اقتدا نیست. بنابراین جاده، رودخانه، جوی آب یا دیوار، مانع جماعت نیست؛ بشرطی که مأموم از حال امام جماعت آگاه باشد.(3)حنابله: مراعات اتصاف صفوف در مسجدی که بزرگ است لازم نیست. پس اگر در آخر مسجد صف بسته شود و وسط مسجد خالی باشد، در حالی‌که امام جماعت و چند صف در ________________________________________ 1- العروةالوثقی، ج 1، ص 778777. 2- مغنی‌المحتاج، ج 1، ص 250. 3- الفقه علی المذاهب الخمسة، مبحث نماز جماعت. ص: 60 اول مسجد باشند، این نوع اقتدا صحیح است. اگر نمازگزار امام جماعت و یا صف جلو را نبیند، ولی صدای تکبیر را بشنود، می‌تواند به این نماز جماعت بپیوندد واقتدا کند. (1) لازم به توضیح است که طبق فتوای مراجع عظام تقلید، شرکت در نماز جماعت اهل سنت در مکه و مدینه لازم و خوب است و آنچه آنان در نماز جماعت عمل می‌کنند از قبیل طولانی بودن فاصله صفوف موجب بطلان نماز نمی‌شود زیرا آنها طبق فقه مذهب خویش، صحیح عمل می‌کنند وطبق نظریه حضرت امام خمینی (ره)، مقام معظم رهبری و برخی از مراجع عظام دیگر؛ این نماز جماعت نیاز به اعاده ندارد و صحیح و مجزی است. (2) ________________________________________ 1- المغنی، ابن قدامه حنبلی، ج 2، ص 38 39، چاپ رحلی، بیروت، لبنان. 2- مناسک‌حج محشّی، استفتاءات‌جدید شماره 20، ص 558؛ همان، ص 515؛ استفتاءات ویژه‌حج، ص 41. ص: 61 مأموم ازامام جماعت، جلوتر قرارنگیرد تمامی مذاهب اسلامی در این حکم اجماع دارند که فرد اقتدا کننده نباید جلوتر از امام جماعت بایستد. بنابراین زائران بیت‌الله‌الحرام ومدینه منوره به نکات ذیل دقت فرمایند: 1. در فضای بیرونی مسجد النبی (مقابل حرم بقیع، بین الحرمین) اقتداکننده از صف متصل به داخل مسجد جلوتر نایستد، زیرا در این صورت جلوتر از امام جماعت قرار می‌گیرد ونماز او اشکال دارد؛ چنانکه تابلوهای مخصوص نیز در آنجا نصب کرده‌اند. 2. نماز جماعت مسجدالحرام از ویژگی خاصی برخوردار است؛ چون نماز درآن مکان مقدس به صورت استداره (دایره‌ای) اقامه می‌شود؛ وملاک، دیوار کعبه است یعنی اگر امام جماعت در فاصله یک متری کعبه است، فرد ص: 62 اقتداکننده می‌بایست عقب‌تر از امام قراربگیرد ولودر مقابل امام جماعت باشد. البته به فتوای بعضی از مراجع عظام، نمازجماعت در مسجدالحرام که به صورت استداره‌ای برگزار می‌شود، مجزی نیست؛ که در این صورت باید اقتداکننده پشت سر امام جماعت به نماز بایستد. (1) البته حضرت امام خمینی (ره) در این خصوص فرموده‌اند: کسی‌که نماز را در مسجدالحرام به نحو استداره خوانده است، با وضع فعلی نیاز به اعاده ندارد.(2) پس معلوم گردید به هرحال، مأموم نباید از امام جماعت جلوتر قرار گیرد. (3) ________________________________________ 1- مناسک حج محشّی، مسأله: 1336، ص 516. 2- همان. 3- العروةالوثقی، ج 1، ص 778777. ص: 63 خواندن آیه دارای سجده واجب درنمازجماعت اهل‌سنت‌ گاهی اوقات درنمازجماعت صبح روز جمعه در مدینه منوره و مکه مکرمه امام جماعت سوره‌ای را که در آن آیه دارای سجده واجب است، می‌خواند (سوره ألم سجده) و پس از قرائت آیه مزبور با گفتن «أللّه أکبر» به سجده می‌رود و پس از انجام سجده، قیام می‌کند و سوره را ادامه می‌دهد. این عمل طبق نظریه علمای اهل‌سنت جایز است و خللی به صحّت نماز آنان وارد نمی‌کند. بعضی از نمازگزاران که توجه به آیه سجده‌دار ندارند، به خیال اینکه امام جماعت می‌خواهد به رکوع برود به رکوع می‌روند و با اضافه نمودن رکن، نماز خود را باطل می‌کنند. در این باره فقهای شیعه امامیه نظریاتی دارند که به صورت مفصل در مناسک حج محشی چاپ نشر مشعر تابستان 1382، ص 556 554 آمده است. ص: 64 شیعه امامیه: فقهای شیعه خواندن سوره‌های دارای سجده واجب را سور عزائم در نمازهای فریضه جایز نمی‌دانند. پس هرگاه نمازگزار عدم جواز را فراموش کرد و آن را خواند، و یا در حال نماز آن را شنید، هنگامی که به آیه سجده رسید با ایما و اشاره سجده کند و پس از فراغ از نماز، سجده را انجام دهد. (1) مراجع عظام تقلید، وظیفه شیعیان را که همان تبعیّت وصحت نماز است در مناسک بیان کرده‌اند؛ ولی اگر نمازگزار رکوع اضافه کند، می‌بایست نماز خود را اعاده نماید.(2) سلفیّه: مستحب است امام جماعت در رکعت اول نماز صبح روز جمعه سوره ألم‌سجده را قرائت کند و در رکعت دوم سوره هل‌أتی را بخواند. (3)شایان ذکر است که وهابیون انجام سجده تلاوت را واجب نمی‌دانند بلکه می‌گویند: سجده تلاوت مستحب مؤکد است و سزاوار نیست ترک شود. پس اگر انسان به آیه سجده مرور کرد، سجده کند و فرقی نیست بین این‌که خودش قرائت کند ________________________________________ 1- تحریرالوسیله، حضرت امام خمینی، ج 1، ص 149. 2- مناسک حج محشّی، استفتاءات جدید شماره 16، ص 555. 3- فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 6، ص 418، فتوای شماره، 6278 ص: 65 و یا در نمازجماعت باشد؛ سجده برای آیه سجده‌دار وجوب ندارد و اگر انسان عمداً ترک کند گناه نکرده است. (1) ________________________________________ 1- کتاب فتاوی المرأة، بن عثیمین، ص 49 ص: 66 کیفیت اقتدا در بین نمازجماعت‌ شیعه امامیه: اگر نمازگزار در رکعت دوم به نماز جماعت برسد؛ چنانچه در فاصله بین فاتحة الکتاب تا رکوع اقتدا نماید رکعت اول او حساب می‌شود. اقتدا در رکعت سوم و یا چهارم در حال رکوع نیز رکعت اول اقتدا کننده محسوب می‌شود، سپس نمازگزار در افعال با امام جماعت متابعت می‌کند. فقط در رکعت دومِ خودش، باید حمد را بخواند و اگر وقت بود سوره را هم بخواند. اقتدا از آغاز رکعت سوم و یا چهارم و قبل از رکوع جایز است لیکن اقتدا کننده باید حمد را بخواند ولی اگر وقت نبود صبر کند و در حال رکوعِ امام جماعت؛ به او اقتدا کند. (1) شافعیه: آنچه مأموم با امام خوانده اول نمازش حساب کند نه آخرش؛ پس اگر رکعتی از نماز مغرب را با امام‌جماعت درک کرد، آن را رکعت اول نمازش حساب کند؛ سپس بعد از سلامِ امام جماعت، برای رکعت دوم برخیزد و رکعت دوم را ________________________________________ 1- توضیح المسائل مراجع، مسأله: 1440 تا 1442. ص: 67 فرادا بخواند و تشهد را انجام دهد سپس رکعت سوم را بخواند؛ این آخر نماز او حساب می‌شود. (1) سلفیه: اگر کسی در نماز چهاررکعتی توانست دو رکعت را با امام جماعت بخواند، صحیح آن است که وی اول نمازش را با دو رکعت آخرِ امام جماعت انجام داده، و باید دو رکعت باقیمانده را به‌طور فرادا بخواند. و این دو رکعت، آخر نماز او خواهد بود. (2) حنفیه، مالکیه، حنابله: مأموم، در هر قسمت از نماز که به امام جماعت اقتدا می‌کند، عدد رکعت نمازش همانند امام جماعت محسوب می‌شود. پس اگر رکعت سوم را در نماز مغرب با امام‌جماعت درک کرد آن را رکعت سوم خودش هم محاسبه کند؛ سپس بعد از سلامِ امام، یک رکعت بخواند ودر پایان، رکعت دیگری بیاورد وحمد و سوره در آن بخواند. خلاصه نمازگزار در این نماز، رکعت سوم خودش را بر دورکعت اول مقدم داشته است، آنچه که با امام جماعت خوانده است آخر نمازش بوده و آنچه را بعد از امام جماعت ________________________________________ 1- فتح الوهاب، ج 1، ص 118؛ والفقه علی المذاهب الخمسة، مبحث نماز جماعت. 2- فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 7، ص 321. ص: 68 خوانده‌است اول نمازش می‌باشد که قضا می‌کند وباتشهد وسلام از نماز فارغ می‌شود. (1) ________________________________________ 1- حاشیه‌ابن‌عابدین، ج 1، صص 504- 499؛ بدائع‌الصنایع، ج 1، ص 137؛ الفقه علی المذاهب الخمسة، مبحث نماز جماعت. ص: 69 اقتدا در غیرحالت قیام ورکوع‌ شیعه امامیه: هرگاه بخواهد فضیلت نمازجماعت را درک کند، اگر پس از رسیدن به جماعت، مشاهده کرد امام‌جماعت در حال تشهد است؛ باید پس از نیت وگفتن تکبیرةالاحرام بنشیند و امام‌جماعت را در حال تشهد درک کند؛ آنگاه پس از سلام امام بایستد ورکعت اول را با خواندن حمد وسوره ادامه دهد؛ در این صورت او فضیلت نمازجماعت را درک کرده‌است ولو رکعتی ازنماز او به حساب نمی‌آید. (1) مذاهب اهل‌سنت: مذاهب اهل‌سنت وجوب متابعت را مطرح کرده‌اند وگفته‌اند به مجردی که مأموم به نمازجماعت رسید، بدون درنگ اقتدا کند تامخالفت با امام‌جماعت نکرده باشد. (2) ________________________________________ 1- تحریر الوسیله، ج 1، ص 268. 2- حاشیه ابن‌عابدین، ج 1، ص: 70 محمد بن ادریس شافعی در این باره گفته است: مأموم هنگامی می‌تواند یک رکعت جماعت را درک کند که قبل از برخاستن امام‌جماعت از رکوع، وی را درک کرده باشد. (1) سلفیه: کسی که فقط به تشهد اخیر امام‌جماعت رسید، ثواب نمازجماعت را بدست آورده لیکن برای او یک رکعت نماز به حساب نمی‌آید؛ وی درک کننده نماز جماعت نبوده است. (2) ________________________________________ 1- أمّ، شافعی، ج 1، ص 236. 2- فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 7، ص 321، فتوای شماره 7371. ص: 71 عدم لزوم تجافی‌ در نماز جماعت اهل‌سنت تجافی عبارت است از نیم‌خیز نشستن فردی که در بین نمازجماعت به آن پیوسته است، درحالی که امام جماعت مشغول خواندن تشهد یا سلام است. در نمازجماعت اهل‌سنت تجافی اصلًا وجود ندارد؛ زیرا طبق نظریه حنابله، مالکیه‌و حنفیه هرگاه مأموم در بین نماز به امام جماعت اقتدا کند، نمازش را با امام جماعت به پایان می‌برد و باقیمانده را خودش انجام می‌دهد. لذا در مورد مسأله اقتدا در فقه اهل سنت، تبعیت محض مطرح است. (1) لازم به توضیح است شیعیان در زمانی که در نماز جماعت اهل سنت شرکت می‌کنند اگر در بین نماز به مسجد رسیدند، از انجام عمل تجافی خودداری نمایند و فقط همانند آنان در حال ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الخمسة، مبحث نماز جماعت. ص: 72 تشهد، جلوس کنند؛ در این صورت نماز جماعت آنان صحیح و مجزی می‌باشد. در این‌خصوص‌استفتائی از حضرت امام‌خمینی (قدس سره) ومقام معظم رهبری مدّظلّه‌العالی شده‌است که توجه خوانندگان گرامی را به متن استفتاء وپاسخ آن جلب می‌کنم: سؤال هرگاه برای تحبیب قلوب ووحدت مسلمین در نمازجماعت برادران اهل تسنن شرکت کنیم که قهراً نماز، فاقد جزء یا شرط یا همراه با مانع باشد؛ با فرض اینکه اضطرار و ضرورتی نیست و مکلف می‌تواند در مکان دیگر یا زمان دیگر بدون هیچ اشکالی به طریق شیعه نماز بخواند. و همچنین در تقیه در موضوعات، مثل وقوف در عرفات در روزی که قاضی اهل‌سنت حکم کرده، با اینکه شک دارد یا یقین به خلاف دارد آیا وقوف با برادران اهل تسنن مجزی است؟ جواب حضرت امام خمینی (قدس سره): صحیح است و اعاده و قضا ندارد و تبعیت در مواقف لازم است.(1) مقام معظم رهبری مدّظلّه العالی: نماز با آقایان صحیح و مجزی است هر چند بتواند در جای دیگر آزادانه نماز بخواند و تبعیت از ________________________________________ 1- استفتائات ویژه حج، ص 137. ص: 73 حکم قاضی در تعیین موقف و روز عید و اکتفا به چنین وقوف اشکال ندارد و صحیح ومجزی است. (1) ________________________________________ 1- همان، ص 41. ص: 74 کیفیت نمازمسافردر نمازهای‌جماعت‌ شیعه امامیه: برمسافر واجب است که نمازهای چهار رکعتی را در سفر دورکعتی بخواند وفرق نمی‌کند مسافر به امام جماعت مقیم اقتدا کند، یا مقیم به امام جماعت مسافر اقتدا نماید. به هر حال مسافر می‌بایست نیت قصر کند ونمازش را شکسته بخواند. (1) مذاهب اهل‌سنت: اگر مسافر به امام‌جماعت مقیم اقتدا کند بر او لازم است که نمازش را همانند مقیم تمام بخواند. (2) ________________________________________ 1- الخلاف، شیخ طوسی ره، ج 1 ص 208. 2- أمّ، شافعی، ج 1، ص 190؛ الخلاف، ج 1، ص 408، 198؛ حاشیه‌ابن‌عابدین، ج 1، ص 626؛ الموطّأ، مالک‌بن‌انس، ج 1، ص 149؛ الفقه‌علی‌المذاهب ص: 75 قصر و اتمام‌ تمامی مذاهب اسلامی در این حکم اجماع دارند که نماز شکسته فقط به نمازهای چهار رکعتی اختصاص دارد و در سفر دو رکعتی خوانده می‌شود. لیکن تفاوتهایی بین آرای آنان است که آیا قصر در سفر «عزیمت» است یعنی ترک آن جایز نیست یا «رخصت» است که ترک نماز شکسته جایز باشد؛ یعنی مسافر مخیر شود بین انجام نماز به صورت قصر و یا اتمام یکی را انتخاب‌کند. شیعه‌امامیه، حنفیه: «عزیمت» است و قصر متعین می‌باشد. (1)حنابله، مالکیه، شافعیه: «رخصت» است؛ بنابراین مسافر اختیار دارد نمازش را تمام بخواند یا شکسته بجا آورد. (2) ________________________________________ 1- مستمسک العروة الوثقی، ج 6، ص 13؛ بدائع الصنائع، ابوبکر الکاشانی، ج 1، ص 91؛ المبسوط، سرخسی، ج 1، ص 248. 2- أمّ، شافعی، ج 1، ص 208. ص: 76 مسافت شرعی‌ شیعه امامیه: فرد مقیم پس از هشت فرسخ مسافرت طولی و دور شدن از وطن خود و یا مجموع رفت و برگشت او هشت فرسخ شود، مسافر می‌شود.(1) حنفیه: مسافرت به طول 24 فرسخ، فرد مقیم را مسافر می‌کند. و در کمتر از آن، نماز تمام است وشکسته نمی‌شود. حنابله، مالکیه، شافعیه: با مسافرت به طول 16 فرسخ، فرد مقیم، حکم مسافر را پیدا می‌کند. (2)بنابراین مسافت‌شرعی طبق نظریه مذاهب‌اسلامی به شرح زیر است: شیعه امامیه: 45 کیلومتر. حنابله، مالکیه، شافعیه: 80 کیلومتر و 640 متر. سلفیه: 80 کیلومتر. (3) حنفیه: 107 کیلومتر و 520 متر. ________________________________________ 1- به نظریه فقهی‌حضرت امام‌خمینی، مسافت شرعی 5/ 22 کیلومتر رأس 4 فرسخ است 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، ج 3، شروط القصر 3- کتاب فتاوی‌اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 8، ص 90. ص: 77 مقدار فرسخ نزد مذاهب اهل‌سنت‌ فرسخ، واژه‌ای معرب از فارسی فرسنگ است ومقدار آن سه میل می‌باشد. (1) بر اساس گزارش صاحب کتاب فقه السنه، معروف آن است که فرسخ سه میل می‌باشد. میل: 1748 متر است ومقدار فرسخ عبارت است از: 5 کیلومتر و 541 متر 5541 متر. (2) ________________________________________ 1- سبل السلام، ج 2، ص 39. 2- فقه السنة، سیدسابق، ج 1، ص 284. والفقه علی المذاهب الأربعة، ج 3، شروط القصر. ص: 78 مسافر، چگونه مقیم می‌شود؟ شیعه‌امامیه: اگر مسافر قصد اقامت ده روز متوالی در مکانی غیر از وطن خود نماید، حکم فرد مقیم را پیدا می‌کند وباید نمازهای خود را چهاررکعتی بخواند. (1) حنفیه: اگر مسافر قصد اقامت پانزده روز متوالی در مکانی غیر از وطن خود نماید، حکم فرد مقیم را پیدا می‌کند وباید نمازهای خود را چهاررکعتی بخواند.(2) شافعیه، مالکیه: اگر مسافر قصد اقامت چهار روز متوالی در مکانی غیر از وطن خود نماید، حکم فرد مقیم را پیدا می‌کند وباید نمازهای خود را چهاررکعتی بخواند. (3) حنابله: اگر مسافر در مکانی غیر از وطن خود به مقداری بماند که بیش از بیست نماز از فرائض یومیه بر او واجب شود، باید نمازها را چهاررکعتی بخواند. (4) ________________________________________ 1- الخلاف، شیخ طوسی، ج 1، ص 573. 2- بدایة المجتهد، ج 1، ص 163؛ المجموع، ج 4، ص 364. 3- همان. 4- المغنی، ابن قدامه حنبلی، ج 2، ص 2 ص: 79 سلفیّه: مسافری که قصد دارد در شهری بیش از چهار روز بماند، نماز او تمام است. اما اگر قصد او اقامت کمتر از چهار روز باشد، نماز را شکسته بخواند. (1) ________________________________________ 1- کتاب فتاوی‌اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 8، ص 95. ص: 80 سجده بر مهر تمامی مذاهب اسلامی بر این باورند که در حال نماز، سجده بر زمین واجب است و بر اساس روایت نبوی (ص) که فرمودند: «جُعِلَتْ لِی الأرْضُ مَسْجِداً وَ طَهُوراً». یعنی: برای من زمین، محل سجده نمودن و نیز پاک کننده قرار داده شده است. (1)پس سجده نمودن بر خاک؛ بدون تردید صحیح می‌باشد. امام صادق (ع) در روایتی فرمود: «خدای تبارک وتعالی به رسول‌خدا (ص) شریعت نوح، ابراهیم، موسی وعیسی را عطا کرد ... وزمین را برای او محل سجده وپاک کننده قرار داد».(2)رسول‌خدا (ص) فرمود: «پروردگار من، مرا بر انبیاء به چهار چیز فضیلت داد: 1. برای همه مردم رسول شدم. ________________________________________ 1- صحیح مسلم، کتاب المساجد، ح 521؛ صحیح بخاری، کتاب التیمّم ح 335. 2- الکافی، ج 2، ص 17؛ وسائل الشیعه، ج 3، ص 349. ص: 81 2. زمین، برای من وامتم محل سجده وپاک کننده قرار داده شد؛ پس هرجا فردی از امت من خواست نماز بگزارد، محل سجده ونیز پاک کننده در اختیار او قرار دارد...(1) ابن عباس در روایتی چنین می‌گوید: پیامبرخدا (ص) بر سنگ سجده می‌نمود. (2) جابر بن عبدالله انصاری گفت: همراه با رسول‌خدا (ص) نماز ظهر را می‌خواندم، به سبب گرمای زیاد، به اندازه یک مشت، سنگ به دست می‌گرفتم تا سرد شود؛ سپس بر آن سجده می‌کردم. (3)عیاض بن عبدالله قرشی می‌گوید: پیامبرخدا (ص) مردی را دید که بر گوشه عمامه‌اش سجده می‌کرد. پیامبرخدا (ص) با دست به وی اشاره کردند عمامه خود را بالا بکش و اشاره به پیشانی او نمودند. (4) در سالهای نخستین طلوع اسلام و حتی تا چندین قرن بعد، سجده نمودن بر زمین و حصیر، کاری همیشگی و عادی بوده است؛ ولی گهگاهی به جهت گرمای زیاد و عذر و عدم ________________________________________ 1- السجود علی الأرض، الشیخ علی الأحمدی ره، ص 38. 2- سنن بیهقی، ج 2، ص 102؛ سنن ابی داود ج 1، ص 143؛ مستدرک حاکم، ج 1، ص 163. 3- سنن بیهقی، ج 2، ص 105؛ مسند احمد، ج 1، ص 327. 4- سنن بیهقی، ج 2، ص 105. ص: 82 توانایی و اضطرار، نمازگزاران به لباس خود به طور ناچار سجده می‌کردند. نووی چنین نقل می‌کند: ابوحنیفه و جمعی از فقهای اهل‌سنت قائل به جواز سجده بر لباس هستند. (1) لذا به روایتی استدلال شده که در آن سجده نمودن بر لباسی که نمازگزار پوشیده‌است جایز می‌باشد. روایت چنین است: «هنگامی که با پیامبرخدا (ص) نماز می‌خواندیم بر اثر گرمای زیاد گوشه لباسمان را در جای سجده قرار می‌دادیم». (2) از آن هنگام که فرش و قالی که ازمواد نفتی وغیر گیاهی تهیه شده، جای حصیر را گرفت؛ علمای اهل‌سنت به طور مطلق و بدون در نظر گرفتن اضطرار، به جواز سجده بر هر نوع فرش و قالی و ... فتوا دادند. از اوزاعی استاد ابوحنیفه نقل شده‌است که او هرگاه قصد مسافرت داشت تکه‌ای خاک سفت شده (کلوخ) از شهر مدینه با خود بر می‌داشت تا بر آن سجده کند. علت این کار را از او سؤال کردند. وی پاسخ داد: بهترین قطعه از زمین، ص83 ________________________________________ 1- نیل‌الأوطار، شوکانی، ج 2؛ ص 268. 2- صحیح بخاری، ج 1، ص 101؛ صحیح مسلم، ج 2، ص 109. ص: 83 زمینی است که رسول‌خدا (ص) در آن مدفون شده است؛ دوست دارم که سجده من برای خداوند بر روی خاک مدینه باشد. (1) باتوجه به عدم آشنایی اهل‌سنت نسبت به تربت حضرت سید الشهدا (ع) وسوء برداشت افراد مغرض، که گفته‌اند شیعه به «بت» سجده می‌کند و نیز با توجه به فتوا بر عدم جواز استفاده از مُهر در آن فضاها، و نیز فتوای حضرت امام‌خمینی (قدس سره) ومقام‌معظم‌رهبری ودیگر فقیهان عظام بر جواز سجده نمودن بر فرش در مساجد مکه و مدینه، لازم است از سجده نمودن به مهر و تسبیح و دستمال کاغذی و ... در مسجدالنبی و مسجدالحرام و سایر مساجد عربستان اجتناب و خودداری شود. متن فتوای امام خمینی (قدس سره) ومقام معظم رهبری مدّظلّهالعالی در خصوص سجده بر فرش: حضرت امام خمینی (قدس سره): در مسجدالنبی (ص) سجده کردن بر روی فرشهای مسجد مانع ندارد ومهرگذاشتن جایز نیست، ولازم نیست درجائی که سنگ است نماز بخواند ... (2) س 109: هنگام شرکت در نماز جماعت مسجدالحرام ومسجدالنبی یا سایرمساجد مکه ومدینه آیا می‌توان بر ________________________________________ 1- هذه هی‌الشیعة، العلّامة باقر شریف القرشی، ص 270267. 2- مناسک حج محشی، ص 515، مسأله 1334، چاپ 1382. ص: 84 فرش سجده کردیا نه؟ ودر صورتی که برفرش سجده نماید آیا اعاده آن لازم است یا نه؟ مقام معظم رهبری مدظلّه‌العالی: در نماز جماعت با آقایان، سجده بر فرش مانع ندارد ونماز صحیح ومجزی است واعاده یا قضا ندارد. (1) ________________________________________ 1- استفتاآت ویژه حج، ص 40. ص: 85 عبور از مقابل نمازگزار شیعه امامیه: عبور از مقابل نمازگزار مکروه است چنانکه نماز خواندن در مکانی که افراد از مقابل او عبور می‌کنند نیز مکروه می‌باشد؛ اما نه بر عبور کننده حرام است و نه بر نمازگزار حرام است، بلکه مستحب است نمازگزار حائل و مانعی پیش روی خود قراردهد، واگر چوب یاریسمانی هم باشد کافی است. (1) تمامی مذاهب چهار گانه اهل‌سنت عبور نمودن از مقابل نماز گزار را حرام می‌دانند. حتی حنفیه و مالکیه می‌گویند: بر نمازگزار حرام است در جایی نماز بخواند که محل عبور مردم از مقابلش باشد. این حرمت در زمانی است که بتواند جای مناسبی را انتخاب کند. ولی حنابله می‌گویند: مکروه است اگر نمازگزار جائی را که محل عبورباشد برای نماز انتخاب کند، واز حائل ومانع هم استفاده ننماید. (2) ________________________________________ 1- توضیح المسائل مراجع، ص 523؛ وکتاب الفقه علی المذاهب الخمسة، مبحث نماز. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 291، چاپ بیروت. ص: 86 حنابله، مالکیه، حنفیه: عبور از مقابل نمازگزار حرام است، بدون فرق بین اینکه حائل و مانعی در مقابل وی وجود داشته باشد یاحائلی نباشد.(1) شافعیه: اگر نمازگزار از حائل استفاده کرده باشد عبور از مقابل او با وجود حائل و مانع نه حرمتی دارد و نه کراهتی. (2) درباره عدم جواز عبور از مقابل نمازگزار، روایاتی از طرق اهل‌سنت نقل شده‌است؛ از جمله این روایت که مالک‌بن‌انس چنین نقل نموده‌است: «اگرمشغول نماز هستید اجازه ندهید کسی از مقابل شما عبور کند. اورا ازخود دور کنید. اگر عبور کننده اصرار ورزید تا از مقابل شما عبور کند، با او به جنگ و ستیز برآیید، قطعاً او شیطان است». (3) سلفیّه: عبور نمودن از مقابل نمازگزار حرام است و فرق نمی‌کند مانعی مقابل نمازگزار باشد یا نباشد. (4) ________________________________________ 1- همان. 2- همان. 3- الموطّأ، مالک‌بن‌انس، ج 1، ص 154. 4- کتاب فتاوی اللجنة الدائمة، بن باز، ج 7، ص 82. ص:87 ص: 88 اوقات نمازهای پنجگانه‌ اهل‌سنت نمازهای واجب را در پنج وقت می‌خوانند و شیعه امامیه نیز قائل به پنج وقت است، لیکن جمع بین نماز ظهر وعصر و نیز مغرب وعشا را مطلقا جایز می‌داند، هم درسفر وحضر و درهمه حال، که مجموعاً سه وقت می‌شود. (1) درفقه شیعه‌امامیه افضل، خواندن نماز در اول وقت است وآن را ازمستحبات مؤکده ذکر کرده‌اند.