امر به معروف و نهی از منکر و نظام اسلامی

امر به معروف و نهی از منکر و نظام اسلامی

نویسنده: ولی ا... نقی پورفر ـ مدرس حوزه و دانشگاه

چکیده مقاله

اساسی‌ترین اصل در روابط اجتماعی - سیاسی - حکومتی در اسلام اصل امر به معروف و نهی از منکر می‌باشد. عدم درک صحیح از ضرورت و اهمیت این اصل و همچنین عدم اعتنا به جایگاه اجتماعی آن به کم دقتی در تعیین حدود و ثغور و مراحل آن و نحوه اجرای آن در جامعه منجر شده است.
انقلاب اسلامی باعث توجه جدی به این اصل و تحقق دوباره در شرایط وجوب و مسایل دیگر آن شده است.
تجدید نظر در شرایط احتمال تاثیر و تبدیل آن به عدم تعیین به تاثیر و توجه به وسع افراد و این که این اصل جریان دائمی داشته، وسع افراد محدوده وجوب را تعیین می‌کند و از طرفی نهادینه کردن این اصل دستوری الهی است، مباحث جدیدی را پیش روی ما مطرح می‌کند.

مباحث از این قرار می‌باشد

مفهوم امر به معروف و نهی از منکر در لغت و فرهنگ قرآن ضرورت و اهمیت این اصل شرایط امر به معروف و نهی از منکر موانع نظری و عملی این اصل بستر مساعد جریان این اصل در جامعه نهادینه کردن جریان امر به معروف و نهی از منکر الف - نهاد امر به معروف و نهی از منکر و جایگاه آن در نظام اسلامی ب - ابعاد مسوولیت این نهاد و رابطه آن با اصل کنترل و نظارت و بازرسی ت - شرایط هدایتگران جریان امر به معروف و نهی از منکر آثار جریان امر به معروف و نهی از منکر در فرد و جامعه تاثیر عواقب ترک این اصل بر فرد و جامعه

بخش اول - مقدمات

مقدمه ۱

قرآن کریم کتاب اصول و قوانین و احکام تربیت و هدایت فرد و جامعه می‌باشد که در همه حوزه‌ها، فرد و جامعه و طبیعت تاریخ و مبداء و معاد و ارتباط آنها با یکدیگر به بحث و گفتگو و ارائه حقایق قطعی می‌پردازد.
این حقایق قرآنی از یک کلیت و نظام هماهنگ و مرتبط مفهومی و اجرایی برخوردار می‌باشند که ضرورت جامع نگری در ((طرح مسایل قرآنی و تحقق آنها در عمل )) را به جد مطرح می‌نماید.
فقدان این نگرش جامع در فهم و عمل، منجر به فهم غلط از دین و ناتوانی و تکلف در عمل خواهد شد که چهره دین را در انظار عمومی مخدوش کرده، یاس و بدبینی نسبت به دین و تحقق ارزش‌های آن پدید خواهد آورد:
همچنانکه عذاب را بر تجزیه طلبان فرو فرستادیم آنان که قرآن را عضو عضو (پاره پاره ) قرار دارند)).
باور یقینی به کلیت قرآنی در فهم و عمل، نکته دیگری است که باید به جد بدان اهتمام ورزید:
((پس آیا به بعضی از کتاب خدا ایمان می‌آورید و بعضی دیگر کفر می‌ورزید پس مجازات کسی از شما که چنان کند، چیست؟ جز خفت و خواری در زندگی پست دنیا، و در روز قیامت به شدیدترین عذاب برگشت داده خواهید شد)).

