پوشش اسلامی دانشجویان دختر دانشگاه‌ها ریشه‌یابی علل کم‌توجهی، راهکارها

پوشش اسلامی دانشجویان دختر دانشگاه‌‏ها ریشه‏‌یابی علل کم‏‌توجهی، راهکارها

نویسنده: سیف اله فضل الهی
تاریخ تألیف: ۲۸-۱۰-۹۱

چکیده

این تحقیق به شناسایی علل کم توجهی و راهکارهای ترویج پوشش اسلامی دانشجویان دختر دانشگاه‌ها براساس دیدگاه آنان می‌پردازد. روش تحقیق توصیفی ـ پیمایشی، و جامعه آماری دانشجویان دختر دانشگاه‌های قم، و نمونه آماری ۲۶۲ نفر از آنان بود که مطابق جدول مورگان و کرجسی به شیوه تصادفی طبقه‌ای و ساده انتخاب شدند. ابزار گردآوری اطلاعات، دو پرسشنامه محقق ساخته (۱۸ گویه در طیف لیکرت با پایایی ۷۸/۰ و ۱۷ راهکار از نوع آرایش رتبه‌ای با پایایی ۸۹/۰) مطابق آلفای کرانباخ بود.
در تحلیل اطلاعات نشان داد: عوامل فرهنگی ـ اعتقادی در کم توجهی دانشجویان دختر به پوشش اسلامی تأثیر مثبت و معناداری دارند. عوامل زیستی ـ روانی، فرهنگی ـ اجتماعی و سیاسی ـ اجتماعی علی رغم کسب نمره بالاتر از حد متوسط مورد انتظار، نقش مثبت و معناداری ندارند. شدت تأثیر عوامل مختلف در کم توجهی به پوشش اسلامی در بین دانشجویان معنادار نمی‌باشد. برنامه ریزی برای پوشش خلأ فرهنگی و تربیتی بین مدارس و دانشگاه‌ها، تنویر اذهان عمومی و به ویژه دانشجویان دختر نسبت به پیامدهای جبران ناپذیر بدحجابی و ارتقاء و تقویت روحیه دینی برای پای بندی به ارزش‌های اجتماعی به ترتیب از اولویت دارترین راهکارها برای ترویج پوشش اسلامی در بین دانشجویان دختر دانشگاه‌ها هستند.
کلیدواژه‌ها: پوشش اسلامی، دانشجویان دختر، دانشگاه‌ها، راهکارهای ترویج، علل کم توجهی.

مقدّمه

حجاب یکی از مهم‌ترین و متمایزترین ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی، جوامع اسلامی، به ویژه ایران اسلامی است. نهادینه شدن این ارزش، بخصوص در میان نسل جوان و آینده ساز که به واسطه گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات با انبوه هجمه‌های تبلیغاتی برای کمرنگ شدن آن روبه روست، مستلزم واکاوی اصولی، واقع بینانه و عینی ریشه‌های کم توجهی به رعایت پوشش اسلامی در محیط‌های دانشگاهی، بخصوص در بین دانشجویان دختر است. بدین ترتیب، می‌توان برای توسعه، تکوین و ترویج دانش‌های بنیادین، و تبیین درست فلسفه وجودی، ماهیت، نقش و تأثیرات فردی و اجتماعی آن، برنامه ریزی جامع و کاملی برای پوشش همه ابعاد فرهنگ و ساختارهای آن (دانش‌ها، ارزش‌ها، نمادها) فراهم ساخت. این امر خود، نیازمند طرح تدابیری مناسب برای انجام وظایف درست و پیوسته خانواده‌ها، نهادهای فرهنگی و تربیتی جامعه از جمله مدارس، دانشگاه‌ها، صداوسیما، سازمان‌های تبلیغاتی و... در تبیین اندیشه‌های بنیادین فرهنگی و کمک به شناخت فرهنگ و ارزش‌ها، ارزشگذاری و پاسداشت آنها در فرایند حفظ هویت ملی و مذهبی و توسعه آن، در فرایند تکامل زندگی اجتماعی است. بدین سان، نهادهای اجتماعی به ویژه دانشگاه‌ها که رسالتی جز توسعه فرهنگی به عنوان مهم‌ترین رکن توسعه همه جانبه و پایدار برای داشتن انسان‌های سالم از نظر جسمانی و روانی و ماهر، برای ارتقای شیوه زندگی ندارند، باید بتوانند با ترویج هرچه بیشتر آموزه‌های دینی و فراگیرکردن امور فرهنگی و گسترش دامنه شمول آن و جذب و تأثیرگذاری هرچه بیشتر بر مخاطبان را از مهم‌ترین دغدغه مجموعه دست اندرکاران و فعالان حوزه‌های فرهنگ و اندیشه قلمداد کرده، از عوامل آسیب زا در حوزه شخصیت اخلاقی و ایمان مذهبی جوانان، بخصوص قشر اندیشمند و فرهیخته دانشجو جلوگیری، و بر کارآمد شدن روش‌های ارائه برنامه‌های فرهنگی در دانشگاه‌ها در راستای تحکیم ارزش‌ها و باورهای فرهنگی متأثر از فلسفه اجتماعی و با هدف اسلامی کردن دانشگاه‌ها برای تحقق دغدغه‌های فوق بیفزایند. بدین سان می‌توان فرهنگ واقعی و اصیل اسلامی را از طریق سازوکارهای مناسب دانش و الگوهای رفتاری مدیران، استادان، کارکنان و مخاطبان نهادینه ساخت و در فرایند اجتماعی شدن آن را در خدمت تربیت انسان‌های سالم، ماهر، متخصص، توانمند و بومی شده قرار دارد.
ازآنجایی که دانشگاه‌ها به عنوان مهم‌ترین مراکز تولید علم و ترویج فرهنگ محسوب می‌شوند، از مهم‌ترین ارکان توسعه فرهنگی هر جامعه‌ای به شمار می‌روند. دانشگاه‌ها باید بتوانند با ایجاد محیطی مبتنی بر فرهنگ و ارزش‌های اسلامی زمینه را برای تولید علم، توسعه سبک و روش‌های زندگی و تعمیم آن در بین اقشار گوناگون و تحقق اهداف متعالی آن مهیا سازند؛ امری که به نظر می‌رسد تحت الشعاع عوامل مختلف، هنوز با ایده آل خود فاصله زیادی دارد و مستلزم واکاوی عوامل و ریشه‌های کم توجهی دانشجویان دختر و آسیب شناسی واقع بینانه در راستای برنامه ریزی اصولی و عملی و دسترسی به راهکارهای مناسب ترویج پوشش اسلامی در دانشگاه هاست.