(2) مرحوم علّامه حلّی‌چنین نگاشته است: «واعلم أن لکل‌صلاة وقتین، أول وآخر، فالوقت الأول وقت الفضیلة والآخر وقت الاجزاء». (3)در این خصوص به روایاتی چند توجه فرمائید: قال الإمام أبوجعفرالباقر (ع): «أحب الوقت إلی‌الله عزّوجل أوّله حین یدخل وقت الصلاة فإن لم‌تفعل‌فإنّک فی‌وقت منها حتی‌تغیب الشمس». (4) ________________________________________ 1- الخلاف، شیخ‌طوسی ره، ج 1، ص 588. 2- منهاج الصالحین، ج 1، ص 162. 3- المنتهی، ج 4، ص 36. 4- المعتبر، ج 2، ص 31. ص: 89 قال الإمام أبو عبدالله الصادق (ع): «إذا زالت الشمس دخل وقت الظهر والعصر جمیعاً إلّا أن هذه قبل هذه ثمّ أنت فی‌وقت منهما جمیعاً حتی تغرب الشمس».(1) برای آشنایی با اوقات نمازهای پنج‌گانه توجه شما را به مطالب ذیل جلب می‌کنم: وقت نماز صبح شیعه امامیه، حنفیه، شافعیه، حنابله: نظر فقهی مذاهب اسلامی مزبور بر آن است که وقت شرعی نماز صبح از طلوع فجر صادق تا طلوع خورشید می‌باشد، مگر مذهب مالکیه. مالکیه: برای نماز صبح دو وقت است: 1. اختیاری: از طلوع فجر تا هنگامی که هوا بمقداری روشن شود که چهره‌ها شناخته شود. 2. اضطراری: از زمان شناختن چهره‌ها تا طلوع خورشید. (2)وقت نماز ظهروعصر ________________________________________ 1- وسائل الشیعه، أبواب المواقیت، باب 3، ح 5. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، ج 1، ص 203، چاپ بیروت؛ الفقه علی المذاهب الخمسة، مغنیه، مبحث نماز. ص: 90 شیعه امامیه: وقت ویژه نماز ظهر از ابتدای وقت ظهر (زوال خورشید) تا زمانی است که بتوان نماز ظهر را در آن وقت بجاآورد. اما وقت ویژه نماز عصر هنگامی است که در آخر روز فقط به مقدار یک نماز عصر وقت باقی باشد. در بین این دو زمان که به وقت ویژه معروف‌اند، وقت مشترک نماز ظهر وعصر قرار دارد. به همین جهت فقهای شیعه فرموده‌اند: جمع بین نماز ظهر و عصر در وقت مشترک جایز است. البته بعضی از فقهای اهل‌سنت نیز جمع بین نماز ظهر و عصر را مطلقا جایز می‌دانند. (1) مذاهب چهارگانه اهل‌سنت می‌گویند: وقت نماز ظهر از آغاز زوال خورشید تا زمانی است که سایه هر چیزی به اندازه خودش شود و هنگامی که سایه طولانی‌تر شد، وقت نماز ظهر تمام شده‌است. شافعیه، مالکیه: این وقت برای شرائط عادی است، اما در صورت اضطرار، وقت نمازظهر تانزدیک غروبتوسعه پیدا می‌کند. البته حنفیه و شافعیه قائلند: وقت نماز عصر آن زمانی است که طول سایه هر چیزی از اندازه خودش افزون‌تر شود؛ این وقت تا غروب ادامه دارد. ________________________________________ 1- کتاب إزالة الخطر عمن جمع بین الصلاتین فی الحضر. ص: 91 مالکیه همچنین قائلند: نماز عصر نیز دو وقت دارد: 1. اختیاری: از آغاز افزون شدن سایه هر چیزی بیش از اندازه خودش تا هنگامی که زرد رنگ شود. 2. اضطراری: از آغاز زرد رنگ شدن خورشید تا غروب آفتاب.(1) وقت نماز مغرب وعشا شیعه امامیه: وقت نماز مغرب و عشا چنین است: وقت مخصوص نماز مغرب از آغاز غروب شرعی‌است (از بین رفتن قرمزی ناحیه مشرق) تا به اندازه‌ای که بتوان نماز مغرب را خواند. وقت مخصوص نماز عشا هنگامی‌است که تنها وقت خواندن یک نماز عشا از پایان نیم اول شب (قبل از نیمه شب به مقدار یک نماز عشا) بیشتر باقی نباشد و بین این دو وقت مخصوص، وقت مشترک است و فقهای شیعه امامیه اجازه داده‌اند در این دو وقت مشترک بین دو نماز مغرب و عشا را جمع کنند و دو نماز را پشت سر هم بخوانند. ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 201، چاپ بیروت؛ و کتاب الفقه علی المذاهب الخمسة، مغنیه. ص: 92 همه مذاهب اهلسنت آغاز وقت نماز مغرب را از لحظه غروب خورشید می‌دانند، اما اختلاف اندکی با هم دارند: شافعیه، حنابله: وقت فریضه مغرب از آغاز پنهان شدن خورشید است تا هنگامی که قرمزی ناحیه مغرب به پایان برسد. حنفیه: هنگامی که سیاهی افق غربی آشکار گردید، وقت نماز مغرب به پایان رسیده است. اما وقت نماز عشا اززمان غائب شدن شفق آغاز می‌شود وتا طلوع فجرصادق ادامه خواهد داشت. (1)مالکیه: وقت نماز مغرب کوتاه است: از آغاز غروب آفتاب فقط به مقدار وضو و اذان و انجام نماز فرصت است و در حال اختیار تأخیر انداختن جایز نیست؛ لکن درحال اضطرار، وقت نماز مغرب تا طلوع فجر ادامه دارد. (2) ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 202، چاپ بیروت. 2- همان. ص:93 ص: 94 اوقاتی که نماز خواندن جائز نیست شیعه امامیه: همین که مؤذن «قد قامت الصلاة» را گفت، خواندن نماز مستحبی کراهت (1) دارد، بلکه از زمان آغاز اقامه نماز، خواندن نمازمستحبی مکروه است. (2) البته زمانی که خواندن نماز در آن حرام باشد، در فقه شیعه امامیه اصلًا وجود ندارد. حنفیه: اگر در اوقات نهی‌شده (3) نماز مستحبی بخواند، کراهت تحریمی دارد؛ اما نماز باطل نمی‌شود لیکن واجب است نماز را قطع نماید ودر اوقاتی که جایز است آن نماز را بخواند. (4) شافعیه: در پنج وقت خواندن نماز مستحبی مکروه است: 1. بعد از نماز صبح تا طلوع آفتاب. 2. ازطلوع آفتاب تا ارتفاع آن بمقدار طول یک نیزه. 3. بعد از نماز عصر. ________________________________________ 1- البته در فقه شیعه امامیه کراهت در عبادات به معنای ثواب کمتر است. 2- العروة الوثقی، ج 1، ص 804. 3- در ادامه بحث با تعدادی از اوقاتی که نماز خواندن در آن جایز نمی‌باشد، آشنا خواهید شد. 4- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 389، چاپ بیروت. ص: 95 4. هنگام زرد شدن خورشید تا غروب. 5. هنگامی که خورشید در وسط آسمان قرارگرفته است تا زوال. (1) مالکیه: هنگام ادای نماز واجب یومیه، خواندن هر نمازی حرام است. مالکیه در مورد اوقاتی که خواندن نمازمستحبی مکروه است با مذهب شافعیه موافق‌اند. حنابله: خواندن نماز مستحبی در سه وقت حرام است: 1. از طلوع فجر تا طلوع آفتاب. 2. از نماز عصر تا غروب. 3. هنگامی که خورشید در وسط آسمان قرارگرفته است تا زوال خورشید. (2)توصیه می‌شود زائران گرامی در حرمین شریفین در این اوقات نماز نخوانند و ازکارهایی که موجب اهانت وانگشت‌نما شدن است به شدت پرهیز نمایند؛ خصوصاً از خواندن نماز، پس از نماز صبح، ونیز پس از نماز عصر اجتناب نمایند. ________________________________________ 1- همان. 2- همان. ص:96 ص: 97 جمع بین دو نماز در سفر وحضر شیعه امامیه: جمع بین دو نماز ظهر و عصر، ونیز جمع بین دو نماز مغرب و عشا به طور مطلق جایز است، چه در حال سفر باشد و چه در غیر سفر. (1)در این خصوص روایاتی از رسول‌خدا (ص) واهل بیت درمصادر اهل‌سنت ونیز شیعه امامیه آمده است که به تعدادی از آنها اشاره می‌کنیم: از ابن عباس روایت شده‌است که چنین گفت: «آیا می‌خواهید به شما خبر دهم که رسول‌خدا (ص) در سفر چگونه نماز می‌خواند؟ هرگاه زوال خورشید می‌شد و او در منزلش بود، بین نماز ظهر وعصر جمع می‌کرد (آنگاه سفر را آغاز می‌نمود). وهرگاه قبل از زوال خورشید (قبل از ظهر) مسافرت می‌کرد، نمازظهر را تأخیر می‌انداخت تا در وقت نماز عصر، بین نماز ظهر وعصر را جمع کند». (2) در صحیحه عبدالله بن سنان از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: ________________________________________ 1- الخلاف، شیخ طوسی ره، ج 1، ص 588. 2- صحیح بخاری، ج 2، ص 58؛ سنن بیهقی، ج 3، ص 163. ص: 98 «رسول‌خدا (ص) بین نماز ظهر وعصر را جمع کرد وبا یک اذان ودو اقامه در هنگام زوال خورشید، نماز ظهر وعصر را با هم بجا آورد». (1) سلفیه: جایز نیست فرد مقیم، بین نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا را جمع کند. بلکه واجب است نماز ظهر را در وقت خودش، و نماز عصر را در وقت مخصوص خودش بخواند. اما در مورد مریض و مسافر و نیز هنگامی که باران می‌بارد، جایز است بین دونماز واجب جمع شود.(2) مالکیه، شافعیه، حنابله: جمع بین نمازهای ظهر و عصر و بین نماز مغرب و عشا در سفر جایز می‌باشد، بدون فرق بین اینکه جمع بین نماز مغرب و عشا در هنگام مغرب اتفاق بیفتد و یا اینکه خواندن نماز مغرب و عشا تأخیر بیفتد و یا جمع بین نماز مغرب و عشا در وقت نماز عشا باشد.(3)حنفیه: جمع بین نماز ظهر و عصر و یا نماز مغرب و عشا به خاطر عذر مسافرت به هیچ وجه جایز نیست. (4) ________________________________________ 1- الحدائق الناضرة، ج 7، ص 379؛ وسائلالشیعه، کتاب الصلاة، باب 32 از ابواب مواقیت. 2- کتاب فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 8، صص 134133. 3- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 499، چاپ بیروت. 4- همان، ص 502. ص:99 ص: 100 قرائت‌ الف حمد (فاتحةالکتاب) شیعه امامیه: قرائت فاتحة الکتاب در دو رکعت اول هر نمازی واجب است و در رکعات سوم و چهارم، نمازگزار مخیّر است بین قرائت فاتحة الکتاب و خواندن تسبیحات اربعه تسبیح فقط به این جملات منحصر است: سُبْحَانَ اللّهِ وَ الْحَمْدُ لِلّهِ وَ لَا إلَهَ إلَّا اللّهُ وَ اللّهُ أکْبَرْ. (1)حنفیه: در نمازهای واجب، سوره فاتحة الکتاب واجب نشده‌است، بلکه نمازگزار هر مقدار از قرآن را بخواند کافی است، به دلیل سخن خداوند متعال: فَاقْرَأوا مَاتَیَسَّرَ مِنَ الْقُرآنِ (2)یعنی: هر مقدار از قرآن را توانستید بخوانید. (3)قرائت (خواندن قرآن) در دو رکعت اول نمازها واجب است، اما در رکعت سوم مغرب ورکعت سوم وچهارم نمازهای ظهروعصر وعشا نمازگزار اگرخواست می‌تواند قرآن قرائت ________________________________________ 1- تحریر الوسیله، حضر تا ما مخمینی، ج 1، ص 167؛ الفقه علی المذاهب الخمسة، مغنیه، مبحث نماز. 2- سوره مزّمّل، آیه 20. 3- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 248، چاپ بیروت. ص: 101 کند واگرخواست تسبیح بگوید واگرخواست ساکت باشد.(1) حنابله، مالکیه، شافعیه: قرائت فاتحة الکتاب در تمامی رکعات نمازها واجب است. (2) سلفیه: در تمامی رکعت‌های نماز، قرائت فاتحة الکتاب یکی از ارکان نماز است؛ این مطلب درخصوص امام جماعت و منفرد (کسی‌که نماز را فرادا می‌خواند) می‌باشد. قرائت حمد برای مأموم واجب است ولی رکن نیست؛ اما خواندن سوره سنت است و مستحب می‌باشد. (3)بسوره شیعه امامیه: واجب است در رکعت اول ودوم نمازهای واجب یومیه یک سوره کامل پس از قرائت سوره حمد خوانده شود. البته در بعضی از حالات مانند تنگی وقت، ترس، ضرورت و...، نخواندن سوره جایز می‌باشد. (4) ________________________________________ 1- الفقه علیا لمذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 249، چاپ بیروت؛و شرح المهذّب، نووی، ج 3، ص 361. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 247، چاپ بیروت. 3- کتاب فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 6، ص 390. 4- تحریر الوسیله، امام خمینی ره، ج 1، ص 164. ص: 102 حنابله، مالکیه، حنفیه: یکی از مستحبات نماز، خواندن مقداری از قرآن کریم است که بعد از قرائت حمد وآمین خوانده می‌شود ولازم نیست یک سوره کامل قرائت شود بلکه سه آیه از یک سوره را قرائت کند کافی است. (1)شافعیه: سوره مستحب‌است وافضل آن‌که یک سوره کامل خوانده شود؛ لیکن‌اگر آیه‌ای بزرگتر ازیک سوره کوچک‌را قرائت‌کرد مثلًا آیه آمن‌الرسول ... از سوره بقره را خواند، این افضل است از خواندن سوره کوچکی مثل‌سوره قریش یا سوره فیل. (2) سلفیه: پس از آمین مقداری از قرآن را قرائت کند. (3)خواندن سوره در نماز جماعت برای مأموم سنت است و مستحب می‌باشد. (4) ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 266، چاپ بیروت. 2- همان. 3- صفة صلاة النبی، بن‌باز، ص 4. 4- کتاب فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 6، ص 390. ص:103 ص: 104 حکم قرائت بسم الله الرحمن الرحیم در نماز شیعه امامیه: لازم است در هنگام قرائت فاتحة الکتاب، بسم الله الرحمن الرحیم نیز قرائت شود؛ زیرا جزء سوره حمد است و ترک آن جایز نیست. (1)شافعیه: بسم الله الرحمن الرحیم آیه‌ای از سوره فاتحة الکتاب است و واجب است که خوانده شود و اگر نمازگزار بسمله را نخواند، نمازش باطل است. (2)حنفیه، حنابله: مستحب است بسم الله الرحمن الرحیم به صورت آهسته قرائت شود، نه اینکه با صدای بلند و آشکار باشد. (3) البته از حنابله نیز نقل شده است که اگر نمازگزار قرائت بسمله را ترک کرد و قرائت فاتحة الکتاب را آغاز نمود، در این صورت قرائت بسمله از او ساقط می‌شود و برای خواندن بسمله باز نگردد. (4) ________________________________________ 1- تحریر الوسیله، امام خمینی ره، ج 1، ص 165؛ والفقه علی المذاهب الخمسة، مغنیه. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 277، چاپ بیروت. 3- همان، ص 276 277، چاپ بیروت. 4- همان، ص 277، چاپ بیروت. ص: 105 مالکیه: مکروه است در نمازهای واجب یومیه بسم الله الرحمن الرحیم قرائت شود، چه نماز جهریه باشد مثل نماز صبح، مغرب وعشاء وچه نماز اخفاتیه باشد مثل نماز ظهروعصر، ولی در نمازهای مستحبی جایز است هنگام قرائت فاتحةالکتاب، بسمله گفته شود. (1)البته از مالکیه نیز نقل شده است که اگرنمازگزار خواست برای خروج ازاختلاف بین مذاهب اهل‌سنت بسمله را بخواند، مستحب است آن را به صورت آهسته بخواند.(2) سلفیه: درباره وجوب قرائت بسمله در آغاز فاتحةالکتاب، بین علما اختلاف است. صحیح آن است که بسمله در تمام نمازها به صورت آهسته قرائت شود. (3) ________________________________________ 1- همان، ص 276. 2- همان، ص 277. 3- کتاب فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 6، ص 379. ص: 106 جهرو اخفات بسم‌الله الرحمن الرحیم در نماز شیعه امامیه: بر مردان مستحب است که در نمازهای واجب یومیه ظهر وعصر بسمله را به صورت جهر قرائت کنند. اما بسمله در نمازهای صبح، مغرب وعشا واجب است همانند حمد وسوره در دو رکعت اول به صورت جهر قرائت شود. (1)شافعیه: واجب‌است نمازگزار بسمله‌را درنماز جهر به صورت‌آشکار ودرنمازاخفاتی به صورت‌آهسته قرائت کند. (2)مالکیه: درنمازهای یومیه قرائت بسمله دراول فاتحةالکتاب مکروه است واگرنمازگزار خواست بخواند، مستحب است آن را به صورت آهسته بخواند.(3) حنفیه، حنابله: قرائت بسمله سنت است وباید به صورت آهسته در همه نمازهای یومیه قرائت شود. (4) ________________________________________ 1- تحریر الوسیله، امام خمینی ره، ج 1، ص 166. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، 277، چاپ بیروت. 3- همان، ص 277- 276، چاپ بیروت. 4- همان، چاپ بیروت. ص: 107 سلفیه: صحیح آن است که بسمله در نمازهای جهریه به صورت آهسته قرائت شود. درباره وجوب قرائت بسمله در آغاز فاتحةالکتاب، بین علما اختلاف است. (1)

________________________________________ 1- کتاب فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 6، ص 379. ص: 108 آیا بسم الله الرحمن الرحیم آیه‌ای از سور قرآنی است؟ مذاهب اسلامی درباره این موضوع به طور مفصل بحث کرده‌اند، به ویژه اهل‌سنت در این باره بحث‌های طویل‌الذیل دارند. اکنون با نظریات آنان آشنا می‌شویم. شیعه‌امامیه: 1. هر سوره دارای یک بسم الله الرحمن الرحیم مستقل است وبسمله جزئی از هر سوره قرآنی به حساب می‌آید و لازم است بسمله در آغاز تمامی سوره‌ها قرائت شود به جز سوره توبه برائت.(1) 2. لازم است نمازگزار قبل از قرائت بسمله، سوره‌ای را که قصد دارد بخواند، تعیین نماید و در صورت عدم تعیین، نماز او دچار اشکال می‌شود. (2) شافعیه: بسمله از قرآن است وآیه‌ای کامل از اول هر سوره می‌باشد مگر سوره برائت. (3) قرائت بسمله در اول فاتحة الکتاب واجب است وحکمش حکم فاتحة الکتاب می‌باشد؛ لذا برنمازگزار لازم است بسمله را در نمازهای جهریه ________________________________________ 1- تحریر الوسیله، امام خمینی ره، ج 1، ص 165. 2- همان. 3- المجموع، نووی، ج 3، ص 334. ص: 109 به صورت آشکار، و در نمازهای اخفاتیه به صورت آهسته قرائت کند. (1) حنفیه، مالکیه: بسمله در اوائل سوره‌های قرآن از آیات قرآنی نیستند.(2) حنابله: علمای این مذهب دریک جا با قول شوافع همآهنگ هستند ودرجائی دیگر گفته‌اند که بسمله فقط آیه‌ای از سوره حمد است ولی در سایر سوره‌ها چنین نیست. (3) سلفیه: بسمله از قرآن است ویکی از آیات قرآن محسوب می‌شود ودر آغاز قرائت هر سوره خوانده شود. (4) ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 277، چاپ بیروت. 2- المجموع، نووی، ج 3، ص 334؛ سبل السلام، ج 1، ص 166. 3- المغنی، ابن قدامه حنبلی، ج 1، ص 522؛ المجموع، نووی، ج 3، ص 334. 4- کتاب فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 6، ص 381. ص: 110 رکوع‌ تمام مذاهب اسلامیرکوع در رکعات نماز را واجب میدانند ولی در مقدار واجب رکوع (خم شدن) و سکون و استقرار لازم در حال رکوع، اختلاف نظریه دارند. شیعه‌امامیه: رکوع یکی از واجبات نماز می‌باشد و رکن است، یعنی ترک نمودن عمدی و یا سهوی رکوع، نماز را باطل می‌کند. لازم است نمازگزار به‌طور متعارف خم شود تا دست‌ها به آسانی به زانوان برسد و لازم است ذکر رکوع در حال سکون و استقرارِ بدن قرائت شود. (1)شافعیه، حنابله: نماز گزار در رکوع بایستی به مقداری خم شود تا کف دستهای وی به زانوان برسد و نیز سکون و استقرار واجب است. (2)حنفیه: رکوع همان خم شدن است و سکون و استقرار واجب نیست. (3) مالکیه: قراردادن دستها برروی زانوان مستحب است وسنت نیست. (4) ________________________________________ 1- العروة الوثقی، ج 1، صص 664 665. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 250، چاپ بیروت 3- همان. 4- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 280، چاپ بیروت. ص: 111 ذکر رکوع‌ شیعه‌امامیه: ذکر رکوع واجب است وگفتن مطلق ذکر مجزی است یعنی هرلفظی را که دارای ذکر الهی باشد، گفتن آن به عنوان ذکر جائز است. لیکن احتیاط آن است ذکرکبرا رایک بار بگوید وآن جمله: «سبحان ربّی العظیم و بحمده» است، یا سه بار ذکر صغرا را برزبان جاری کند، ذکر صغرا این جمله است: «سبحان الله». واگر بخواهد افزون تر احتیاط را مراعات کند، ذکر کبرا را یک بار بگوید ولی بهتر از آن گفتن سه بار است. (1)حنابله: ذکر رکوع واجب است و صیغه آن: «سبحان ربّی العظیم» می‌باشد. (2) مالکیه: ذکر رکوع مستحب است ولفظ مشخصی ندارد ولی افضل گفتن: «سبحان ربّی‌العظیم» است. (3) ________________________________________ 1- تحریر الوسیله، امام خمینی ره، ج 1، ص 171. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 279،چاپ بیروت؛ والفقه علی المذاهب الخمسة. 3- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 279، چاپ بیروت. ص: 112 حنفیه: عمل به سنت فقط با گفتن‌سه بار: «سبحان ربّی‌العظیم» در حال رکوع محقق می‌شود واگر کمتر از سه بار قرائت شود، سنت حاصل نشده است. (1)شافعیه: عمل به سنت فقط با گفتن لفظی که در آن تسبیح باشد حاصل می‌گردد، اگر چه افضل آن است که در حال رکوع جمله: «سبحان ربّی‌العظیم» قرائت شود.(2) سلفیه: واجب است درحال رکوع هنگامی‌که بدن آرام می‌گیرد بگوید: «سبحان ربّی‌العظیم» وافضل آن است که سه بار یا بیشتر تکرار کند ومستحب است این جمله را نیز بگوید: «سبحانک اللّهم ربنا وبحمدک، أللّهم اغفرلی». (3) ________________________________________ 1- همان. 2- همان. 3- الدروس المهمة، بن باز، ص 7؛ صفة صلاة النبی، بن باز، ص 4. ص:113 ص: 114 طولانی بودن قیام بعد از رکوع‌ 1) آیا قیام بعد ازرکوع واجب است؟ شیعه‌امامیه: قیام بعد از رکوع واجب است ولی رکن نیست یعنی اگر نمازگزار قیام بعد از رکوع را عمداً ترک کند و به سجده برود، نمازش باطل است. (1) حنفیه: از حنفیه درباره قیام بعد از رکوع دو قول نقل شده است: 1 قیام بعد از رکوع واجب نیست. (2)2 وجوب قیام بعد از رکوع، واین قیام بعد از رکوع از واجبات نماز است ولی از فرائض نماز نیست، بدین معنا که اگر نمازگزار قیام بعد از رکوع را ترک کند، نمازش باطل نمی‌شود؛ ولی گناه صغیره انجام داده است. (3) ________________________________________ 1- تحریرالوسیله، حضرت امام خمینی ره، ج 1، ص 155. 2- همان. 3- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 253، چاپ بیروت. ص: 115 بنا بر نقل وهبة الزحیلی، صحیح همین قول است و به این مطلب متأخرین از علمای حنفیه، از جمله کمال بن همام تصریح کرده‌اند. (1)حنابله، شافعیه: قیام بعد از رکوع از واجبات نماز است و اگر نمازگزار این قیام را انجام ندهد نمازش باطل است. (2) سلفیه: قیام بعد از رکوع از ارکان نماز است. (3)2) چرا قیام بعد از رکوع اهل‌سنت طولانی است؟ احادیث فراوانی در کتب‌فقهی و روائی اهل‌سنت آمده‌است که دلالت برمشروعیت طولانی نمودن قیام بعد ازرکوع دارد. این احادیث دلالت بر استحباب دعاهایی که در این حالت قرائت می‌شود نیز دارد. اکنون یکی از دعاهایی که اهل‌سنت در حال قیام بعد از رکوع می‌خوانند، ملاحظه فرمائید. سلفیه: ________________________________________ 1- الفقه الإسلامی وأدلته، وهبة الزحیلی، 1: 658. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، ج 1، ص 253، چاپ بیروت؛ونیلالأوطار، شوکانی، ج 2، ص 280281. 3- الدروس المهمة، بن باز، ص 6. ص: 116 «سمع اللّهُ لِمَن حَمِدَهُ، رَبَّنا وَلَکَ الْحمد، حمداً کثیراً طیباً مبارکاً فیه، مل‌ء السموات ومل‌ء الأرض، ومل‌ء ماشئت من شی‌ء بعد». (1)البته سلفیه گفتن «سمع‌اللّهُ لِمَنْ‌حَمِدَهُ» را برای امام‌جماعت ونمازگزار فرادا واجب می‌دانند و واجب است مأمومین، جمله: «رَبَّنا وَلَکَ الْحمد» را درحال قیام بعد از رکوع بگویند.(2) چنانکه خواندن این دعا را مستحب می‌دانند: «أللّهم ربَّنا لَکَ الْحَمْدُ، مِلْ‌ءَ السَّمواتِ وَ مِلْ‌ءَ الأرضِ، وَ مِلْ‌ءَ مابَینهُما، وَ مِلْ‌ءَ ما شِئتَ مِن شَی‌ء بَعد، أهلَ الثَّناءِ وَالمَجدِ، لامانعَ لِما أعْطَیْتَ، وَلامُعطی لِما مَنَعتَ، ولایَنْفَعُ ذاالجَدِّ (3) مِنکَ الجَدّ». (4) ________________________________________ 1- صفة صلاة النبی، بن باز، ص 4. 2- الدروس المهمة، بن باز، ص 6. 3- الجَدّ، به فتح جیم، به معنای عظمت وغنا وحظّ وبهره آمده‌است. 4- نیلالأوطار، شوکانی، ج 2، ص 279. ص:117 ص: 118 ذکرسجده‌ شیعه‌امامیه: ذکر سجده واجب است وگفتن مطلق ذکر مجزی است یعنی هرلفظی که دارای ذکر الهی باشد، گفتن آن به عنوان ذکر جائز است. لیکن احتیاط آن است ذکر کبرا را یک بار بگوید وآن جمله: «سبحان ربّی الأعلی و بحمده» است، یا سه بار ذکر صغرا را برزبان جاری کند، ذکر صغرا این جمله است: «سبحان الله». واگر بخواهد افزون تر احتیاط را مراعات کند، ذکر کبرا را یک بار بگوید ولی بهتر از آن گفتن سه بار است. (1)حنابله: ذکر سجده واجب است وصیغه آن عبارت است از گفتن یک بار «سُبحانَ رَبّی الأعلی» ومازاد بر یک بار مستحب است. (2) مالکیه: ذکر سجده مستحب است ولفظ مشخصی ندارد ولی افضل گفتن «سُبحانَ رَبّی الأعلی» است. (3) ________________________________________ 1- تحریر الوسیله، امام خمینی ره، ج 1، ص 173. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 279، چاپ بیروت. 3- همان. ص: 119 حنفیه: عمل به سنت فقط با سه بار گفتن «سُبحانَ رَبّی الأعلی» در حال سجده محقق می‌شود واگر کمتر ازسه بار بگوید سنت حاصل نشده است. (1) شافعیه: عمل به سنت با گفتن لفظی که در آن تسبیح باشد حاصل می‌گردد اگرچه افضل آن است که در حال سجده «سُبحانَ رَبّی الأعلی» گفته شود.(2) سلفیه: واجب است درحال سجده، هنگامی‌که بدن آرام می‌گیرد؛ بگوید: «سبحان ربّی‌الأعلی». وافضل آن است که سه بار یا بیشتر تکرار کند ومستحب است این جمله را نیز بگوید: «سبحانک اللّهم ربّنا وبحمدک، أللّهم (3) ________________________________________ 1- همان. 2- همان. 3- الدروس المهمة، بن باز، ص 7؛ صفةصلاة النبی، بن باز، ص 4. ص: 120 تشهّد اهل سنت به تشهد، تحیات نیز می‌گویند؛ زیرا در اول تشهد عبارت (ألتّحیات لله) را می‌خوانند. تشهد در نماز بر دو قسم است: 1 تشهد اول؛ در رکعت دوم نماز ظهر، عصر، مغرب و عشا. 2 تشهد آخر نماز؛ که بعد از آن سلام نماز است. اما تشهد اوّل: شیعه امامیه، حنابله: تشهد اول در رکعت دوم نماز، واجب است. مالکیه، شافعیه، حنفیه: تشهد در رکعت دوم مستحب است و واجب نیست. (1) سلفیه: تشهد اول از ارکان نماز نیست ولی واجب است. (2)اما تشهد دوّم: شیعه امامیه، شافعیه، حنابله: تشهد در آخر نماز، واجب است. ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 255، چاپ بیروت. 2- الدروس المهمة، بن باز، ص 7. ص: 121 حنفیه: تشهد اخیر واجب است وفرض نیست یعنی با ترک آن نماز باطل نمی‌شود. (1) مالکیه: تشهد آخر نماز، مستحب است و واجب نیست. (2) سلفیه: تشهد اخیر از ارکان نماز است. (3) ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 255، چاپ بیروت. 2- همان؛ و بدایة المجتهد، ج 1، ص 125. 3- الدروس المهمة، بن باز، ص 6. ص: 122 کیفیت تشهّد شیعه امامیه: صیغه تشهد نزد شیعه امامیه عبارت است از: «أشْهَدُ أن لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَاشَریکَ لَهُ، وَأشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، أللَّهُمَّ صَلّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد». شایان ذکر است که جمله: «السَّلَامُ عَلَیْکَ أیُّهَا النَّبی وَرَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَکَاتُة» از توابع تشهد میباشد و از جملات ویژه سلام نماز نیست.(1) مستحب است قبل از شروع تشهد جمله: «ألْحَمدُلله» یا «بسم‌الله وبالله والحمدلله وخیر الأسماء لله» ویا «بسم‌الله وبالله والحمدلله والأسماء الحسنی کلّها لله» گفته شود. (2) حنفیه: صیغه تشهد نزد حنفیه عبارت است از: «التَّحیَّاتُ لِلّهِ، وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّیّبَاتُ، ألسَّلَامُ عَلَیْکَ أیُّهَا النَّبِی وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَکَاتُهُ، ألسَّلَامُ عَلَیْنَا وَعَلَی عِبَادِ اللَّهِ ________________________________________ 1- تحریرالوسیله، حضرت امام خمینی ره، ج 1، ص 181. 2- العروة الوثقی، ج 2، ص 590. ص: 123 الصَّالِحینَ، أشْهَدُ أن لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُه». (1) مالکیه: صیغه تشهد نزد مالکیه عبارت است از: «التَّحیَّاتُ لِلّهِ، الزَّاکِیَاتُ لِلّهِ، الطَّیّبَاتُ الصَّلَوَاتُ لِلّهِ، السَّلَامُ عَلَیْکَ أیُّهَا النَّبِی وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَکَاتُهُ، اَلسَّلَامُ عَلَیْنَا وَعَلَی عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحینَ، أشْهَدُ أن لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَاشَریکَ لَهُ، وَأشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُه». (2)شافعیه: صیغه تشهد نزد شافعیه عبارت است از: «التَّحیَّاتُ الْمُبَارَکَاتُ الصَّلَوَاتُ الطَّیّبَاتُ لِلّهِ، السَّلَامُ عَلَیْکَ أیُّهَا النَّبِی وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَکَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَیْنَا وَعَلَی عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحینَ، أشْهَدُ أنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأشْهَدُ أنَّ مُحَمداً رَسُولُ اللّه، أللّهُمَّ صَلِّ عَلَی محمد وعَلی آلِ محمد کما صَلَّیْتَ عَلَی إبراهیمَ وَآلِ إبراهیمَ وَبارِکْ عَلَی محمد وَعَلَی آلِ محمد کَما بَارکْتَ عَلَی إبراهیمَ وَآلِ إبراهیمَ إنّکَ حمیدٌ مجیدٌ».(3) حنابله: ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 255، چاپ بیروت. 2- همان، صص 256- 255، چاپ بیروت. 3- أمّ، شافعی، ج 1، ص 140. ص: 124 صیغه تشهد نزد حنابله عبارت است از: «التحیات للّه، والصّلوات والطیّبات، السَّلَامُ عَلَیْکَ أیُّهَا النَّبِی وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَکَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَیْنَا وَعَلَی عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحینَ، أشْهَدُ أنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَاشَریکَ لَهُ، وَأشْهَدُ أنَّ مُحَمداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، أللَّهُمَّ صَلّ عَلَی مُحَمد». (1) سلفیه: صیغه تشهد نزد سلفیه چنین است: «التحیات لله، والصّلوات والطیّبات، السلام علیک أیّها النّبی و رحمة الله و برکاتُه، ألسلام علینا و علی عباد الله الصالحین، أشهد أن لا إله إلا الله، و أشهد أنّ محمّداً عبده و رسوله، أللّهم صلّ علی محمد و علی آل محمد، کما صلّیت علی إبراهیم و علی آل إبراهیم، إنّک حمیدٌ مجید، و بارک علی محمد و علی آل محمد، کما بارکت علی إبراهیم و علی آل إبراهیم، إنک حمیدٌ مجید». (2)سلفیّه هچنین قائلند که خوب است نمازگزار در تشهد آخر این فقرات را نیز اضافه کند: ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 256، چاپ بیروت؛ والفقه علی المذاهب الخمسة. 2- فتاوی اللجنة الدائمة، ج 7، ص 14؛ الدروس المهمّة، بن‌باز، ص 76. ص: 125 «أعوذ بالله من عذاب جهنم، و من عذاب القبر، و من فتنه المحیا و الممات، و من فتنة المسیح الدجّال، أللّهم أعنّی علی ذکرک و شکرک و حسن عبادتک، أللّهم إنّی ظلمتُ نفسی ظلماً کثیراً، و لایغفر الذّنوب إلّا أنت، فاغفر لی مغفرةً من عندک و ارحمنی، إنّک أنت الغفور الرحیم». (1) ________________________________________ 1- همان، ص 7. ص: 126 اشاره باانگشت سبابه در تشهد در کتب فقهی اهل‌سنت آمده است که مستحب است نمازگزار درحال خواندن تشهد، با سبابه دست راست خود اشاره کند و عدّه‌ای گفته‌اند: هم اشاره کند و هم حرکت دهد.(1) مالکیه: مستحب است نمازگزار در حال تشهد انگشت سبّابه را به طرف راست وچپ حرکت دهد. حنفیه: فقط هنگام پایان تشهد، با انگشت سبابه دست راست خود اشاره کند؛ به این روش که وقتی «لاإله» می‌گوید انگشت سبابه را بالا بیاورد وهنگام گفتن «إلّا الله» انگشت را پایین بیاورد.(2)حنابله: فقط هنگام ذکر نام خدا ودعا با انگشت سبابه اشاره کند وحرکت ندهد. (3) بیهقی می‌گوید: مقصود از حرکت انگشت سبابه، فقط اشاره‌کردن به وسیله آن است؛ نه اینکه حرکت انگشت را تکرار کند. ________________________________________ 1- الفقه علیا لمذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 265، چاپ استانبول. 2- همان. 3- همان. ص: 127 شافعیه: تمام انگشتان دست راست خود را جمع کند مگر انگشت سبّابه که با اشاره و نگاه به انگشت سبّابه، فقط در زمان گفتن أَشْهَدُ أَنْ لَاإِلَهَ إِلَّا اللّه اشاره انجام شودوآن را حرکت ندهد. (1)ابن رسلان می‌گوید: حکمت اشاره به انگشت آن است که معبود، سبحانه وتعالی واحد است؛ تا آنکه نمازگزار در وحدانیت خداوند سبحان، بین توحیدِ در قول، توحیدِ در فعل و توحیدِ در اعتقاد راجمع کند. (2) سلفیه: مستحب است نمازگزار، هنگامی که مشغول تشهداول و دوم می‌شود؛ با انگشت سبابه اشاره کند ودر دعاهای تشهد، آن را حرکت دهد. (3)شیعه امامیه: اشاره به انگشت سبّابه در حال تشهد جائز نیست واین عمل از مختصات فقه اهل‌سنت است ودر فقه شیعه امامیه مشروعیت ندارد. در بین علمای شیعه امامیه، فقط ابن‌جنید (4) که به داشتن نظریات شاذ ومنحصر به فرد شهرت دارد، از وی نقل شده که قائل به این عمل می‌باشد. (5) ________________________________________ 1- همان. 2- نیلالأوطار، شوکانی، ج 2، صص 318 319. 3- الدروسالمهمة، بن باز، ص 8؛ کتاب فتاویالمرأة، بن‌باز، بحث تشهد. 4- أبوعلی إسکافی، از علمای کهن شیعه، متوفای 381 هجری. 5- مستند الشیعه، محقق نراقی ره، ج 5، ص 392. ص:128 ص: 129 علت طولانی شدن تشهد اهل سنت‌ اهل سنت در تشهد علاوه بر شهادتین، سلام، صلوات ودعا نیز دارند که همین باعث شده است تا تشهد آنان طولانی گردد. البته لازم به یادآوری است که شیعه امامیه در تشهد، فقط شهادتین وصلوات بر محمد وآل محمد را واجب می‌داند. الف صلوات در تشهد آخر حنفیه، مالکیه: مستحب است در تشهد، بر رسول‌خدا (ص) درود فرستاده شود وافضل چنین است:) أللهم صل علی محمد وعلی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم وعلی آل ابراهیم، وبارک علی محمد وعلی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم وعلی آل ابراهیم فی العالمین إنک حمید مجید (. (1)حنابله: صلوات بر رسول‌خدا (ص) در تشهد اخیر واجب است وافضل آن است که بگوید:) أللهم صل علی محمدوعلی آل محمد کماصلیت علی ابراهیم إنک حمید مجید، وبارک علی ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، صص 267266، چاپ استانبول. ص: 130 محمد وعلی آل محمد کما بارکت علی آل ابراهیم إنک حمید مجید (. (1)شافعیه: صلوات بر رسول‌خدا (ص) در تشهد اخیر واجب است وافضل آن است که بگوید:) أللهم صل علی محمد وعلی آل محمدکماصلیت علی ابراهیم إنک حمید مجید، وبارک علی محمد وعلی آل محمد کما بارکت علی آل ابراهیم إنک حمید مجید ( (2)متأخرین از شافعیه به کلمات محمد وابراهیم؛ لفظ) سیدنا (را اضافه کرده اند: سیدنا محمد، سیدنا ابراهیم. (3) ب دعا در تشهد آخر حنفیه: مستحب است نمازگزار همانند الفاظ قرآن دعا کند مثلًا بگوید:) أللهم إنی ظلمت نفسی ظلماً کثیراً وإنه لایغفر الذنوب إلا أنت فاغفرلی مغفره من عندک وارحمنی إنک أنت الغفور الرحیم (.(4) ________________________________________ 1- همان. 2- أمّ، شافعی، ج 1، ص 140. 3- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، صص 266267، چاپ استانبول. 4- همان، 267 268. ص: 131 مالکیه: افضل آن است این دعا درتشهد اخیرخوانده شود:) أللهم اغفر لنا ولوالدینا ولأئمتنا ولمن سبقنا بالإیمان مغفرة عزماً أللهم اغفرلنا ماقدّمنا وماأخّرنا وما أسررنا وماأعلنّا، وماأنت أعلم به منّا، ربّنا آتنا فی الدنیا حسنة وفی الآخرة حسنة وقنا عذاب النار (. (1)شافعیه: افضل آن است دعایی که از پیامبرخدا (ص) رسیده است در تشهد أخیر بخواندمثلًا بگوید:) أللهم اغفر لی ماقدمت وماأخّرت وما أسررت وماأعلنت، وماأنت أعلم به منّی، أنت المقدم وأنت المؤخّر لا أله إلّا أنت (به روایت مسلم. وسنت آن است که دعای امام جماعت از اصل تشهد وصلوات بر رسول‌خدا (ص) افزون تر نگردد. (2) حنابله:) أعوذ بالله من عذاب جهنّم ومن عذاب القبر ومن فتنة المحیا والممات ومن فتنة المسیح الدّجّال (. (3)سلفیه:) أعوذ بالله من عذاب جهنم ومن عذاب القبر ومن فتنة المحیا والممات ومن فتنة المسیح الدّجال، أللهم إعنّی علی ذکرک وشکرک وحسن عبادتک، أللهم إنی ظلمت حج و عمره در آینه فقه مقارن، ________________________________________ 1- همان، چاپ استانبول. 2- همان، چاپ استانبول. 3- همان. ص: 132 نفسی ظلماً کثیراً وإنه لایغفر الذنوب الّا أنت فاغفرلی مغفرة من عندک وارحمنی إنّک أنت الغفور الرحیم (. (1) ________________________________________ 1- الدروس المهمة، بن باز، ص 7. ص: 133 سلام نماز در این سر فصل درباره سه موضوع بحث می‌شود: 1) آیا سلام نماز واجب است یا خیر؟ شیعه امامیه: سلام نماز واجب است.(1) شافعیه، مالکیه: سلام نماز واجب است. (2)حنابله: دوبارسلام نماز واجب است.(3) حنفیه: سلام نماز واجب است‌ولی فرض نیست یعنی اگر نمازگزار آن را ترک کند، نماز باطل نمی‌شود. پس خروج از نماز باهرکاری ولو به باطل نمودن وضو باشد، جایز است. (4)سلفیه: دوسلام نماز، از ارکان آن می‌باشد و لازم است جمله: «السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللّه» را یک بار به طرف راست خود ویک بار به طرف چپ خود بگوید.(5)2) جملات سلام نماز چیست؟ ________________________________________ 1- تحریر الوسیله، امام خمینی ره، ج 1، ص 163. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 257، چاپ بیروت. 3- همان؛ والفقه علی المذاهب الخمسة، محمدجوادمغنیه، ص 114. 4- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 256، چاپ بیروت؛ وبدایة المجتهد، ج 1، ص 126. 5- الدروس المهمة، بن باز، ص 6؛ صفة صلاة النبی، بن باز ص: 134 جمله: «السَّلَامُ عَلَیْکَ أیُّهَا النَّبی وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَکَاتُهُ» به اتفاق مذاهب اسلامی (شیعه وسنی) جزء تشهد است نه سلام، لیکن اهل‌سنت آن را در وسط جمله‌های تشهد قرار می‌دهند وشیعیان در آخر تشهد وقبل از سلام نماز آن را می‌خوانند. شیعه امامیه: جملات سلام نماز دارای دو عبارت است: 1 «السَّلَامُ عَلَیْنَا وَ عَلَی عِبَادِ اللّه الصَّالِحین» 2 «السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَکَاتُه» اگر نمازگزار فقط جمله دوم را گفت، کافی است؛ اما اگرجمله اول را بیاورد، ذکر جمله دوم مستحب است. لازم به یادآوری است که جمله: «السَّلَامُ عَلَیْکَ أیُّهَا النَّبی وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَکَاتُهُ» از توابع تشهد می‌باشد و از جملات ویژه سلام نماز نیست. (1)حنابله: لازم است برای خروج از نماز از لفظ «السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللّه» استفاده شود وگرنه نماز باطل است. (2) مالکیه: لازم است برای خروج از نماز از لفظ) السَّلَامُ عَلَیْکُمْ (استفاده شود. (3) ________________________________________ 1- تحریرالوسیله، حضرت امام خمینی ره، ج 1، ص 181. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 257، چاپ بیروت. 3- همان. ص: 135 شافعیه: ترتیب در الفاظ سلام لازم نیست؛ پس اگر بگوید:) علیکم السلام (صحیح است ولی کراهت دارد. (1) حنفیه: خروج از نماز باهرکاری ولو به باطل نمودن وضو باشد، جائز است.(2) 3) جملات سلام نماز چند بار تکرار شود؟ شیعه امامیه: واجب است سلام نماز: «السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَکَاتُه» یکبار گفته شود. (3) حنابله: واجب است سلام نماز: «السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللّه» دو بار تکرار شودوگرنه نماز باطل است.(4) مالکیه، شافعیه: گفتن سلام نماز یک بار کافی است.(5) حنفیه: اگر نمازگزار فقط «السلام» را بگوید، واجب است دوبار بگوید؛ لیکن مستحب است کامل‌ترین را که عبارت است از: «السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللّه» دو بار تکرار کند.(6) 4) کیفیت سلام آخر . ________________________________________ 1- همان. 2- همان. 3- تحریرالوسیله، حضرت امام خمینی ره، ج 1، ص 164. 4- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 257، چاپ بیروت. 5- همان؛ والفقه علی المذاهب الخمسة، محمدجوادمغنیه، ص 114. 6- الفقه الإسلامی وأدلته، وهبة الزحیلی، ج 1، صص 672 673. ص: 136 شافعیه، حنفیه، حنابله: نمازگزار دو سلام در آخر می‌دهد. با سلام اول صورت خود را به طرف راست بگرداند؛ آنگاه با سلام دوم به طرف چپ، صورت خود را بگرداند. (1) البته حنفیه توضیحی در این خصوص دارند که توجه شما را به آن جلب می‌کنم: مأموم سلام اول را به نیت جواب امام جماعت، به طرف راست بگوید. و سلام دوم در حالی که سر را به طرف سمت چپ بدن گردانیده است، ادا نماید. (2)مالکیه: مستحب است مأموم سلام آخر را همان سلامی که به وسیله آن از نماز خارج می‌شود به طرف راست بگوید. اما سلام به امام جماعت ونیز سلام به طرف چپ از سنت است. سلام به امام جماعت به طرف قبله است وسلام به مأمومین طرف چپ خود را به همان طرف چپ خود بگوید.(3) سلفیه: کیفیت سلام آخر، با گفتن دو سلام «السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللّه» یکی به طرف راست ودیگری به طرف چپ، محقق می‌شود. (4) ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 284. چاپ بیروت. 2- الفقه الإسلامی وأدلته، وهبة الزحیلی، ج 1، صص 672 673. 3- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 284، چاپ بیروت. 4- صفة صلاة النبی، بن باز، ص 8. ص: 137 تکبیر، بعد ازسلام نماز شیعه امامیه: یکی از مختصات فقهی شیعه امامیه گفتن تکبیر بعد از هر نماز است. این مطلب در فقه اهل‌سنت وجود ندارد. اینک به نکات مهم این فرع توجه فرمائید: مستحب است نمازگزار بعد از هرنماز دستها را تا محاذات گوش بالا بیاورد وسه مرتبه «ألله‌أکبر» بگوید. (1)شیخ صدوق (ره) در علل الشرائع از مفضل‌بن‌عمر نقل می‌کند که او از امام‌صادق (ع) پرسید: علت اینکه نمازگزار دستها را بردارد وسه‌بار تکبیر بگوید چیست؟ امام‌صادق (ع) پاسخ دادند: «زیرا رسول‌خدا (ص) هنگامی که مکه رافتح کردند، نماز ظهر به امامت آن حضرت در مسجدالحرام ونزد حجرالاسود برگزار شد؛ رسول‌خدا (ص) پس از سلام نماز دستان مبارکشان را بالا آوردند وسه‌بار تکبیرگفتند ... آنگاه رسول‌خدا (ص) فرمودند: این تکبیر را درآخر هرنماز واجب بگوئید». (2) ________________________________________ 1- مقنعه، ج 1، ص 330؛ الحدائق الناضرة، ج 8، ص 526. 2- وسائل الشیعه ص: 138 ونیز زراره از امام‌باقر (ع) روایت کرده‌است که آن حضرت فرمودند: «إذَا سَلّمْتَ فَارْفَعْ یَدَیْکَ بِالتکْبیرِ ثَلاثاً» (1) یعنی: «هرگاه سلام نماز را گفتی دستها را بالا بیاور وسه‌بار تکبیربگو». از دیرباز تعدادی از تفرقه افکنان اهل‌سنت که همواره برضد وحدت مسلمین گام بر می‌دارند وهمیشه با اعمال ناپسند خود دشمنان اسلام را تقویت نموده‌اند و تمامی پیروان مذاهب اسلامی آنها را می‌شناسند؛ تهمت ظالمانه‌ای علیه شیعه‌امامیه در کتاب‌ها ونیز سخنرانی‌ها رواج دادند. تهمت آنها چنین است: شیعه هنگامی که در پایان نماز دستها را بالا می‌آورد سه‌بار می‌گوید: خان الأمین! به این معنا که جبرئیل امین (ع) باید وحی را برای امیرالمؤمنین (ع) می‌برد! او (نعوذ بالله) خیانت کرد وبرای رسول‌خدا (ص) برد! اکنون بطلان این افترای عظیم را بامطالعه سطور بالا ملاحظه فرمودید ومعلوم گردید که اگر بین مسلمانان وحدت اسلامی ایجاد شود، دیگر جائی برای جولان دادن این نابخردان وجود نخواهد داشت. ________________________________________ 1- مستدرک الوسائل، ج 5، ص 52. ص: 139 بنا براین لازم وضروری است که زائران گرامی در حرمین شریفین بهانه به دست ناآگاهان ندهند و درحرمین شریفین از بالا آوردن دستها به هنگام تکبیر گفتن پایان نماز، خودداری کنند؛ تا احترام پیروان اهل‌بیت عصمت وطهارت بدست تعدادی معلوم الحال مخدوش نگردد. ص: 140 قنوت‌ یکی از مستحبات و سنن در نماز، انجام قنوت است. قنوت در لغت به معنای دعا و تضرّع آمده‌است و در اصطلاح فقهی عبارت است از: «بالا آوردن کف دستان به طرف آسمان و قرار دادن آنها مقابل صورت». 1) حکم شرعی قنوت شیعه‌امامیه: قنوت مستحب مؤکد است و انجام آن در نمازهای واجب سفارش شده است. (1) حنفیه، شافعیه، حنابله: هرگاه مصیبتی و فاجعه‌ای بر مسلمین وارد شود، مستحب است در نمازهای واجب قنوت آورده شود. این قنوت را) قنوت نازله (می‌گویند. (2) مالکیه: قنوت در نماز صبح هنگامی که بلا ومصیبتی نازل شده باشد، مشروع است. ونیز از مالکیه نقل شده است که قنوت نازله فقط در نماز صبح مستحب است و درنماز وتر قنوت نیست.(3) ________________________________________ 1- توضیح المسائل، مبحث نماز. 2- الفقه الإسلامی وأدلته، وهبة الزحیلی، ج 1، ص 809. 3- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 359. ونیلالأوطار، شوکانی، ج 2، ص 394. ص: 141 شافعیه: درنماز وتر ونیز درنماز صبح ودر رکعت دوم آن، قنوت مستحب است. (1)حنفیه: قنوت در نماز وتر وقنوت نازله فقط در نماز صبح مشروع است‌هرگاه بلایی بر مسلمانان نازل شود.(2)پس قنوت در غیر نماز وتر جایز نیست مگر بلایی نازل شود. حنابله: قنوت فقط در نمازصبح ونماز وتر ونیز در هنگامه نزول بلا مستحب است. پس قنوت در غیر این موارد سه‌گانه وغیر زمان نزول بلا ومصیبت، کراهت دارد. (3) سلفیه: قنوت در نماز وتر و نیز قنوت نازله در نمازهای واجب اگر بلایی نازل شده باشد مشروع است. (4) 2) جایگاه قنوت درنماز شیعهامامیه: جایگاه قنوت همیشه قبل از رکوع و در رکعت دوم همه نمازهای واجب و مستحب، جهریه واخفاتیه است و درنماز وتر هم که یک رکعت است قبل از رکوع می‌باشد، مگر ________________________________________ 1- أمّ، شافعی، ج 1، ص 168. 2- حاشیه‌ابن‌عابدین، ج 2، ص 12؛ الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 356 357. 3- همان. 4- کتاب فتاوی المرأة، فتاوی بن عثیمین، ص 49. ص: 142 درنماز جمعه که قنوت رکعتاول آن قبل از رکوعاست ودر رکعتدوم بعد از رکوع وقبل از سجده قنوت انجام می‌شود.(1) حنفیه: قنوت در رکعت آخر وبعد از رکوع، سنت است. (2) مالکیه: مستحب است قنوت دررکعت آخر وقبل از رکوع انجام گیرد ومستحب است قنوت فقط در نماز صبح باشد و در غیر نماز صبح کراهت دارد ظاهراً. (3)شافعیه، حنابله: قنوت باید بعد از رکوع رکعت آخر باشد. حنابله: در نماز وتر، قنوت مستحب است. شافعیه: در نماز صبح و در رکعت دوم وبعد از رکوع، قنوت مستحب است. (4)سلفیه: قنوت نازله بعد از رکوع رکعت دوم انجام می‌شود. قنوت در نماز وتر و نیز در نمازهای واجب‌اگر بلایی نازل شده باشد مشروع است. 3(5)) دعای قنوت ________________________________________ 1- توضیح المسائل، مبحث نماز. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 357. 3- الفقه الإسلامی و أدلته، ج 1، ص 809؛ الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 359، چاپ بیروت. 4- همان. 5- فتاوی بن باز، فتاوی المرأة، ص 47. ص: 143 مذاهب چهارگانه اهل سنت، دعاهای مختلفی را برای قنوت ذکر کرده‌اند که یکی از مشهورترین آنها این دعا است: «أللّهمَّ اهدِنَا فیمَنْ هَدَیْتَ، وَ عَافِنَا فیمَنْ عَافَیْتَ، وَ تَوَلَّنَا فیمَنْ تَوَلَّیْتَ، وَ بَارِکْ لَنَا فیمَا أعْطَیْتَ، وَ قِنَا شَرَّ مَاقَضَیْتَ، فَإِنَّکَ تَقْضی وَ لایُقْضی عَلَیْکَ ...». (1) شیعه امامیه: نمازگزار در حال قنوت می‌تواند هر دعایی را که خواست بخواند؛ وقرائت قرآن به ویژه خواندن آیاتی که مشتمل بردعاء است، جایز می‌باشد؛ مانند این آیه شریفه: رَبَّنَا آتِنَا فِی‌الدُّنْیَا حَسَنَةً وَ فِی‌الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّار. همچنین بهترین دعائی که در خصوص قنوت از معصومین روایت شده است این دعاء می‌باشد: «لاإلهَ إلَّا اللهُ الحلیمُ الکریمُ، لا إلهَ إلَّا اللهُ العلی العظیمُ، سبحان‌اللهِ ربِّ السمواتِ السبعِ، وربِّ الارَضینَ السبعِ، وَمافیهنَّ وما بینهنَّ وربِّ العرشِ‌العظیمِ، وَالحمدُللهِ ربِّ العالمینَ». (2) ________________________________________ 1- الفقه الاسلامی وأدلّته، وهبة الزحیلی. 2- العروة الوثقی، ج 2، ص 160. ص:144 ص: 145 تکتّف‌ تکتّف به معنای گذاردن دستها روی سینه یا شکم در حال قیام نمازاست؛ به طوری که دست راست بر روی دست چپ، یا مچ وساعد قرار گیرد. فقهای اهل‌سنت از آن به «قبض» تعبیر می‌کنند و فقهای شیعه به آن تکفیر (پوشاندن) می‌گویند. این روش در هیچیک از مذاهب چهارگانه اهل‌سنت واجب نیست. شیعه امامیه: تکتف در نماز جایز نمی‌باشد و موجب بطلان نماز می‌شود. (1)در همین خصوص توجه خوانندگان محترم را به دو روایت جلب می‌کنم: قال الإمام الباقر (ع): «... ولاتکفّر فإنّما یفعل ذلک المجوس ...». (2) وقال (ع): «إذا کنت قائماً فی الصلاة فلاتضع یدک الیمنی علی الیسری ولاالیسری علی الیمنی، فإنّ ذلک تکفیر أهل ________________________________________ 1- تحریرالوسیله، امام‌خمینی، ج 1، ص 186؛کتاب‌الصلاة، شیخ انصاری، ج 2، ص 478. 2- لکافی، ج 3، ص 299 ص: 146 الکتاب، ولکن أرسلهما إرسالًا فإنّه أحری أن لاتشغل نفسک عن الصلاة». (1) مرحوم طباطبائی درفقه منظوم چنین آورده است: ویبطل الکفّ بها عن عمد وهکذا التأمین بعدالحمد مالکیه: در نمازهای واجب این عمل کراهت دارد و مستحب نیست؛ زیرا امام مالک گفته است: من کراهت دارم که در قیام نماز دست روی سینه گذاشته شود؛ زیرا امامان اهل‌بیت (علیهم السلام) را دیدم که دستها را پایین می‌اندازند؛ لیکن‌جایز است درنمازهای مستحبی، دو دست را زیرسینه وبالای ناف قرار دهد. (2)سحنون بن سعید در کتاب المدونة الکبری به نقل از مالک ابن انس می‌گوید: اینکه تکتف فقط در نوافل‌جایز است، مقصود نوافلی است که طولانی می‌شود ونمازگزار درحال قیام با انجام دادن تکتف، خسته نمی‌شود. در کتاب مزبور و درپانوشت همین بحث چنین آمده‌است: این کلام که تکتف در فریضه جایز نیست ودر نافله جایز است، ________________________________________ 1- دعائم الاسلام، ج 1، ص 159. 2- بدایةالمجتهد، ابن رشد، ج 1، ص 112؛ الفقه علیالمذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 271، چاپ بیروت. ص: 147 مطلب صحیحی نیست؛ زیرا ماهنوز در اصل تکتف بحث داریم که آیا از افعال نماز است یاخیر؟ لذا دیگر جائی برای مطلب فوق وجود نخواهد داشت. (1) حنابله، شافعیه، حنفیه: از جمله سنن و مستحبات نماز، تکتف است. (2)سلفیّه: نمازگزار در حال ایستادن دست‌ها را بر روی سینه قرار دهد. (3) کیفیت تکتف: شافعیه: دست راست بر روی ساق دست چپ، زیر سینه چپ وبالای ناف قرار گیرد. (4)حنفیه: دست راست بر روی مچ دست چپ و در پایین ناف قرار گیرد. (5)حنابله: کف دست راست روی مچ و ساعد دست چپ ودر قسمت پایین ناف قرارگیرد.(6) ________________________________________ 1- المدونة الکبری، ج 1، ص 74. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 271، چاپ بیروت. 3- فتاوی المرأة، بن‌باز، ص 49. 4- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 271، چاپ بیروت. 5- همان. 6- المغنی، ابن قدامه حنبلی، ج 1، ص 514 515. ص: 148 سلفیه: قرار دادن دست راست بر پشت دست چپ در حال نماز، سنت است. این روش در حال قیام قبل از رکوع و نیز در قیام بعد از رکوع مراعات شود. (1) آیا زن و مرد در انجام تکتّف باهم فرق دارند؟ حنفیه، شافعیه: زن دو دست خود را روی سینه قرار می‌دهد و دست راست به صورت عادی روی دست چپ باشد و مچ دست چپ را نگیرد؛ زیرا این عمل برای پوشش زن بهتر است. (2) ________________________________________ 1- فتاوی بن‌باز، کتاب فتاوی المرأة، ص 44. 2- الفقه الإسلامی وأدلته، وهبة الزحیلی، ج 1، صص 688 687. ص: 149 آمین‌ شیعه امامیه: آمین گفتن درحال نماز، پس از حمد حرام است ونماز را باطل می‌کند؛ زیرا آمین کلام اجنبی از نماز است واضافه نمودن چیزی که در نماز نیست؛ بدعت می‌باشد وجایز نیست. در این حکم فرقی بین امام جماعت ومأموم وفرادا نمی‌باشد. (1) قال‌رسول‌الله (ص): «إن هذه الصلاة لایصلح فیها شیئ من کلام الناس، إنما هو التسبیح والتکبیر وقرائة القرآن». (2) قال الصادق (ع): «إذا کنت خلف إمام فقرأ الحمد ففرغ من قرائتها فقل أنت: ألحمدلله رب العالمین ولاتقل: آمین». (3)حنابله، شافعیه، حنفیه: گفتن آمین بعد از قرائت فاتحةالکتاب در تمام نمازها چه نماز واجب باشد و چه نوافل برای امام‌جماعت، مأموم ونمازگزار فرادا سنت است. (4) ________________________________________ 1- المعتبر، محقق حلّی ره، ج 2، ص 185. 2- صحیح مسلم، ج 2، ص 70. 3- وسائل الشیعة، ج 4، ص 67، حدیث 7362. 4- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 250، چاپ استانبول؛ ومغنی المحتاج، ج 1، ص 160. ص: 150 مالکیه: گفتن آمین برای امام جماعت سنت نیست. (1)سلفیه: گفتن «آمین» بعد از قرائت «و لا الضّالین» برای امام جماعت، مأموم و فردی که نماز را به‌طور فرادا می‌خواند، سنت است. (2) ________________________________________ 1- حاشیه دسوقی فقه مالکیه، ج 1، ص 248؛ الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 250، چاپ استانبول؛ المعتبر، محقق حلّی، ج 2، ص 185. 2- کتاب فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 6، ص 421. ص: 151 خارج نشدن از مسجد هنگام نماز حضور در نماز جماعت از سوی پیامبرخدا (ص) وائمه طاهرین تأکید شده است و درمحیطی که برادران اهل‌سنت زندگی می‌کنند، حضور در نماز جماعت آنان نیز ازسوی اهلبیت توصیه گردیده است. خارج شدن از مسجد در زمان اقامه نماز توسط اهل‌سنت و یا هنگام اذان، امری نادرست است و باعث می‌شود فردی که مراعات نکند مورد تهمت یا اهانت قرار گیرد. بنابراین به منظور حفظ وحدت و جلوگیری از اختلاف و درگیری بین مسلمانان، همواره از سوی ائمه طاهرین و فقهای شیعه امامیه تأکید بیشتری بر رعایت این امر مستحبی شده است تا مؤمنین در نمازجماعت اهل‌سنت حاضر شوند. اهل‌سنت به این مسأله اهمیت فراوانی می‌دهند، در روایتی از طریق اهل‌سنت چنین آمده است: «کسی بعد از اذان هرگز از مسجد خارج نشود مگر آنکه اراده برگشت داشته ص: 152 باشد. اگر کسی بعد از اذان از مسجد خارج شود، منافق است».(1) امام خمینی (ره) در این باره نوشته‌اند: «در وقتی که در مسجدالحرام یا مسجدالنبی نماز جماعت منعقد شد، مؤمنین نباید از آنجا خارج شوند و باید از جماعت تخلف نکنند و با سایر مسلمین به جماعت نماز بخوانند». (2) ________________________________________ 1- الموطّأ، مالک بن انس، ج 1، ص 162. 2- مناسک حج محشّی، ص 508، مسأله: 1313. ص: 153 نماز تحیت مسجد مستحب است هر فردی از افراد مسلمان، هنگامی که وارد مسجدی می‌شود، قبل از نشستن در مسجد، دو رکعت نماز تحیت مسجد بخواند. (1) رسول‌خدا (ص) درباره همین موضوع فرموده‌اند: «إذا دخل‌أحدکم المسجد فلایجلس‌حتّی یصلّی رکعتین». یعنی هرگاه هر یک از شما داخل مسجد شد، قبل از آنکه بنشیند، دو رکعت نماز بگزارد. (2) زائران محترم به این نکته مهم توجه داشته باشند که در بعضی از اماکن مانند مکه ومدینه که اهل‌سنت به انجام دادن نوافل اهتمام می‌ورزند، عمل نمودن به این عمل مستحبی ضرورت پیدا می‌کند؛ زیرا درصورت عدم توجه شیعیان به این گونه مسائل مهم استحبابی، مذهب شیعه امامیه مورد تهمت قرار می‌گیرد و بر علیه شیعیان تبلیغ می‌شود که پیروان این مذهب اهمیتی برای اماکن مقدس قائل نیستند. ________________________________________ 1- العروة الوثقی، ج 1، ص 600. 2- مبسوط، شیخ طوسی ره، ج 8، ص 90. ص: 154 مالکیه: این دو رکعت نماز تحیت واجب نیست، بلکه کار نیکویی است. (1) شافعیه، حنابله: هنگام ورود به مسجد، یکی از سنت‌ها خواندن دو رکعت نماز تحیت مسجد است.(2) حنفیه: نماز تحیت مسجد دورکعت است وچهاررکعت نماز تحیت افضل است وافزون‌تر از چهاررکعت به نیت نماز تحیت انجام نشود.(3) ________________________________________ 1- الموطأ، مالک بن أنس، ج 1، ص 162. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 352، چاپ بیروت. 3- همان. ص: 155 تأکید برحضورمؤمنین درنمازجماعت‌ یکی از زیباترین نماد وحدت و قدرت مسلمانان، نمازهای جماعت پر شکوه و پر جمعیت است. استعمارگران در طی سالهای متمادی تلاشهای شبانه روزی داشته‌اند تا این تجلّی قدرت و وحدت را از مسلمانان بگیرند و با ایجاد اختلافات قومی و طایفه‌ای و عقیدتی، سعی کرده‌اند به اهداف شوم و تفرقه افکنانه خود برسند. با پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری حضرت امام‌خمینی (ره) معظم له تأکید بلیغ در این راستا اعمال کردند. البته این تأکیدات امام امّت، مطلب جدیدی در اسلام نبوده است؛ بلکه حضرت امام به پیروی از اجداد طاهرینش، سنگ بنای تعاطف و مهربانی بین برادران اهل‌سنت و شیعیان را تحکیم بخشیدند. حضرت امام جعفرصادق (ع) در روایتی چنین فرمودند: «مَنْ صَلَّی مَعَهُمْ فِی‌الصَّفِ الأَوَّلِ کَان کَمَنْ صَلَّی خَلْفَ رَسُولِ‌اللّه (ص) فِی‌الصَّفِّ الأَوَّل» یعنی: کسی که در نماز جماعت ص: 156 آنان خصوصاً در صف اول نماز جماعت شرکت کند، همانند آن فردی است که پشت سر پیامبرخدا (ص) به نماز ایستاده است.(1) ونیز حضرت امام جعفرصادق (ع) درباره همزیستی مسالمت‌آمیز با برادران اهل‌سنت به اصحاب خود این چنین توصیه وتأکید فرمودند: «عودوا مرضاهم، واشهدوا جنائزهم، وصلّوا فی‌مساجدهم... یعنی: بیماران آنان اهل سنت را عیادت کنید، به تشییع جنازه آنان بروید، درمساجد آنان وهمراه آنان نمازجماعت بخوانید ...» (2) امام خمینی (قدس سره) در این‌باره فرموده‌اند: «در وقتی که در مسجدالحرام ویا مسجدالنبی نماز جماعت منعقد شد، مؤمنین نباید از آنجا خارج شوند و باید از جماعت تخلف نکنند و باسایر مسلمین به جماعت نماز بخوانند». (3) ________________________________________ 1- من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق ره، ج 1، ص 382. 2- الهدایه، شیخ صدوق ره، ص 55؛ سرائر، ابن ادریس، ج 3، ص 599. 3- مناسک محشی، ص 508، مسأله: 1313. ص: 157 در این‌خصوص نیز از مراجع عظام و مقام‌معظم‌رهبری مدّظلّه استفتائی شده‌است که توجه خوانندگان گرامی را به اصل استفتاء وپاسخ آنان جلب می‌کنم: سؤال شرکت شیعیان در نماز جماعت اهل‌سنت در مسجدالحرام ومسجدالنبی وسایر مساجد چه حکمی دارد؟ جواب امام‌خمینی (ره): درمساجد دیگر هم کافی است.(1) آیة الله گلپایگانی: اختصاص به مسجدین شریفین ندارد بلکه درتمام مساجد مستحب ومورد ترغیب ورجحان است. (2)آیةالله فاضل: نماز با آنان کفایت از نماز واجب می‌کند وشرکت در نمازجماعت اهل‌سنت اختصاص به مسجد الحرام ومسجد النبی ندارد. (3) آیات عظام: خوئی، سیستانی، تبریزی: بلی نماز مجزی است، درصورتی که قرائت حمد وسوره را برای خود آهسته قرائت کند؛ و اگر نمی‌شود آهسته قرائت کند، به حدیث نفس بخواند. (4) ________________________________________ 1- استفتاآت ویژه حج، ص 132. 2- همان. 3- همان. 4- مناسک محشّی، ص 509، مسأله: 1313. ص: 158 مقام معظم رهبری: نماز صحیح است واعاده ندارد؛ ولی باید شرائطی که آنها معتبر می‌دانند مراعات شود؛ مثلًا جلوتر از امام‌جماعت اقتدا نکنند.(1) ________________________________________ 1- استفتاآت ویژه حج، ص 41. ص: 159 اقتدا به شخص مخالف درفروع‌ مقصود از فروع، تفاوت درفروع فقهی‌هرمذهب است شیعه امامیه: اگرامام جماعت با مأموم در مسائل فرعی که متعلق به نماز است اختلاف داشته باشند، اگر چه از حیث اجتهاد یا تقلید خطا کرده باشند؛ این اقتدا صحیح است. (1)مالکیه: اگر سنّی مالکی به سنّی حنفی اقتدا کند وامام جماعت حنفی ارکان نماز به نظریه مذهب مالکی را نیاورد، مثلًا سلام آخر نماز را ندهد یا قیام بعد از رکوع را انجام ندهد، نماز سنی مالکی که مأموم است باطل می‌باشد. (2) حنفیه: اقتدا به امام جماعتی که مخالف با حنفیه در فروع احکام می‌باشد، ازخواندن نماز فرادا افضل است؛ البته به شرطی که کسی غیر آن فرد یافت نشود؛ اگر یافت شد، اقتدا به موافق افضل است. (3) ________________________________________ 1- تحریرالوسیله، امام خمینی ره، ج 1، ص 276. 2- حاشیه دسوقی، ج 1، ص 333. 3- حاشیه ابن عابدین، ج 1، ص 607. ص: 160 شافعیه: اگر شافعی‌مذهب به امام‌جماعت حنفی‌مذهب اقتدا کند و او یکی از مبطلات نماز نزد مذهب شافعی را انجام دهد، مثلًا عورت خود را لمس کند، اقتدای او صحیح نیست؛ زیرا امام جماعت با این کار وضویش باطل شده‌است. ولی اگر امام‌جماعت حنفی برآنچه که درفقه شافعی صحیح است مواظبت کند؛ اقتدای به او صحیح است. (1)حنابله: اقتدای به مخالفین در فروع، مانند اقتدا به پیروان ابوحنیفه، مالک، شافعی صحیح است ومکروه نمی‌باشد واحمدبن‌حنبل براین مطلب تصریح کرده‌است؛ زیرا اصحاب رسول‌خدا (ص) وتابعین همواره به یکدیگر اقتدا می‌کردند با اینکه درفروع فقهی با یکدیگر اختلاف نظریه داشتند. (2) سلفیه: سؤال: آیا جائزاست درمنطقه‌ای که مسلمانان شافعی‌مذهب زندگی می‌کنند امام‌جماعت حنفی مذهب براساس مذهب آنان نماز بخواند؟ مثلًا: بسمله قبل از فاتحةالکتاب را جهراً قرائت کند؟ بعد از قرائت حمد، توقف کند تا مأمومین بتوانند حمد را بخوانند؟ بسمله قبل از سوره را جهراً قرائت کند؟ ________________________________________ 1- مغنی المحتاج، ج 1، صص 237 238. 2- المغنی، ابن‌قدامه‌حنبلی، ج 2، ص 27. ص: 161 جواب: اختلاف در فروع اثری در صحت نماز مأمومین ندارد؛ اگرچه در مذهب با هم‌اختلاف داشته باشند. لذا برامام جماعت وغیراو از اهل‌علم لازم است، تا آنچه را از دلائل فقهی ارجح می‌دانند؛ برطبق آن عمل نمایند وفرقی نمی‌کند مأمومین با وی موافق باشند یااختلاف نظریه داشته باشند. (1) ________________________________________ 1- فتاوی اللجنة الدائمة، بن باز، ج 7، ص 366، فتوای شماره: 6321. ص: 162 سلفیه نمازجماعت را واجب می‌دانند زائرانی که برای اولین بار به عربستان مسافرت می‌کنند، نمازهای جماعت بزرگ و باشکوهی را در مسجدالنبی و مسجدالحرام مشاهده خواهند کرد. برای آگاهی آن دسته از افراد که تحت تأثیر جمعیت فراوان نمازگزار در این دو مسجد معروف قرار می‌گیرند، بایستی به نکاتی چند اشاره کرد؛ لطفاً توجه کنید: 1) وهابیون نماز جماعت را واجب می‌دانند نه مستحب. پس بر همه آنان واجب است تا برای ادای نماز به صورت جماعت، به سوی مساجد بشتابند و اگر به نماز جماعت نیایند گناه کرده‌اند و در زمره اهل معصیت شمرده خواهند شد. 2) در سایر مساجد وضعیت این چنین نیست. به‌طور قطع در اماکن زیارتی همیشه نمازها با شکوه‌تر از سایر مکانها برگزار می‌شود. به‌عنوان مثال نمازهای جماعت درحرم حضرت رضا (ع) و سایر اماکن مقدسه شاهد بر این مطلب است. 3) آیا نمازهای عیدفطر وجمعه و ... را مشاهده‌کرده‌اید؟ همانگونه که می‌دانید نمازهای جمعه ونماز عید فطر درایران ازلحاظ حضور باشکوه مردم مسلمان، مثال زدنی است؛ با اینکه شیعه امامیه نمازجماعت و نمازجمعه را مستحب ص: 163 می‌داند ولی در عین حال نمازها با جمعیتی انبوه، و به صورت باشکوه برگزار می‌شود. 4) به این خبر مهم توجه کنید، این خبر در یکی از کتابهای رسمی چاپ وزارت ارشاد عربستان سعودی آمده است و حاکی از بی‌رغبتی نسل جوان عربستان سعودی درخصوص شرکت در نماز جماعت می‌باشد. به متن این گزارش دقت فرمایید: «نمازصبح از کمبود نمازگزار شکایت دارد. نماز صبح از شرکت نکردن جوانان در مراسم فریضه صبح شاکی‌است.» این گزارش در ادامه به آمار و ارقامی رسمی که حاکی از بی‌توجهی جوانان به نماز است؛ اشاره می‌کند و می‌نویسد: «طبق آمار رسمی، 79% از جوانان و دانشجویان، نماز صبح را نمی‌خوانند؛ این ارقام وحشتناک است و ترس را در دلها می‌افکند. والله تعجب آور است، ساعت 15/ 7 صبح، جوانان و دانش‌آموزان، فوج فوج از خانه‌هایشان به سوی مدارس در حال حرکت هستند؛ ولی اینان نماز صبح را کجا بودند؟!». (1) ________________________________________ 1- قرةالعین، تألیف: محمدبنعبدالله الهبدان، ص 40، چاپ عربستان 1422 ه. ص:164 ص: 165 خوابیدن در مسجد شیعه امامیه: خوابیدن در مسجد مکروه است. (1)حنفیه: خوابیدن در مسجد مکروه است مگر برای شخص غریب و یامعتکف که خواب آنها در مسجد کراهت ندارد. (2) مالکیه: خوابیدن در مسجد برای کسی که مسکن ندارد مباح است؛ ولی فردی که محل سکونت دارد، خوابیدن وی در مسجد جایز نیست؛ مگر آنکه برای عبادت به مسجد رفته باشد. (3) حنابله: خوابیدن در مسجد جایز است، به شرطی که جلوی نمازگزاران نخوابد؛ اگر در مقابل نمازگزاران خوابید، لازم است اورا بیدار کنند؛ زیرا نماز خواندن به طرف فرد خواب مکروه است. (4)شافعیه: خوابیدن در مسجد جایز میباشد. (5) ________________________________________ 1- توضیح المسائل، مسأله: 913. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 285، چاپ استانبول. 3- همان؛ ونیلالأوطار، شوکانی، ج 2، ص 171. 4- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 285، چاپ استانبول. 5- همان. ص: 166 سلفیه: خوابیدن در مساجد حرام نمیباشد. (1) . ________________________________________ 1- کتاب فتاوی اللجنة الدائمة للبحوثالعلمیة والإفتاء، ج 6، ص 278، فتوای شماره: 10768. ص: 167 خوردن وآشامیدن در مسجد شیعه امامیه: خوردن وآشامیدن در مسجد جائز است ونیز برای معتکف اشکالی ندارد؛ لیکن سزاوار است سفره‌ای پهن شود تا نظافت مسجد مراعات شود. (1)شافعیه: مادامی که مسجد آلوده نشود، خوردن درمسجد مباح است. (2) مالکیه: خوردن وآشامیدن در مسجد جائز است، اما خوردن آنچه که بوی بد دارد در مسجد حرام است.(3) حنابله: خوردن در مسجد مباح است، به شرطی که مسجد آلوده نشود.(4) حنفیه: خوردن درمسجد کراهت دارد؛ ولی خوردن آنچه که بوی بد دارد، مثل سیر و پیاز؛ در مسجد، حرام است وباید فردی که سیر وپیاز خورده، از داخل شدنش به مسجد جلوگیری کرد. (5) ________________________________________ 1- تحریر الوسیله، ج 1، ص 309؛ تذکره، علّامه حلّی، ج 1، ص 276 287، چاپ قدیم. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 286285؛ چاپ استانبول. 3- همان. 4- همان. 5- همان. ص:168 ص: 169 حکم نماز در داخل‌کعبه‌معظّمه‌ خواندن نماز در داخل کعبه، از جمله مسائلی است که پیروان مذاهب اسلامی درباره آن بحث کرده‌اند. در ذیل، توجه خوانندگان گرامی را به موارد اختلافی جلب میکنم: شیعه امامیه: خواندن نمازهای فریضه در داخل کعبه مکروه است؛ ولی نماز مستحبی به طرف هریک از دیوارهای داخلی کعبه جائز می‌باشد. (1) درهمین خصوص از حضرت امام صادق (ع) در روایتی صحیح نقل شده است که فرمودند: «لاتصلّ المکتوبة فی‌جوف الکعبة». (2) مالکیه: خواندن نمازهای فریضه در داخل کعبه کراهت شدیده دارد؛ ولی نماز صحیح است واعاده آن در وقت مستحب می‌باشد. ________________________________________ 1- العروةالوثقی، ج 2، ص 388، حاشیه حضرت امام خمینی ره؛ و شرائع الاسلام، ج 1، ص 51. 2- وسائل الشیعه، باب 17 از ابواب قبله، حدیث 3. ص: 170 خواندن نماز نافله‌ای که مستحب مؤکد باشد، در داخل کعبه مکروه است؛ ولی خواندن نافله عادی داخل کعبه مستحب می‌باشد. (1)شافعیه، حنفیه: خواندن نمازهای واجب و نیز نمازهای مستحب در داخل کعبه جایز است.(2) حنابله: خواندن نمازهای مستحبی در داخل کعبه جایز است ولی خواندن نمازهای واجب جایز نیست. (3) ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 223، چاپ بیروت؛ المدونة الکبری، ج 1، ص 91. 2- أمّ، شافعی، ج 1، ص 119؛ حاشیه ابن عابدین، ج 2، ص 275. 3- المغنی، ابن‌قدامه‌حنبلی، ج 1، ص 721؛ الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 223، چاپ بیروت. ص: 171 حکم نمازمیّت در مسجدالحرام و سایرمساجد شیعه‌امامیه: خواندن نماز میت در همه مساجد مکروه است مگردر مسجدالحرام، که نمازمیت در آن مکروه نیست. (1) حنفیه، مالکیه: خواندن نمازمیت درهمه مساجد کراهت دارد. (2)شافعیه: خواندن نمازمیت در همه مساجد مستحب است. (3) حنابله: خواندن نمازمیت در همه مساجد مباح است. (4) سلفیه: خواندن نمازمیت درمسجد ومصلی، برای مردان وزنان، مشروع است. (5)

________________________________________ 1- تحریرالوسیله، امام خمینی ره، ج 1، ص 87؛ توضیح المسائل، مسأله 612. 2- حاشیه‌ابن‌عابدین، ج 2 ص 243؛ الموطأ، ج 1، ص 230229؛ مواهب‌الجلیل 1: 54. 3- أمّ، شافعی، ج 1، ص 318؛ الفقه علی المذاهب الأربعة، ج 1، ص 539، چاپ بیروت. 4- المغنی، ابن قدامه حنبلی، ج 2، ص 375؛ بدایة المجتهد، ج 1، ص 194. 5- الدروس المهمة، بن‌باز، ص 16. ص: 172 حکم خواندن نماز درجلوی قبرمطهّر پیامبرخدا (ص) وامامان‌ شیعه امامیه: یکی از اماکنی که لازم است انسان مسلمان ادب واحترام را رعایت کند، آن است که جلوتر از قبرپیامبر (ص) وامام (ع) نماز نخواند وچنانچه نماز خواندن، بیاحترامی به صاحب قبر باشد، حرام است؛ ولی نماز باطل نیست. (1)در خصوص این مسأله در کتب فقهی اهل سنت مطلبی یافت نشد؛ لیکن از نماز خواندن آنان در جلوی قبر مطهر رسول‌خدا (ص) چنین برداشت می‌شود که این عمل را جایز می‌دانند ومنعی در این باره قائل نیستند. ________________________________________ 1- توضیح المسائل، مسأله 884. ص: 173 حکم خواندن نماز درقبرستان‌ شیعه امامیه: یکی از مکانهایی که خواندن نماز درآن کراهت دارد، مقابر است.