احکام قهوه خانه ها
 | |
| نویسنده | حسینعلی عرب انصاری |
|---|---|
| زبان | فارسی |
| ناشر | نشر معروف |
| محل انتشارات | قم |
| تاریخ نشر | اول - ۱۳۹۵ |
| قطع | جیبی |
| شابک | ۹۷۸-۶۰۰-۶۶۱۲-۶۴-۵ |
| دانلود | |
محتویات
- ۱ مقدمه
- ۲ فصل اول: پیشینه قهوهخانهها و کارکردهای آنها
- ۳ فصل دوم: قوانین مربوط به قهوهخانهها
- ۴ فصل سوم: قهوه خانه داران
- ۴.۱ الف) تأسیس قهوهخانه
- ۴.۲ تعهد قهوهخانهها برای عرضه نکردن قلیان
- ۴.۳ نظر فقها درمورد استعمال دخانیات
- ۴.۴ تبیین فقهی فتوای حرمت استعمال دخانیات
- ۴.۵ درآمد حاصل از فروش دخانیات
- ۴.۶ استعمال دخانیات در اماکن عمومی
- ۴.۷ بایدها و نبایدهای قهوه خانهداران
- ۴.۸ آسیب شناسی قهوهخانهها
- ۵ فصل چهارم: مشتریان قهوه خانه
- ۶ فصل پنجم: دولت و قهوه خانهها
- ۷ منابع
- ۸ پانویس
مقدمه
بیشک وقت و فرصت، سرمایهای گرانبها و بینظیر برای بشر است که میتوان در استفاده بهینه از آن، در همه عرصهها به پیش رفت و به عالیترین درجات مادی و معنوی نایل گشت (وقت، یعنی فرصتها، ساعتها، روزها و ماهها و سالها، بلکه دقیقهها و ثانیهها و لحظهها).
بهرهگیری از وقت، بزرگترین توفیقی است که نصیب بشر میشود، و او میتواند در پرتو آن به اهداف عالی برسد، و به پیروزی در همه ابعاد دست یابد. وقت گوهر ناب و گرانسنجی است که ارزش هیچ چیز را نمیتوان با آن مقایسه کرد. این که میگویند: «وقت طلاست»؛ تعریف صحیحی نیست. سعدی چیزی را برای سنجش ارزش وقت نیافته، جز شب قدر که مطابق قرآن، از هزار ماه برتر است:
قضا روزگــــــــــاری زمن در ربودکه هر روزش از پی شــــب قدر بود
مکن عمر ضایع به افــسوس و حیفکه فرصت عزیز است و الوقت ضـیف
وقت، همان عمر انسان است که سرمایهای از آن بالاتر نیست؛ مشروط بر این که از آن برای رشد و ترقی ظاهر و باطن استفاده شود؛ یعنی وقت نردبان ترقی گردد، وگرنه نه تنها سرمایه نیست، بلکه وسیله شرّ و تیره بختی است. بر همین اساس، امام سجّاد (ع) در بندی از دعای خود به خداوند میفرماید:
«وَ عَمِّرنِی ماکانَ عُمرِی بِذلَةً فِی طاعَتِکَ، فَاِذا کانَ عُمرِی مَرتَعاً لِلشَّیطانِ فاقبِضنِی اِلَیکَ؛ عمر طولانی تا هنگامی که عمرم در راه اطاعت تو صرف شود به من عطا کن، و هرگاه عمرم چراگاه شیطان گردد، جانم را قبل از پیشی گرفتن عذابت بگیر» [۱].
به طور کلی هرکس که برای وقت خود ارزش قایل شد، و از آن با آگاهی و جدّیت استفاده صحیح کند، به جایی میرسد و هرکس آن را عاطل و باطل سازد، قطعاً خود را تیره بخت کرده و درچاه هلاکت انداخته است.