پیشینه تحقیق

بررسی پیشینه تحقیق نشان می‌دهد که تحقیق کاملاً منطبق با موضوع بسیار محدود است. در عین حال، تعداد محدودی از مطالعات انجام شده، که تاحدودی به موضوع مربوط می‌شد، جمع آوری گردید که در زیر بدان اشاره می‌شود.
احمدی (۱۳۸۴) در تحقیقی در مورد بررسی عفاف در قرآن و حدیث راهکارهای عملی رسیدن به عفاف را به سه دسته وراثت، محیط و اراده تقسیم کرده، دربارهٔ هریک با استمداد از قرآن و روایات بحث کرده و در نهایت، به اختصار آثار فردی و اجتماعی عفاف را بیان داشته است.
عظیمیان و بهشتی (۱۳۸۸) در بررسی فلسفه حجاب در اسلام و آثار تربیتی آن، روش‌های درونی کردن حجاب را در ارتقا و تقویت ایمان به خدا، اطلاع رسانی در زمینه حجاب و آثار مثبت آن، معرفی الگوهای والای حجاب و... دانسته‌اند.
ماهینی و خسروپناه (۱۳۸۸) در مقاله‌ای تحت عنوان «راهکارهای ترویج پوشش اسلامی در بین دختران دانشجو»، مهم‌ترین علل کم توجهی یا بی توجهی به مقوله حجاب را در چهار دسته عوامل فرهنگی و اعتقادی، بیولوژیکی و روانی، اجتماعی و سیاسی بیان کردند و به ارائه راهکارهایی در جهت ترویج پوشش اسلامی پرداخته‌اند.
فضل الهی و ملکی توانا (۱۳۹۰ب) در مقاله «فرهنگ حجاب: راهکارهای تحکیم و اولویت بندی آن با تأکید بر نمونه گیری محدود از دانش آموزان دختر دبیرستانی» نشان دادند: عملی‌ترین راهکارها برای تحکیم حجاب، به ترتیب اهمیت و اولویت عبارت اند از: نمایش برنامه‌های جذاب رادیو ـ تلویزیونی، تبیین آثار مخرب بدحجابی در جامعه، معرفی و ترویج آیات قرآنی پیرامون پوشش اسلامی، برچیدن مقررات خشک و برخورد قهری با دانش آموزان بدحجاب مدارس، تبیین آثار و فواید رعایت حجاب در کنار تجلیل از دانش آموزان محجبه، ترویج فرهنگ صحیح امر به معروف و نهی از منکر به همراه برگزاری جلسات پرسش و پاسخ در مدارس و معرفی الگوهای انسانی موفق در زمینه حجاب.
اسدزاده و همکاران (۱۳۹۰) در مقاله «بررسی معیارهای حجاب (در سه بعد ارزشی، فردی، اجتماعی) در بین دانشجویان المپیاد ورزشی دختر دانشگاه پیام نور کل کشور در خراسان جنوبی» نشان دادند که بین معیارهای ارزشی، فردی، اجتماعی و شناختی دانشجویان دختر ورزشکار، با حجاب آنها رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. همچنین بین امنیت اجتماعی، اسنادهای بیرونی و تربیت خانوادگی، با حجاب دانشجویان ورزشکار رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. بنابراین، هرچه والدین و دولتمردان معیارهای مذکور را قوی تر کنند، میزان حجاب دانشجویان ارتقا خواهد یافت و ارتقا حجاب موجب امنیت اجتماعی بالاتر خواهد شد؛ و هرچه والدین در تربیت فرزندان دختر مؤثرتر عمل کنند، فرزندان ایشان از حجاب مناسب تر برخوردار خواهند بود.
فضل الهی و ملکی توانا (۱۳۹۰الف) در ریشه یابی علل کم توجهی به پوشش اسلامی در بین دانشجویان دختر دانشگاه‌ها نشان دادند: مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار در کم توجهی دختران دانشجو به پوشش اسلامی، دوستان و همسالان، ضعف اعتقادات و رسانه‌های خارجی هستند.
جهانگیری و شجاعی (۱۳۹۰) در مقاله‌ای تحت عنوان «بررسی رابطه بین میزان باور به حجاب و خودپنداره در میان دانشجویان علمی کاربردی شهرستان بجنورد» نشان دادند: بین خودپنداره و تصور دانشجویان نسبت به خود و میزان باور به حجاب آنها رابطه معناداری وجود دارد؛ هرچه دانشجویان خودپنداره بالاتری داشته باشند و تصور مثبت تری نسبت به خود داشته باشند، میزان باور به حجاب در آنها نیز بالاتر خواهد بود.

روش تحقیق

روش تحقیق از نظر اهداف کاربردی و از لحاظ شیوه جمع آوری اطلاعات، توصیفی ـ پیمایشی است. جامعه آماری شامل کل دانشجویان دختر دانشگاه‌های استان قم در نیم سال دوم سال تحصیلی ۸۹ـ۹۰ بودند که از بین آنان نمونه‌ای به تعداد ۳۶۰ نفر به شیوه تصادفی طبقه‌ای و ساده انتخاب گردید. پس از جمع آوری اطلاعات در نهایت، تعداد ۲۶۲ پرسش نامه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. ابزار جمع آوری اطلاعات دو پرسش نامه محقق ساخته؛ اولی برای ریشه یابی علل کم توجهی به پوشش اسلامی که حاوی ۱۸ گویه با طیف ۵ درجه‌ای لیکرت بود. پایایی سؤالات بر اساس آلفای کرانباخ معادل ۷۸/۰ محاسبه گردید. دومی برای شناسایی و اولویت بندی راهکارهای ترویج پوشش اسلامی در بین دانشجویان دختر، حاوی ۱۷ گویه از نوع آرایش رتبه‌ای با پایایی ۸۹/۰ براساس آلفای کرانباخ بود که از بین ۲۵ راهکار از طریق مشاوره با صاحب نظران انتخاب شده بودند. برای تجزیه و تحلیل اطلاعات، علاوه بر روش‌های آمار توصیفی از جمله جدول، میانگین، انحراف معیار، واریانس، ضریب پراکندگی و آمار استنباطی در حد آزمون بی پارامتری خی دو (مجذور کای) و آزمون Zبرای مقایسه یک میانگین با یک عدد ثابت و آزمون تحلیل واریانس یک راهه (F) برای تصمیم گیری در مورد رد یا قبولی فرضیه‌ها استفاده شده است.

فرضیه‌ها

۱. عوامل فرهنگی و اعتقادی در کم توجهی به پوشش اسلامی در بین دانشجویان دختر دانشگاه‌ها، تأثیر مثبت و معناداری دارند.
۲. عوامل زیستی ـ روانی در کم توجهی به پوشش اسلامی در بین دانشجویان دختر دانشگاه‌ها، تأثیر مثبت و معناداری دارند.
۳. عوامل فرهنگی و تربیتی در کم توجهی به پوشش اسلامی در بین دانشجویان دختر دانشگاه‌ها، تأثیر مثبت و معناداری دارند.
۴. عوامل سیاسی و اجتماعی در کم توجهی به پوشش اسلامی در بین دانشجویان دختر دانشگاه‌ها، تأثیر مثبت و معناداری دارند.
۵. میزان تأثیرعوامل گوناگون فرهنگی ـ اعتقادی،فرهنگی ـ تربیتی، زیستی ـ روانی وسیاسی ـ اجتماعی در کم توجهی به حجاب دانشجویان دختر دانشگاه‌ها متفاوت است.

حجاب در قرآن

تاریخ حجاب به آفرینش اولین موجودات روی زمین یعنی آدم و حوا بازمی گردد. فرازونشیب‌های بی شمار تاریخ نتوانسته است آن را محو کند. قرآن می‌فرماید: «ای فرزندان آدم! برای شما لباس فرو فرستادیم که اندام شما را می‌پوشاند و مایه زیست شماست و لباس تقوای بهتر است، این آیات خداست. باشد که متذکر شده پند گیرید.» (اعراف: ۲۶) این آیه بیانگر اهمیت لباس و پوشش و ستر و ساتر از نظر قرآن است. طبق نص صریح قرآن کریم، حجاب بر زن واجب است، بخصوص لزوم پوشیدگی زن در برابر مرد بیگانه، یکی از مسائل مهم اسلامی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
«حجاب» واژه عربی با معانی متعدد از جمله، پوشش، وسیله پوشش، و نامی است برای آنچه بدان خود را می‌پوشانند. (ابن منظور، ۱۴۱۹ق، ج ۱، ص ۲۸۹) از حجاب به پرده، ستر، نقابی که زنان چهره خود را بدان بپوشانند، روی بند، برقع و چادر نام برده شده است. شاید پوشش زن را به اعتبار پشت پرده واقع شدن حجاب نامیده‌اند. اما به طور مسلم، امروزه به ویژه در معنای مصطلح، فقط به معنای پوشش مخصوص زنان به کار می‌رود. از این رو، در سخنان فقها، مفسران متأخر و نویسندگان معاصر، به جای واژه «ستر» یا «پوشش زنان» از واژه «حجاب» استفاده می‌شود. (مطهری، ۱۳۸۰، ص ۷۲)
در قرآن برای وجوب حجاب، حفظ عفت و پاسداری از حریم آن، بیش از ده آیه وجود دارد. در هفت آیه قرآن مجید، از واژه «حجاب» نام برده شده که یک مورد آن، مربوط به پوشش زنان است. (احزاب: ۵۳) در آیات دیگری نیز مستقیم و یا غیرمستقیم دربارهٔ پوشش بحث شده است. در اینجا به چند نمونه از این آیات اشاره می‌شود. در آیه ۳۱ سوره «نور»، به عنوان نخستین آیه‌ای که به صراحت بر وجوب حجاب تأکید دارد، می‌خوانیم: «ای پیامبر به زنان باایمان بگو چشم‌های خود را از نگاه هوس آلود فرو خوابانند و دامان خویش را (از گناه) حفظ کنند و زینت خود را جز آن مقداری که ظاهر است آشکار ننمایند و روسری‌های خود را بر سینه افکنند (تا گردن و سینه با آن پوشانده شود) و زینت خود را آشکار نسازند.
دومین آیه‌ای که بر وجوب حجاب برای زنان در برابر نامحرمان تأکید می‌کند، آیه ۵۹ سوره «احزاب» است: «ای پیامبر، به همسران و دخترانت و زنان باایمان بگو روسری‌های بلند خود را بر خویش خود فرو افکنند.»