مقدمه ۲

نگرش از منظر مدیریتی و رهبری جامعه (نگرش ولایت فقیه) به محتویات قرآن کریم و سنت معصومین (در قول و فعل و تقریر) تحولی اساسی در فهم و نحوه عمل به دیان را فراهم می‌آورد که در واقع موجب فهم صحیح دین و اجرای صحیح آن خواهد بود.
با وجود آن که نظام جاری در کشورمان مبتنی بر نظام ولایت فقیه می‌باشد لیکن هنوز به طور جد تاثیر این نگرش صحیح اسلامی بر نحوه فهم و نحوه عمل به دین، مورد کنکاش و بررسی حوزه‌های علمیه قرار نگرفته است.

مقدمه ۳

انس با قرآن و معرفت عمومی به مجموعه مطالب قرآن و تلاش برای عمل به محتویات قرآن در مجموعه ارتباطات فردی و اجتماعی، حداقل رسالت مجموعه مدیریت‌ها بخصوص مدیریت پست‌های کلیدی نظام اسلامی می‌باشد که سر رشته اصلاح امور را به دست گرفته‌اند:
بحث گسترده‌تر در تبیین مطلب و مثال‌ها: ر.ک. به ((اصول مدیریت اسلامی والگوهای آن)) ولی ا... نقی پورفر، نحوه انس و ارتباط با قرآن.
(( و کسانی که با قوت و قدرت کتاب خدا را بدست می‌گیرند و نماز را به پای می‌دارند، به راستی که ما اجرا مصلحان را ضایع نمی‌کنیم )).

مقدمه ۴

تبیین شاخص‌های آرمانی نظام اسلامی و تاکید و تذکر به آنها، در تصحیح جهت گیری‌ها و عملکرد مسوولان نظام اسلامی و عموم مردم و جلوگیری از تندروی و کندروی و انجراف جامعه از آرمان‌های اسلامی بسیار مؤثر می‌باشد. همچنین این تبیین شاخص‌ها و تاکید بر آن، موجب ایجاد انتظار مثبت عمومی شده، خود اهرمی طبیعی بر نظارت و ارزیابی صحیح عملکردها و کنترل بهینه آن در سطح مدیریت‌ها و عموم جامعه خواهد بود.
به طور خلاصه برخی از شاخص‌ها بدین قرار می‌باشد:
ساده زیستی و زهد مدیریت جاری بودن فرهنگ انفاق و رسیدگی به امور همنوعان (تعاون ) در جامعه حل معضل اساسی ازدواج اهتمام اساسی در حفظ و حراست از عفت عمومی خصوصا بانوان جامعه حل مشکل اشتغال توزیع عادلانه ثروت و رسیدگی به ثروت‌های کلان و نامشروع اهتمام به حفظ حرمت انسان‌ها و امنیت روانی در جامعه حفظ و حراست از حریم تضارب افکار و عقاید سالم در جامعه و...

مقدمه ۵

برای حل معضلات گوناگون موجود در نظام جمهوری اسلامی، بر اساس رهنمودهای الهی، ضرورت پرداختن به تحقیقات بنیادی در کنار تحقیقات کاربردی به جد مورد نیاز می‌باشد. این ضرورت، ما را به بازنگری مستمر در تحقیقات بنیادی انجام گرفته تاکنون و گسترش و تعمیق آن از راه بکارگیری نیروهای پرتوان و پژوهشگر و صاحب نظر و با انگیزه حوزوی و دانشگاهی، دعوت می‌نماید.
فقدان این بازنگری و توسعه پژوهش مستمر، خطر انحراف از آرمان‌های اسلامی و تبعیت و دنباله روی از اقتضائات انحرافی و گناه آلود حوادث اجتماعی و بین المللی را قرها یا قلبا پدید خواهد آورد!
با تذکر به مقدمات عمومی فوق، مباحث عمده ((امر به معروف و نهی از منکر و نظام اسلامی )) را به طور خلاصه و در حد تبیین اجمالی حوزه‌های بحث، به عنایت خدا، پی می‌گیریم:

بخش دوم: امر به معروف و نهی از منکر و نظام اسلامی

فصل اول

تحلیل مفاهیم امر، نهی، معروف و منکر ((امر)) به معنی فرمان و دستور می‌باشد که در ضمنت خویش مفهوم ((وادار نمودن )) و الزام را در بردارد اگرچه شخص آمر در موضع برتری و استیلاء بر امر شونده، نباشد.
((نهی)) به مهنی بازداشتن می‌باشد که این نیز،مفهوم ((الزام )) را در بر دارد.
((معروف)) هر آنچه که نزد عقل یا شرع، شناخته شده و مورد ستایش قرار گیرد.
((منکر)) (ضد معروف) هر آنچه که نزد عقل یا شرع ناشناخته و مورد انکار قرار گیرد.
در مفهوم ((معروف )) با توجه به امر به آن، در فرهنگ قرآنی، ((حسن و زیبایی و پسندیدگی )) و در مفهوم (( منکر )) با توجه به نهی از آن، ((زشتی و مذموم بودن )) نهفته است ۲:
علاوه بر آن، گام شیطانی تلقی شدن ((منکر))، و موسوم شدن فعل قوم لوط به عنوان مصداق بارز ((منکر))، و موارد دیگر در فرهنگ قرآنی، مدلول فوق را به روشنی گویاست:
جواهر الکلام، ج ۲۱، ص ۳۵۸.
قریب به مضمون فوق: جواهر الکلام، ج ۲۱، ص ۳۵۶.
((و هر که از گام‌های شیطان پیروی کند پس به راستی که او به فحشاء و منکر فرمان می‌دهد)).
(( و در مجامع عمومی خود منکر را انجام می‌دهید)).
از تعریف فوق معلوم می‌گردد که ((معروف ))و ((منکر )) در دو سطح انسانی و دینی مطرح می‌باشد که در واقع سطح انسانی، مشترک میان مسلمان و غیر مسلمان می‌باشد که به حکم عقل و نفی ((منکر)) قرار گیرد؛ گرچه تاکیدات فراوان دینی بر حکم عقل و هشدار از ترتب آثار شوم دنیوی و عذاب اخروی، در صورت مخالفت با حکم عقل و فطتضمانت اجرایی نیرومندی را برای تحقق احکام عقل فراهم می‌آورد که این چنین ضمانتی در جامع غیردینی بسیار ضعیف و یا مفقود می‌باشد.