(1) لازم به یادآوری است که نمازگزاردن در حرم انبیاء الهی وحرم ائمه معصومین ونیز مراقد علماء مکروه نیست.(2) البته خواندن نماز درقسمت بالای‌سر حرم انبیاء الهی وائمه معصومین و زیارت قبور آن انوار مقدس، از مستحبات مؤکده شمرده شده‌است. (3) حنفیه: نمازگزاردن درمقبره‌ها مکروه است؛ ولی‌نماز نزد قبور انبیاء کراهت ندارد. (4)شافعیه: نمازگزاردن در مقبره‌هایی که نبش نشده‌اند مکروه است، مگر در مقابر شهدا وانبیاء که کراهت ندارد؛ به شرطی که نمازگزار قصد تعظیم آن قبور را نداشته باشد و چنانچه قصد تعظیم به قبور باشد؛ حرام است. (5) ). ________________________________________ 1- العروة الوثقی، ج 2، ص 400. 2- همان، ص 446. 3- مستندالشیعه، ج 13، ص 327؛ جامع‌الشرایع، ص 124؛ وجامع‌المدارک، ج 2، صص 554 555. 4- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 279 280. 5- همان. ص: 174 مالکیه: نماز درمقبره جایز است، به شرطی که نجاست نباشد. (1)حنابله: نمازگزاردن در مقبره باطل است؛ ولی نماز درجایی که یک یا دو قبر باشد صحیح است؛ به شرطی که قبر را قبله خود قرار ندهد؛ که در این صورت کراهت دارد. (2)سلفیه: خواندن نماز در قبرستان جایز نیست وحرام است ودر صورت انجام چنین کاری، نماز صحیح نمی‌باشد. (3) زائران گرامی به این نکته بسیار مهم توجه ودقت بیشتر داشته باشند؛ چون سلفی‌ها نماز در کنار قبرستان (حرم) بقیع را حرام می‌دانند واحیاناً آن‌را به عنوان پرستش ائمه می‌انگارند وبرخورد نامناسب بافرد نمازگزار می‌کنند؛ بنابراین از خواندن نماز درحرم بقیع وبیرون آن، خودداری نمایند وبرای خواندن نماز زیارت ائمه بقیع، به مسجدالنبی مشرف شوند. ________________________________________ 1- همان. 2- همان. 3- فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 6، ص 257 258. ص:175 آیاخواندن نماز درقبرستان حرام‌است؟ شیعه‌امامیه: نماز خواندن در قبرستان مکروه است؛ مگر حرم‌های انبیاء وائمه معصومین که نه تنها مکروه نیست بلکه زیارت قبور آنان وخواندن نماز در قسمت بالای سر، از مستحبات مؤکّده شمرده شده‌است. (1)لیکن توجه به این نکته ضروری است؛ که در فضاهایی چون مدینه منوره ومکه مکرمه که سلفیه پیروان محمد بن عبدالوهاب که به آنها وهابیون می‌گویند درآنجا حاکم هستند وخواندن نماز در کنار بقیع را باطل دانسته واحیاناً آن را به عنوان پرستش ائمه، شرک می‌انگارند ودرصورت نماز خواندن شیعیان وسایر مسلمانان درجوار بقیع، به آنان اهانت می‌کنند؛ بنا براین لازم است با مراعات نمودن این‌گونه مسائل، از بروز درگیری جلوگیری شود؛ تا تضییقات وسوء برداشتها باعث نگردد درهای حرم مطهّربقیع، در مدینه منوره ودرهای قبرستان ابوطالب، در مکه مکرمه به روی زائران بسته شود. باید تمامی زائران گرامی کوشش نمایند تا سایرین از فیض زیارت محروم نگردند. حنابله: نماز خواندن در قبرستان حرام است. (2)حنفیه: نمازخواندن در قبرستان کراهت دارد. (3) مالکیه: نماز خواندن در قبرستان جائز است وکراهتی ندارد. (4) ________________________________________ 1- مستندالشیعه، ج 13، ص 327؛ العروةالوثقی، ج 2، ص 400؛ وجامع‌المدارک، ج 2، صص 554 555. 2- المغنی، ابنقدامهحنبلی، ج 1، ص 716؛ نیل‌الأوطار، شوکانی، ج 2، ص 136. 3- حاشیه ابنعابدین، ج 1، ص 704؛ نیلالأوطار، شوکانی، ج 2، ص 137. 4- همان؛ المدونة الکبری، ج 1، ص 90. ص176 ص: 177 شافعیه: اگر قبر نبش شده باشد، جائز نیست؛ ولی اگر نبش قبر صورت نگرفته باشد، خواندن نماز در آنجا جائز است. (1) سلفیه: نماز خواندن در قبرستان بدعت است وحرام می‌باشد واز وسائل شرک به حساب می‌آید. (2) ________________________________________ 1- أمّ، شافعی، ج 1، ص 317؛ فتح‌العزیز، ج 1، ص 276؛ ونیل الأوطار، شوکانی، ج 2، ص 137. 2- فتاوای بن باز، فتاوی المرأة، ص 8. ص: 178 نحوه خواندن دعا در مسجدالنبی (ص) وحرم بقیع‌ زائران گرامی قبر مطهّر رسول‌خدا (ص) وائمه بقیع به این نکته توجه داشته باشند، هرگاه تصمیم داشتند در فضای روضه مقدسه، مسجدالنبی ونیز در حرم مطهّر بقیع، دست به دعا بردارند، حتماً رو به قبله دعا کنند و به طرف قبور مطهّر دست به دعا بر ندارند؛ زیرا گروه سلفیه برخلاف نص آیه شریفه قرآن، اعتقادی به ابتغاء وسیله ندارند. قال‌الله تعالی: یَا أیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوااللّهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسیلَة وَ جاهِدُوا فی سَبیلِهِ لَعلَّکُم تُفْلِحُونَ (1) آنان احترام به پیامبرخدا (ص) را شخصیت پرستی و قبر پرستی و در نهایت بت پرستی می‌دانندوروح پاک ومبارک رسول‌خدا (ص) وائمه‌اهل‌البیت را مرده وناشنوا می‌شمرند ودست توسل به سوی آنان را یک نوع عبادت غیر خدا تصور می‌کنند؛ درحالی که همه می‌دانیم بین توسل وعبادت، فرق آشکاری است. ________________________________________ 1- سوره مائده، آیه 35. ص: 179 سلفیه با استناد به روایتی که فقط در چارچوب اعتقاد و ایدئولوژی خودشان قابل طرح است، ولی سایر مذاهب اسلامی آن را قبول ندارند؛ به مطالبی فتوا داده‌اند که هیچیک از علما ومسلمانان تأیید نمی‌کنندو اگر فردی برخلاف باور آنان کاری انجام دهد؛ بی‌درنگ وی را متّهم به شرک وکفر می‌کنند. حج و عمره در آینه فقه مقارن، ص:180 ص: 181 حج و عمره‌ ص:182 ص: 183 عمره‌ شیعه امامیه: عمره مفرده از مستحبات است؛ ولی درباره انجام عمره مفرده رجبیه، تأکید فراوان شده است وثواب افزون‌تر دارد؛ بطوری که در روایت آمده است: ثواب عمره رجبیه همسان حج مستحبی در فضیلت می‌باشد. (1) مالکیه: عمره از سنت‌های مؤکده است. یعنی سنت است که عمره یک‌بار در طول عمر انجام شود. (2) حنفیه: سنت است که عمره یک‌بار در طول عمر انجام شود؛ عمره سنت مؤکد است. (3) حنابله، شافعیه: عمره، یک‌بار در عمر واجب است.(4) سلفیه: عمره در طول عمر یک‌بار واجب است، گرچه آن را همراه حج انجام دهد. اگر آن را در ماه‌های حج انجام دهد، عمره تمتع می‌شود. لیکن اگر عمره را همراه با حج انجام دهد، حج او، حج قِران می‌شود. (5)

________________________________________ 1- جواهر الکلام، ج 18، صص 12461. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 684؛ و کتاب الحج، فضایل‌وأحکام، علوی‌مالکی، ص 178. 3- همان. 4- همان. 5- فتاوی الدائمة، بن‌باز، ج 11، ص 316، فتواها یشماره: 8872 و 4517. ص: 184 اعمال عمره شیعه امامیه: عمره مفرده دارای هفت عمل است: احرام، طواف، نمازطواف، سعی بین صفا ومروه، تقصیر، طواف نساء، نماز طواف نساء. (1) فرد عمره گزار با تقصیر از احرام خارج می‌شود، لیکن هنوز مباشرت باهمسرش بر اوحرام است و با انجام طواف نساء ونمازطواف نساء، این حرمت نیز پایان می‌پذیرد. مذاهب اهل‌سنت: اعمال عمره بدین شرح است: احرام، طواف، سعی، حلق یا تقصیر. (2)لازم است بدانیم، اکثر مذاهب اهل‌سنت نمازطواف را از سنن می‌دانند وآن را درمجموعه مستحبات وسنن ذکر کرده‌اند. (3) ________________________________________ 1- مناسک حج محشی، مسأله: 175، چاپ‌تابستان 1382. 2- حاشیه‌ابن‌عابدین، ج 2، ص 520؛ الشرح‌الکبیر، ابن‌قدامهحنبلی، ج 3، ص 498؛ المبسوطسرخسی، ج 4، ص 29؛ مواهب الجلیل، ج 4، ص 118. 3- المجموع، نووی، ج 8، ص 14؛ أمّ، شافعی، ج 1، ص 118. ص: 185 ارکان عمره‌ رکن در ابواب فقهی حج وعمره، به عملی گفته می‌شود که اگر حاجی به طورعمد آن را ترک کند، حج ویاعمره او باطل می شود؛ چه عالم به حکم باشد ویا نباشد.(1) شیعه امامیه: احرام، طواف، سعی بین صفاومروه. (2) مالکیه، حنابله: احرام، طواف، سعی بین صفاومروه. (3) شافعیه: احرام، طواف، سعی بین صفاومروه، ازاله مو، ترتیب بین این ارکان. (4) حنفیه: عمره فقط یک رکن دارد وآن اکثر شوطهای طواف است چهاردور؛ اما احرام، شرط عمره است ولی سعی بین صفا ومروه از واجبات عمره است؛ نه رکن. (5) ________________________________________ 1- تحریرالوسیله، حضرت امام‌خمینی ره، ج 1، ص 440. 2- مبسوط، شیخ طوسی ره، ج 1، ص 307؛ مناسکحج محشّی، مسأله: 842. 3- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 684. 4- همان. 5- همان. ص:186 ص: 187 شرایط وجوب حج‌ شیعه امامیه: 1 اسلام 2 عقل 3 حرّیت 4 بلوغ 5 استطاعت مالی وبدنی.(1) مذاهب اهل‌سنت: درباره شرائط وجوب حج ونیز مفهوم استطاعت، مذاهب اهل‌سنت اختلاف دارند. برخی‌ازآنها اسلام را شرط صحیح بودن حج می‌دانند نه وجوب آن. (2) امّا درمورد سه شرط دیگر: بلوغ، عقل وحرّیت (حرّیت یعنی آزاد باشد، غلام و برده نباشد) تمام مذاهب اهل‌سنت اتفاق نظریه دارند. (3) ________________________________________ 1- اللمعة الدمشقیة، ج 1، کتاب الحج. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 644، چاپ‌بیروت. 3- همان، ص 645. ص: 188 همانطور که اشاره شد شرط استطاعت نیز از موارد اختلافی است. برخی ازمذاهب استطاعت عقلی را کافی می‌دانند؛ یعنی اگر بتواند با زحمت، مقدار اندکی ثروت بدست بیاورد که یک حج کم هزینه و پرزحمت انجام دهد؛ اومستطیع می‌شود. (1) ________________________________________ 1- همان؛ کتاب الحج، علوی مالکی، ص 63. ص: 189 ماه‌های حج‌ ماه‌های حج ویژگی‌هایی دارد. به عنوان مثال یکی از ویژگی‌های ماه‌های حج، جایز بودن انجام اعمال مقدماتی‌حج از قبیل انجام دادن عمره‌تمتع در آن است؛ بنابراین حاجی می‌تواند در روزهای نخستین ماه شوال، اعمال عمره تمتع را انجام دهد ودر مکه بماند تا در ماه ذی‌الحجه، اعمال ویژه حج‌تمتع را بیاورد. شیعهامامیه: ماه‌های حج عبارت است از: شوال، ذوالقعده وذوالحجه. (1)مالکیه: شوال، ذوالقعده، ذوالحجه. شافعیه: شوال، ذوالقعده، 10 شب از ماه ذی‌الحجه. حنابله، حنفیه: شوال، ذوالقعده، 10 روز اول از ماه ذی‌الحجه. (2) ________________________________________ 1- تحریرالوسیله، امامخمینی ره، ج 1، ص 406؛ المعتمد، ج 2، ص 242؛ مجله میقات الحج، شماره 22، سال 11. 2- کتاب الحج، فضایل و احکام، سید محمد بنعلو یمالکی، ص 52. ص: 190 ارکان حج‌ رکن در ابواب فقهی حج، به عملی گفته می‌شود که اگر حاجی به طورعمد آن را ترک کند، حج ویا عمره او باطل می‌شود؛ چه عالم به حکم باشد ویا نباشد. مثلًا در وقوف به عرفات آنچه رکن است، باید مقداری در سرزمین عرفات بماند، هرچند خیلی کم باشد؛ پس اگر هیچ به عرفات نرود رکن را ترک کرده‌است. (1) شیعه امامیه: حج از ارکان دین مبین اسلام است؛(2) واما ارکان حج عبارت است از: 1. احرام 2. وقوف به عرفات 3. وقوف به مشعرالحرام 4. طواف حج (زیارت) 5. سعی بین صفا ومروه. (3)مالکیه، حنابله: ارکان حج عبارت است از افعالی که کفاره قربانی، جبران آن را نمی‌کند و آن چهار چیز است: 1. نیت احرام 2. وقوف به عرفات 3. طواف افاضه (حج) 4. سعی بین صفا و

________________________________________ 1- همان؛ الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1 ص 650. 2- العروة الوثقی، ج 4، ص 342. 3- مبسوط، شیخ‌طوسی ره، ج 1، ص 307؛ مراسم، سلار ره، ص 105؛ مناسک‌حج‌محشّی، مسأله 256961962982. ص: 191 مروه. اگر حاجی یکی از این ارکان را انجام ندهد، حج او باطل می‌شود. (1) شافعیه: علاوه بر موارد فوق، حلق و ترتیب در انجام ارکان نیز از ارکان حج به حساب می‌آید.(2) حنفیه: حج فقط دو رکن دارد: 1. وقوف به عرفات 2. طواف زیارت (حج). احرام از شروط صحت حج است نه رکن. و ترک نمودن سعی، با انجام قربانی جبران می‌شود؛ پس سعی از واجبات است، ولی رکن نیست. (3) .

________________________________________ 1- کتاب‌الحج، فضایل‌واحکام، محمدبن‌علوی‌مالکی، ص 52. الفقه‌علی‌المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1 ص 650. 2- کتابالحج، فضایلواحکام، محمدبنعلویمالکی، ص 63. 3- همان؛ الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1 ص 650. ص: 192 انواع حج‌ در فقه شیعه امامیه حج بر سه قسم است: 1 تمتع 2 قران 3 افراد حج تمتع، وظیفه کسانی است که شانزده فرسخ از مکه مکرمه دور باشند. حجقِران وحجافراد وظیفه کسانیاست که اهلمکه باشند ویا فاصله محل زندگی آنان تا مکه کمتر از شانزده فرسخ باشد. در حج قِران، ذبیحه همراه حاجی است. و در حج افراد، حاجی در کشتن ذبیحه مخیّر است و بر او واجب نیست. فردی که حج افراد ویا حج قِران انجام داده است، پس از انجام حج، یک عمره مفرده نیز باید انجام دهد. (1)

________________________________________ 1- المهذب، القاضی‌بن‌البراج ره، ج 1، ص 210؛ أحکام الحج، الفاضل اللنکرانی، ص 73. ص: 193 حج تمتع دارای دو قسمت است: 1. عمره تمتع 2. حج تمتع حاجی در انجام این گونه حج، دوبار محرم می‌شود. در مرحله اول با انجام اعمال عمره تمتع که عبارت است از: احرام، طواف، نماز طواف، سعی، تقصیر از احرام خارج می‌شود. و در مرحله دوم در روز هشتم یاشب نهم ذیحجةالحرام در شهر مکه مکرمه محرم می‌شود وبا انجام وقوف درصحرای عرفات، از ظهر روز نهم تامغرب، ونیز بیتوته در شب دهم و سپس وقوف در صحرای مشعرالحرام (مزدلفه)، از طلوع فجر تا طلوع آفتاب روز دهم ذیحجةالحرام، به سوی منا حرکت می‌کند. ودر روز عید قربان با انجام رمی جمره عقبه و قربانی و حلق یا تقصیر از احرام خارج می‌گردد و اعمال مکه را بالباس دوخته به پایان می‌رساند. اعمال مکه عبارت است از: طواف زیارت (طواف حج تمتع)، نماز طواف زیارت، سعی، طواف نساء، نماز طواف نساء. شیعه امامیه: تمام شیعیان جهان که می‌خواهند حَجةالإسلام انجام بدهند، بایستی حج تمتع انجام دهند. فقط اهالی مکه و اطراف آن نمی‌توانند حج تمتع انجام دهند ووظیفه آنان منحصر به انجام حج قِران و یا حج‌افراد می‌باشد. اگر حج و عمره در آینه فقه مقارن، ص: 194 کسی که محل زندگی او از مکه دور است در حال اختیار، حج‌افراد یا قران انجام دهد، این حج‌گزاری اورا بری‌ء الذّمه نمی‌کند و کماکان انجام حجةالإسلام به عهده او باقی است و مشغول الذّمه می‌باشد.(1) مذاهب اهل‌سنت: افرادی که از اهالی مکه مکرمه واطراف آن نیستند مثل اهل‌سنت مقیم ایران می‌توانند در حال اختیار هم حج قران، حج افراد ویا حج‌تمتع انجام دهند و با انجام یکی از این انواع حج، حجةالإسلام از عهده آنان ساقط می‌گردد. ________________________________________ 1- مناسک حج محشّی، ص 99، چاپ تابستان 1382. ص: 195 اهل‌سنت و انواع حج: مذاهب اهل‌سنت انجام دادن انواع حج را این‌گونه تشریح کرده‌اند: 1. حج‌تمتع: فرد حج‌گزار از میقات محرم می‌شود به احرام عمره تمتع وپس از انجام عمره، از احرام خارج می‌شود و درحال مُحِل بودن هست تا روز ترویه (1)الفقه الاسلامی و أدلته، وهبة الزحیلی، ج 3، ص 221220؛ الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری حج إفراد چند فرق عمده باحج تمتع دارد: 1. حاجی درآخر اعمال حج افراد باید عمره مفرده‌ای بیاورد. 2. حج تمتع عمره مفرده ندارد وعمره تمتع آن هم باید در مرحله اول انجام شود. 3. قربانی در حج افراد واجب نیست. 2. حج‌قِران: فردی که تصمیم دارد حج قران انجام دهد، درمیقات باید به عمره و حج توأم باهم محرم شود؛ یعنی پس از محرم شدن اعمال عمره را انجام می‌دهد و درلباس احرام ________________________________________ 1- . درزمان قدیم از شهر مکه برای مشاعر مقدسه آب بر می‌داشتند چون در سرزمین عرفات و مزدلفه ومنا آبی وجود نداشت. کار آب برداشتن در روز هشتم ذی‌الحجه انجام می‌شد. لذا ای (هشتم ذی الحجه) که احرام حج می‌بندد واعمال حج را انجام می‌دهد وقربانی بر او واجب است. ص: 196 همچنان تا هشتم ذی‌الحجه باقی می‌ماند، سپس به منا وعرفات رفته وپس اتمام اعمال حج در عیدقربان، از احرام خارج می‌شود. عکس آن هم صحیح است؛ به این معنا که برای حج محرم شود، سپس عمره را در آن داخل کند. لیکن حنفیه این گونه نیت احرام را مکروه می‌دانند. (1) قربانی در حج قِران واجب است.(2) 3. حج إفراد: حاجی تصمیم به انجام حج تنها بدون عمره می‌گیرد واحرام حج‌إفراد می‌بندد، پس از انجام طواف قدوم و نیز سعی بین صفا ومروه درمکه مکرمه در حال احرام باقی می‌ماند، سپس در صبح روز هشتم ذی‌الحجه بسوی منا حرکت می‌کند آنگاه شب نهم را در منا بیتوته می‌نماید و در آنجا پنج نماز می‌گزارد (ظهر، عصر، مغرب، عشا و صبح). در صبح روز نهم، به سوی عرفات حرکت می‌کند و نماز ظهر و عصر را بدون فاصله انداختن بین دو نماز در «مسجد نَمِرَه» و بصورت قصر (دورکعتی) می‌خواند وبا انجام دادن اعمال حج، عمره مفرده‌ای در پایان می‌آورد. طبق رأی اهل‌سنت، ________________________________________ 1- همان. 2- همان. ص: 197 قربانی برای کسی که حج افراد انجام داده است واجب نیست. (1) سلفیه: کسی که حج افراد انجام دهد، قربانی به‌عهده او نیست.(2) اگر عمره را در ماه‌های حج انجام دهد، عمره تمتع می‌شود. لیکن اگر با یک احرام عمره را همراه با حج انجام دهد، حج او حج قِران می‌شود.(3) شایان ذکر است، گرچه از خلیفه دوم چنین نقل شده: «متعتان کانتا علی عهد رسول‌الله (ص) وأنا أنهی عنهما وأعاقب علیهما، متعة النساء ومتعة الحج». (4) او حج تمتع را تحریم کرد اما فقهای اهل‌سنت در قرون بعدی تحریم را لغو کردند وآن را مختص شرائط خاص قرن اول هجری دانستند؛ زیرا درآن زمان مسلمانان با انجام اعمال عمره در حج‌تمتع، در ماه ذی‌الحجه، دیگربار برای عمره‌گزاردن در ماه‌های باقیمانده سال، به مکه‌مکرمه نمی‌آمدند واین موجب می‌شد تا مسجدالحرام خلوت شود؛ اما اکنون که حج‌تمتع باعث نمی‌شود تا مسجدالحرام خلوت شود؛ لذا انجام حج‌تمتع حرام نمی‌باشد. ________________________________________ 1- الفقه الإسلامی و أدلته، وهبة الزحیلی، ج 3، ص 217؛ الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 698؛ حاشیه ابن عابدین، ج 2، ص 592. 2- فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 11، ص 389 3- همان، ج 11، ص 316، فتواهای شماره 8872 و 4517. 4- المحلّی، ابن‌حزم، ج 7، ص 107. ص:198 ص: 199 نظریات مذاهب اسلامی درباره حج‌گزاری اهالی‌مکه‌ شافعیه: انجام یکی از سه نوع حج إفراد، تمتع و قران برای آنان صحیح است. (1) حنفیه: باید حج إفراد انجام دهند و حج تمتع وحج قران برای آنها مکروه است؛ اگرحاجی مخالفت کرد وتمتع یا قران انجام داد، کفاره ذبح قربانی بر او واجب است. (2)فتوای‌دیگرحنفیه: انجام حج‌قران وحج تمتع برای حاجیان اهل‌حرم صحیح نیست. (3) حنابله: حج إفراد انجام دهند وتمتع مکروه‌است ولی هرسه نوع حج؛ صحیح است. (4) ________________________________________ 1- مغنی المحتاج، ج 1، ص 516. 2- حاشیه‌ابن‌عابدین، ج 2، ص 595؛ البحرالرائق، ج 2، ص 642؛ فتح‌العزیز، ج 7، ص 164. 3- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 706. 4- المغنی، ابن قدامه حنبلی، ج 3، ص 503. ص: 200 مالکیه: حج إفراد انجام دهند و تمتع وقران برای اهل مکه نیست؛ لیکن اگر انجام دهند صحیح است. قربانی و روزه برای کسی است که از اهل مکه نباشد. (1) شیعه امامیه: وظیفه اهل مکه و اطراف آن فقط حج قران یا حج إفراد است. (2) ________________________________________ 1- المدونة الکبری، ج 1، ص 375؛ فتح العزیز، ج 7، ص 164. 2- مناسکحجمحشّی، ص 99، چاپ تابستان 1382. ص: 201 کدام افضل است؟ حج‌تمتع، حج‌قران، حج إفراد شیعه‌امامیه: حج تمتع افضل از حج قران و حج إفراد است.(1) اکنون لازم است توضیح کوتاهی مطرح شود؛ با اینکه حج إفراد وحج قران وظیفه اهل مکه است وحج تمتع، وظیفه افراد دور از آنجا است؛ لیکن مرحوم محقق‌حلی (ره) در کتاب شرائع چنین آورده‌است: اگر فردی مأمور شده است تاحج إفراد ویاحج قران استحبابی انجام دهد، لیکن او حج تمتع مستحبی انجام داد، این‌کار جائزاست؛ زیرا عدول به افضل کرده‌است. (2) حنفیه: حج قران از حج تمتع وحج إفراد افضل است وحج تمتع ازحج إفراد افضل است. (3) حنابله: حج تمتع افضل از حج قران و حج إفراد است وحج‌إفراد افضل ازحج‌قران است. (4) ________________________________________ 1- جواهر الکلام، ج 18، ص 61. 2- شرائع الاسلام، ج 1، ص 170. 3- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 693، چاپ استانبول. 4- همان، ص 692؛ نیل الأوطار، شوکانی، ج 5، ص 41. ص: 202 شافعیه: حج إفراد از حج تمتع وحج قران افضل‌است، سپس حج تمتع از حج قران افضل می‌باشد. (1) مالکیه: حج إفراد افضل از تمتع و قران است و حج قران ازحج تمتع افضل است.(2) بیان این نکته لازم است که در حج قران و إفراد فقط حاجی اعمال حج را انجام می‌دهد وپس از انجام اعمال‌حج، عمره‌مفرده‌ای را به جا می‌آورد. لیکن به نظریه اهل‌سنت حج قِران یعنی حجی که فرد در یک احرام عمره وحج را توأم وباهم انجام می‌دهد. بدین معنا که حاجی پس ازمحرم شدن، اعمال عمره را انجام می‌دهد ودرحال احرامش باقی می‌ماند تا روز عید قربان فرا برسد. و با انجام حلق یاتقصیر، از احرام که طولانی هم شده‌است بیرون می‌آید. همچنین به نظریه اهل‌سنت اگر حاجی به عمره محرم شد، می‌تواند با نیت حج قران، حج را با همان احرام اولی (احرام عمره) انجام دهد. (3) ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 688، چاپ استانبول. 2- همان، ص 690. 3- همان؛ الخلاف، شیخ طوسی، ج 1، ص 80. ص:203 ص: 204 اعمال عمره تمتّع‌ شیعه امامیه: عمره تمتّع دارای پنج بخش‌است: 1 احرام 2 طواف 3 نمازطواف 4 سعی 5 تقصیر در عمره تمتع، حلق جایز نیست. تمامی مذاهب اهل‌سنت: عمره دارای 4 بخش است: 1 احرام 2 طواف 3 سعی 4 حلق یا تقصیر.(1) برای مردان حلق افضل است. ________________________________________ 1- الفقه الاسلامی وأدلته، وهبة الزحیلی، ج 3، ص 79. ص: 205 لازم به ذکر است که اکثر مذاهب اهل‌سنت نمازطواف را از سنن می‌دانند وآن را در مجموعه مستحبات وسنن ذکر کرده‌اند. (1)در بخش نماز طواف به نظریات آنان خواهیم پرداخت. تمامی مذاهب اهل‌سنت: آنچه در حج واجب است در عمره هم واجب است؛ لیکن در اموری با هم مخالفند: 1 عمره وقت خاص ندارد. 2 عمره فوت نمی‌شود. 3 عمره وقوف در عرفات ندارد. 4 عمره وقوف در مزدلفه ندارد. 5 عمره رمی جمرات ندارد. (2) مالکیه: انجام دوعمره در یک سال کراهت دارد، مگر کسی که داخل مکه باشد. (3)سلفیه: اگر عمره در ماه‌های حج انجام شود، عمره تمتع می‌شود. لیکن اگر عمره را همراه با حج انجام دهد، حج او حج قِران می‌شود.