اهداف حجاب در اسلام

۱. کمک به بهداشت روانی جامعه، از طریق توسعه کامیابی‌های جنسی در محیط خانواده و همسران مشروع و پیشگیری از بروز فساد در خانواده و اجتماع.
۲. احساس شادمانی و رضایت درونی ناشی از اطاعت فرامین الهی. (اکبری، ۱۳۷۷، ص ۹۷)
۳. مصونیت، آرامش و امنیت زن، تحکیم روابط بین اعضای خانواده و برقراری صمیمیت کامل بین آنان. (قائمی، ۱۳۷۳، ص ۳۹۰)
۴. حفظ و استیفای نیروی کار و فعالیت جامعه از طریق محدود کردن التذاذهای بصری، لمسی و... به محیط خانوادگی و در قالب ازدواج مشروع و فراهم کردن زمینه حضور زنان در جامعه. (عظیمیان و بهشتی، ۱۳۸۸)
۵. حفظ احترام و ارزش فردی و صیانت از جایگاه و ارتقا ارزش زن در برابر مرد و جلوگیری از ابتذال او. (مطهری، ۱۳۸۰، ص ۷۲)
۶. تعدیل و غرایز جنسی زن و مرد، از طریق کنترل نگاه‌ها. (نور: ۳۰و۳۱)
۷. ثبات و سلامت اخلاق جامعه و حفظ آزادی زن از جمله آزادی در راهکار، تحصیل، رشد و پیشرفت. (فضل الهی و ملکی توانا، ۱۳۹۰ب، ص ۵۸)
۸. حفظ استقلال سیاسی، فکری، فرهنگی و دینی. (عظیمیان و بهشتی، ۱۳۸۸)

الگوی مناسب پوشش اسلامی

مسئله پوشش زنان در احکام و تعالیم دین اسلام از اهمیت بسزایی برخوردار است. به طور کلی، معیارهای مطلوب پوشش زن مسلمان در اسلام را می‌توان در واژه «حجاب» خلاصه کرد. امروزه به زنی که در انجام وظایف شرعی خود کوتاهی کرده و پوشش اسلامی را رعایت نکند، بدحجاب یا بی حجاب گویند. واژه حجاب، در لغت به معنای پرده افکندن و حائل قرار دادن میان دو چیز است و امروزه به پوشش ظاهری زنان اطلاق می‌شود. (مطهری، ۱۳۸۰، ص ۶۳) البته در آیات و روایات به معنای نخست اشاره شده و واژه «حجاب» در معنای دوم به کار نرفته است. در داستان حضرت سلیمان، غروب خورشید این گونه توصیف می‌شود: «حتی توارث بالحجاب»؛ یعنی تا آن وقتی که خورشید در پشت پرده مخفی شد. (ص: ۳۲) همچنین در سوره احزاب آمده است: «اگر از آنها متاع و کالای موردنیاز مطالبه کنید از پشت پرده از آنها بخواهید.» (احزاب: ۵۴)
علاوه بر معنای لغوی و اصطلاحی «حجاب»، تعابیر گوناگونی نسبت به آن بیان شده است که به اختصار به برخی از آنها اشاره می‌شود.

الف. عفاف ذهن

نپروراندن ذهنیت گناه و معصیت در ذهن و پرهیز از فکر و خیالات باطل، از توصیه‌های اسلام است؛ چراکه زمینه ساز سقوط انسان در ورطه گناه و ارتباط نامشروع، ذهنیت سازی آن است.

ب. عفاف نگاه

از دستورات مؤکد اسلام، رعایت نگاه و پرهیز از نظر کردن به نامحرم است؛ چراکه نگاه به نامحرم بیشترین تأثیر منفی را بر دل می‌گذارد. با توجه به اهمیت مسئله، خداوند می‌فرماید: «به مؤمنان بگو چشم‌های خود را (از نگاه به نامحرمان) فرو گیرند و دامان خود را حفظ کنند، این کار برای آنها پاکیزه تر است و خداوند از آنچه انجام می‌دهند آگاه است.» (نور: ۳۰) همچنین در حدیثی پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: «نگاه به نامحرم همچون تیری است که شیطان به قلب انسان می‌زند.» (مجلسی، ۱۳۶۰، ج ۴، ص ۳۱۱)

ج. عفاف گفتار

فقهای اسلامی تأکید دارند که برای زن جایز نیست صدای خود را به گونه‌ای خوش آهنگ، نازک و ملایم جلوه دهد که موجب تحریک نامحرم شود. علاوه بر این، در برخورد با نامحرم از بیان کلمات و الفاظ احساسی و تحریک کننده بپرهیزد و در گفتار جدیت نشان دهد تا افراد ضعیف الایمان و بیماردل سوءاستفاده نکنند. با توجه به اهمیت مسئله، قرآن کریم خطاب به همسران پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: «با صدای نرم، به گونه هوس انگیز سخن نگویید که افراد بیماردل در شما طمع نکنند، بلکه به خوبی و شایسته سخن بگویید.» (احزاب: ۳۲)

د. عفاف در تعاملات رفتاری

اسلام هرگونه ارتباط و برخورد حسی میان زن و مرد اجنبی را حرام کرده است. از این رو، مرد نمی‌تواند با هیچ عضوی از اعضای خود، با عضوی از اندام بدن زن نامحرم تماس حاصل نماید. امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: «هیچ کس نیست مگر اینکه دچار بهره‌ای از گناه زنا می‌شود. زنای چشم‌ها نگاه به نامحرم است و زنای دهان، بوسیدن نامشروع و زنای دست‌ها تماس دست‌ها با بدن نامحرم است.» (حرّعاملی، ۱۴۱۹ق، ج ۱۴، ص ۱۳۸)

ه. عفاف در رفتار و معاشرت

زن مسلمان، علاوه بر پوشش ظاهری، باید در نوع حرکات، برخوردها و حتی راه رفتن نیز زمینه سوءاستفاده افراد اجنبی و هوسباز را از میان ببرد. برخوردهای سنگین توأم با متانت، شرم و حیا، تواضع و وقار، کم گویی و پرهیز از گشاده رویی مفرط، برخوردهای جلف، معاشرت دوستانه و اختلاط با مرد بیگانه، بر یک زن مسلمان لازم است. قرآن می‌فرماید: «نباید زنان هنگام راه رفتن پای خود را بر زمین بکوبند تا زینت پنهانشان دانسته شود.» (نور: ۳۱)

و. عفاف در زینت

زن مسلمان باید علاوه بر پوشش اعضا و اندام خود، هر نوع زیور و زینت را از معرض دید نامحرمان پنهان سازد و از هرگونه آرایش و خودنمایی در برابر افراد بیگانه بپرهیزند تا زمینه جلب توجه و تحریک آنان فراهم نشود. با توجه به اهمیت مسئله در قرآن آمده است: «(ای رسول ما) زنان مؤمنه را بگو تا چشم‌ها و فروج و اندامشان را محفوظ دارند و زینت و آرایش خود را جز آنچه قهرا ظاهر می‌شود، در برابر بیگانه آشکار نسازند.» (احزاب: ۳۲)