فصل دوم: اقسام و مراتب امر به معروف و نهی از منکر

الف - اقسام و مراتب امر و نهی

امر و نهی در سه مرتبه قلبی، لسانی و اقدام عملی مطرح است که مقصود از مرتبه اول انزجار قلبی به همراه بروز آثار آن در چهره و حرکات و سکنات می‌باشد به طوری که فرد مخاطب، از آن آثار، نفرت از منکر و لزوم التزام به معروف را متوجه شود.
مرتبه دوم، خود دارای مراتبی از نرمش و یا غلظت در کلام توام با موعظه غیر مستقیم و سپس مستقیم آن هم ابتدائا در خلوت می‌باشد که در صورت عدم فاید ه، در میان جمع، آن هم ابتدائا با انزجار قلبی فردی و یا جمعی می‌باشد که در صورت عدم تاثیر باید مراتب کلامی فوق تا حد حصول مطلوب، به ترتیب به کار گرفته شود.
مرتبه اقدام عملی منتفی نمودن ترک معروف و عمل به منکر می‌باشد که خود به ترتیب مراحل از بین بردن وسیله ترک معروف و عمل به منکر تا حایل شدن میان عامل و فعلش،تا دفع عامل از طریق دستگیری تا تنبیه بدنی ضعیف تا شدت تنبیه بدنی تا زخمی نمودن و تا ضرورت ناقص العضو نمودن تا حتی قتل مرتکب را می‌تواند در برگیرد که البته موارد منجر به تنبیه بدنی در مراتب مختلفش نیازمند کسب تکلیف عام یا خاص از ولی فقیه حاکم شرع مسلمین می‌باشد که این مرتبه خود ضرورت جدی شکل گیری ((نهاد امر به معروف و نهی از منکر )) را در نظام اسلامی به مسوولیت فقهاء جامع الشرایط زیر نظر ولی فقیه، مطرح می‌نماید تا به شکل صحیح عقلایی و شرعی، مرتبه سوم به خود، جامعه عمل پوشیده از معطل ماندن این مرتبه جلوگیزی دشه، بهانه ادعای هرج و مرج را از عناصر معترض فرصت طلب هوسبار سلب نماید.
امر و نهی در درجه اول، ناظر به همه مواردی است که آثار و عواقب اخروی بر فرد مرتکب و یا حامعه داشته باشد که عقل یا شرع به امر به آن یا نهی از آن حکم کند که البته عمدتا موارد آشکار را در بر می‌گیرد، اما دخالت در موارد پنهان از انظار، نیازمند اذن شرعی خاص از قرآن و سنت معصوم (ع) می‌باشد که تعیین موارد آن با توجه به خصوصیات و شرایط درونی و بیرونی عمل، از شؤونات ولی فقیه و فقهاء جامع الشرایط نهاد امر به معروف و نهی از منکر می‌باشد.
در درجه دوم، امر و نهی می‌تواند مواردی را شامل شود که به ظاهر صرفا ضرر دنیوی آن هم صرفا به خود فرد مرتکب داشته باشد همچون نهی از موجبات مرض، و امر به حفظ صحت بدن که در واقع این موارد لااقل غیر مستقیم آثار اخروی را در بردارد؛ گرچه این موارد عمدتا اخلاقی و عاطفی بودن شامل موارد استحباب و کراهت می‌باشد.
در واقع از نظر اخلاقی و اعتلای معنوی شخصیت مؤمن نیز می‌تواند برای وی از موارد الزامی تلقی گردد که البته این موارد صرفا در حد موعظه و تذکر و هشدار می‌تواند برای مخاطب مطرح گردد. و فرارت از آن شرعا و عقلا مجوزی ندارد همچون نماز شب بالخصوص برای مدیریت‌ها و نهی از ترک آن.