(4) ________________________________________ 1- المجموع، نووی، ج 8، ص 14؛ أمّ، شافعی، ج 1، ص 118. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 698، چاپ بیروت. 3- همان، ج 1، ص 697، چاپ بیروت. 4- فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 11، ص 316، فتواهای شماره: 8872 و 4517. ص:206 ص: 207 احرام قبل‌از میقات‌ شیعه‌امامیه: مُحرم شدن قبل از میقات جایز نیست. اگر کسی قبل از رسیدن به مواقیت معروفه‌(1) محرم شود، احرام او صحیح نیست؛ مگر آنکه قبل ازمیقات با نذر محرم شود. پس احرام قبل از میقات، فقط بانذر صحیح است.(2) حنفیه: افضل آن است که حاجی قبل از میقات (خصوصاً از وطن) محرم شود. (3) ________________________________________ 1- میقات‌های معروف‌عبارتنداز: الف مسجدشجره ذو الحلیفه، آبارعلی ب جحفه ج یَلَمْلَمْ د قرن المنازل. 2- مناسکحجمحشّی، مسأله: 217، ص 121، چاپ تابستان 1382. 3- المغنی، ابن قدامه حنبلی، ج 2، ص 215. ص: 208 شافعیه: احرام قبل از میقات صحیح است؛ ولی افضل محرم شدن از میقات است. قول دوم شافعی: افضل احرام قبل از میقات است. (1)مالکیه: کسی که اراده کرده محرم شود، قبل از میقات لباس احرام را بپوشد، سپس هنگامی که به میقات یا محاذات میقات رسید، نیت احرام کند؛ لیکن اگر قبل از میقات نیت احرام کرد، مُحرم می‌شود و لازم است محرمات احرام را مراعات کند.(2) حنابله: احرام قبل از میقات جائز است واحرام فردی که قبل از میقات محرم شده، صحیح است واحکام احرام بر او ثابت می‌شود(3). سلفیه: هرکس که اراده کرده حج یا عمره انجام دهد، باید در یکی از میقات‌های چهارگانه محرم شود و یا از محاذات آنها محرم شود و احرام قبل از میقات جایز نیست.(4) آگاهی به این مطلب لازم است که حاجیان اهل‌سنت مقیم ایران که از مناطق سنی نشین مستقیماً عازم مکه ________________________________________ 1- أمّ، شافعی، ج 2، ص 135؛ الخلاف، شیخ طوسی ره، ج 1، ص 388. 2- کتاب الحج، فضایل وأحکام، سید محمد بن علوی مالکی، ص 67. 3- المغنی، ابن‌قدامه، ج 3، ص 214؛ کشاف القناع، بهوتی‌حنبلی، ج 2، ص 467. 4- کتاب فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 11، ص 131. ص: 209 هستند (مدینه بعد)، بر طبق مذهب خودشان از فرودگاههای ایران لباس احرام می‌پوشند و مُحرم می‌شوند و استظلال در مذهب آنان در حال احرام جایز است. بلکه عده‌ای از آنان چون پرواز به جده را عبور از موازی میقات دانسته ومُحرم بودن درحال عبور را شرط می‌دانند، احرام بستن قبل از جده را درداخل هواپیما یافرودگاههای ایران واجب می‌شمارند. اما حاجیان مدینه قبل از ایران مُحرم نمی‌شوند؛ بلکه پس از زیارت پیامبراکرم (ص) هنگام سفر به سوی مکه‌مکرمه درمسجدشجره مُحرم می‌گردند. ص: 210 محرّمات إحرام کفّاره‌ها شیعه امامیه: حج‌گزار ویا عمره‌گزار، پس از پوشیدن لباس احرام و نیّت و گفتن لبیّک، مُحرم می‌شود وباید تا پایان اعمال حج و یا عمره، از کارهایی که بر مُحرم حرام است پرهیز کند. مجموع کارهای حرام، بیست و چهارتاست که چهارتای آن فقط بر مردان حرام است و دوتای آن بر بانوان حرام می‌باشد و بقیه آنها مشترکاً بر مردان و زنان مُحرم حرام است. جهت آشنایی اجمالی، فهرست آنها را در اینجا می‌آوریم: محرّمات مشترک بین زن و مرد: 1 شکارحیوان صحرایی 2 آمیزش یا هرگونه استفاده شهوانی دیگر 3 عقد کردن 4 استمنا (خود ارضائی) 5 استعمال عطریات 6 سرمه کشیدن 7 نگاه کردن در آینه 8 فُسوق (دروغ‌گفتن، فحش دادن، فخر فروشی) 9 جِدال، سوگند به «الله» ص: 211 10 کشتن جانورانی که در بدن ساکن می‌شوند 11 انگشتر به دست کردن برای زینت 12 روغن مالیدن به بدن 13 زدودن مو از بدن 14 بیرون آوردن خون از بدن 15 ناخن‌گرفتن 16 کندن دندان 17 کندن درخت یا گیاهی که در محدوده حرم روئیده باشد 18 سلاح همراه داشتن. آنچه فقط بر مردان حرام است: 1 پوشیدن جامه دوخته 2 پوشیدن چیزی‌که تمام روی پا را بگیرد 3 پوشاندن سر 4 سایه قرار دادن بالای سر. آنچه بر زنان مُحرم حرام است: 1 پوشیدن زیور برای زینت 2 پوشاندن روی خود با نقاب (1)و روبند.(2) ________________________________________ 1- نقاب: پارچه‌ای که با آن چهره خود را می‌پوشانند. 2- مناسک حج محشی، بخش محرمات احرام، چاپ تابستان 1382. ص: 212 برخی از محرّمات احرام در حالت عادی (غیر احرام) نیز حرام است؛ ولی در حال احرام گناهش بیشتر است. 1 پوشیدن لباس دوخته و کفش‌روپوشیده وکلاه، بدون عذر برای مردان، طبق فقه مذاهب اهل‌سنت (1) ونیز درفقه شیعه امامیه حرام است. کفاره: گوسفند. (2) 2 پوشاندن سر وصورت برای مردان شیعه‌امامیه: فقط پوشاندن سر حرام است وکفاره آن یک گوسفند است. (3) مذاهب اهل‌سنت: پوشاندن سر حرام است. شیعه‌امامیه، شافعیه، حنابله: پوشاندن صورت برای مرد در حال احرام حرام نمی‌باشد. (4) حنفیه، مالکیه: پوشاندن صورت برای مرد در حال احرام حرام است. (5) 3 پوشاندن صورت برای زنان ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، صص 686 689، چاپ بیروت 2- مناسک حج محشی، مسأله: 424. 3- مناسک حج محشی، مسأله: 426. 4- همان؛ الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 656. 5- همان. ص: 213 شیعه‌امامیه: پوشاندن صورت حرام می‌باشد؛ لیکن جائز است برای رو گرفتن از نامحرم، چادر یا جامه را که به سر افکنده؛ پایین بیندازد. (1) حنابله: پوشاندن صورت جائز است. (2)شافعیه، حنفیه: هرگاه زن برای پوشش از اجنبی، صورتش را بپوشاند جائز است، به شرطی که پوشیه به صورتش اصابت نکند. (3) مالکیه: پوشاندن صورت برای زن حرام است ولی اگر بیگانه در حال نگاه کردن به اواست ویا آنکه زن زیبا باشد؛ جائز است صورت خود را بپوشاند. (4) کفّاره پوشاندن صورت در زن سلفیه: پوشاندن صورت برای زن در حال احرام از محرّمات محسوب می‌شود وکفاره‌اش یکی از موارد ذیل است: 1 قربانی 2 غذا دادن به 6 نفر مسکین 3 سه روز روزه بگیرد. (5) ________________________________________ 1- مناسک‌حج‌محشّی، مسأله: 433. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 656. 3- همان. 4- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 656 657. 5- فتاوی المرأة، ص 70. ص: 214 سلفیه دو فتوا دارند: 1 نقاب زدن از محرمات احرام است واگر زن عامداً نقاب بزند، واجب است کفاره بدهد. 2(1) نقاب زدن از واجبات است وبر زن حرام می‌باشد صورت خود را باز نگهدارد وبدون نقاب باشد؛ چه درحال احرام باشد یا درحال نماز باشد، فرقی نمی‌کند. (2) 4 ازاله مو از بدن همه مذاهب اسلامی ازاله مو درحال احرام را حرام می‌دانند. شیعه امامیه: درحرمت ازاله مو، میان کم وزیاد ویا قیچی کردن وغیر آن فرقینیست؛ بلکه ازاله یک مو نیز حرام است. اگرعمداً سر را بتراشد، کفاره آن یک گوسفند است. کفاره سر تراشیدن اگر به جهت ضرورت باشد، دوازده مدّ (3)طعام است، که باید به شش مسکین بدهد؛ یاسه روز روزه بگیرد، یا یک گوسفند قربانی کند. (4) ________________________________________ 1- همان. 2- فتاوی المرأة، ص 77. 3- مدّ، یک چهارم سه کیلو است وبه آن یک چارک ونیز دهسیر هم گفته می‌شود. هرسیر 75 گرم است. پس مقدار یک مدّ 750 گرم میباشد. 4- مناسکحجمحشّی، مسأله: 401 406، صص 190189، تابستان 1382. ص: 215 حنفیه: اگریک چهارم موی سر ازاله شود، کفاره‌اش یک گوسفند است. واگر کمتر باشد صدقه بدهد. (1) مالکیه: بیشتر از 10 عدد مو کفاره‌اش یک گوسفنداست؛ و کمتر از آن، طعام کفاره بدهد. (2)شافعیه: سه مو یا بیشتر کفاره‌اش یک گوسفند است؛ واگر یک مو باشد، یک مدّ طعام واگردو مو باشد دومدّ طعام صدقه بدهد.(3) حنابله: سه مو یا بیشتر کفاره‌اش یک گوسفند است. واگرکمتر باشد اطعام یک مسکین.(4) 5 گرفتن ناخن همه مذاهب اسلامی ناخن‌گرفتن درحال احرام را حرام می‌دانند. شیعه امامیه: جائز نیست بعض ناخن را هم بگیرد؛ مگر آنکه موجب آزار شود. ________________________________________ 1- الفقه الاسلامی وأدلته، وهبة الزحیلی، ج 3، مبحث محرماتاحرام. 2- همان. 3- همان. 4- همان. ص: 216 اگر تمام ناخن دستها را بگیرد، کفاره آن یک گوسفند است واگرتمام ناخن پاها را بگیرد، یک گوسفند کفاره آن است. اگر یک ناخن از دست یا پا بگیرد، یک مدّ طعام باید کفاره بدهد. (1)حنفیه: اگر ناخن دست ویا پا را بگیرد، کفاره‌اش یک گوسفند است. (2) مالکیه، شافعیه، حنابله: همان تفصیل در ازاله وکندن مو را در این مبحث نیز آورده‌اند. (3) 6 استعمال بوی خوش شیعه امامیه: استعمال مطلق عطر، هر نوع که باشد، حرام است ومالیدن آن به بدن ولباس جائز نیست وهمینطور پوشیدن لباسی‌که بوی عطر میدهد اگر چه قبلًا به آن عطر مالیده شده باشد؛ حرام است وکفاره‌اش یک گوسفند می‌باشد. (4) مذاهب اهل‌سنت: کفاره‌اش یک گوسفند است. (5) ________________________________________ 1- مناسک حج محشّی، صص 203202، چاپ تابستان 1382. 2- الفقه الاسلامی و أدلته، وهبة الزحیلی، ج 3، مبحث محرمات احرام. 3- همان. 4- مناسک حج محشّی، ص 171، چاپ تابستان 1382. 5- الفقه الاسلامی وأدلته، وهبة الزحیلی، ج 3، مبحث محرمات احرام. ص: 217 7 صید حیوان یامتعرّض شدن به آن شیعه امامیه: همانطور که شکار حرام است خوردن گوشت آن بر مُحرم حرام است وهرشکاری که حرام است جوجه وتخم آن نیز حرام می‌باشد. اگرمحرمی صید را ذبح کند درحکم میته خواهد بود وخوردن گوشت آن، هم بر محرم وهم بر غیر محرم حرام است. (1) مالکیه، شافعیه، حنابله: جزا وکفاره: مثل ویا قیمت آن را صدقه‌(2) بدهد، ویا به جای هر مدّ طعام، یک روز روزه بگیرد. (3)حنفیه: جزا وکفاره: قیمت آن حیوان است ومخیّر می‌باشد گوسفندی ذبح کند، یا طعام که به هر مسکین 5/ 1 کیلو گندم صدقه بدهد و یا بجای هر 5/ 1 کیلو گندم یک روز روزه بگیرد. (4)8 کندن گیاه یادرخت حرم ________________________________________ 1- مناسک حج محشّی، ص 159، چاپ تابستان 1382. 2- صدقه یعنی غذادادن به فقیر. 3- الفقه الاسلامی وأدلته، وهبة الزحیلی، ج 3، مبحث محرمات احرام. 4- همان. ص: 218 شیعه امامیه: کندن درخت یاگیاهی که درحرم روئیده باشد حرام است واگر درختی را که کندنش جائز نیست بکند، احتیاط آن است که اگر درخت بزرگ باشد یک گاو کفاره بدهد واگر کوچک باشد یک گوسفند کفاره آن است. (1) مالکیه: کفاره ندارد. (2)حنفیه: قیمت آن کفاره‌اش است.(3) حنابله، شافعیه: کفاره گاو یا گوسفند کفاره است به حسب بزرگی و کوچکی درخت و قیمت درخت و گیاه.(4) شیعه امامیه: اگر کسی عمل آمیزش را در احرام عمره تمتع از روی علم وعمد انجام دهد، بنا براحتیاط واجب کفاره‌اش یک شتر است؛ چه ثروتمند باشد یا نباشد وعمره را پس از اتمام قبلی، دوباره اعاده کند. اگر کسی این عمل را در احرام حج وقبل از وقوف در عرفات ویا بعد از آن وقبل ازوقوف مشعر الحرام انجام دهد؛ حج او فاسد است و درهردو صورت کفاره آن یک شتر است. (5) مذاهب اهل‌سنت: آمیزش به اتفاق فقهای اهل‌سنت حج را فاسد می‌کند. (6) ________________________________________ 1- مناسک حجمحشّی، ص 206، چاپ تابستان 1382. 2- الفقه الاسلامیوأدلته، وهبة الزحیلی، ج 3، مبحث محرمات احرام. 3- همان. 4- ه 9 آمیزش ومقدمات آن 5- مناسک حجمحشی، ص 164163، چاپ تابستان 1382. 6- الفقه الاسلامی وأدلته، وهبة الزحیلی، ج 3، مبحث محرمات احرام. ص: 219 اگر بدون آمیزش انزال شد مالکیه: حج فاسد می‌شود وبه اتفاق همه فقها، باید حج را قضا کند. شافعیه، حنابله: یک شتر قربانی کند. مالکیه: یک گوسفند قربانی کند. حنفیه: اگر آمیزش بعد از وقوف عرفات باشد، کفاره‌اش یک شتر است؛ ولی حج فاسد نمی‌شود.(1) اگر آمیزش قبل از وقوف عرفات باشد، کفاره‌اش یک گوسفند استان.. مذاهب اهل‌سنت: اگر در حال نسیان آمیزش کند ویا جاهل به حرمت آمیزش درحال احرام باشد و زن مُکرَه واقع شود، کفاره ندارد وحج هم فاسد نمی‌شود. 10 زیرسایه رفتن شیعه امامیه: مسافرت با ماشین مسقّف در روز ونیز سایه قرار دادن مرد بالای سرخود مانند چتر، در حال مسافرت جائز نیست وکفاره آن یک گوسفند است. استظلال برای زنها وبچه‌ها جائز است وکفاره هم ندارد.(2) ________________________________________ 1- همان، ج 3، صص 281 282. 2- مناسک حجمحشّی، ص 197، چاپ تابستان 1382. ص: 220 مالکیه، حنفیه: جائز است استظلال به وسیله خانه و محمل و چتر و ... به شرطی که به صورت و سر اصابت نکند. (1) شافعیه: استظلال به وسیله موارد فوق جائز است ولو به سر یاصورت او اصابت کند. (2) حنابله: اگر به وسیله چیزی که غالباً همراه اوست استظلال کند، مانند محمل حرام است واگر انجام داد قربانی بدهد. (3) سلفیه: محرمات احرام عبارت است از: 1 تراشیدن سر 2 گرفتن ناخن 3 پوشاندن سر برای مردان 4 پوشیدن لباس دوخته برای مردان 5 استعمال بوی خوش 6 شکار 7 عقد ازدواج 8 جماع 9 مباشرت با زن ولو جماع صورت نگیرد. ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 662. 2- همان. 3- همان. ص: 221 اگر کسی در حال فراموشی یا جهل به مسأله، محرمات بالا را به جز جماع و صید مرتکب شد کفاره ندارد؛ ولی اگر عامداً انجام داد کفاره‌اش عبارت است از: یا سه روز روزه بگیرد یا گوسفندی ذبح کند وبین فقرای حرم توزیع نماید ویا شش نفر مسکین را غذا بدهد. اگر کسی در حال احرام مرتکب عمل جماع شد کفاره‌اش عبارت است از: اگر جماع قبل از طواف وقبل از تمام شدن سعی صورت گیرد، عمره او فاسد است وباید قربانی کند ولازم است عمره را بار دیگر انجام دهد. اگر جماع بعد از طواف وسعی باشد، باید یکی از کفارات ذیل را بپردازد: یا سه روز روزه بگیرد ویا گوسفندی قربانی کند وبین فقرای حرم توزیع نماید ویا شش مسکین را غذابدهد. اگر کسی در حال احرام صید کرد، مثل آن صید را باید کفاره بدهد. اگر فرد محرم عقد نکاح را در حال احرام انجام داد، عقد باطل است ولی کفاره ندارد. (1) ________________________________________ 1- «صفة العمرة» تألیف: عبد العزیز بن عبدالله بن باز. ص:222 ص: 223 واجبات حج‌ مذاهب اهل‌سنت: 1. احرام ازمیقات. پس اگراحرام را ازمیقات تأخیر بیندازد و از میقات بدون احرام عبورکند، قربانی براو واجب است. برای هر منطقه میقات خاصی تعیین شده است. 2. ماندن در مزدلفه. مزدلفه مکانی است که بین عرفات و منا واقع شده است. شب عید واجب است حاجی در مزدلفه بماند، ولو مقداری از شب باشد. 3. رمی جمرات. در ابتدا روز عید فقط جمره عقبه رمی می‌شود، زمان رمی از نیمه شب عید و بعد از وقوف به عرفه است. رمی جمرات سه‌گانه در ایام تشریق است. 4. بیتوته در منا، شبهای 11 و 12 ذی‌الحجه، بیشتر شب را در منا باشد. پس اگر مقداری از اول و یا آخر شب را در منا نباشد؛ ضرری ندارد. شایان ذکر است که اهل‌سنت روز هشتم ذی‌الحجه را که روز ترویه نام دارد از مکه به سوی منا حرکت می‌کنند وشب نهم را در منا بیتوته می‌کنند، آنگاه پس از ادای نمازصبح به طرف عرفات کوچ می‌کنند. ص: 224 5. خارج شدن از احرام به حلق یا تقصیر. حلق برای مردان افضل است و برای زنان تقصیر متعین است. (1) ارکان حج به‌نظریه اهل‌سنت قبلًا ذکر شد. شیعه‌امامیه: ارکان و واجبات حج‌تمتع به ترتیب زیر است: 1. احرام از مکه مکرمه (رکن). 2. وقوف به‌عرفات (رکن) از ظهرروزنهم تا غروب‌آفتاب. 3. بیتوته در مزدلفه (مشعرالحرام) در شب عید. اگر حاجی قبل از طلوع فجر رسید، واجب است در مشعر بیتوته کند. 4. وقوف در مزدلفه از طلوع فجر تا طلوع آفتاب روز عید قربان (رکن). 5. رمی جمره عقبه به هفت سنگریزه در روز عید، از طلوع آفتاب تاغروب. 6. قربانی. 7. حلق یا تقصیر. 8. طواف حج تمتع (زیارت افاضه)، (رکن). 9. نماز طواف حج تمتع. 10. سعی بین صفا و مروه. 11. طواف نساء. 12. نماز طواف نساء. ________________________________________ 1- کتاب الحج، علوی مالکی، صص 63 64. ص: 225 13. بیتوته در منا در شب 11 و 12. 14. رمی جمرات سه‌گانه در روز 11 و 12. زمان رمی از طلوع آفتاب تا غروب می‌باشد. ص: 226 طواف قدوم‌ طبق نظریه اهل‌سنت، عمره طواف قدوم ندارد؛ بلکه فقط یک طواف دارد که به آن طواف‌فرض یا طواف‌رکن می‌گویند. (1)هنگامی که عمره‌گزار طواف عمره را انجام داد، دیگر نیازی به انجام طواف قدوم ندارد وهمان طواف عمره از طواف قدوم کفایت می‌کند. (2) ابن رشد در کتاب «البدایة» میگوید: علما اجماع کردهاند که طواف بر سه نوع است: 1. طواف قدوم 2. طواف افاضه 3. طواف وداع. اهل‌سنت به طوافی که فرد محرم، هنگام ورود به مکه مکرمه و برای اولین بار انجام می‌دهد؛ طواف قدوم میگویند به شرطی که پس از طواف، سعی انجام دهد. اما طواف قدوم در حج قِران و یا حج إِفراد: شافعیه، حنفیه، حنابله: سنت و مستحب می‌باشد. مالکیه: بنابر قول صحیح‌تر واجب است. (3) ________________________________________ 1- المجموع، نووی، ج 8، ص 11؛ الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 698، چاپ بیروت. 2- المجموع، نووی، ج 8، ص 11. 3- الفقه الاسلامی وأدلته، وهبة الزحیلی، ج 3، صص 119118. ص: 227 شیعه امامیه: ممکن است مقصود از طواف قدوم همان طواف مستحبی باشد که حاجی مُفرد یا قارن هنگام ورود به مکه وقبل از وقوف انجام می‌دهد، همانند اهل‌سنت چون طواف قدوم نه در حق اهل‌مکه متصور است ونه درباره کسی که می‌خواهد عمره تمتع انجام دهد؛ و درخصوص حاجی به حج إفراد نیز متصور نیست. (1) ________________________________________ 1- الدروس، شهید اول ره، ج 1، ص 400 401؛ جواهر الکلام، ج 19، ص 353. ص: 228 اضطباع و رَمَل برای‌مردان‌ اضْطِباع، عبارت است از قرار دادن وسط حوله در زیر بغل راست و بیرون آوردن آن از زیر بغل و انداختن دو طرف آن بر روی شانه چپ. رَمَلْ، عبارت است از سرعت در راه رفتن در هنگام طواف؛ ولی قدمها کوچک و نزدیک به هم باشد مثل‌هروله کردن. رمل فقط در سه دور اول طواف است. شافعیه: اضطباع مرد ولو پسر بچه باشد، در طواف از سنن (مستحبات) است. رَمَل نیز از سنن طواف است وفقط در سه دور اول برای مردان می‌باشد. (1) مالکیه: عمل رَمَل برای مردان سنت است، در سه دور اول طواف. اگر طواف قدوم را انجام نداده باشد مستحب است رَمَل در طواف افاضه انجام شود. (2)شایان ذکر است که مالکیه عمل اضطباع را نگفته‌اند. حنفیه: عمل اضطباع درطوافی که بعد از آن سعی انجام می‌شود؛ مستحب است. واما رَمَل؛ فقط درسه دور اول طواف‌انجام شود. (3) ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 667، چاپ بیروت. 2- همان، ص 668؛ الفقه الاسلامی و أدلته، وهبة الزحیلی، ج 3، ص 98. 3- همان؛ الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 669، چاپ بیروت. ص: 229 حنابله: برای مردان اضطباع کردن درطواف قدوم سنت است. اما رَمَل در سه دور اول طواف از سنن و مستحبات می‌باشد. (1) شیعه‌امامیه: عمل اضطباع ورمل ازمختصات مذهب‌سنی است و در فقه شیعه امامیه حکم خاصی ندارد و در سطرهای قبلی ملاحظه شد که هیچیک از مذاهب اسلامی قائل به وجوب آن نیستند. لیکن لازم است نکته‌ای در این خصوص بیان شود که درباره دو عمل اضطباع و رَمَل، بعضی از قدمای امامیه چون شیخ‌طوسی مطالبی ذکر کرده‌اند؛(2) ولی درکتب متأخرین فقهای شیعه امامیه همانطور که نسبت به وجوب آن مطلبی نیاورده‌اند، درباره استحباب آن نیز ذکری به میان نیامده است. ________________________________________ 1- همان. 2- مبسوط، شیخ طوسی ره، ج 1، ص 356. ص: 230 مرحوم صاحب جواهر درباره اضطباع ورمل مطالب سودمندی در کتاب ارجمندش آورده‌است که مطالعه آن برای فضلا ومحققان محترم، مفید فایده خواهد بود. (1) همانطور که قبلًا ذکر شد در مذهب مالکیه نیز اشاره‌ای به اضطباع نشده است. سلفیه: اضطباع فقط در طواف قدوم مستحب است، آن هم درتمامی شوطهای طواف قدوم؛ لیکن رمل درسه شوط اول طواف قدوم، چه درحج باشد وچه درعمره باشد، مستحب است. (2)خوب است بدانید که بیشتر زائران سنی بخاطر ندانستن مسأله، حالت اضطباع را در غیر طواف هم حفظ می‌کنند که باعث التهاب وسوخته شدن پوست بدن آنها می‌شود. ________________________________________ 1- جواهر الکلام، ج 19، صص 352351. 2- فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 11، ص 225. ص: 231 نمازطواف و وجوب ادای‌آن نزد مقام ابراهیم (ع) وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إبراهیمَ مُصَلَّی..(1). شیعه‌امامیه: یکی از واجبات عمره و حج، دو رکعت نماز طواف است. بر هر حاجی وعمره‌گزار واجب است که پس از هر طواف، دورکعت نماز طواف نزد مقام ابراهیم بخواند واگر بواسطه زیادی و ازدحام جمعیت نتوانست پشت مقام بایستد، کافی است در هرنقطه‌ای که گفته شود نزد مقام نماز می‌خواند، نماز طواف را بخواند؛ گرچه از مقام دور باشد. حتی مقام معظم رهبری فرموده‌اند: بلکه درصورت ازدحام، صحت نماز در هرجای مسجدالحرام بعید نیست. (2) براین اساس زائران عزیز ایرانی باید توجه داشته باشند که اگر درشرائط ازدحام، نمازخواندن نزدیک مقام ابراهیم (ع) موجب اذیت وآزار دیگران شود ومانع حرکت طواف‌کنندگان گردد؛ بی‌تردید این رفتار بد، اثر سوء ونامطلوبی را به‌دنبال خواهد ________________________________________ 1- سوره بقره، آیه 125. 2- مناسکحجمحشّی، ص 320، چاپ تابستان 1382. ص: 232 داشت وموجب بدبین شدن سایرمسلمانان به مذهب شیعه و وهن مکتب اهلبیت خواهد شد. بنابراین هنگام خواندن نمازطواف، مقداری ازمقام فاصله بگیرند ودرمکانی پشت مقام نماز بخوانند که خارج از مسیرطواف کنندگان باشد. درهمین خصوص توجه خوانندگان گرامی را به چند روایت جلب می‌کنم: 1. معاویة بن عمار عن أبی‌عبدالله (ع) قال: «أحرم رسول‌الله (ص) من ذی‌الحلیفة ... ثم أتی مکة وطاف سبعة أشواط ثم صلّی رکعتین خلف مقام إبراهیم (ع)». 2(1). صحیحة علی‌بن‌رئاب عن‌أبی‌بصیر قال: سألت أباعبدالله (ع) عن رجل‌نسی أن یصلی رکعتی طواف الفریضة خلف المقام وقدقال‌الله‌تعالی: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إبراهیمَ مُصَلَّی...(2) ، حتی ارتحل. فقال: «إن کان ارتحل فإنی لاأشق علیه ولاآمره أن یرجع ولکن یصلّی حیث یذکر». (3)3. صحیحة معاویةبن‌عمار قال: قلت لأبی‌عبدالله (ع): رجل نسی الرکعتین خلف مقام إبراهیم (ع) فلم یذکر حتی ارتحل من ________________________________________ 1- وسائل الشیعه، ج 8، ص 172. 2- سوره بقره، آیه 125. 