عوامل وحدت

عوامل وحدت

نویسنده: غلام رضا گلی زواره

الف) اخوت ایمانی و اسلامی

در عصر بعثت، اسلام از مردمی آن چنان متفرق و در حال اختلاف و ستیز، جبهه‌ای واحد و متشکل در برابر شرک، کفر و نفاق پدید آورد و همین اتحاد و انسجام در زیر پرچم توحید و رهبری رسول اکرم صلی الله علیه و آله عامل مهم پیروزی و غلبه آنان بر تمامی دشمنان سرسخت و نیرومند اسلام گردید. در موارد زیادی اخوت ایمانی به عنوان دلیلی بر اتحاد قلمداد شده است و بر اساس آن به وحدت و همکاری و یاری رساندن به مؤمنان سفارش شده است.
۱. قرآن کریم می‌فرماید: «انما المؤمنون اخوة فاصلحوا بین اخویکم » ؛ «مؤمنان با هم برادرند؛ پس بین برادران خود صلح برقرار سازید. »

۲. رسول اکرم صلی الله علیه و آله پس از مهاجرت به مدینه و پذیرش رهبری مردم، منشوری اساسی - که به صحیفه یا قانون اساسی مدینه موسوم است - بر اساس تعالیم قرآن کریم تدوین فرمود و با پیمان و میثاقی قبایل مختلف آن نواحی را به هم پیوند داد و امت واحدی تشکیل شد که محور آن به جای ملیت و نژاد، ایمان به خدا و آخرت و عمل صالح بود

۳. امام خمینی رحمه الله چنین بیان فرموده است: «این اسلام بود که همه را با هم مجتمع کرد و این اسلام بود که شما را پیروز کرد و این اسلام است که سعادت همه انسانها را تامین می‌کند. » در جای دیگر آن روح قدسی گفته‌اند: «این از عنایات اسلام است که همه برادران اهل سنت و شیعه با هم هستند و اختلافی هم با یکدیگر ندارند... و من امیدوارم که این رویه مستدام باشد. » حضرت امام خمینی رحمه الله در مصاحبه با خبرنگار لبنانی «السفیر» خطاب به مسلمانان عرب زبان، خاطرنشان ساخته‌اند:
«بیایید اختلافات را کنار بگذارید و دست برادری به یکدیگر بدهید و همگام و هم پیمان با همه برادران مسلمان غیرعرب، تنها اسلام را تکیه گاه خود قرار دهید. با... ذخیره الهی و معنوی که اسلام است می‌توانید قدرتی باشید که هرگز ابرقدرتها هوس تسلط بر شما را نکنند. »

ب) تقوا و فضیلت

هنگامی که افراد جامعه به کلمه توحید روی آورند و دستورات الهی را به کار ببندند، تقوا و فضیلتهای عالی در بین آنها رواج می‌یابد. با گسترش مکارم اخلاقی و خصال نیک در جامعه و احیای سنتهای متکی بر ایمان و تقوا برتریهای قومی و نژادی و امتیازات کاذب از جامعه رخت برمی بندد.
رسول اکرم صلی الله علیه و آله در روایتی برتریهای نژادی را نفی فرموده و مردم را به خدای واحد، پدر واحد (حضرت آدم) و برتری ناشی از تقوا توجه می‌دهند:
«ایها الناس ان ربکم واحد واباکم واحد کلکم لادم وآدم من تراب ان اکرمکم عند الله اتقیکم و لیس لعربی علی عجمی فضل الا بالتقوی؛ ای مردم، به درستی که پروردگار شما یکی است و پدر شما یکی است. همه از آدم هستید و آدم از خاک است. گرامی‌ترین شما نزدخداوند با تقواترین شماست، عرب را بر عجم فضیلت نیست مگر به تقوا. » این عبارت نورانی را پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در حجة الوداع فرموده‌اند.
امام خمینی قدس سره نیز می‌فرمایند:
«اگر با بی نظری و حسن نظر و تقوا در همه جا عمل بشود، اختلافاتی پیش نمی‌آید، همه این اختلافات برای این است که تقوای اجتماعی ندارند، تقوای شخصی و اخلاقی ندارند.