ب - اقسام و مراتب معروف و منکر

همچنانکه گذشت ((معروف )) و ((منکر )) در دو سطح فطری و عقلی و دینی مطرح است مرتبه دینی در واقع مرتبه فوق عقلی (نه ضد آن ) می‌باشد که در طول احکام فطرت بشری می‌باشد که جهت هدایتتفصیلی انسان در حوزه‌های متنوع زندگی اش فرو فرستاده شده است.
در درجه اول، برای جریان این واجب الهی باید بر استقرار آن در سطح انسانی و فطری در جامعه تاکید نمود تا بستری مساعد برای تحقق معروفات دینی و نفی منکرات دینی در مراتب مختلف دینی اش فراهم گردد والا سخن از تحقق معروف دینی و نفی منکر دینی بدون اعتنای جدی بنیادی به معروف و منکر انسانی، به معنای عدم شناخت صحیح و یا عدم جدی گرفتن فرامین دین وبده، آثار عظیم مورد انتظار از تحقق این واجب که رشد ارزش‌های انسانی - الهی در جامعه می‌باشد تحقق نخواهد یافت؛ و این تذکر، نکته اساسی مهمی است که از جانب مقام عصمت و طهارت، امام باقر (ع) با توجه دادن به سیر نزول آیات احکام و موضوعات آن در دوران قبل از هجرت و بعد از هجرت در قرآن کریم مطرح شده است.
در این بیان شریف حضرت با استشهاد به موارد ذکر شده در آیات ۲۲ تا ۳۹ سوره اسراء به حداقل انتظارات الهی در دوران قبل از هجرت اشاره دارد که عمدتا احکامی فطری و انسانی می‌باشند:
((عدم شرک به خدا، بندگی خدا، احسان به پدر و مادر، ادای حقوق خویشان، مساکین، واماندگان از راه، عدم ریخت و پاش (تبذیر)، عدم بخل و عدم افراط در بخشش، عدم قتل اولاد، عدم قرب به فحشاء، عدم قنل نفس، عدم قرب به مال یتیم مگر بنحو احسن، وفای به عهد، وفای به کیل و وزن، عدم پیروی از موارد عدم علم، عدم کبر و غرور و تبختر و فخر فروشی )):
موارد فوق در حوزه توحید، و احکام انسانی عام بشری می‌باشد که نظیر آن در اواخر سوره انعام آیات ۱۵۰-۱۵۲ آمده استکه بر مبنای آن با تازه مسلمانان مدینه در بیعت عقبه در سال ۱۲ بعثت، پیمان بسته شد.
پس در کنار اهتمام به معروف و منکر دینی، باید به موارد فوق به عنوان اساس و پایه شریعت، اعتنایی جدی شود تا شریعت به صورتی زیبا ومنطقی در فکر و روح افراد و جامعه مستقر گشته، همگان از ثمارت شیرین درخت دیانت الهی هرچه بیشتر بهره مند گردند و الا ارزش‌های دینی جلوه گر نشده، آیات و احکام الهی مورد بی اعتنایی و گاه تمسخر قرار خواهد گرفت که از اثرات شوم آن عدم اهتمام به واجبات دینی از جمله واجب ((امر به معروف و نهی از منکر )) خواهد بود.
تقسیم دیگر ((معروف و منکر)) ناظر به دو حوزه نظری و عملی می‌باشد که البته شناخت منکر اعتقادی و فکری نیازمند به آموزش هرچه عمیق تر آموخته‌های الهی می‌باشد که تلبس به واجبات این بخش عمدتا بر عهده عالمان دینی و پژوهشگران مسلمان می‌باشد.
دخالت عموم در ظرایف و امور غامض این حوزه، فتنه‌های فکری در جامعه را شدت بخشیده، به سلامتی فکری و اعتقادی جامعه صدمه زده، میدان را برای منافقان دنیا طلب و مقدسان بی مغز مساعد خواهد نمود:
((قصم ظهری صنفان: عالم متهتک و جاهل متنسک )) پیامبر اکرم (ص)
((دو گروه کمر مرا شکستند: دانشمند پرده در، و نادان خشکه مقدس ))

فصل سوم: اهمینت و جایگاه، آثار تحقق و عواقب عدم تحقق امر به معروف و نهی از منکر

الف - اهمیت و جایگاه

این واجب، مهمترین و والاترین و اساسی‌ترین واجب اجتماعی است که بنیاد واجبات دیگر، و قوام بخش ارزش‌های متعالی اسلام در جامعه می‌باشد که هیچ واجبی را قابل قیاس با آن نیست:
((همه اعمال نیک و جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر نیستند مگر همچون آب دهانی در برابر اقیانوسی ژرفناک)).
وسایل الشیعه، ج ۱۱، ص ۳۹۹-۳۹۴.

ب - آثار تحقق آن

تحکیم ایمان و باورهای معنوی و اقامه فرایض دینی، امنیت اجتماعی و سلامت اقتصادی و روانی و برقراری عدالت، آبادانی زمین، انتقام از دشمنان واستقرار نظام الهی از جمله آثار و برکات تحقق این واجب می‌باشد:

ت - عواقب عدم تحقق

تضعیف مؤمنین و جبهه ایمان، شیوع کفر و فساد و تقویت جبهه کفر، سلب برکات نزول عذاب، و سرانجام تسلط اشرار را به دنبال خواهد داشت که در اینجا دیگر دعای نیکان نیز مستجاب نخواهدشد.