3- الحدائق الناضرة، ج 16، ص 141. ص: 233 مکة. قال: «فلیصلّهما حیث ذکر، وإن‌ذکرهما وهوبالبلد فلایبرح حتی یقضیهما». (1) منابع روائی وفقهی اهل‌سنت نیز درباره نماز طواف، مطالب فراوانی ذکرکرده‌اند که به عنوان نمونه دو مورد از آن‌را می‌بینید: 1. عبدالله‌بن‌عمر: «قدم رسول‌الله (ص) وطاف بالبیت وصلّی‌خلف مقام‌إبراهیم رکعتین وطاف بین الصفا والمروة، کان لکم فی رسول‌الله (ص) أسوة حسنة». (2) 2. محی‌الدین نووی می‌گوید: نماز طواف در نزد مقام ابراهیم (ع) واجب است واجماعاً غیراز طواف، نماز دیگری در نزد مقام ابراهیم (ع) واجب نیست. (3)حنفیه: نمازطواف واجب است؛ ولی در هر جای مسجد الحرام بخوانند کافی است و لازم نیست پشت مقام ابراهیم‌باشد. (4)شافعیه: یک‌قول: نماز طواف واجب است. قول دیگر: مستحب است. ________________________________________ 1- وسائل الشیعه، بخش‌حج، باب 74 از ابواب طواف. 2- المعجم الأوسط، طبرانی، ج 4، ص 370. 3- المجموع، نووی، ج 8، ص 51. 4- حاشیه‌ابن‌عابدین، ج 1، ص 403؛ فقه‌السنه، سیدسابق، ج 1، ص 703. المبسوط، سرخسی، ج 4، ص 23؛ نیل‌الأوطار، شوکانی، ج 5، ص 124. ص: 234 مالکیه: از مستحبات مؤکده، خواندن دو رکعت نماز طواف است(1) وهبة الزحیلی در کتابش چنین ذکر کرده است: در باور مالکیه خواندن نماز طواف واجب می‌باشد؛ ولی مستحب است نماز طواف نزد مقام ابراهیم خوانده شود. (2)حنابله: مستحب است بعد از طواف دو رکعت نماز بخواند. (3)توضیح این نکته ضروری است که هیچیک از مذاهب اهل‌سنت واجب نمی‌دانند که نماز طواف باید پشت مقام ابراهیم (ع) خوانده شود؛ بلکه آن را مستحب می‌دانند. ________________________________________ 1- حاشیه دسوقی، ج 1، ص 317. 2- الفقه الإسلامی وأدلته، وهبة الزحیلی، ج 3، ص 94. 3- همان، ج 3، ص 113. ص:235 ص: 236 حکم بیتوته شب نهم‌ذی‌الحجه در سرزمین منا تمامی مذاهب چهارگانه اهل سنت اتفاق نظریه دارند که خواندن پنج نماز واجب در روز ترویه در منا (ظهر، عصر، مغرب، عشا و صبح) ونیز بیتوته درمنا در شب نهم ذی‌الحجه سنت است و مستحب می‌باشد؛ لذا جمعیت انبوهی از اهل‌سنت، در روز هشتم ذی‌الحجه از مکه مکرمه عازم منا می‌شوند و قبل از ظهر روز نهم به عرفات می‌آیند. (1) ________________________________________ 1- همان، ج 3، ص 204. ص: 237 وقوف در عرفات شیعه امامیه: وقوف به عرفات از ظهر روز نهم ذی‌الحجه تا مغرب، از ارکان حج می‌باشد وکسی که این وقوف را درک نکند حج او فاسد می‌شود. آنچه رکن است، مقداری در سرزمین عرفات بماند، هرچند خیلی کم باشد؛ پس اگر هیچ به عرفات نرود، رکن را ترک کرده‌است. (1)مالکیه: از ارکان حج، حضور در عرفات می‌باشد وآن از زوال روز نهم ذی‌الحجه تا غروب آفتاب است. وقت دیگری نیز برای وقوف در عرفات وجود دارد وآن لحظه‌ای است از غروب شب دهم تا سحرگاه روز عید. (2) حنابله: وقت معتبرشرعی در وقوف به عرفات، از سحرگاه روز نهم ذی‌الحجه تا سحرگاه روزعید می‌باشد. وقوف به‌عرفات

________________________________________ 1- مبسوط، شیخ طوسی، ج 1، ص 307؛ مراسم، سلار ره، ص 105؛ مناسک حج محشّی، مسأله 962982 256961. 2- کتاب الحج، محمد بن علوی مالکی، ص 52؛ الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، صص 650 و 675، چاپ بیروت. ص: 238 از ارکان حج است؛ پس اگر حاجی این رکن را انجام ندهد، حج او باطل می‌شود.(1) شافعیه: وقوف به عرفات از ارکان حج حساب می‌شود ووقت حضور درعرفات از زوال خورشید روز نهم ذی‌الحجه تا فجر روز دهم است؛ ولو لحظه‌ای حضور داشته باشد. (2)حنفیه: حج فقط دو رکن دارد: 1. وقوف به عرفات 2. طواف زیارت (حج). وقت وقوف درعرفات از زوال شمس روز نهم ذی‌الحجه تا فجر روز عید است. (3) ________________________________________ 1- همان. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 673؛ کتاب‌الحج، فضایل‌واحکام، علوی مالکی، ص 63. 3- همان؛ الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، صص 650 و 674. ص: 239 وقوف درمشعرالحرام‌ شیعه امامیه: یکی از ارکان حج، وقوف درسرزمین مشعرالحرام (مزدلفه) است. برحاجی واجب است از طلوع فجر روز عید تا طلوع آفتاب درمشعر وقوف داشته‌باشد؛ لیکن تمام آن رکن نیست، اگرچه به قدر یک دقیقه بماند. پساگرکسی وقوف بینالطلوعین را یکسره ترککند؛ حج او باطل‌خواهدشد. احتیاط واجب آن است که مقداری ازشب دهم را در مشعر بیتوته کند و با قصد قربت هم باشد. (1)شافعیه: حضور در مزدلفه واجب است، به شرطی که در نیمه‌دوم شب عید باشد و ماندن شرط نیست، بلکه مرور از مزدلفه کافی‌است؛ چه بداند اینجا مزدلفه است، یا نداند. (2)حنفیه: یکی از واجبات حج، حضور در مزدلفه قبل از طلوع فجر است ولو ساعتی باشد؛ پس اگر این حضور را ترک کرد قربانی بر او لازم می‌شود، مگر آنکه مریض باشد که در این صورت فدیه لازم نیست. (3) ________________________________________ 1- مناسک حج محشی، مسأله: 979 و 982. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 676، چاپ بیروت. 3- همان، ص 677. ص: 240 حنابله: حضور در مزدلفه ولو به مقدارکمی واجب است، به شرطی که در نیمه‌دوم شب عید باشد. اگر حاجی آب‌رسان و یا چوپان باشد، این حضور لازم نیست. (1) مالکیه: بعد از وقوف به عرفات، هنگامی که حاجی عازم منا است، ماندن به مقدار کمی در مزدلفه بر او واجب است؛ اگر عذری نداشته باشد. (2) ________________________________________ 1- همان، ص 678. 2- همان، ص 679. ص: 241 آیا قربانی در حج إفراد وحج‌قِران‌ لازم است؟ هیچیک ازمذاهب اسلامی قربانی را در حج إفراد واجب نمی‌دانند، اما آن را مستحب می‌دانند. به همین دلیل است که بسیاری ازحجاج سُنّی ایرانی، حج إفراد انجام می‌دهند و با نیت حج إفراد زحمت تهیه قربانی را به خود نمی‌دهند. اما درخصوص حج قران به مطالب ذیل توجه کنید: شیعه امامیه: درحج قران، قربانی واجب می‌باشد. (1) اما درحج إفراد ذبح کردن قربانی واجب نیست ولی استحباب دارد. (2) لازم به یادآوری است که حج قران وحج إفراد، فقط وظیفه اهالی مکه واطراف آن می‌باشد. حنفیه: برحاجی قارن قربانی لازم است. (3) ________________________________________ 1- معالم المدرستین، ج 2، ص 189. 2- مناسک حج محشی، مسأله: 174، ص 100. 3- حاشیه ابن‌عابدین، ج 2، ص 592؛ المجموع، ج 7، ص 191؛ الفقه علی‌المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 706. ص: 242 مالکیه: برقارن قربانی لازم است، ولی اگر از اهل‌مکه باشند وحج تمتع ویا حج‌قران انجام دهند؛ قربانی برآنها لازم‌نیست. (1) شافعیه: کسی‌که حج‌قران می‌گزارد، قربانی براو لازم است. (2)حنابله: قربانی‌حج قران واجب است، وما مخالفی در این‌باره سراغ نداریم ... (3) ________________________________________ 1- المدونة الکبری، ج 1، ص 368؛ المجموع، ج 7، ص 191. 2- مختصرالمزنی، ص 63؛ المجموع، ج 7، ص 190؛ فتح‌العزیز، ج 7، ص 126. 3- المغنی، ابن قدامه حنبلی، ج 3، ص 497. ص: 243 ترتیب اعمال روز دهم ذی‌الحجه (عید قربان) شیعه‌امامیه: در روزدهم لازم است حج‌گزار سه عمل مهم که شرعاً بر او واجب شده، انجام دهد. حاجی می‌بایست به ترتیب ذیل اعمال سه‌گانه روز عید قربان را به انجام برساند: 1. رمی جمره عقبه 2. قربانی 3. حلق یا تقصیر. برای زنان تقصیر متعیّن است.(1) حنفیه: رعایت ترتیب ذیل: 1. رمی جمره عقبه روز دهم 2. ذبح کردن قربانی 3. حلق واجب است. (2) ________________________________________ 1- مناسک حج محشّی. 2- همان، ج 3، ص 308. ص: 244 شافعیه: 1. رمی جمرهعقبه 2. ذبحقربانی تمتع وقران 3. حلق؛ زیرا رسول‌خدا (ص) قربانی شتر را بدین ترتیب انجام داد و این ترتیب مستحب است نه واجب. (1)حنابله: 1. رمی جمره عقبه 2. حلق. افضل ذبح کردن قربانی در منا است و مدت آن سه روز است: 12 11 10 ذی‌الحجه. (2)ولی مستحب است این ترتیب مراعات شود: 1. رمی 2. ذبح 3. حلق. مالکیه: رمی، حلق در یکی از ایام تشریق در حرم انجام گیرد؛ اگر قربانی را همراه داشت وبا آن در عرفات وقوف کرد باید در روز عید قربانی کند. ولی اگر قربانی را همراه نداشت، ذبح کردن قربانی را در مکه انجام دهد. (3) قبلًا اشاره شد که حنابله وشافعیه می‌گویند مراعات ترتیب لازم نیست؛ پس اگر حاجی حلق را قبل از رمی انجام دهد صحیح است. (4) ________________________________________ 1- الفقه الاسلامی‌وأدلته، وهبة الزحیلی، ج 3، صص 209 224. 2- همان، ج 3، ص 119. 3- الفقه الإسلامی وأدلته، وهبة الزحیلی، ج 3، صص 209 308. 4- همان، ج 3، ص 218. ص: 245 همچنین به نظریه آنان و نیز شیعه امامیه، ذبح در حج إفراد واجب نیست، بلکه مستحب است. (1) ________________________________________ 1- همان؛ ومناسک حج محشّی. ص: 246 زمان رمی در روز دهم‌ حجاجی که مشکل ندارند وخودشان میتوانند اعمال را انجام دهند، برای رمی جمرات محدودیت زمانی دارند. درذیل با نظریات مختلف در این خصوص آشنا خواهید شد: شیعهامامیه: از طلوع آفتاب تاغروب. (1) حنفیه: از طلوع آفتاب تاصبح روز بعد. مالکیه: از طلوع آفتاب تاظهر، بعد از آن مکروه است. شافعیه، حنابله: بعد از نیمه شب تا آخر ایام تشریق. (2) ________________________________________ 1- مناسک حج محشّی، بخش رمی جمرات. 2- کتاب‌الحج، فضایل‌واحکام، سید محمد بنعلوی مالکی. ص: 247 محرمات باقیمانده پس ازحلق یاتقصیر در روز دهم‌ شیعه امامیه: در روز عید قربان، پس از انجام اعمال سه‌گانه آن روز که عبارت است از: رمی جمره عقبه، قربانی، حلق یا تقصیر؛ تمام محرمات احرام بر حاجی حلال می‌شود مگر چهار چیز: 1 صید در حرم 2 کندن گیاه حرم این دو به حال احرام اختصاص ندارد؛ بلکه در همه حالات انجام آن‌ها حرام است. 3 استعمال بوی خوش عطر(1) 4 آمیزش. پس می‌توان برای مُحلّ شدن سه مرحله درنظرگرفته شود: 1 احلال اول، که حاجی با انجام رمی‌جمره عقبه، ذبح، حلق ویاتقصیر؛ از احرام خارج می‌شود وتمام محرمات جز بوی‌خوش و زن، بر اوحلال می‌شود.

________________________________________ 1- مناسک حج محشّی، بخش‌محرمات احرام. ص: 248 2 احلال دوم، که با طواف زیارت ونمازطواف وسعی، استفاده از بوی‌خوش بر او حلال می‌شود. 3 احلال سوم: (حلال شدن زن برای همسرش وبالعکس)، با انجام طواف نساء ونماز آن حاصل می‌گردد. (1)جمهور اهل‌سنت براین باورند که تمامی محرمات احرام پس از حلق یا تقصیر در روز عید قربان بر حاجی حلال می‌شود مگر سه چیز: 1 زن. 2 بوی خوش. براساس گفته نووی، شافعی معتقد است که قبل از طواف، عطر بر حاجی حلال می‌شود. 3(2) صید. (3)مالکیه: حاجی در دو مرحله از احرام خارج می‌شود: 1 مُحلّ شدن اول. این‌گونه مُحلّ شدن به انجام دوعمل ازاعمال سه‌گانه ذیل صورت می‌گیرد: 1. رمی جمره عقبه 2. حلق یا تقصیر 3. طواف افاضه. 2 مُحلّ شدن دوّم. این نوع مُحلّ شدن، با انجام دادن طواف و سعی صورت می‌گیرد.(4) ________________________________________ 1- همان؛ جامع المقاصد، ج 3، ص 258. 2- شرح مسلم، نووی، ج 8، ص 99. 3- الفقه الاسلامی وأدلته، وهبة الزحیلی، ج 3، ص 218. 4- کتاب الحج، فضائلوأحکام، سید محمد بن علوی مالکی، ص 150113. ص: 249 حنابله: احلال‌اول با دومورد از سه‌مورد ذیل‌حاصل می‌شود: 1. رمی‌جمره عقبه 2. حلق یاتقصیر 3. طواف‌زیارت. (1) حنفیه: تحلّل اول فقط با رمی وحلق تحقق پیدا می‌کند، و رمی به تنهایی محلّل احرام نیست. (2) شافعیه: حج دو تحلّل دارد که هر دوتحلّل با انجام سه عمل: رمی‌جمره‌عقبه، حلق وطواف افاضه تحقق پیدا می‌کند؛ اگر قائل شویم که حلق، جزو مناسک حج است والّا دو تحلّل فقط به رمی وطواف تعلق دارد. پس اگر قائل شویم حلق از مناسک حج است، تحلّل اول با انجام دو عمل ازآن سه عمل تحقق پیدا می‌کند؛ حالا فرق نمی‌کند رمی وحلق باهم باشد، یارمی وطواف ویاطواف وحلق. اما تحلّل دوم، با انجام باقیمانده ازآن سه عمل حاصل می‌شود. (3) ________________________________________ 1- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 686. 2- حاشیه ابن عابدین، ج 2، ص 569. 3- المجموع، نووی، ج 8، ص 228 229. ص:250 ص: 251 اعمال مکه‌مکرمه پس‌از اعمال روزدهم در منا شیعه امامیه: حاجی پس از آنکه با تقصیر از احرام حج بیرون آمد، می‌تواند به مکه برود و اعمال پنج‌گانه مکه را انجام دهد: 1. طواف زیارت (طواف حج تمتع) 2. نماز طواف 3. سعی بین صفا و مروه 4. طواف نساء 5. نماز طواف نساء واجب است این اعمال رادر ماه ذی‌الحجه به پایان ببرد. لیکن انجام دادن این واجبات در ایام تشریق مستحب است. (1)مذاهب اهل‌سنت: اهل‌سنت سعی می‌کنند که همان روز دهم ذی‌الحجه برای انجام بقیه مناسک، از منا به مکه بروند زیرا برخی مانند ابوحنیفه انجام دادن آن را در ایام تشریق واجب دانسته وتأخیر ________________________________________ 1- مناسک حج محشّی، ص 464. ص: 252 آن را موجب کفاره یک گوسفند می‌داند، وبرخی مانند مالکیه تأخیر آن را از روز عید مکروه شمرده وبرخی دیگر مانند حنابله انجام آن را در روز عید مستحب دانسته وشافعیه در ایام تشریق مستحب می‌دانند. (1)اکنون به شرح وتفصیل نظریات اهل‌سنت توجه فرمائید: حنفیه: واجب است طواف افاضه در ایام تشریق انجام شود. مالکیه: واجب است طواف افاضه در ماه ذی‌الحجه انجام شود؛ لیکن تأخیر آن از روز عید، بدون عذر، کراهت دارد. (2) شافعیه: انجام طواف افاضه واجب است؛ ولی در ایام‌تشریق مستحب است انجام شود. حنابله: انجام طواف افاضه واجب است؛ ولی مستحب است در روز عید انجام شود. (3) ________________________________________ 1- الفقه الإسلامی وأدلّته، وهبةالزحیلی، ج 3، صص 218146 219. 2- همان؛ کتاب الحج، فضائل وأحکام، ص 136. 3- الفقه الإسلامی وأدلّته، وهبة الزحیلی، ج 3، ص 120. ص:253 ص: 254 اوقات‌رمی‌جمرات درایام تشریق‌ (روزهای 121110 ذی‌الحجه) 1) رمی‌جمره عقبه در روزعید: شیعه امامیه: زمان رمی جمره‌عقبه در روز دهم ذی‌الحجه، از طلوع آفتاب آغاز می‌شود وتا غروب آفتاب ادامه خواهد داشت. البته افراد معذور مانند بیماران، زنان وهمراهان آنها می‌توانند ازنیمه شب عید شروع کنند. (1)شافعیه، حنابله: از نیمه شب دهم؛ ولی افضل بعد از طلوع آفتاب روز دهم است.(2) مالکیه، حنفیه: بعد از طلوع آفتاب روز عید. (3) 2) رمی‌جمرات در روزهای 1211 ذی‌الحجه: شیعه‌امامیه: زمان رمی جمرات سه‌گانه در روز یازدهم ودوازدهم ذی‌الحجه، از طلوع آفتاب آغاز می‌شود وتا غروب ________________________________________ 1- مناسک حج محشّی. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 676؛الفقه الإسلامی وأدلّته، وهبة الزحیلی، ج 3، ص 194. 3- همان. ص: 255 آفتاب ادامه خواهد داشت. البته افراد معذور می‌توانند درشب رمی جمرات را انجام دهند. (1)به اتفاق تمامی مذاهب چهارگانه اهل‌سنت وقت رمی جمرات سه‌گانه در روزهای 1211 ذی‌الحجه، از زمان زوال خورشید است. یعنی از ظهر شرعی استمرار دارد تا غروب آفتاب. (2) سلفیه: زمان رمی جمرات ثلاث در روزهای 1211 ذی‌الحجه، بعد از زوال (بعدازظهر) می‌باشد. پس اگر حاجی قبل از ظهر رمی را انجام داد و آن را در بعد از زوال اعاده نکرد، باید یک گوسفند ذبح کند و بین فقرای حرم مکه توزیع نماید. (3) ________________________________________ 1- مناسک حج محشّی. 2- الفقه الإسلامی وأدلّته، وهبة الزحیلی، ج 3، ص 195. 3- فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 11، ص 273. ص: 256 بیان این نکته ضروری به نظر می‌رسد که اخیراً برخی ازفقهای اهل‌سنت، فتوا به جواز شروع رمی‌جمرات از طلوع‌آفتاب داده‌اند. علت صدور این فتوا، ازدحام وحشتناکی است که اهل‌سنت برای رمی جمرات در روزهای 1211 ذی‌الحجه، بعد از زوال خورشید به وجود می‌آورند. ص: 257 طواف وداع‌ به طواف وداع، طواف صَدَر هم می‌گویند. صدر به معنای رجوع نمودن است.(1) شیعه امامیه: پس از انجام مناسک، طواف وداع برای کسی که عازم خروج از مکه است، مستحب می‌باشد.(2)بعضی ازفقهای شیعه امامیه مانند شیخ طوسی (ره)، انجام طواف‌وداع را مستحب مؤکد می‌دانند. (3)مالکیه: پس از انجام مناسک، طواف وداع برای کسی که عازم خروج از مکه است مستحب است. (4) بعضی از علمای مالکیه طواف وداع را واجب می‌دانند. از جمله مرحوم آقای علوی مالکی، از علمای نامور مذهب مالکیه به این مطلب تصریح کرده است. (5) ________________________________________ 1- انتصار، سید مرتضی ره، ص 255. 2- مختلف، علامه‌حلّی ره، ج 4، ص 302. 3- النهایة، شیخ‌طوسی ره، ص 270. 4- حاشیه دسوقی، ج 2، ص 53. 5- کتاب الحج، فضائل و أحکام، ص 177. ص: 258 شافعیه، حنفیه، حنابله: طواف وداع برای غیر اهالی مکه و برای کسی که بعد از بازگشت از منا عازم خروج از مکه مکرمه است، واجب می‌باشد. (1) لازم به ذکر است که حنفیه، شافعیه، حنابله می‌گویند: اگر حاجی طواف وداع را که واجب است، ترک کند؛ جبران ترک طواف او، ذبح نمودن یک قربانی می‌باشد. (2) سلفیه: طواف وداع واجب است. اگر کسی آن را ترک کند واجب است یک گوسفند در مکه ذبح کند و بین فقرای آنجا توزیع نماید و خودش از گوشت آن نخورد. اگر حاجی طواف افاضه را انجام نداد و به‌جای آن طواف وداع انجام داد، طواف وداع از طواف افاضه کفایت می‌کند. (3) ________________________________________ 1- حاشیه ابن عابدین، ج 1، ص 311؛ نیلالأوطار، شوکانی، ج 5، ص 171؛ والفقه علی المذاهب الخمسة، ص 276. 2- الفقه الإسلامی و أدلته، ج 3، ص 147؛ فتح العزیز، ج 7، ص 413. 3- فتاوی اللجنة الدائمة، بن‌باز، ج 11، صص 300 301. ص: 259 حائض و طواف وداع‌ شیعه‌امامیه: برحائض‌حرام است طواف وداع وهرگونه طواف دیگر انجام دهد؛ زیرا هم فاقد طهارت است وهم داخل شدن در مسجدالحرام بر او حرام می‌باشد. البته شیعه‌امامیه طواف‌وداع را برای سایر افراد مستحب می‌داند، ولی اهل‌سنت آن را واجب می‌دانند. (1) مذاهب اهل‌سنت: درخصوص انجام طواف‌وداع، زن حائض هیچگونه وظیفه‌ای ندارد وجائز است طواف‌وداع را ترک کند واز مکه خارج شود. (2) سلفیه: اگر زن اعمال حج را به پایان رساند وقبل از طواف وداع حائض شد؛ این طواف از او ساقط می‌شود ومی‌تواند مسافرت کند ازمکه خارج شود وحج او صحیح است. (3) ________________________________________ 1- مناسک حج محشّی، ص 508، چاپ‌تابستان 1382 2- أمّ، شافعی، ج 2، ص 243؛ المبسوط، سرخسی، ج 4، ص 41؛ حاشیه ابن عابدین، ج 1، ص 581. 3- فتاوی المرأة، ص 74. ص: 260 لزوم وجود مَحْرم برای زن مستطیع‌ شیعه امامیه: اگر وضع سفرحج طوری باشد که امنیت زن تأمین می‌شود؛ تشرف به تنهایی اوجائز است ونیازی به همراه ندارد.(1) وجود مَحرم شرط وجوب‌حج در مورد زن نمی‌شود وحج او به تنهایی هم صحیح است، زیرا آیه شریفه: وَ لِلّهِ عَلَی النَاسِ حِجُّ البَیتِ مَنِ استَطَاعَ إلیَهِ سَبیلًا (2)اطلاق دارد و رسول خدا (ص) (سبیل) را به زاد وراحله (توشه) تفسیر کردند ووجود مَحرم را همراه زن به عنوان شرط مطرح نفرمودند.(3) در این خصوص توجه خوانندگان گرامی را به دو روایت جلب می‌کنم: 1. صحیحه سلیمان‌بن‌خالد، «عن أبی عبدالله الصادق (ع) فی المرأة ترید الحج لیس لها مَحرم هل یصلح لها الحج؟ قال: نعم، إذا کانت مأمونة». (4) ________________________________________ 1- 1. شرائع، محقّق حلّی، ج 1، ص 168. 2- 2. سوره آل عمران، آیه 97. 3- 3. غنیه، أبی المکارم بن زهره، ص 193. 4- 4. الکافی، ج 4، ص 282. ص: 261 2. علی‌بن‌إبراهیم عن أبیه عن حماد بن عیسی عن معاویة بن عمار قال: «سألت أبا عبدالله (ع) عن المرأة الحرّة تحج إلی مکّة بغیر ولی؟ فقال: لابأس تخرج مع قوم ثقات». (1) حنفیه: اگر فاصله وطن زن با مکه سه روز یا بیشتر باشد، وجود همسر و یا مَحرم به همراه او واجب است وفرقی بین زن پیر، یا جوان نیست.(2) حنابله، مالکیه: در صورتی زن واجب الحج می‌شود که همسر یامَحرم همراه او باشد و یا افراد آشنایی‌که وی در کنار آنان مصون بماند.(3) شافعیه: واجب است که همسر، یامَحرم ویا چند زن مورد اعتماد (دوزن‌یابیشتر) همراه زن باشد واگر یک زن همراه یافت، حج بر او واجب نمی‌شود؛ اگرچه با یک زن هم جایز است حج واجب (حَجة الاسلام) را انجام دهد؛ بلکه اگر امنیت باشد انجام حج‌فریضه به تنهایی هم بر اوجایز است. (4) ________________________________________ 1- جواهرالکلام، ج 17، ص 331. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، الجزیری، ج 1، ص 646. 3- همان، ص 647. 4- همان، ص 648. ص: 262 سلفیه: زن بدون مَحرم مستطیع نمی‌شود ولو سایر شرائط استطاعت را داشته باشد؛ زیرا واجب است زن به همراه مَحرم مسافرت کند ومسافرت با اجانب جایز نیست. (1)اگر زنی از اقارب خود درخواست کرد تا با او به حج بروند؛ اقارب وی اجابت نکردند و زن با مردی اجنبی که دو زن دیگر همراه داشت به حج رفت واعمال حج را انجام داد؛ در این صورت حج زن صحیح است، ولی نسبت به نبودن مَحرم به همراه وی؛ معصیت کرده‌است و باید توبه کند. (2) ________________________________________ 1- کتاب فتاوی المرأة، گروه دائمی فتوا، ص 72 71. 2- همان، فتاوای بن باز، ص 72. ص: 263 قرص جلوگیری برای ادای‌حج وعمره‌ شیعه امامیه: طبق نظریه فقهای شیعه‌امامیه، خوردن قرص‌هایی که از حامله شدن جلوگیری می‌کند وعادت ماهانه را به تأخیر می‌اندازد تا زن بتواند روزه ماه مبارک رمضان را بگیرد، یا اعمالی که طهارت در آنها شرطاست، جائز است. (1)سلفیه: استعمال قرص‌های جلوگیری از عادت ماهانه برای زنان جایز است تا اینکه اعمال حج یا عمره را به انجام برسانند. (2)نظریه مذاهب اربعه اهل‌سنت را در این خصوص نیافتم. ________________________________________ 1- مناسک حج محشّی، ص 305، چاپ تابستان 1382. 2- کتاب فتاوی المرأة، فتاوای بن جبرین، ص 70. ص: 264 حائض، می‌تواند طواف‌کند شیعه امامیه: طواف حائض بدون تردید باطل است وهمه فقهای شیعه در این خصوص اتفاق نظریه دارند؛ زیرا این مسأله یکی ازمصادیق قطعی اجتماع امر ونهی می‌باشد که درعلم اصول به طور مبسوط بحث شده‌است. أولًا: انطباق دو عنوان بر یک مورد صورت گرفته است. ثانیاً: ترکیب بین امر (انجام طواف) ونهی (حرمت مکث درمسجد) ترکیب اتحادی است. بنا بر این اگر زن حائض طواف کند، از آن رهگذر که طواف، عنوانی است که تحقق آن با انجام حرامی به نام مکث در مسجد آن‌هم مسجدی چون مسجدالحرام صورت می‌گیرد، یعنی مأموربه او که طواف است با نهی ورود به مسجد، در یک جا جمع شده‌است. روی همین اساس که بر طواف حائض، طبیعت مأموربه منطبق گردیده؛ پس طواف حائض فاسد می‌باشد.