امیرمؤمنان، علی (ع) دربارهٔ اهمیت لذت و شادی در زندگی روزمره انسان در دنیا میفرماید:
انسان با ایمان ساعتهای زندگیاش را سه بخش میکند: بخشی را به مناجات با خدا و برقراری ارتباط با آفریدگار جهان میپردازد؛ بخشی را در طریق تأمین هزینه زندگی و سامان دادن به معاش [مانند غذا، لباس، مسکن و مرکب] به کار میگیرد؛ و بخش دیگر را برای استراحت و بهرهگیری از لذّتهای حلال و آرامش بخش روح و روان بر میگزیند، و برای خردمند صحیح نیست که حرکتش جز در یکی از این سه مورد باشد: تأمین معاش، و عبادت و آباد کردن آخرت یا بهره گیری از لذّت و آسایش غیر حرام. [۲]
استفاده مطلوب و برنامهریزی شده از اوقات فراغت، باعث نشاط و سرزندگی میشود؛ که خود یکی از شاخصهای بهداشت روانی است. حتی قدرت یادگیری و نگاهداری ذهنی آنها را افزایش میدهد. اوقات فراغت پدیدهای است که از یک سو مناسبترین بستر برای رشد و شکوفایی استعدادهای گوناگون و ابعاد مختلف وجود نوجوانان و جوانان به شمار میآید و از سویی دیگر میتواند زمینهساز، بسیاری از مشکلات اجتماعی و بزهکاریهای فردی و اجتماعی باشد. بنابراین، اگر با آگاهی و دانش با آن روبهرو نشویم و برنامهای سنجیده و منظم برای رویارویی با آن نداشته باشیم، به صدمات و ضررهای جبران ناپذیری مبتلا خواهیم شد؛ چرا که فقدان حداقلی از اوقات فراغت در زندگی روزمره، ولو ساعتی یا کمتر از آن، باعث افزایش اضطراب یا فشار روانی شده، زمینه اختلال در قوای حسی و ادراکی را فراهم میآورد و فرد در تفکر مولد و خلاق با مشکل جدی مواجه میگردد.
در کنار همه تأثیرهای مهم و حیاتبخش اوقات فراغت و ارزشمندیهایی که دارد، باید واقعیت ناخوشایندی را نیز مورد نظر قرار داد. متأسفانه دلایل مختلف، از جمله عدم نگرش مثبت در ذهن نوجوانان و جوانان نسبت به اوقات فراغت، نبودن برنامههای آموزشی و توجیهی در بهرهوری از فرصتهای آزاد، و بلاتکلیفیها و بیبرنامگیها، موجب آسیبهای اجتماعی متعددی میگردد و پر واضح است که در غالب موارد میان انحرافات اجتماعی و عدم بهرهبرداری صحیح از اوقات فراغت رابطهای مستقیم وجود دارد.
بنابراین، با در نظر گرفتن حساسیت و اهمیت اوقات فراغت، بسیار ضروری است که برنامههای جامع تهیه و تنظیم گردد و با همکاری و مشارکت اولیا و مربیان در بهرهوری و بارورسازی این فرصتها، زمینه پیشگیری از هر نوع آسیب پذیری را در ایام فراغت جوانان و نوجوانان فراهم آوریم.
یادآوری این نکته لازم است که نوعی خلأ فراغتی در نحوه گذران فراغت جوانان دیده میشود؛ به این مفهوم که بر اثر بیبرنامگی یا عدم برنامهریزی دقیق و همه جانبه، نوعی گیجی، سردرگمی، ندانمکاری و وقت گذرانی بیهوده در مورد پر کردن اوقات فراغت جوانان دیده میشود. لذا اکثر جوانان برای اینکه بتوانند راحتتر ساعاتی را در کنار دوستان خود باشند، به کافه یا قهوهخانههایی میروند که میتواند بر روابط آینده آنها تأثیرگذار باشد؛ چرا که به طور کلی روابط اجتماعی و گفت و گو در محیطهای چند نفره مفید و لازم است و باید فضایی در جامعه فراهم شود که جوانان بتوانند در محیطهای سالم و بیحاشیه در کنار هم دربارهٔ موضوعات مورد علاقه گفت و گو کنند و تبادل نظر داشته باشند و با افراد جدیدی آشنا شوند؛ اما متاسفانه هم اکنون چنین فضایی کمتر در محیطهای علمی و شهری ما وجود دارد که همین مسئله موجب شده جوانان، بهخصوص در شهرهای بزرگ به کافهها پناه ببرند.