ی. عفاف در پوشش

بی تردید حکم وجوب حجاب زن در برابر نامحرم، یکی از احکام مسلم اسلام است. در قرآن کریم، روایات و احکام فقهی به این مسئله و کیفیت آن اشاره شده است. از این رو، علاوه بر تعابیر ذکرشده در مقوله حجاب، زن مسلمان مهم تر از همه باید حدود شرعی را در پوشش ظاهری خود رعایت کند و اندام بدن را از معرض دید دیگران پنهان سازد.
به طور کلی، تمامی مباحث مطرح شده در باب حجاب و پوشش اسلامی زنان، به دو محور اساسی بازمی گردد: نخست، رعایت حد پوشش به معنای حفظ عورت و دیگری پرهیز از خودآرایی نامشروع است.
اسلام از زنان خواسته است که حدود پوشش اسلامی را به منظور حفظ عورت خود رعایت کنند. با توجه به روایات و تفاسیر آیات قرآن کریم، عورت زن، تمامی اعضای بدن او، بجز قرص صورت و دو کف دست می‌باشد. از این رو، الگوی پوششی مورداستفاده زنان باید به گونه‌ای باشد که بتواند این حدود را تأمین کند. قرآن کریم می‌فرماید: «به زنان مؤمنه بگو چشم‌های خود را فروبندند و عورت‌های خود را پوشیده نگاه دارند و زینت‌های خود را جز آن مقداری که ظاهر است آشکار ننمایند.» (نور: ۳۱)
در مسئله دوم، ضمن تأکید بر آراستگی و خودآرایی مشروع زنان در برابر محارم، به ویژه همسر، اسلام از آنان خواسته است تا از خودآرایی نامشروع در برابر نامحرمان و در محیط اجتماع بپرهیزند و زیور و زینت خود را جز در برابر محارم آشکار نکنند و از هر عاملی که موجب تحریک و جلب توجه نامحرمان شود دوری کنند. مظاهر خودآرایی زنان عبارت اند از:
الف. زیورآلات زنانه، اعم از گردنبند، گوشواره، خلخال، بازوبند، دست برنجی، تاج و... «زینت‌های خود را (از جمله زیورآلات) آن مقداری که آشکار است، ظاهر ننمایند.» (نور: ۳۱)
ب. آرایش نمودن، سر، صورت، دست‌ها و پاها و... اعم از سرمه زدن، رنگ مو، آرایش صورت، خضاب کردن دست، ابرو گرفتن، لاک زدن ناخن‌ها و... «و هرگز مانند دوره جاهلیت نخستین آرایش و خودآرایی نکنید.» (احزاب: ۳۲)
ج. استعمال عطر: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: «زنی که خود را برای دیگران خوشبو کند، او خود آتش است و ننگ محسوب می‌شود.» (میرزایی، ۱۳۸۷، ص ۳۶)
د. پوشیدن لباس‌های فاخر، زننده و زینتی که موجب جلب توجه شود. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «وای بر زنان از دو سرخی طلا و جامه زیبا (که هر دو زینت بوده و موجب فتنه هستند.» علاوه بر معیارها و احکام مطرح شده در حدود پوشش اسلامی، برخی از مصادیق پوشش زنان در قالب آیات و روایات بیان شده است. از آن جمله می‌توان به «جلباب»، «خمار» و «سراویل» اشاره کرد. در سوره نور از زنان خواسته شده است که از پوشش «خمار» به درستی استفاده کنند: «روسری‌های خود را بر سینه خود افکنند (تا گردن و سینه با آن پوشیده شود).» (نور: ۳۱)
همچنین در سوره احزاب، شکل دیگری از پوشش به زنان معرفی شده است: «یعنی جلباب‌های خود را بر خویش افکنند.» «جلباب» در این آیه بنابر تفاسیر، نوعی مقنعه است که از روسری بزرگتر و از چادر کوچک تر می‌باشد و سر و سینه زن را با پوشش وسیع خود می‌پوشاند. (ابن منظور، ۱۴۱۹ق، ج ۲، ص ۳۱۷)
به طور کلی، الگوهای پوشش اسلامی زنان به سه بخش تقسیم می‌شوند:
الف. قالب‌ها و الگوهای متعارف و مشترک پوشش ظاهری زنان.
ب. الگوها و طرح‌های متنوع و متغیر که در قالب الگوهای مشترک به کار گرفته می‌شوند.
ج. الگوها و طرح‌هایی که در شرایط خاص محیطی به کار گرفته می‌شوند.
قالب هاوالگوهای مشترک پوشش ظاهری زنان، با توجه به هویت فرهنگی جامعه ماکاملاً تعریف شده‌اند و مصادیق آن محدوداست.استفاده ازآنهادرنقاط شهری ومناطق غیربومی متداول می‌باشد. این الگوها عبارت اند از: ۱. چادر؛ ۲.مانتو؛۳.مقنعه؛۴.روسری؛۵. شلوار؛۶. جوراب؛ ۷. کفش.
در این تحقیق، الگوی قابل قبول پوشش اسلامی برای دانشجویان دختر، مفاد ابلاغی دانشگاه آزاد اسلامی از طریق معاونت فرهنگی است که در راستای اعتلای اخلاق و معنویت و لزوم سالم سازی فضاهای آموزشی و به منظور تحکیم ارزش‌های والای اسلامی، ایجاد نظم و انضباط در دانشگاه و حفظ قداست این محیط مقدس، براساس مصوبات شورای فرهنگی دانشگاه و مطابق استراتژی‌های مصوب وزارت علوم و تحقیقات در سال ۱۳۸۹ به دانشگاه‌های آزاد اسلامی سراسر کشور ابلاغ شده است.

عوامل کم توجهی به پوشش اسلامی

علی رغم تأثیر عوامل گوناگونی در کم توجهی به پوشش اسلامی، به چند مورد اشاره می‌گردد.
۱. مخالفت با احساس نوعی اجبار در رعایت حجاب و پوشش اسلامی. (رجبی، ۱۳۸۷، ص ۱۶۶)
۲. عدم شناخت نسبت به فلسفه حجاب و تحکیم نیافتن باورهای دینی و ارزش‌های اسلامی. (فضل الهی و ملکی توانا، ۱۳۹۰ب، ص ۵۸)
۳. ضعف عملکرد دستگاه‌های فرهنگ ساز جامعه در ترویج فرهنگ و ارزش‌های اسلامی در بین اقشار گوناگون، به ویژه نسل جوان.
۴. اظهار مخالفت با جامعه و حاکمیت سیاسی و اجتماعی. (ماهینی و خسروپناه، ۱۳۸۸)
۵. تأثیرپذیری از دوستان و همسالان در محیط‌های آموزشی و تربیتی، به ویژه در سنین نوجوانی و جوانی. (شرف الدین، ۱۳۸۶)
۶. القائات سوءرسانه‌ها و بنگاه‌های تبلیغاتی غرب، به ویژه شبکه‌های خارجی برای ترویج فرهنگ غربی و سست کردن پایه‌های اعتقادی نسل جوان.
۷. اظهار نوعی ترقی اجتماعی، وضعیت اقتصادی، تحصیلی، شغلی و فرهنگی خانواده از طریق کم توجهی به رعایت پوشش اسلامی. (فضل الهی و ملکی توانا، ۱۳۹۰ب، ص ۵۸)
۸. ضعف عملکرد سازمان‌های تربیتی، مانند نظام آموزش و پرورش در تربیت دینی و تحکیم پایه‌های دینی جوانان در سنین تعلیم و تربیتی.
۹. میل به خودنمایی، تزیین، تجمل، خودآرایی برای جلب توجه، به رخ کشیدن زیبایی‌ها، برانگیختن احساسات مثبت دیگران،تحسین وتمجید،لذت جویی،میل به تظاهرات جنسی، و جلب جنس مخالف به عنوان ویژگی‌های زیستی و روانی و طبیعی. (ماهینی و خسروپناه، ۱۳۸۸)
۱۰. بی تفاوتی نسبت به فرهنگ بومی، ملی و نوعی خودباختگی و تأثیرپذیری از فرهنگ بیگانه و فاصله گرفتن از ارزش‌های دینی.
۱۱. ضعف اعتقادات مذهبی و ایمانی.
۱۲. ناآگاهی از فواید و آثار مثبت حجاب و پیامدهای فردی و اجتماعی آن.

راهکارهای ترویج پوشش اسلامی

فرهنگ سازی

اسلام دینی فرهنگی است، و پیشگیری از طریق فرهنگ سازی را مقدم بر درمان می‌داند. فرهنگ سازی بیشتر با فعالیت‌های آموزشی، تبلیغی و هدایت در فضای جامعه همراه است، به گونه‌ای که افراد اولاً، با آگاهی و شناخت دست به انتخاب رفتارها و نگرش‌ها و توانش‌ها بزنند. ثانیا، به صورت طبیعی و خودجوش به رعایت ارزش‌های انتخاب شده و با رغبت به عنوان یک ارزش اسلامی و اجتماعی در تمام ارکان زندگی به اجرا بگذارند. با توجه به جایگاه حجاب و فرهنگ حجاب در جامعه اسلامی، لازم است از راهکارهای مناسب تربیتی، بخصوص در محیط‌های مولد فرهنگ و علم، در بین اقشار روشنفکر و دانشگاهی برای ترویج حجاب و پوشش اسلامی استفاده کرد.