فصل چهارم - شرایط امر به معروف و نهی از منکر

مقدمه ۱

مسوولیت الهی حضور فعال هر مسلمان در روابط فبمابین با مسلمانان و غیر مسلمانان در جامعه بین المللی و محیط زندگی جمعی خانوادگی و اجتماعی خویش، به طور طبیعی و منطقی ضروت نظارت بر مجموعه مسایل و حوادث جاری در محیط مرتبط با خویش را برای وی مطرح می‌نماید:
((همه شمان سرپرستید و همه شما از رعیتش سوال خواهد شد))
این مسوولیت نظارت با توجه به ارتباطات وسیع حوزه‌های گوناگون یک جامعه با یکدیگر و تاثیر و تاثر عمیق وحیرت انگیز آنها بر هم، حساسیت فوق العاده‌ای می‌یابد که هر انجراف در گوشه‌ای از جامعه به همه جامعه سرایت کرده، همگان را مورد تهدید قرار خواهد داد:

همان منبع

((و بترسید از آشوبی که صرفا ظالمین از شما را در بر نمی‌گیرد و بدانید که به راستی که خداوند عقابش شدید است ))
((نظارت )) و از جمله ((بازرسی )) که یکی از ابزارها و راه‌های اعمال نظارت می‌باشد مقدمه تحقق ((امر به معروف و نهی از منکر )) می‌باشد.

مقدمه ۲

کسب توان و قدرت رویارویی با دشمنان آشکار و پنهان جهت حفظ نظام اسلامی، برای مسلمانان از اهم واجبات بوده، تحصیل آن شرعا یک تکلیف اساسی محسوب می‌شود:
تحصیل این واجب، ضرورت انفاق و از خود گذشتگی را می‌طلبد که پاداش آن در نزد خداوند محفوظ می‌باشد:

مقدمه ۳

انسان موجودی دارای ابعاد گسترده و بسیار پیچیده می‌باشد که امکان تاثر و میزان تاثر حقایق را در وجودش به سادگی نمی‌توان دریافت.
ارائه الگوهای تحول حیرت انگیز جنی و انسی در قرآن همچون ابلیس، بلعم باعورا و برصیصای عابد در جهت ضلالت و تحول سحره در خدمت فرعون، ملکه سبا وهمسر عزیز مصر در جهت هدایت، مطلب فوق را به روشنی تذکر می‌دهد.
بلعم باعورا: (اعراف /۱۷۵)، بر صیصای عابد: (حسر /۱۶)
ملکه سبا،(نمل /۴۴)، همسر عزیز مصر (یوسف /۵۱)