ج) حضور در اجتماعات عبادی سیاسی

بر اساس تعالیم دینی، اجرای فرایض دینی هرچه با اخلاص، در خلوت و دور از چشم مردم صورت گیرد، ارزش افزون تری دارد و در ارتقای معنوی انسان مؤمن تاثیر مهم تری دارد؛ با وجود این، اسلام دستور داده نماز به جماعت برگزار شود و ثواب این نماز بیش از آنچه تصور می‌رود از نماز فرادا بالاتر است؛ زیرا بر اثر حضور مسلمانان، آنان از وضع یکدیگر باخبر می‌شوند؛ دلهاشان به یکدیگر نزدیک می‌گردد و....
نماز جماعت یک اجتماع عبادی روزانه است و نماز جمعه، اجتماعی عمومی تر و هفتگی است که امام جمعه باید به جای دو رکعت، خطبه بخواند و در خطبه‌ها علاوه بر مواعظ، مسائل جهان اسلام را به آگاهی عموم نمازگزاران برساند و مصالح عمومی را مطرح کند. و نیرنگهای استکبار و توطئه‌های آنان را گوشزد نماید. نماز عیدین (عید فطر و عید قربان) اجتماعی دیگر است که سالانه برگزار می‌شود. از همه اینها مهم تر، عمومی تر و طولانی تر و متنوع تر برنامه حج است که بر هر انسان مسلمانی واجب است در صورت توانایی بدنی و مالی حداقل در طول عمر خود یک بار در این اجتماع مهم حضور یابد. در این عبادت عظیم، هم زمان واحد در نظر گرفته شده و هم مکان واحد، و حتی لباس یکسان. هدف آن است که شرکت کنندگان علاوه بر تمرین تزکیه درونی و آمادگی بیشتر برای تقوا و روی آوردن به فضیلت، در میعادگاه اهل توحید یعنی مسجدالحرام و اطراف خانه کعبه رنگ توحید و وحدت و یگانگی اجتماعی به خود گیرند.
حضرت علی علیه السلام در کلمات خود ضمن بیان فلسفه پاره‌ای از مقررات اسلامی دربارهٔ حج فرموده‌اند:
«والحج تقویة للدین [یا: تقربة للدین] ؛ حج، تقویت دین است [یا فلسفه حج نزدیک کردن پیروان دین است] . » به هر حال، منظور یکی است. علامه شهید مطهری رحمه الله در این باره نوشته است:
«اگر مفهوم کلام این باشد که فلسفه حج تقویت دین است، منظور این است که با اجتماع حج روابط مسلمانان محکم تر می‌شود و ایمان مسلمانان نیرومندتر می‌گردد و به این وسیله اسلام نیرومندتر می‌گردد. اگر مفهوم کلام این باشد که فلسفه حج نزدیک کردن دین است، باز واضح است که منظور نزدیک شدن دلهای مسلمانان است و نتیجه تقویت و نیرومندی اسلام است. » حضرت علی علیه السلام دربارهٔ خانه خدا فرموده‌اند:
«جعله سبحانه و تعالی للاسلام علما؛خداوند کعبه را پرچم اسلام قرار داده است. » به اعتقاد استاد شهید مطهری، همان طوری که پرچمها رمز اتحاد و یگانگی جمعیتها و نشانه همبستگی آنهاست و بر پا بودن آن، علامت حیات آنهاست، کعبه برای اسلام این چنین است. مقام معظم رهبری در این خصوص این گونه توصیه نموده‌اند:
«حج می‌تواند روح توحید را در دلها زنده کند، تکه پاره‌های امت بزرگ اسلامی را به هم وصل کند، عظمت مسلمین را به آنان برگرداند و آنان را از احساس حقارت و ذلتی که بر ایشان تحمیل کرده‌اند، نجات دهد. »

د) مسجد

مساجد علاوه بر آنکه از صدر اسلام کانونی برای عبادت، ارتباط با خداوند و تلاوت قرآن بوده‌اند، مکانهایی برای به هم پیوستن نیروهای مسلمین جهت حرکتهای دینی و تبلیغی و سرکوبی معاندان و از بین بردن آفات توحید به شمار می‌رفته‌اند.
امام خمینی قدس سره تاکید نمودند:
«... چون ملت مبارز، رمز پیروزی را یافته است و با هوشیاری دریافته که بسیج عمومی از سنگرهای الهی مساجد و منابر و محافل دینی گردید لازم است این سنگرهای اسلامی را حفظ کنیم، باید این اجتماعات در مساجد و محافل مذهبی هرچه بیشتر و با شکوه تر برپا شود. »

ه) امر به معروف و نهی از منکر

همان گونه که اشاره نمودیم، خداوند در آیه ۱۰۳ از سوره آل عمران به مسلمانان توصیه می‌فرماید: به حبل الله چنگ زنید و متفرق نشوید و در آیه ۱۰۵ از این سوره (با یک آیه فاصله) به مؤمنان هشدار می‌دهد:
«ولا تکونوا کالذین تفرقوا واختلفوا من بعد ماجاءتهم البینات واولئک لهم عذاب عظیم » ؛ «مانند آنان که بعد از آمدن نشانه‌های روشن متفرق شده و اختلاف کردند نباشید. برای آنهاعذاب بزرگی است. » آیه ۱۰۴ همین سوره - که در میان آن دو آیه قرار گرفته - چنین است:
«ولتکن منکم امة یدعون الی الخیر ویامرون بالمعروف وینهون عن المنکر»؛ «باید از میان شما گروهی باشند که به خیر دعوت کنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند. » قرآن کریم می‌خواهد بفهماند که همواره باید از طریق دعوت به صلاح و خوبی و امر به معروف و باز داشتن از زشتیها، وحدت جامعه پایدار بماند.
اگر این استوانه اسلامی یعنی اصل فراخوانی به خوبی و ارشاد و امر به معروف و نهی از منکر فراموش شود و جامعه به گناه و خلاف روی آورد و فضایل و مکارم از مردمانش رخت بربندد، اتحاد میان آنها زایل می‌گردد. نکته مهم آنکه، نباید دعوت به صلاح و خیر بر تذکرات ساده اخلاقی و عبادی منحصر شود و هدفهای عالی تر و مهم تر فراموش گردد. نخستین و اساسی‌ترین اصل برای آمران به معروف و ناهیان از منکر این است که برای وحدت، اعتصام و انسجام جامعه بکوشند. وقتی جامعه از اتحاد و همبستگی برخوردار گشت، در پرتو آن بهتر به سوی فضیلتها و خوبیها گام برمی دارد.
نکته دیگر آن که وقتی عنصر امر به معروف و نهی از منکر در میان نباشد عوامل گوناگونی که دشمن بقای وحدت اجتماعی اند، همچون موریانه از درون، ریشه‌های اجتماع را می‌خورند و متلاشی می‌سازند و از این جهت، حفظ وحدت اجتماعی بدون نظارت عمومی صالحان امکان پذیر نخواهد بود.