احیای فرهنگ اسلامی

فرهنگ سازی مفیدترین و کم هزینه‌ترین راه برای اجتناب از رذایل اخلاقی، و مناسب‌ترین راه برای تقویت باورها و ارزش‌های اخلاقی و دینی نسل‌های آینده است. امری که در مراکز تعلیم و تربیت به صورت مستقیم در حال انجام است. احیای ارزش‌های اصیل اسلامی و فراخوانی زن مسلمان به تعقل و دریافتن ارزش‌ها و آفرینش روح تعبد و تعهد نسبت به این مسئله نقش مهمی در این زمینه دارد. فرهنگ معمولاً دارای سه لایه است: الف. دانش‌های بنیادین؛ ب. ارزش ها؛ ج. نمادها. (الوانی و هاشمیان، ۱۳۸۸) داشتن دانش بنیادین، ارزش‌ها را شکل می‌دهد و در واقع، نمادها برون دادهای لایه‌های قبلی هستند. در ترویج فرهنگ و برنامه ریزی ارزش‌ها باید هر سه لایه در کنار یکدیگر اتفاق بیفتند.

اصلاح و توسعه فعالیت‌های فرهنگی ـ تربیتی رسانه‌ها

گاهی رسانه‌ها از جمله رادیو، تلویزیون، سینما، مطبوعات و رسانه‌های تبلیغی، برنامه‌هایی ارائه می‌نمایند که علی رغم پی گیری اهداف فرهنگی و ارزشی جامعه، در ظاهر در محتوا با اهداف خود در تعارض عمل می‌کنند. نهادهای فرهنگی یاید با تربیت هنرمندان متعهد و معتقد و طراحی و تدوین متون هنری و تبلیغی برخوردار از محتوای غنی ارزشی و اسلامی، از ظرفیت بالای خود در حفظ، توسعه و تحکیم آن بکوشند.

الگوسازی و معرفی الگوهای انسانی موفق و ملتزم به رعایت ارزش‌های اجتماعی و اخلاقی

در شکل گیری و تکامل شخصیت، نقش الگوها بسیار حیاتی است. مهم‌ترین نوع یادگیری در انسان، یادگیری مشاهده‌ای یا همان تقلید و سرمشق گیری است. از زمانی که انسان قدرت درک پیدا می‌کند و در تعامل با محیط اجتماعی قرار می‌گیرد، مایل به الگوبرداری و همانندسازی با افراد مورد علاقه خود است. در دین اسلام، هم متابعت از اسوه حسنه مورد تأکید قرار گرفته است. از سوی دیگر، در سنین اولیه میزان تأثیرپذیری انسان از تجارب عینی و واقعی، مانند اشیای حقیقی، ایفای نقش، خیمه شب بازی، بازسازی موقعیت بیشتر است. هرچه انسان بزرگتر می‌شود، ابزارهای سمعی و بصری و نمادها جایگزین می‌شوند. (احدیان، ۱۳۷۳، ص ۶۷) مسئله الگو در اخلاق اسلامی و روان شناسی نیز جایگاه مهمی دارد. از این رو، قرآن کریم زنان شایسته همچون آسیه همسر فرعون و حضرت مریم را معرفی و از آنان تجلیل می‌کند. به نظر می‌رسد الگوها و معرفی مناسب آنها می واند ضریب تأثیرپذیری دختران را افزایش دهد.

ایجاد شناخت و آگاهی در بانوان نسبت به فلسفه حجاب

هرچند ایمان گرایی در انسان، خواه و ناخواه او را به سمت انجام تکالیف و مسئولیت‌های دینی هدایت می‌کند، اما یکی از پایه‌های ایمان دینی در افراد، داشتن شناخت و آگاهی درست است. در بحث پوشش اسلامی، اگر زنان مسلمان با فواید و فلسفه وضع این قانون الهی آشنا شوند، حتی اگر مقید به رعایت کردن آن نباشند، احتمال تغییر رفتار در آینده برای آنان وجود دارد.

آگاهی بخشی نسبت به پیامدهای منفی بدحجابی

توجه نکردن به آثار و کارکردهای منفی فردی و اجتماعی عدم رعایت حجاب، نقش بسیار مهمی در سرپیچی از آن دارد. بنابراین، آگاهی عموم مردم، بخصوص بانوان مسلمان نسبت به پیامدهای جبران ناپذیر بی حجابی می‌تواند به آگاهی افراد غیرمقید به انجام وظایف الهی منجر شود.

ترویج روحیه عفاف و حیا

ترویج فرهنگ عفاف و حیا در جامعه می‌تواند بانوان را به سمت پوشش مناسب سوق دهد. هرچند این دو، صددرصد لازم و ملزوم یکدیگر نیستند؛ چه بسا فردی واقعا پاکدامن باشد، اما به دلایل گوناگون دارای پوشش مناسب شرعی نباشد. البته عکس قضیه نیز صادق است. اما مسلما رعایت عفاف و حیا در فرد می‌تواند او را به سمت حفظ ارزش‌های دینی و از جمله پوشش اسلامی سوق دهد.

پررنگ کردن نقش رسانه‌های جمعی

رسانه‌ها نقش مهمی در فرهنگ سازی دارند، آنان می‌توانند به افراد جهت فکری ببخشند. الگو تعیین کنند، نگرش مردم را تغییر دهند. فرهنگ سنتی یک قوم را از بین ببرند، و فرهنگ خودساخته‌ای را جایگزین کنند. از طریق رسانه‌ها و هنر، می‌توان ارزش‌های یک جامعه را کم رنگ کرد.