مقدمه ۴

تدین به دین الهی ضروت حفظ و حراست از ارزش‌های آن را در حد جهاد با مال و جان، حتی شهادت در راه خدا به روشنی در فرهنگ قرآنی مطرح کرده است.
با توجه مقدمات فوق معلوم می‌گردد که:
اولا؛ علم به وجودترک معروف و تحقق منکر و علم بر احکام آن، و قدرت بر دفع آن، در حوزه ارتباطات معمول هر مسلمان شرطی تحصیلی همچون وضو برای نماز می‌باشد نه شرط حصولی همچون استطاعت برای حج (نتیجه مقدمه اول و دوم ).
ثانیا؛ علم به عدم تاثیر امر و نهی در وجود مرتکب خلاف شرع به سادگی قابل احراز نمی‌باشد پس بنابراین ضرورت امر و نهی، امری دائمی در زمینه تحقق موضوع آن می‌باشد بلکه با توجه به رهنمود قرانی در قصه اصحاب سبت که در زمینه علم به عدم تاثیر، تکلیف نهی از منکر را به عنوان عذری به پیشگاه الهی و اتمام حجتی بر مفسدان مطرح می‌نماید معلوم می‌گردد که در زمینه علم به عدم تاثیر نیز تکلیف امر و نهی ساقط نمی‌گردد:
این آیه شریفه نشان می‌دهد که در زمینه ظاهری عدم تاثیر، امکان تاثیر واقعی منتفی نمی‌باشد و ادامه آیه گویای آن است که از میان مقدسان ساکت، مفسدان و متدینین نهی کننده از منکرات، تنها دسته اخیر در هنگامه نزول عذاب، از مهلکه جان سالم بدر بردند و دو گروه اول (مقدسان ساکت و مفسدان )، به سرنوشت مشترک عذاب الهی گرفتار آمدند!؛ از این آیات با توجه به آیات تکلیف در جد وسع و در تکلیف در حد امکانات خداداری و آیات جهاد (جد و تلاش در حد طاقت ) معلوم می‌گردد که تکلیف امر به معروف و نهی از منکر امری دائمی نسبی در حد امکان دائمی نسبی در حد امکان هر فرد مسلمان مطرح می‌شود که البته در صورت عدم لایکلف الله نفسا الا وسعها )) (بقره /۲۸۶).
لایکلف الله نفسا الا ما آتیهاه (طلاق /۷)
وسع اقدام به رفع منکر و یا تحقق واجب، ضرورت اطلاع رسانی مورد خلاف به سمع دیگران و امر به آنان جهت رفع این منکر از عهده فرد ناظر صحنه خلاف شرع، ساقط نخواهد شد.
ثالثا؛ سیره آقا امام حسین (ع) و اصحاب فداکارش، ضرورت دفاع از حریم دین و اقامه واجب امر به معروف و نهی از منکر را در حد شهادت در راه خدا به روشنی مطرح می‌نمایدک ((می‌خواهم که امر به معروف و نهی از منکر نمایم))
پس عدم احتمال ضرر مالی و جانی بایستی نسبت به میزان اهمیت موضوع امر و نهی سنجیده شود، شنجشی که مبتنی بر موازین و الگوهای قطعی دینی باشد نه رای شخصی مصلحت تراشانه که اکثریت از عالم و عامی همواره بدان گرفتار می‌باشند.