وجود کافیشاپها و رستورانهای مختلف در جامعه واقعیتی انکارناپذیر است؛ چرا که از قدیم محیطهایی مثل قهوهخانهها برای جمع شدن مردم، پس از یک روز کاری و گپ و گفت وجود داشته؛ ولی باید محیط آرام و جدیدی را در این کافهها ایجاد کرد که جوانان بتوانند فعالیت فرهنگی و هنری جدیدی همچون نقاله خوانیها در گذشته را تجربه کنند و بتوانند چیزی را فرا بگیرند. این مؤلفهها باید مسئولان فرهنگی ما را به این فکر وادارد که بیشتر بر کافیشاپها نظارت کنند و ضمن حفظ آرامش این محیط برای شهروندان سبک معماری، نوع چیدمان میزها، سبک موسیقی و هنرهای جدید و به روز را تعریف کنند. ما در این کتاب با بیان پیشینه قهوهخانه در ایران، به آسیب شناسی آن پرداخته و ضمن بیان خطرهای استفاده از قلیان و دخانیات از دیدپزشکان، احکام شرعی مربوط به این صنف را بیان کردهایم.
فصل اول: پیشینه قهوهخانهها و کارکردهای آنها
سیرِ تحوّلِ قهوهخانه در ایران
هر جامعه متشکّل از نهادهای اجتماعی متعدد است. یکی از این نهادها، که طی چند سده اخیر، با فرهنگ اجتماعی ما پیوند خورده و در مقاطعی از زمان، رونق چشمگیری داشته، «قهوهخانه» است. این نهاد اجتماعی در ایران، تحوِلاتی را در قرون اخیر، از سر گذرانده است. در قدیم در گوشه و کنار شهرهای ایران و در سر راهها و منزلگاههای میان شهری، قهوهخانههایی دایر بود. قهوهخانههای قدیم درون شهری، بهترین و جذابترین اماکن عمومی شهرها برای گذراندن اوقات فراغت بودند. این قهوهخانهها معمولاً به دسته و صنفی خاص اختصاص نداشتند و مشتریان آنها رهگذرانی بودند که برای نوشیدن چای و کشیدن قلیان و خوردن صبحانه یا ناهار یا شام به این قهوهخانهها میرفتند.
سابقه تشکیل قهوهخانه در ایران، به دوره سلطنت طهماسب اول صفوی (۹۳۰-۹۸۴ ق) برمیگردد. این نهاد، از خارج مرزها وارد ایران شد و به تدریج با آداب و سنن ایرانی عجین گردید. در دوره شاه عباس اول (۹۹۶-۱۰۳۸ ق) با انتقال پایتخت صفوی از قزوین به اصفهان، این شهر، به عنوان مرکز اصلی این نهاد درآمد. توجه فراوان شاه عباس اول به این نهادِ نوظهورِ اجتماعی ایران، موجب رونق فراوان آن گردید. حتی گفته شده که این پادشاه صفوی، برخی میهمانان خارجی مهمِّ خود را به قهوهخانهها برده و در آنجا از مهمانان پادشاه پذیرایی میکردند.