یافته‌ها

براساس جدول ۱، بیشترین میانگین (۵۴/۳) مربوط به گویه «ضعف اعتقادات مذهبی» و پس از آن، گویه «بی تفاوتی نسبت به فرهنگ ملی خود (خودباختگی)»، با میانگین (۱۷۳/۳) می‌باشد. گویه «ناآگاهی از فواید و آثار مثبت پوشش اسلامی» با میانگین (۱۳۶/۳) در جایگاه سوم قرار دارد. همچنین همه گویه‌ها دارای نمره بیشتر از حد متوسط موردانتظار (۳) دارند. تجزیه و تحلیل استنباطی داده‌ها بر اساس آزمون خی دو، نشان می‌دهد، چون خی دو محاسبه شده (۶۸۷/۲۴)، از خی دو جدول در سطح اطمینان ۹۹/۰ و ۰۱/۰ =۴= df(۲۸/۱۳) بزرگتر است، پس فرضیه صفر رد می‌شود. با توجه به معنادار بودن تفاوت میانگین فراوانی‌های قابل مشاهده و مورد انتظار، با اطمینان ۹۹/۰ می‌توان نتیجه گرفت: عوامل فرهنگی و اعتقادی در کم توجهی به پوشش اسلامی در بین دانشجویان دختر دانشگاه‌ها، تأثیر مثبت و معناداری دارند.
مطابق داده‌های جدول (۲)، بیشترین میانگین (۲۷۹/۳) مربوط به گویه «احساس نیاز به جلوه گری و دلربایی برای جلب توجه دیگران» است. پس از آن، گویه «عدم رعایت حجاب، وسیله مناسبی برای جلب جنس مخالف» با میانگین (۱۵۹/۳) و در نهایت، گویه «کم توجهی به حجاب وسیله‌ای برای لذت جویی و میل به تظاهرات جنسی در سنین جوانی» با میانگین (۷۷۷/۲) در جایگاه دوم و سوم قرار گرفته‌اند. تحلیل داده‌ها گویایی این است که گویه‌های اول و سوم، میانگین بیشتر از حد متوسط موردانتظار به دست آورده‌اند و در کم توجهی به پوشش اسلامی دانشجویان دختر دانشگاه‌ها نقش مؤثری دارند، ولی گویه دوم میانگین کمتر از حد متوسط موردانتظار دارد و تأثیر چندانی در کم توجهی به حجاب دانشجویان ندارد. براساس آزمون خی دو، چون خی دوی محاسبه شده (۳۱۲/۴) از خی دوی جدول در سطح اطمینان ۹۹/۰ و ۰۱/۰ و a=و df=۴(۲۸/۱۳) کوچکتر است، پس فرضیه صفر تأیید می‌شود. با توجه به معنادار نبودن تفاوت فراوانی‌های قابل مشاهده و مورد انتظار، با اطمینان ۹۹/۰ می‌توان گفت: عوامل زیستی و روانی علی رغم کسب نمره میانگین بیشتر از حد متوسط مورد انتظار، در کم توجهی به پوشش اسلامی در بین دانشجویان دختر دانشگاه‌ها تأثیر مثبت و معناداری ندارد.
مطابق داده‌ها، بیشترین میانگین (۶/۳) مربوط به گویه «بخش عمده‌ای از کم توجهی به حجاب در دختران دانشجو، تأثیرپذیری از دوستان همسالان در محیط دانشگاه‌ها» است. پس از آن، گویه «ریشه کم توجهی به حجاب در تأثیرپذیری از رسانه‌های جمعی، و به ویژه برنامه‌های شبکه‌های خارجی»، با میانگین (۲۷/۳) در جایگاه دوم قرار دارد. هر دو گویه، نمره بیشتری نسبت به حد متوسط مورد انتظار کسب کرده‌اند. سایر گویه‌ها، نمره کمتر از حد متوسط مورد انتظار (۳) به دست آورده‌اند که نشان می‌دهد از نظر دانشجویان تأثیر چندانی در کم توجهی به حجاب دانشجویان دختر دانشگاه‌ها ندارند. گویه «کم توجهی به حجاب، وسیله‌ای برای نشان دادن وضعیت فرهنگی و تحصیلی اعضای خانواده به دیگران»، با میانگین (۷۹/۲) در رتبه سوم و گویه «کم توجهی به حجاب، نشانگر نوعی نگرش والدین آنها نسبت به حجاب آنها» نیز با میانگین (۷۴/۲) در جایگاه چهارم قرار گرفته است. سایر گویه‌ها نیز در جدول به روشنی بیان شده‌اند.
بدین ترتیب، مهم‌ترین و مؤثرترین عامل اجتماعی و تربیتی در کم توجهی به حجاب دختران دانشجو، تأثیرپذیری و نوعی همنوایی با همسالان در محیط دانشگاه‌ها و تأثیرپذیری از رسانه‌های خارجی است. در مقابل، کم اثرترین عامل اجتماعی و تربیتی، استفاده از کم توجهی به حجاب، به عنوان ابزاری برای معرفی وضعیت شغلی والدین خود به دیگران است. تجزیه و تحلیل میانگین داده‌ها بر اساس آزمون مجذور کای (خی دو) نشان می‌دهد، چون خی دو محاسبه شده، از خی دو جدول در سطح اطمینان ۹۹/۰ و ۰۱/۰ و a= و df=۴کوچکتر است. فرضیه صفر تأیید می‌شود. با توجه به معنادار نبودن میانگین‌ها، با اطمینان ۹۹/۰ می‌توان گفت: عوامل فرهنگی ـ اجتماعی در کم توجهی به پوشش اسلامی در بین دانشجویان دختر دانشگاه‌ها تأثیر مثبت و معناداری ندارد.
اطلاعات جدول گویای این است که بیشترین میانگین (۱۸/۳) مربوط به گویه «بی توجهی دانشجویان دختر به حجاب، نوعی اظهار مخالفت با برخوردهای قهری در دانشگاه‌ها» است. پس از آن گویه «کم توجهی به حجاب، نوعی تظاهر به ترقی اجتماعی» است. گویه «عدم رعایت حجاب، نوعی اظهار مخالفت با حاکمیت سیاسی و دینی جامعه در دانشگاه‌ها»، به ترتیب با میانگین (۰۶/۳) در جایگاه دوم قرار دارند. همچنین گویه «بی توجهی به حجاب، نوعی بی اعتنایی به ارزش‌های پذیرفته شده نزد مذهب گرایان حاکم»، با میانگین (۹۳/۲) و گویه «کم توجهی به حجاب، نشان دادن نوعی مخالفت با جامعه و طرز تفکر خاصی» با میانگین (۸۸/۲)، به ترتیب در جایگاه چهارم و پنجم قرار دارند. از سوی دیگر، علی رغم اینکه میانگین کل پاسخ‌ها (۰۲/۳)، از میانگین مورد انتظار بزرگتر است، اما گویه‌های شماره ۱و۳ کمتر از حد متوسط مورد انتظار قرار گرفته‌اند. تجزیه و تحلیل داده‌ها، بر اساس آزمون مجذور کای (خی دو) بیانگر این است که چون خی دو محاسبه شده (۴۸۸/۹) از خی دو جدول در سطح اطمینان ۹۹/۰ و ۰۱/۰ و a=و df=۴(۲۸/۱۳)، کوچکتر است، پس فرضیه صفر تأیید می‌شود. با توجه به معنادار نبودن تفاوت فراوانی‌های قابل مشاهده و مورد انتظار، با اطمینان ۰۹۹/ می‌توان گفت: عوامل سیاسی ـ اجتماعی در کم توجهی به پوشش اسلامی در بین دانشجویان دختر دانشگاه‌ها تأثیر مثبت و معناداری ندارد.
داده‌های جدول ۵، گویایی این است که بیشترین میانگین (۲۸۸/۳) مربوط به عوامل فرهنگی ـ اعتقادی و پس از آن، عوامل فیریولوژی ـ روانی با میانگین (۰۷/۳) می‌باشد. در پایین‌ترین جایگاه، عوامل فرهنگی ـ اجتماعی با میانگین (۹۰/۲) قرار دارد. همچنین از نظر انحراف معیار، کمترین انحراف (۰۹۷/۰) مربوط به عوامل سیاسی و اجتماعی و پس از آن عوامل فرهنگی ـ اعتقادی و نمره Zبیشتری نسبت به Zجدول در سطح اطمینان ۰۹۹/ و ۰۱/۰ a=برای آزمون معنادار برای یک دانه (۳۳/۲) دارند. این امر بیانگر تأثیر بیش از حد متوسط مورد انتظار آنان، در کم توجهی به پوشش اسلامی در بین دختران دانشجو است. عوامل فیریولوژی ـ روانی و فرهنگی ـ اجتماعی تأثیر قابل قبولی در این امر ندارند. تجزیه و تحلیل استنباطی داده‌ها، مطابق آزمون تحلیل واریانس یک رابطه (F)، برای مقایسه نمرات مربوط به عوامل مختلف، نشان می‌دهد، چون Fمحاسبه شده (۴۴۵/۱) از Fجدول در سطح اطمینان ۹۹/۰ و ۰۱/۰ df=۳٫۱۴ a=کوچکتر است، پس فرضیه صفر تأیید می‌شود. با توجه به معنادار نبودن تفاوت میانگین‌ها، با اطمینان ۰۹۹/ می‌توان نتیجه گرفت: میزان تأثیر عوامل مختلف فرهنگی ـ اعتقادی، فرهنگی ـ اجتماعی، زیستی ـ روانی و سیاسی ـ اجتماعی در کم توجهی به حجاب دانشجویان دختر دانشگاه‌ها متفاوت نیست.