فصل پنجم - نهاد امر به معروف و نهی از منکر و نهادینه کردن این واجب

در جامعه نگرش از منظر حکومتی، ابعاد تازه‌ای از مسایل این واجب عظیم اجتماعی را از فرهنگ قرآن کریم برایمان روشن می‌گرداند و آن ضرورت تشکیل نهاد امر به معروف و نهی از منکر می‌باشد که این معنی رسالت علمای ربانی را در هدایت و حسن اجرای این واجب در جامعه مطرح می‌نماید:
متاسفانه به غلط، این آیه شریفه به کفای بودن این واجب معنی شده است حال آن که چند آیه بعد در همین سوره شریفه، همگانی و مستمر بودن تلبس به این واجب مطرح گشته است:
با توجه به این آیه شریفه و با توجه به رسالت دعوت به خیر در آیه اول (که وظیفه علمای ربانی می‌باشد)معلوم می‌گردد که آیه اول رسالت علماء را تذکر می‌دهد و آیه دوم رسالت عموم ر.ک.به: تحریرالوسیله، ج ۱، کتاب امر به معروف و نهی از منکر.
ر.ک.به: تحریرالوسیله، ج ۱، کتاب امر به معروف و نهی از منکر.
مردم را که تحت ارشادات ونظارت علمایی آگاه به تحقیق این واجب در حوزه‌های ارتباطات خویش همت می‌گمارند.
((لسان آمرانه آیه اول ضرورت شکل گیری نهاد مذکور، با تعیین مسوولین مشخص آن از علمای ربانی و آگاهان به مسایل جامعه را مطرح می‌نماید.
این نهاد، رسالت نظارت بر حسن اجرا و تحقق این واجب در حوزه‌های نظری واجرایی نظام،وسیله ارتباط جمعی، محیط آموزشی، سازمان‌های دولتی و خصوصی و... را به اشراف مقام ولایت فقیه بر عهده خواهد داشت:
((چرا علمای ربانی و دانشمندان آنان را از شخنان گناه آلودشان و مصرف حرامشان منع نکردند؟))
برخی از ویژگی‌های این علمای ربانی و دانشمندان عهده دار مسوولیت اداره این نهاد چنین می‌باشد:
فهم عمیق دین (( چرا از هر گروه یک عده کوچ نمی‌کنند تا که فهم عمیق در دین بیابند و تا قومشان را هشدار دهند آن گاه که بسویشان بازگردند باشد که مردم احتیاط به خرج دهند)).
علم به زمان ((عالم به زمان خویش را شبهات احاطه نمی‌نماید)).
یکی از عوامل تحقق این علم، آگاهی عبرت آموز بر حوادث سیاسی اجتماعی گذشته و حال می‌باشد که صاحب این علم را از فرو غلطیدن در شبهات باز می‌دارد:
((به راستی آن که عبرت از حوادث تلخ روزگار درس‌های روشنی را برای او آورده است تقوایش او را از فرو غلطیدن در شبهات باز می‌دارد)).
عامل دیگر ((ایمان و تقوای شدید)) می‌باشد که فرقان و بصیرت در رای،وگشایش بن بست‌ها در عمل را نتیجه می‌بخشد:
حضور ملموس در صحنه رخدادها از طرق مختلف الگوی اخلاقی و عملی در ارزش‌های معنوی این چنین است که این نهاد با علم به دین و زمان به نحو مطلوب عهده دار تحقق این واجب عظیم در جامعه خواهد بود.
لازم به تذکر است اجزایی از مسوولیت‌های این نهاد را هم اکنون نهاد شورای نگهبان، نهاد سازمان‌های بازرسی و نظارت و... عهده دار می‌باشند که از انسجام و هماهنگی لازم هنوز برخوردار نشده، کم و کاستی‌هایی نیز در آنها مشاهده می‌گردد که شکل گیری این نهاد می‌تواند به همه این سازمان‌ها ونهادهای مذکور انسجام لازم و کارایی هر چه بیشتر را اعطاء نماید.

نهادینه کردن این واجب

مقصود از نهادینه کردن، ریشه دار نمودن تحقق این واجب عظیم در فکر و روح و روان جامعه به عنوان رویه و سنتی حسنه و پایدار همچون خلق و خوییی عمومی و جاری می‌باشد.
این نهادینه کردن منوط به مرتفع نمودن دو معضل اساسی می‌باشد:
ترس از صدمات و محرومیت اقتصادی در صورت اقدام به این واجب ترس از صدمات جانی و احساس خطر در صورت اقدام به این واجب این دو ترس که طبیعی و معقول می‌باشد حداقل از راه‌های ((تقویت باورهای دینی و اخروی جامعه )) و ((حمایت و تشویق آمران بهمعروفو ناهیان از منکر ))، و (( برخورد قاطع انتظامی و قضایی بامفسدان ))، و ((تبیین آثار شوم دنیوی تعطیل این واجب )) می‌تواند اعتماد جامعه را به تلبس جدی به این واجب جلب نماید.
در پایان امید است که اهتمام جدی در بازنگری مسایل مختلف این واجب عظیم الشان وجهه همت علمای ربانی و آگاهان جامعه قرار گیرد.

منابع و مآخذ

قرآن کریم
نهج البلاغه، سید رضی
جواهر الکلام، محمد حسن نجفی
اصول کافی، محمد بن یعقوب کلینی
تحریر الوسیله، امام خمینی (س)
اصول مدیریت اسلامی و الگوهای آن، ولی‌الله نقی‌پورفر
پژوهشی پیرامون تدبر در قرآن،ولی‌الله نقی‌پورفر
وسایل الشیعه. شیخ حر عاملی
سایت سازمان بازرسی کل کشور

منبع:الامر بالمعروف و النهی عن المنکر - تاریخ برداشت: 1395/3/16