رونق قهوهخانهها بعد از دوره شاهعباس اول و در سده پایانی حکومت صفوی ادامه داشت. از همین زمان بود که قهوهخانه دارای صبغه فرهنگی هم گردید؛ چنانکه شاعرانی در آنجا گرد آمده و سرودههای خود را در معرضِ شنیدن و انتقاد دیگران قرار میدادند؛ ولی بهتدریج، توده مردم، بهویژه اهل حِرَف و پیشهوران برای گذراندنِ اوقات فراغت به آنجا تردّد میکردند. بعد از ورود چای به ایران، دو مرکز تجمع برای تفریح، وقتگذرانی، خوردن و نوشیدن به وجود آمد که یکی قهوهخانه بود و دیگری چایخانه. اعیان و اشراف به سوی چایخانه سوق داده شده و از مردم فاصله گرفتند؛ اما قهوهخانه به محل تجمع قشرهای متوسط و پایین جامعه مبدل گردید و لذا از تمام اصناف و قشرها به آنجا رفت و آمد میکردند.
با روی کار آمدن قاجارها در اوایل قرن۱۳ قمری که ثبات سیاسی به ایران بازگشت و شهرهای ایران تا حدودی رونق گذشته را به دست آوردند؛ قهوهخانه نیز به عنوان نهادی شهری، بار دیگر شکوفا شدند. این روند، رو به صعود بود تا آنکه در زمان ناصرالدین شاه (۱۲۶۴-۱۳۱۳ق) این رونق به اوج خود رسید.[۳]
عوامل موثر بر شکلگیری قهوهخانهها
یکی از عوامل مهم و موثر بر شکلگیری قهوهخانهها، مسائل سیاسی بود. تبادل اندیشهها، افکار سیاسی و اقتصادی در قهوهخانهها سبب شد این مکانها در شهرهای سیاسی، چون تهران و اصفهان رونق بیشتری یابند. تقریبا همه گروهها و طبقات اجتماعی به قهوهخانههای مخصوص خود میرفتند و در دیدارها و گفت و گوهای دو نفره یا چند نفره، نه فقط از حال و روز یکدیگر با خبر میشدند که اخبار محله، شهر و مملکت را نیز دهان به دهان میچرخاندند و به اطلاع هم میرساندند. اما جدا از مسائل سیاسی، آنچه هواخواهان و مشتریان زیادی را جذب قهوهخانهها میکرد، کارکرد ارتباطی و تفریحی قهوهخانه بود. نهاد مذکور، مکانی برای گذراندن اوقات فراغت و حتی کسب و کار مردان بود؛ زیرا آنها ساعاتی از روز و شب خود را در قهوهخانه گذرانده، با یاران و همنشینان به گفت و گو مینشستند؛ مشکلات کسب و کار خود را با آنان در میان میگذاشتند و گاهی در همآنجا به داد و ستد و حل و فصل امور میپرداختند. در این مکان، از وقایع شهر و دیار خود باخبر میشدند و گوشههایی از تاریخ و فرهنگ خود را در آن میشناختند. به علاوه، هنرها و سرگرمیهای ویژهای مانند نقاشی قهوهخانهای و نقّالی در آنجا برقرار بود. [۴]
کارکردهای فرهنگی اجتماعیقهوهخانهها
قهوهخانهها در آغاز، محفلی برای گردآمدن مردم خوشگذران از قشرهای مرفه جامعه، ادیبان و شاعران و رجال درباری کشوری و لشکری بود. همزمان با ریشه گرفتن قهوهخانه میان توده مردم و توسعه یافتن آن در همه شهرها، مردم از هر طبقه و گروه، بهخصوص اهل کار و صنعت و پیشه به آن روی میآوردند. عمدهترین کارکردهای فرهنگی و اجتماعی قهوهخانه از این قرار بود:
الف) پر کردن اوقات فراغت
قهوهخانهها درآن زمان و در غیاب وسایل ارتباطی امروزی، مانند رادیو و تلویزیون در پر کردن اوقات فراغت مردم از هر قشری نقش مهمی داشتند. مردم از هر گروه و با هر طرز تفکر، پس از دست کشیدن از کار روزانه و در اوقات فراغت خود جمع میشدند و از حال و روز یکدیگر باخبر میشدند.