راه کارها

۱. تقویت باور‌های دینی خانواده. ۴۰۲/۳ ۵۹۴/۱ ۷۹۲/۲ ۸۵/۴۸ ۱۴.
۲. برنامه ریزی برای پوشش خلاء فرهنگی و تربیتی بین مدارس و دانشگاه‌ها. ۲۸۹/۳ ۳۸۱/۱ ۳۱۲/۲ ۹۹/۴۱ ۱.
۳. استفاده از استادان متعهد و دانشمند بعنوان الگوی ارزشی و دینی. ۲۳۶/۳ ۵۶۸/۱ ۶۷۴/۱ ۴۵/۴۸ ۱۳.
۴. ساماندهی و غنی سازی محتوای دروس معارف اسلامی در جهت تقویت هویت دینی ۸۸۶/۲ ۳۹۲/۱ ۹۱۲/- ۲۳/۴۸ ۱۲.
۵. معرفی اسوه‌های موفق و برتر علمی از زنان با حجاب. ۹۶/۲ ۵۰۲/۱ ۲۹۸/- ۷۴/۵۰ ۱۶.
۶. فرهنگ سازی برای ایجاد، تقویت و گسترش پوشش اسلامی در بین بانوان ۵۵۷/۳ ۵۳۲/۱ ۰۰۷/۴ ۰۷/۴۳ ۵.
۷. تنویر اذهان عمومی و بویژه دانشجویان دختر نسبت به پیامد‌های جبران ناپذیر بدحجابی ۳۲۵/۳ ۴۱۵/۱ ۳۳۸/۲ ۵۶/۴۲ ۲.
۸. ترویج روحیه عفاف و حیا در بین دختران ۳۵/۳ ۴۸۲/۱ ۶۱۲/۲ ۲۴/۴۴ ۶.
۹. پر رنگ کردن نقش رسانه‌های جمعی در ترویج حجاب اسلامی. ۲۷۶/۳ ۵۲۷/۱ ۲ ۶۱/۴۶ ۱۰.
۱۰. اصلاح نگرش جامعه نسبت به مقوله زن و رفع تبعیض‌ها و محرومیت‌ها علیه آنان ۳۹۳/۳ ۵۵۱/۱ ۸۰۷/۲ ۷۱/۴۵ ۹.
۱۱. برخورد قهری با بد حجابی توسط دستگاه‌های نظارتی. ۳۹۱/۲ ۴۰۴/۱ ۷۵۷/۴- ۷۲/۵۸ ۱۷.
۱۲. پرورش عقلانی و ارتقاء سطح شناخت و آگاهی بانوان نسبت به ارزش‌های خود. ۳۸۲/۳ ۵۲۳/۱ ۰۰۷/۳ ۰۳/۴۵ ۷.
۱۳. ارتقاء و تقویت روحیه دینی برای پای بندی به ارزشهای اجتماعی. ۲۹۲/۳ ۴۰۵/۱ ۲۸۱/۲ ۶۸/۴۲ ۳.
۱۴. تعدیل غرایز از طریق آسان سازی فرایند ازدواج و فراهم کردن امکانات آن. ۵۵/۳ ۵۲۱/۱ ۹۹۴/۳ ۸۴/۴۲ ۴.
۱۵. ترویج فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر. ۹۲۶/۲ ۴۷۲/۱ ۵۵۶/- ۳۱/۵۰ ۱۵.
۱۶. تبدیل شدن حجاب به یک باور عمومی در بین استادان، کارکنان و مسؤلین. ۲۹۵/۳ ۵۴۱/۱ ۱۲۲/۲ ۷۷/۴۶ ۱۱.
۱۷. انجام تحقیقات گسترده برای آسیب شناسی در ابعاد مختلف روانشناختی، تربیتی و.... ۱۷۲/۳ ۴۳۶/۱ ۳۲۳/۱ ۲۷/۴۵ ۸.
مطابق اطلاعات جدول (۷)، اولاً، میانگین نمرات همه راهکارها (به استثنای راهکارهای شماره ۴، ۵، ۱۱و۱۵) سایر راهکارها نمره بالاتر از حد متوسط مورد انتظار کسب کرده‌اند. ثانیا، بر اساس آزمون Z، برای مقایسه یک میانگین با یک عدد ثابت، چون Zمحاسبه شده برای اکثر مؤلفه‌ها از Zجدول در سطح اطمینان ۰۹۵/ و ۰۵/۰ a=، (۶۴۵/۱) بزرگتر است، بنابراین تفاوت بین میانگین نمرات به دست آمده معنادار بوده و با اطمینان ۹۵/۰ می‌توان گفت: راهکارهای تعیین شده از نگاه دانشجویان، راهکارهای مطلوبی برای ترویج پوشش اسلامی در بین دانشجویان دختر دانشگاه‌ها هستند. به استثناء راهکارهای شماره ۴، یعنی «ساماندهی و غنی سازی محتوای دروس معارف اسلامی در جهت تقویت هویت دینی» و راهکار ق «معرفی اسوه‌های موفق و برتر علمی از زنان باحجاب» و راهکار ۱۱ یعنی «برخورد قهری با بدحجابی توسط دستگاه‌های نظارتی»، راهکار ۱۵ یعنی «ترویج فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر» و سرانجام راهکار ۱۷ یعنی «انجام تحقیقات گسترده برای آسیب شناسی در ابعاد مختلف روان شناختی، تربیتی و...» که نمره Zکمتر از Zبحرانی به دست آورده‌اند. این امر بیانگر این است که از دیدگاه دانشجویان این راهکارها مطلوبیت چندانی برای ترویج پوشش اسلامی ندارند. ثالثا، با اطمینان ۹۵/۰ می‌توان نتیجه گرفت: رتبه بندی راهکارهای ترویج پوشش اسلامی در بین دانشجویان دختر دانشگاه‌ها از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه‌های قم به ترتیب اهمیت عبارت اند از:

ردیف راه کار

۱ برنامه ریزی برای پوشش خلاء فرهنگی و تربیتی بین مدارس و دانشگاه‌ها. ۹ پر رنگ کردن نقش رسانه‌های جمعی در ترویج حجاب اسلامی.
۲ تنویر اذهان عمومی و بویژه دانشجویان دختر نسبت به پیامد‌های جبران ناپذیر بد حجابی. ۱۰ تبدیل شدن حجاب به یک باور عمومی در بین استادان، کارکنان و مسؤلین.
۳ ارتقاء و تقویت روحیه دینی برای پای بندی به ارزش‌های اجتماعی. ۱۱ ساماندهی و غنی سازی محتوای دروس معارف اسلامی در جهت تقویت هویت دینی.
۴ تعدیل غرایز از طریق آسان سازی فرایند ازدواج و فراهم کردن امکانات آن. ۱۲ استفاده از استادان متعهد و دانشمند بعنوان الگوی ارزشی و دینی.
۵ فرهنگ سازی برای ایجاد، تقویت و گسترش پوشش اسلامی در بین بانوان. ۱۳ تقویت باور‌های دینی خانواده.
۶ ترویج روحیه عفاف و حیا در بین بانوان. ۱۴ ترویج فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر.
۷ پرورش عقلانی و ارتقاء سطح شناخت و آگاهی بانوان نسبت به ارزشهای خود. ۱۵ معرفی اسوه‌های موفق و برتر علمی از زنان با حجاب.
۸ اصلاح نگرش جامعه نسبت به مقوله زن و رفع تبعیض‌ها و محرومیت‌ها علیه آنان ۱۶ برخورد قهری با بد حجابی توسط دستگاه‌های نظارتی.

بحث و نتیجه گیری

بر اساس نتایج به دست آمده از این تحقیق، عوامل فرهنگی ـ اعتقادی نقش مثبت و معناداری در کم توجهی به پوشش اسلامی دانشجویان دختر دانشگاه‌ها دارد که بر اساس آزمون خی دو، در سطح اطمینان ۹۹/۰ تأیید گردید. بنابراین، ضعف اعتقادات مذهبی، خودباختگی و عدم توجه به فرهنگ ملی و ناآگاهی از آثار و فواید مطلوب پوشش اسلامی، به ترتیب در کم توجهی به پوشش اسلامی مؤثرند. عوامل زیستی ـ روانی، علی رغم کسب میانگین نمره بیشتر از حد متوسط موردانتظار، نقش مثبت و معناداری در کم توجهی به پوشش اسلامی دانشجویان دختر ندارند که با اطمینان ۹۹/۰ فرضیه صفر تأیید شد. در بین عوامل فیریولوژی ـ روانی، احساس نیاز به جلوه گری و دلربایی برای جلب توجه دیگران و استفاده ابزاری برای جلب جنس مخالف، به ترتیب دو عامل بسیار مؤثری هستند که نمره بالاتر از حد مطلوب به دست آورده‌اند. از سوی دیگر، عوامل فرهنگی ـ اجتماعی در کم توجهی به پوشش اسلامی، نقش مثبت و معناداری ندارد. در بین عوامل مذکور، همنوایی با دوستان و همسالان در محیط دانشگاه‌ها و تأثیرپذیری از رسانه‌های جمعی، و به ویژه شبکه‌های خارجی دو عامل تأثیرگذار در این مهم شناخته شده‌اند. عوامل سیاسی و اجتماعی نیز نقش مثبت و معناداری در کم توجهی دانشجویان دختر دانشگاه‌ها به پوشش اسلامی ندارد. از عوامل سیاسی و اجتماعی، مخالفت با برخورد قهری دانشگاه‌ها با افراد بدحجاب، از مؤثرترین عوامل شناخته شده است. آزمون تحلیل واریانس یک راهه (F) نشان داد که میزان تأثیرات عوامل فرهنگی ـ اعتقادی، فرهنگی ـ اجتماعی، زیستی ـ روانی و سیاسی در کم توجهی دانشجویان دختر دانشگاه‌ها به حجاب و پوشش اسلامی متفاوت نیست. بنابراین، بر اساس دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه‌های استان قم، مهم‌ترین و مؤثرترین عوامل در کم توجهی به پوشش اسلامی در بین دختران دانشجو، عوامل فرهنگی و اعتقادی است. به نظر می‌رسد، تبیین درست ماهیت، فلسفه وجودی و تأثیرات فردی و اجتماعی آن برای حفظ و صیانت از جایگاه و ارزش واقعی زن در اسلام و به عبارت دیگر، آموزش آن یک ضرورت فرهنگی است. می‌تواند با دادن آگاهی و شناخت در تحکیم آن در بین دانشجویان مؤثر واقع شود. همچنین از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه‌های قم، مؤلفه‌های زیر به ترتیب در کم توجهی به پوشش اسلامی در بین دانشجویان دختر مؤثرند: ۱. تأثیرپذیری دانشجویان دختر دانشگاه‌های از دوستان و همسالان در محیط دانشگاه ها؛ ۲. ضعف اعتقادات مذهبی؛ ۳. تأثیرپذیری از رسانه‌های خارجی؛ ۴. احساس نیاز به جلوه گری و دلربایی برای جلب توجه دیگران؛ ۵. مخالفت با برخورد قهری در دانشگاه‌ها با افراد بدحجاب؛ ۶. بی تفاوتی نسبت به فرهنگ ملی خود (خودباختگی فرهنگی)؛ ۷. ناآگاهی از آثار و فواید مطلوب به پوشش اسلامی.
نتایج تحقیق بیانگر این است که برنامه ریزی برای پوشش خلأ فرهنگی و تربیتی بین مدارس و دانشگاه‌ها، تنویر اذهان عمومی، به ویژه دانشجویان دختر نسبت به پیامدهای جبران ناپذیر بدحجابی، ارتقا و تقویت روحیه دینی برای پای بندی به ارزش‌های اجتماعی و تعدیل غرایز از طریق آسان سازی فرایند ازدواج و فراهم کردن امکانات آن، به ترتیب از اولویت دارترین و مناسب‌ترین راهکارهایی هستند که مطابق دیدگاه دانشجویان دانشگاه‌های قم می‌تواند برای درونی شدن این ارزش استفاده شوند. با تبیین آثار مخرب کم رنگ شدن و یا افزایش بدحجابی در جامعه، معرفی و تبیین آیات و احادیث مربوط به حجاب در فلسفه اسلامی، نقش اول را در تحکیم حجاب داشته باشد. برنامه ریزی درست دانشگاه‌ها از جمله اتخاذ روش‌ها و قوانین مبتنی بر اصول روان شناختی بهتر از برخوردهای قهری و استفاده از قوانین خشک در مقابله با بدحجابی‌های دانشجویان است.