(1) در این خصوص توجه خوانندگان گرامی را به دو روایت جلب می‌کنم: ________________________________________ 1- فقه الصادق، ج 2، ص 184. ص: 265 1. قال‌الإمام الباقر (ع) فی‌حدیث الجنب والحائض: «ویدخلان المسجد مجتازین ولایقعدان فیه ولایقربان المسجدین الحرمین». (1)2. قال أبوجعفر (ع): «إذا کان الرجل نائماًفی‌المسجد الحرام أو مسجدالرسول (ص) فاحتلم فأصابته جنابة فلیتیمّم ولایمرّ فی المسجد إلّا متیمّماً حتی‌یخرج منهما ثمّ یغتسل وکذلک الحائض إذا أصابتها الحیض تفعل‌کذلک». (2) از طریق اهل‌سنت نیز روایت شده‌است که پیامبرخدا (ص) به زن حائض فرمودند: «فاقضی‌مایقضی الحاج غیر أن‌لاتطوفی بالبیت حتی‌تغتسلی». (3) ونیز رسول‌خدا (ص) فرمودند: «الحائض تقضی‌المناسک کلّها إلّا الطواف».(4) حنفیه: درمذهب حنفیه دو قول وجود دارد: 1 حائض می‌تواند همه اعمال حج را انجام دهد مگر طواف؛ چون طواف درحال حیض به دوجهت حرام است: ________________________________________ 1- وسائل الشیعة، ج 2، ص 209؛ الحدائق الناضرة، ج 3، ص 256. 2- وسائل الشیعة، ج 2، ص 205. 3- نیل الأوطار، شوکانی، ج 5، ص 119. 4- همان. ص: 266 الف: ورود به مسجد. ب: ترک نمودن طهارت که واجب است.(1) 2 طواف زن حائض صحیح است، زیرا طهارت از حدث و طهارت از نجاست شرط صحت طواف نیست. (2) ونیز درباره وجه صحت طواف حائض گفته‌اند که چون طواف، شرط صحت سعی است وسعی بدون طواف صحیح نیست؛ پس زن حائض باید همه مناسک حتی طواف را به انجام برساند. (3)مالکیه: زنی که در ایام عادت ماهانه است، ولی خون قطع می‌شود و خودش را پاک می‌کند، طواف او صحیح است. (4)پس برحائض جائز نیست نزدیک مسجد شود تاآنکه پاک گردد. (5) شافعیه: در مذهب شافعیه دو قول نقل شده‌است: 1 زن حائض می‌تواند تمام اعمال حج را انجام دهد مگر طواف ونماز. 2(6) طواف زن حائض صحیح می‌باشد. (7) ________________________________________ 1- حاشیه ابن عابدین، ج 1، ص 581. 2- کتاب الحج، فضائل وأحکام، سید محمد بن علوی مالکی، ص 115. 3- حاشیه ابن عابدین، ج 1، ص 582. 4- همان. 5- الموطأ، مالکبن انس، ج 1، 6- أمّ، شافعی، ج 2، ص 158. 7- کتاب الحج، فضائل وأحکام، سید محمد بن علوی مالکی، ص 115. ص: 267 حنابله: یکی از دو روایت احمد بن حنبل، صحت طواف زن حائض را بیان می‌کند. بنابراین قول، ارتباط بین طهارت و طواف، همانند ارتباط بین طهارت و نماز نیست. در طهارت و نماز ارتباط شرط و مشروط وجود دارد؛ ولی در طواف چنین نمی‌باشد. (1) اما قول دیگر چنین است: حائض از مکث نمودن در مسجد وطواف منع شده است. (2)سلفیه: اگر زن قبل از انجام طواف حج افاضه حائض شد و برای او این امکان وجود نداشت که صبر کند تا پاک شود آنگاه طواف را انجام دهد، زیرا سایر مسافران برای او صبر نمی‌کنند وامکان بازگشت نیز وجود ندارد، چون از ساکنین کشورهائی مثل اندونزی و مغرب و ... است. در این صورت جایز است پس از تحفّظ خودش، طواف را انجام دهد و طواف او صحیح و مجزی است. (3)

________________________________________ 1- همان. 2- المغنی، ابن قدامه‌حنبلی، ج 1، ص 315. 3- کتاب فتاوی المرأة، فتاوای بن باز، ص 76. ص:268 ص: 269 طواف وداع درعمره‌مفرده‌ شیعه‌امامیه: کسی که می‌خواهد ازمکه بیرون برود، مستحب است طواف‌وداع انجام دهد.(1) حنفیه: عمره مفرده، طواف وداع ندارد. (2) مالکیه: انجام طواف وداع فضیلت دارد. (3) شافعیه: طواف وداع نه از ارکان است ونه از واجبات، بلکه عبادت مستقل است. (4)حنابله: اگر طواف واجبی که به عهده دارد، هنگام خروج ازمکه انجام دهد؛ دیگر لازم نیست طواف وداع بنماید. (5)

________________________________________ 1- مناسک حج محشّی، ص 508، چاپ تابستان 1382. 2- الفقه علی المذاهب الأربعة، ج 1، ص 698؛ المبسوط، سرخسی، ج 4، ص 35. 3- حاشیه دسوقی، ج 2، ص 53. 4- مغنی المحتاج، ج 1، ص 513؛ إعانة الطالبین، ج 2، ص 346. 5- المغنی، ابن قدامه حنبلی، ج 1، ص 544. ص: 270 سلفیه: طواف وداع در عمره واجب نیست و لیکن افضل آن است که انجام شود ولی درحج، طواف وداع واجب است؛ زیرا کلام رسول‌خدا (ص) که فرمودند: «لاینفرن أحدمنکم حتی یکون آخر عهده بالبیت» خطاب به حجاج بوده‌است. (1) ________________________________________ 1- کتاب فتاوی المرأة، فتاوای بن باز، ص 78. ص: 271 توصیه‌های مهم وضروری‌ در پایان این مجموعه، توجه خوانندگان محترم را به نکات مهمی که مقام معظم رهبری حضرت آیة الله خامنه‌ای مدظلّه العالی فرموده‌اند جلب می‌کنم: 1. بر پائی نمازجماعت در هتل‌های مکه و مدینه که موجب تفرقه بین مسلمانان می‌شود و وهن به مذهب شیعه می‌شود حرام است. 2. هنگام برگزاری نماز جماعت در مسجدالنبی و مسجدالحرام و سائر مساجد مکه مکرمه و مدینه منوره، خروج از مسجد بخاطر عدم شرکت در نماز جماعت و یا ایستادن و گردش در اطراف مسجد، حرام است. 3. استفاده از سجاده و حصیر و مُهر برای سجده کردن که باعث می‌شود فرد استفاده کننده انگشت نما شود و یا مورد اهانت قرارگیرد و در نتیجه وهن به مذهب حق خواهد بود، حرام است. 4. لازم است تمامی مؤمنین از حکم قاضی عربستان درباره ثبوت هلال ماه ذی‌الحجه تبعیت کنند و حج آنان مجزی و موجب می‌شود که برئ‌الذمّه شوند. ص: 272 5. باتوجه به اینکه کشتارگاه جدید، خارج از محدوده منا است و قربانی در خارج از محدوده کشتارگاه ممنوع است، قربانی در کشتارگاه جدید کافی و مجزی است و حاجی برئ الذّمه می‌شود. 6. اعمالی که عادتاً موجب اهانت به شیعه می‌شود از قبیل: تبرک نمودن، نماز خواندن در قبرستان بقیع‌وجلو قبرستان، خواندن دعاها و زیاراتی که موجب درگیری و اهانت می‌شود و نیز مرثیه خوانی جایز نیست، و واجب است مؤمنین از این گونه رفتارها اجتناب نمایند. (1) ________________________________________ 1- توضیح المسائل مراجع، چاپجامعهمدرسین، ج 1، ص 196197. ص: 273 زیارت قبور شیعه امامیه: برای مردان، زیارت قبور مؤمنین یکی ازمستحبات است. (1) قال رسول‌الله (ص): «کُنت نَهیتُکم عن زیارة القبور، فزورُوها فإنّها تُذکّرکم الموت». (2) قال الإمام الرضا (ع): «من أتی قبر أخیه المؤمن مِن أی ناحیة یضع یده و قرأ إنّا أنزلناه سبع مرّات، أمن الفزع الأکبر». (3)تتبع و تحقیق در تاریخ اسلام بیانگر این حقیقت است که از صدراسلام سیره مسلمانان بر این اساس استوار بوده که زیارت قبور را به‌عنوان یک خواست معنوی مورد توجه قرار می‌دادند در تاریخ آمده است: بلال مؤذن شریف رسول‌خدا (ص) پس از رحلت پیامبر سر قبر آن حضرت آمد وشروع به گریستن کرد، او صورتش را به خاک مطهر قبر رسول‌خدا (ص) می‌مالید، آنگاه ________________________________________ 1- تذکره، علامه حلّی ره، ج 2، ص 128. 2- صحیح مسلم، ج 2، ص 672؛ سنن‌ترمذی، ج 3، ص 370. 3- الکافی، ج 3، ص 229؛ تهذیب، ج 6، ص 106. ص: 274 به اطراف نگریست، امام‌حسن‌مجتبی (ع) و امام‌حسین (ع) را دید. آن‌دو را در آغوش‌گرفت و بوسید. رسول‌خدا (ص) در حدیثی می‌فرمایند: «کسی که حج بگزارد و مرا زیارت نکند به من جفا کرده‌است» ونیز می‌فرمایند: «کسی که برای انجام حج بیاید و بعد از وفات من به زیارتم نائل شود بسان کسی است که در زمان حیات من زیارتم کرده‌است». سلفیه از زیارت قبور نهی و جلوگیری می‌کنند؛ در حالیکه سایر فرق و مذاهب اسلامی با تأسّی به روایات، زیارت قبور را جایز، بلکه مستحب می‌دانند. مالک بن انس نقل می‌کند: رسول‌خدا (ص) برای زیارت قبور وارد قبرستان شد و چنین فرمود: «ألسّلام علیکم دار قوم مؤمنین و إنّا إن شاء الله بکم لاحقون». (1)نووی درذیل این روایت می‌نویسد: با اینکه هیچ شکی در وقوع مرگ نیست لکن علما در این باره نظریاتی دارند که بهترین آن عبارت است از: عبارت «إن شاءالله» معنایش شک و تردید نیست بلکه این جمله بمعنای تبرک و امتثال دستور خداوند می‌باشد. قال‌رسول‌الله (ص): «زوروا القبور فإنّها تذکّرکم الآخرة» به زیارت قبور بروید، زیرا شما را به یاد آخرت می‌اندازد. (2) ________________________________________ 1- الموطّأ؛ مالک بن انس، ج 1، ص 28. 2- صحیح مسلم، ج 3، ص 165. ص: 275 اسلام به خاطر تحقق یافتن یک سلسله اهداف تربیتی، مسلمانان را به زیارت قبور توجه داده است که فهرست گونه به تعدادی از آن اهداف اشاره می‌کنیم: 1 پند آموزی و عبرت گرفتن. 2 انسان را به یاد آخرت می‌اندازد. 3 عواطف انسانی را برمی‌انگیزاند و احساس دینی را رشد می‌دهد. 4 طمع انسان را نسبت به مال و ثروت دنیا کاهش می‌دهد. در خصوص زیارت قبور از عایشه روایت شده که گفت: «رسول‌خدا (ص) زیارت قبور را اجازه فرمودند». (1)بدون تردید زیارت اعتاب مقدسه حضرات معصومین که انسان‌های کامل و از برگزیدگان خداوند هستند، از یک مقام ویژه و عظمت والایی برخوردار است. ________________________________________ 1- سنن‌ابی‌داود، کتاب الجنائز، باب زیارةالقبور، ج 3، ص 218، حدیث 1955. ص:276 ص: 277 زیارت قبر رسول‌خدا (ص) همانطور که می‌دانیم شیعه امامیه زیارت قبر رسول‌خدا (ص) را از مستحبات مؤکده می‌داند. (1)علمای اهل‌سنت نیز در این خصوص با ماموافق‌اند؛ لیکن سلفیه مخالفت خود را با زیارت قبر رسول‌خدا (ص) به صور گوناگون اعلام داشته است. ابن قدامه حنبلی یکی ازمستحبات را زیارت قبر رسول‌خدا (ص) ذکر کرده است آری، تأکید می‌کنم، زیارت قبر رسول‌خدا (ص) وبرای اثبات نظریه خود به روایاتی چند استشهاد نموده است که توجه شما را به آن جلب می‌کنم: قال‌رسول‌الله (ص): «من حجّ فزار قبری بعد وفاتی فکأنما زارنی فی‌حیاتی».(2) قال‌رسول‌الله (ص): «من زار قبری وجبت له شفاعتی».(3) قال‌رسول‌الله (ص): «ما من أحد یسلّم علی عند قبری إلّا ردّ الله علی روحی حتی أردّ علیه السلام». (4) ________________________________________ 1- مستند الشیعه، ج 13، ص 327؛ جامع المدارک، ج 2، صص 555554. 2- المغنی، ابن قدامه حنبلی، ج 4، ص 588. 3- همان 4- همان ص: 278 در کتاب «الأحکام السلطانیه» ماوردی، یکی از وظایف امیر الحاج (سرپرست حجاج) را آوردن حجاج به مدینه و زیارت قبرمطهّر رسول‌خدا (ص) ذکر کرده‌است. او می‌گوید: هنگامی که حاجیان اعمال حج را به پایان رساندند؛ امیر الحاج آنان را به سوی مدینه بیاورد تا به زیارت قبر رسول‌خدا (ص) نائل شوند. انجام دادن این زیارت برای دو منظور است: 1 رعایت احترام آن حضرت 2 اقدام به استیفای حقوقی که آن حضرت بر گردن مسلمانان دارد. اگر چه زیارت قبر رسول‌خدا (ص) از واجبات حج نیست؛ لیکن درشرع مقدس اسلام، زیارت قبر رسول‌خدا (ص) از مستحبات شمرده شده‌است و عادت نیکوی حاجیان از دیرباز، بر همین اساس بوده است. عتبی‌می‌گوید: روزی من در کنار قبر رسول خدا (ص) نشسته بودم که مردی عرب‌آمد و مقابل قبر آن حضرت ایستاد و سلام نیکوئی کرد، سپس چنین‌گفت: «ای رسول خدا (ص) من در کتاب خدای تعالی (قرآن) چنین یافتم که می‌فرماید: وَلَوأنَّهُم إذ ظَلَمُوا أنفُسَهُم جَاؤوکَ فَاستَغفَرُوا اللهَ وَاستَغفَرَ لَهُمُ ص: 279 الرَّسُولُ لَوَجَدُوااللهَ تَوّاباً رَحیماً.(1) آن مرد ادامه داد: من‌نزد توآمده‌ام درحالی‌که از گناهم‌توبه می‌کنم وتورا شفیع‌خود در درگاه‌خدا قرارمی‌دهم. آن مرد عرب شروع کرد به گریه کردن وشعری در فضیلت رسول‌خدا (ص) سرود: یَاخَیرمَن دُفِنَت بِالقَاعِ أعظُمُهُ فَطَابَ مِن طیِبهنَّ القَاعُ وَالأکمُ نَفسی الفداءُ لِقَبرٍ أنتَ سَاکنُهُ فیهِ العفافُ وفیهِ الجودُ والکَرمُ مرد عرب لحظاتی بعد مرکبش را سوار شد ورفت. (2) قاضی ابوی علی حنبلی در کتاب «الأحکام السلطانیه» درباره وظیفه امیرالحاج می‌نویسد: امیر الحاج سرپرست حجاج حاجیان را برای زیارت قبر رسول‌خدا به مدینه بیاورد؛ زیرا زیارت قبر رسول‌خدا (ص) ________________________________________ 1- سوره نساء، آیه 64. 2- الأحکام السلطانیة، ماوردی، ص 197، چاپ اول، دارالکتاب العربی، بیروت، 1990 م. ص: 280 اگرچه از واجبات حج نیست؛ لیکن از مستحبات شرع می‌باشد. (1) ________________________________________ 1- الأحکام السلطانیة، أبویعلی، بخش وظایف امیر الحاج. ص: 281 فهرست منابع‌ 1- قرآن کریم 2- الکافی، ثقةالاسلام کلینی (ره)، وفات: 329 ه، دارالکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، 1365 شمسی. 3- من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق (ره)، وفات: 381 ه، چاپ دوم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. 4- کتاب‌الهدایه، شیخ صدوق، مؤسسه‌امام‌هادی (ع)، قم، چاپ اول. 5- مقنعه، شیخ مفید، وفات: 413 ه. مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، قم، 1410 ه. 6- تهذیب، شیخ طوسی، وفات: 460 ه. دارالکتب الإسلامیة، تهران، 1390 ه. 7- مبسوط، شیخ طوسی، المکتبة المرتضویة، تهران، 1387 ه. 8- النهایة، شیخ طوسی، دارالأندلس، بیروت، أفست‌انتشارات‌قدس، قم. 9- الخلاف، شیخ‌طوسی، مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، قم، چاپ اول، 1417 ه. 10- انتصار، سیّد مرتضی علم الهدی علی بن‌الحسین الموسوی (ره)، وفات: 436 ه، 11-مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین قم، چاپ اول، 1415 ه. ص: 282 12- مراسم، سلّار بن عبدالعزیز (ره)، وفات: 448 ه، مجمع جهانی اهل‌بیت، قم، 1414 ه. 13- المهذّب، القاضی بن البراج (ره)، وفات: 481 ه، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1406 ه. 14- غنیه، أبی المکارم بن زهره (ره)، وفات: 585 ه، مؤسسه امام‌صادق (ع)، چاپ اول، 1417 ه. 15- سرائر، ابن ادریس (ره)، وفات: 598 ه، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، 1410 ه. 16- شرایع الاسلام، نجم‌الدین جعفربن‌الحسن، محقق حلّی (ره)، وفات: 676، انتشارات استقلال، تهران، چاپ دوم، 1409 ه. 17- المعتبر، نجم‌الدین جعفربن‌الحسن، محقق حلّی (ره)، وفات: 676، مؤسسه سید الشهداء (ع)، قم، 1364 شمسی. 18- الجامع للشرایع، یحیی‌بن‌سعید الحلّی (ره)، وفات: 690 ه، مؤسسه سید الشهداء (ع)، قم، 1405 ه. 19- تذکره، علّامه حلّی؛ ابومنصور الحسن‌بن یوسف بن المطهّر (ره)، وفات: 726 ه، مؤسسه آل البیت، چاپ اول، 1414 ه. 20- منتهی، علّامه‌حلّی (ره)، چاپ‌قدیم، حاج‌احمدتبریز، 1333 شمسی. 21- مختلف، علّامه‌حلّی (ره)، جامعه‌مدرسین، قم، چاپ‌اول، 1412 ه. 22- اللمعة الدمشقیة، شهید اول، شمس الدین محمدبن مکّی‌العاملی (ره)، شهادت: 786 ه، دارالفکر، قم، چاپ اول، 1411 ه. 23-دعائم الاسلام، نعمان بن‌محمد تمیمی‌مغربی (ره)، وفات: 363 ه، دارالمعارف، قاهره، مصر، 1383 ه. ص: 283 24- جامع المقاصد، الشیخ علی بن الحسین الکرکی، وفات: 940 ه، مؤسسه آل البیت، قم، چاپ اول، 1408 ه. 25- وسائل الشیعة، شیخ حرّعاملی، وفات: 1104 ه، مؤسسه آل‌البیت، قم، چاپ دوم، 1414 ه. 26- مستدرک الوسائل، محدّث نوری، وفات: 1320 ه، مؤسسه آل‌البیت لإحیاء التراث، بیروت، چاپ دوم، 1408 ه. 27- الحدائق الناضرة، شیخ یوسف محدّث بحرانی، وفات: 1186 ه، چاپ جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1363 شمسی. 28- مستند الشیعه، المولی أحمد بن محمد مهدی النراقی (ره)، وفات: 1245 ه، مؤسسه آل البیت، مشهد، چاپ اول، 1415 ه. 29- کتاب الصلاة، شیخ مرتضی‌انصاری (قدس سره)، وفات: 1281 ه، مؤسسه باقری، قم، چاپ اول، 1415 ه. 30- جواهرالکلام، شیخ محمدحسن نجفی (ره)، وفات: 1266 ه، دارالکتب الاسلامیة، چاپ سوم، تهران، 1367 شمسی. 31- العروة الوثقی، سیدکاظم یزدی (ره)، وفات: 1337 ه، مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، قم، چاپ اول، 1420 ه. 32- مستمسک العروة الوثقی، السید محسن الحکیم (ره)، کتابخانه آیة الله نجفی مرعشی (ره)، قم، چاپ چهارم، 1404 ه. 33- جامع‌المدارک، السیدأحمد الخوانساری (ره)، مکتبة الصدوق، تهران، چاپ دوم، 1355 ه. 34- الینابیع الفقهیه، آقای‌شیخ علی اصغر مروارید، چاپ اول. 35-الدروس، شهید اول، شمس الدین محمد بن مکّی العاملی، شهادت: 786 ه، جامعه‌مدرسین، قم، چاپ اول، 1412 ه. ص: 284 36- أحکام‌الحج، آیةالله فاضل‌لنکرانی، چاپ‌دوم، مهر قم، 1374 شمسی. 37- منهاج الصالحین، السیّد محمد سعید الحکیم، دار الصفوة، چاپ اول، بیروت لبنان، 1415 ه. 38- فقه الصادق (ع)، السید محمدصادق الحسینی‌الروحانی، مؤسسة دارالکتاب، قم، چاپ سوم، 1412 ه. 39- المعتمد، للسید أبی القاسم الموسوی الخوئی. 40- معالم المدرستین، علامه سیّد مرتضی عسکری، مؤسسة النعمان، بیروت لبنان، 1410 ه. 41- السّجود علی الأرض، الشیخ علی الأحمدی (ره)، مرکزالجواد، چاپ چهارم، 1414 ه. 42- هذه هی‌الشیعة، العلّامة باقر شریف القرشی، النجف الأشرف. 43- توضیح المسائل، حضرت امام خمینی (ره)، سازمان چاپ وانتشارات وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی، چاپ نهم. 44- توضیح المسائل مراجع عظام تقلید، چاپ هفتم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه‌علمیه قم، تابستان 1381 شمسی. 45- مناسک حج محشّی، چاپ هفتم، تابستان 1382 شمسی، مرکز تحقیقات حج قم. 46- استفتاءات ویژه حج، انتشارات مرکز تحقیقات حج قم. 47- الفقه علی المذاهب الخمسة، مغنیه، مؤسسة دارالکتاب، 1425 ه. 48-تحریرالوسیله، حضرت‌امام‌خمینی (ره)، نجف‌أشرف، 1390 ه. ص: 285 مسائل‌من الفقه المقارن، محمد حسن زمانی. 49- مجلّه عربی میقات‌الحج، شماره 22، سال 11، مرکز تحقیقات حج قم. 50- رجال کشی، حمدویة بن نصیر کشی (ره)، وفات: 350 ه، مؤسسه انتشارات دانشگاه مشهد، 1348 شمسی. 51- لغت‌نامه دهخدا، چاپ اول، 1372 شمسی، مؤسسه انتشارات وچاپ دانشگاه تهران. 52- صحیح مسلم، مسلم بن حجاج نیشابوری، دارالفکر، بیروت لبنان. 53- صحیح بخاری، محمد بن اسماعیل، دارالفکر، بیروت لبنان، 1401 ه. 54- الموطّأ، مالک بن انس، دارإحیاء التراث العربی، بیروت لبنان، چاپ اول، 1406 ه. 55- المجموع، أبو زکریا محی‌الدین نووی، ت: 676 ه، دارالفکر بیروت لبنان. 56- سبل السّلام، محمد بن اسماعیل کحلانی معروف به امیرصنعانی، ت: 1182 ه، چاپ‌چهارم، 1379 ه، شرکة ومطبعة مصطفی البابی وأولاده، مصر. 57- کنزالعمّال، متقی هندی، مؤسسة الرسالة، بیروت لبنان، 1409 ه. 58- مختارات من الأحادیث النبوّیة. 59- دراسات فی الفلسفة الاسلامیة، تفتازانی. 60- الفقه علی‌المذاهب الأربعة، عبدالرحمن الجزیری، چاپ استانبول/ ترکیه. 61- ص: 286 الفقه علی المذاهب الأربعة، عبدالرحمن الجزیری، شرکة دارالأرقم بن أبی‌الأرقم، چاپ دوم، 1418 ه، بیروت لبنان. 62- بدایة المجتهد، ابن رشد، دارالفکر، بیروت لبنان، 1415 ه. 63- نیل‌الأوطار، محمد بن علی شوکانی، ت: 1255 ه، دار الجیل، بیروت لبنان، 1973 م. 64- حاشیه ابن عابدین (حاشیة ردّ المحتار علی‌الدّر المختار) محمد أمین عابدین بن عمرعابدین دمشقی‌حنفی، ت: 1252 ه «فقه حنفیه» دارالفکر، بیروت لبنان، 1415 ه. 65- فقه‌السنة، شیخ سیدسابق، دار الکتاب العربی، بیروت لبنان. 66- المغنی، عبدالله بن احمد بن محمد بن‌قدامه‌حنبلی، ت: 620 ه، چاپ رحلی، دارالکتاب العربی، بیروت لبنان. 67- فتح العزیز، عبدالکریم بن محمد الرافعی، ت: 623 ه، دارالفکر بیروت لبنان. 68- فتح الباری، شهاب‌الدین أحمد بن علی بن حجر عسقلانی، دارالمعرفة، بیروت لبنان، چاپ دوم. 69- الدروس المهمّه، عبدالعزیز بن عبدالله بن باز، دارأضواء زمزم للنشر، ریاض، 1422 ه. 70- «الأمّ»، محمدبن ادریس شافعی، ت: 204 ه، چاپ دوم، دارالفکر بیروت لبنان، 1403 ه. 71- حاشیه‌دسوقی، شمس‌الدین محمد عرفةالدسوقی «فقه مالکیه»، دار إحیاء الکتب العربیة. 72- مبسوط، محمد بن أبی سهل سرخسی، دارالمعرفة، بیروت/ لبنان 1406 ه. 73- ص: 287 فتاوی المرأة، عبدالعزیز بن عبدالله بن باز، مطابع أضواء، جده، چاپ اول، 1414 ه. 74- فتاوی اللجنة الدائمة، چاپ اول، دار العاصمة و أولی النهی ریاض، 1411 ه و 1413 ه. 75- الفقه الإسلامی و أدلته، وهبة الزحیلی، دارالفکر، دمشق سوریه 1409 ه. 76- سنن ابن ماجه، محمد بن یزید قزوینی، ت: 275 ه، دارالفکر، بیروت لبنان. 77- مغنی المحتاج، شمس الدین محمد أحمد الشربینی القاهری الشافعی، ت: 977 ه، شرکة ومطبعة مصطفی البابی وأولاده، 1377 ه مصر. 78- شرح المهذّب، أبوزکریا محی‌الدین نووی، ت: 676 ه دارالفکر، بیروت لبنان. 79- المحلّی، علی بن أحمد بن سعید بن حزم اندلسی، ت: 456 ه، دارالفکر، بیروت لبنان. 80- سنن أبی داود، سلیمان بن أشعث سجستانی، ت: 275 ه، چاپ اول، 1410 ه، دارالفکر، بیروت لبنان. 81- فتح الوهاب، زکریا بن محمد انصاری، ت: 936 ه، چاپ اول، 1418 ه، دارالکتب العلمیة، بیروت لبنان. 82- بدائع الصنایع، ابوبکر بن مسعود کاشانی حنفی، ت: 587 ه، چاپ اول، 1409 ه، المکتبة الحبیبیة، پاکستان. 83- شرح مسلم، أبو زکریا محی‌الدین نووی، ت: 676 ه، چاپ دوم، 1407 ه، دار الکتاب العربی، بیروت لبنان. 84- ص: 288 85- مستدرک، أبوعبدالله حاکم نیشابوری، دارالمعرفة، بیروت لبنان، 1406 ه. 86- مسند، أحمد بن حنبل، دارصادر، بیروت لبنان. 87- کتاب إزالة الخطر عمّن جمع بین الصلاتین فی الحضر. 88- صفة صلاة النبی (ص)، عبدالعزیز بن عبدالله بن‌باز، دارأضواء زمزم للنشر، ریاض، 1422 ه. 89- المدونة الکبری، مالک بن أنس، به روایت سحنون‌بن‌سعید از عبدالرحمن بن قاسم عتقی، مطبعة السعادة، مصر. 90- قرة العین، محمدبن عبدالله الهبدان، چاپ عربستان، 1422 ه. 91- مواهب‌الجلیل، محمد بن عبدالرحمن مغربی، ت: 954 ه، چاپ اول، 1416 ه، دارالکتب العلمیة، بیروت لبنان. 92- کتاب الحج، فضایل وأحکام، السید محمد بن علوی بن عباس المالکی المکی الحسنی، چاپ اول، 1424 ه، مکة المکرمة. 93- الشرح‌الکبیر، عبدالله بن احمد بن محمد بن قدامه حنبلی، ت: 620 ه، دار الکتاب العربی، بیروت لبنان. 94- البحر الرائق، زین‌الدین بن ابراهیم، معروف به ابن نجیم مصری حنفی، ت: 970 ه، چاپ اول، 1418 ه، دارالکتب العلمیه، بیروت لبنان. 95- کشاف القناع، منصور بن یونس بهوتی حنبلی، ت: 1051 ه، چاپ اول، 1418 ه، دارالکتب العلمیه، بیروت لبنان. 96- «صفة العمرة» عبد العزیز بن عبدالله بن باز، وزارة الشؤون الاسلامیة والاوقاف والدعوة والارشاد، عربستان. 97-سنن بیهقی، أبوبکر أحمدبن‌حسین‌بن‌علی، ت: 458 ه، دارالفکر، بیروت لبنان. ص: 289 98- مختصرالمزنی، اسماعیل بن یحیی «فقه شافعیه»، دار المعرفة، بیروت لبنان. 99- إعانة الطالبین، أبوبکر مشهور به: السید البکری الدمیاتی، چاپ اول، 1418 ه، دارالفکر، بیروت لبنان. 100- سنن‌ترمذی، أبوعیسی محمد بن عیسی ترمذی، ت: 279 ه، چاپ 1403 ه، دارالفکر، بیروت لبنان. 101- الأحکام السلطانیة، أبوالحسن علی بن محمد بن حبیب ماوردی، ت: 450 ه، چاپ اول، دارالکتاب العربی، بیروت لبنان، 1990 م. 102- الأحکام السلطانیة، أبویعلی أحمد بن علی بن المثنی التمیمی، ت: 307 ه، دارالکتاب العربی، بیروت لبنان. 103-المعجم الأوسط، سلیمان بن أحمد طبرانی، دارالحرمین، 1415 ه، مصر. والحمدلله أولًا وآخراً وصلّی الله علی نبینا وسیدنا محمد وآله أجمعین