از آن جا که رونق قهوهخانه بیش از هرچیز به کارکردهای ارتباطی و تفریحی آن وابسته بود، با آمدن وسایل ارتباطی نوین، همچون رادیو و تلویزیون و نیز رواج اشکال جدید و متنوع تفریح (سینما، تأتر، کنسرت موسیقی، پارک، باشگاه ورزشی و ...) بهتدریج از اهمیت قهوهخانهها و تعداد مشتریانشان کاسته شد. [۵]
ب) همگام با آرمانهای مذهبی
قهوهخانهها از لحاظ فرهنگی و شاکله وجودی، عموما با آرمانها و گرایشهای عامهٔ مردم همراه و همگام بودند و برنامههای فرهنگی- هنری خود را مطابق سال شمارهای ایرانی- اسلامی و روزهای عید و عزا در سال تنظیم و تدوین میکردند. نقش مذهب در فضای قهوهخانهها بسیار پر رنگ بود و قهوه چیان به اجرای اعمال مذهبی در ایام سوگواری سخت باور داشتند. برخی از قهوهخانه داران در ماههای سوگواری محرم و صفر، بهویژه در روزهای شهادت و رحلت پیشوایان و بزرگان دینی، قهوهخانههای خود را همچون تکیه و حسینیه سیاه میبستند. در ماه رمضان، قهوهخانهها را روزها میبستند و هنگام افطار میگشودند و تا سحر باز نگه میداشتند. در شبهای اعیاد مذهبی، بهویژه شب میلاد امام زمان (عج) و میلاد حضرت امیرالمومنان علی (ع)، قهوهخانهها را آذین میبستند و چراغانی میکردند و برخی از آنها مجالس بزم و شادی راه میانداختند [۶].
ج) ارتباط سمعی و بصری
در نهاد قهوهخانه، دو مکتب مهم از هنرهای کلامی و تجسمی، یعنی «نقالی و سخنوری» (هنر کلامی) و «نقاشی» (هنر تجسمی) به رشد و بالندگی رسید و در هریک از این هنرها هنرمندان بزرگی تربیت شدند.
نقالان، داستانهایی از حماسههای قومی، ملی، دینی و واقعههای تاریخی، شبه تاریخی و مذهبی را با کلامی سنجیده و آهنگین و بیانی گرم و رسا در میان مردم و در فضاهای عمومی یا محفلهای خصوصی، نقل و روایت میکردند. آنان در نقل داستانها و بازنمایی واقعهها و القای رخدادهای هیجانانگیز، استعداد و هنر فراوانی داشتند و در شیوه بیان، طرز نمایش واقعهها و تقلید حرکات و رفتار، صاحب ذوق و هنر بودند.
نقاشی قهوهخانهای جزو سبکهای سنتی، آیینی و کهن نقاشی در ایران محسوب میشود. نوعی نقاشی رنگ و روغنی با مضمونهای رزمی، مذهبی است که در دوران جنبش مشروطیت، بر اساس سنتهای هنر مردمی و دینی و با اثرپذیری از نقاشی طبیعت گرایانه مرسوم آن زمان به دست هنرمندانی مکتب ندیده پدیدار شد. این نوع نقاشی که خاص قهوهخانههاست، از عمده وجوه فرهنگی و اجتماعی حائز اهمیت این مراکز محسوب میشود. نقاشی قهوهخانهای به اثری گفته میشود که به اندازه نسبتا بزرگ بر دیوارهای قهوهخانه یا روی پارچه به صورت تابلو به دیوار زده میشد. این نقاشیها بیشتر صحنه وقایع معروف مذهبی و حماسی را مجسم میکردند.