پیشنهادها

۱. به نظر می‌رسد، تبیین درست و غیرسوگیرانه مسئولان و متولیان فرهنگی دانشگاه‌ها، از آثار و فواید رعایت پوشش اسلامی برای دانشجویان، تأثیر بهتری نسبت به برخوردهای مختلف انضباطی و انتظامی در تحکیم و باور آنان به مسئله داشته باشد.
۲. ارائه برنامه‌های تلویزیونی متنوع و مبتنی بر فرهنگ اصیل و غنی شده با محتوای ارزش‌های دینی، جلب جوانان برای استفاده، نقش بازدارنده زیادی در بدحجابی خواهد داشت.
۳. انجام نیازسنجی واقعی در مورد تربیت اخلاقی جوانان، نوجوانان، کودکان برای طراحی، تولید و نمایش برنامه‌های ویژه کودکان و نوجوانان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، برای دسترسی به آموزش‌های غیرمستقیم ضرورتی اجتناب ناپذیر است.
۴. برنامه ریزی و انجام تحقیقات گسترده میدانی برای آسیب شناسی مسئله حجاب از ابعاد گوناگون روان شناختی، تربیتی، در ریز موضوعات مختلف خانواده، مدرسه، رسانه‌ها، مؤسسات و نهادها، الگوها و... و دسترسی به راهکارهای مناسب، عملی و مؤثر با مشارکت گروه‌های مختلف دانش آموزی و دانشجویان، نه تنها در تعمیم مسئله به جامعه تسریع کننده است، بلکه زاویه تصمیم گیری برای بهینه سازی راهکارها را عملیاتی تر و واقعی تر می‌کند. تداوم تحقیقات کتابخانه‌ای و مبتنی بر دیدگاه محققان راه کاملاً مؤثری نخواهد بود.
۵. تحکیم حجاب و فرهنگ و ارزش‌های آن، نیازمند آموزش مستقیم و غیرمستقیم خانواده‌ها، مربیان و حتی مدیران نهادهای اجتماعی و فرهنگی است.
۶. تبدیل ارزش حجاب به یک باور عمومی در بین مربیان و مسئولان نهادهای فرهنگی ـ تربیتی و التزام عملی آنان در حفظ و صیانت واقعی و دلسوزان و مبتنی برهوش هیجانی، نه وظیفه محور، اداری و مبتنی بر هوش ادراکی، یقینا در تحکیم حجاب بسیار مؤثر خواهد بود.
۷. حجاب به عنوان یک ارزش باید از کانون خانواده و در رأس آن نقش الگویی مادر آغاز شود.

فهرست منابع

۱ـ نهج الفصاحه (۱۳۸۷)، ترجمه علی اکبر میرزایی، قم، صالحان.
۲ـ ابن منظور، محمدبن مکرم (۱۴۱۹ق)، لسان العرب، بیروت، دارالکتب العلمیه.
۳ـ احدیان، محمد(۱۳۷۳)، مقدمات تکنولوژی آموزشی، تهران، بشری.
۴ـ اسدزاده، فرشته و همکاران (۱۳۹۰)، بررسی معیارهای حجاب (در سه بعد ارزشی، فردی، اجتماعی) در بین دانشجویان المپیاد ورزشی دختر دانشگاه پیام نور کل کشور در خراسان جنوبی، چکیده مقالات همایش ملی عفاف، خراسان شمالی، فرماندهی انتظامی استان خراسان شمالی.
۵ـ اکبری، محمدرضا (۱۳۷۷)، تحلیلی نو و عملی از حجاب در عصر حاضر، تهران، پیام عترت.
۶ـ الوانی، سیدمهدی و سیدمحمدحسین هاشمیان (۱۳۸۸)، ارائه مدل بومی سیاست گذاری متوازن بخش فرهنگ؛ تهران، همایش ملی توسعه و تحول در فرهنگ و هنر، سوره مهر.
۷ـ جهانگیری، علی و مریم شجاعی (۱۳۹۰)، بررسی رابطه بین میزان باور به حجاب و خودپنداره در میان دانشجویان علمی کاربردی شهرستان بجنورد، چکیده مقالات همایش ملی عفاف، خراسان شمالی، فرماندهی انتظامی استان خراسان شمالی.
۸ـ حرّعاملی، محمدبن حسن (۱۴۱۹ق)، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البیت.
۹ـ رجبی، عباس (۱۳۸۷)، حجاب و نقش آن در سلامت روان، چ چهارم، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی قدس سره.
۱۰ـ شرف الدین، سیدحسین، «ریشه یابی جامعه شناختی بی حجابی» (بهار و تابستان ۱۳۸۶)، فقه نو، سال چهاردهم، ش ۵۱ـ۵۲، ص ۳ـ۱۸.
۱۱ـ عظیمیان، مریم و سعید بهشتی، «بررسی فلسفه و قلمروی حجاب در اسلام و آثار تربیتی آن»، (بهار و تابستان ۱۳۸۸)، تربیت اسلامی، سال چهارم، ش ۸، ص ۷۵ـ۱۰۳.
۱۲ـ فضل الهی، سیف اله و منصوره ملکی توانا (۱۳۹۰الف)، ریشه یابی علل کم توجهی به پوشش اسلامی در بین دانشجویان دختر دانشگاه‌ها،مجموعه مقالات پژوهشی همایش ملی عفاف، خراسان شمالی، فرماندهی انتظامی استان خراسان شمالی.
۱۳ـ فضل الهی، سیف اله و منصوره ملکی توانا، «فرهنگ حجاب: راهکارهای تحکیم و اولویت بندی آن با تأکید بر نمونه گیری محدود از دانش آموزان دختر دبیرستانی» (۱۳۹۰ب)، پژوهش و اندیشه در حوزه بصیرت و تربیت دینی، سال هشتم، ش ۱۹، ص ۸۵ـ۱۰۴.
۱۴ـ قائمی، علی (۱۳۷۳)، حیات زن در اندیشه اسلامی، تهران، امیری.
۱۵ـ ماهینی، انسیه و عبدالحسین خسروپناه، «راهکارهای ترویج پوشش اسلامی در بین دختران دانشجو» (پاییز ۱۳۸۸)، معرفت در دانشگاه اسلامی، سال سیزدهم، ش ۴۳، ص ۵۳ـ۸۱.
۱۶ـ مجلسی، محمدباقر (۱۳۶۰)، بحارالانوار، تهران، اسلامیه.
۱۷ـ مطهری، مرتضی (۱۳۸۰)، مسئله حجاب، تهران، صدرا.
منبع: مجله معرفت شماره ۱۸۱_سال بیست و یکم ـ دی ۱۳۹۱، ۹۱ـ۱۰۷.