نقاشی قهوهخانه را از لحاظ موضوع کلی آنها میتوان به دو دسته تقسیم کرد: «نقاشیهای مذهبی» و «نقاشیهای غیرمذهبی». نقاشیهای مذهبی، مجموعهای از چهرههای پیشوایان و بزرگان دین و مذهب و صحنههایی از جنگها و نبردهای معروف پیامبر اسلام و حضرت امیر المؤمنین و وقایع کربلا را در بر میگیرد. نقاشیهای غیر مذهبی مجموعهای بزرگ از داستانهای رزمی و بزمی ایرانی را شامل میشود که حاوی رخدادهای افسانهای، حماسی، تاریخی و چهرههایی از شاهان و قهرمانان شاهنامه و صحنههایی از میدانهای نبرد و عرصههای عشقورزی و دلدادگی قهرمانان و بزمگاههای پادشاهان است [۷]
د) حل و فصل مشکلات
در گذشته قهوهخانههای بازارچهها و گذرها که میعادگاه قشرهای مختلف محل بود، نقش اجتماعی مهمی را دارا بود. اگر بین دو نفر یا دو فامیل کدورتی پیش میآمد نقش قهوهخانه دار به عنوان ریش سفید و معمر با روشی کدخداگونه برای رفع این کدورت بسیار مهم و حساس بود؛ زیرا در بیشتر مواقع، قهوه چی بازارچه با پا درمیانی و حضور به موقع، اختلافات بین دو نفر را به صورت کدخدامنشی حل میکرد و طرفین دعوا در همان مکان سر و روی همدیگر را میبوسیدند و اختلافاتشان را کنار میگذاشتند. این صفا و همدلی و مهربانی، قهوهچی را در حدی از احترام بالامی برد که به او مهربانترین کاسب محل لقب میدادند و به همین علت، صاحبان قهوهخانهها نزد عوام حرمت و عزت زیادی داشتند [۸].
و) هنر و ادب در قهوهخانه
قهوهخانهها در دهههای ۳۰ و ۴۰ بعضا مکان بسیار مناسبی برای نقد ادبی بودند. بزرگان و چهرههای شناخته شده ادبیات این مرز و بوم در قهوهخانهها مینشستند و دربارهٔ مسائل ادبی و آثار تازه خود بحث میکردند.
انواع قهوهخانهها
به طورکلی در طبقهبندی قهوهخانهها به سه نوع قهوهخانه برمیخوریم:
الف) قهوهخانههای روستایی
از آنجا که جوامع روستایی در ایران دارای روابط صمیمانه و سنتی است و نظام کشاورزی بر آنها حاکم است؛ قهوهخانههای موجود در آن جوامع نیز عمدتا بهصورت تک نقشی بوده و کلیه آداب و رسوم، ادبیات فولکلوریک، روابط کاری و اجتماعی نزدیک در این نوع قهوهخانهها تحتتأثیر قرار میگرفت. اجتماع افراد روستایی در آنها و بحث دربارهٔ مسائل شغلی، روابط خانوادگی، اخبار داخلی روستا، گوش دادن به نصایح و تجارب ریش سفیدان و داستانهای نقّالان در این نوع قهوهخانهها رایج بوده ومحیطی صمیمی و دوستانه را ایجاد میکند.
ب) قهوهخانههای شهری
عملکرد قهوهخانههای شهری با کافهها به طورکلی متفاوت است. کافهها بیشتر محل تفریح و وقتگذرانی بوده که خود آن نیز با کافههای کشورهای غربی تفاوت دارد، اما قهوهخانه محلی است که در آن صنفهای گرد آمده ضمن گفت و گو، مشکلات کار خود را با یکدیگر مطرح میکردند. البته کارکرد قهوهخانه در شهرها گسترده بوده و به تحقیقی جامع نیاز دارد.
۵. قهوهخانه وقلیان
با نگاه به تاریخ ایران مشاهده میشود که قهوهخانه به عنوان میراث «فولکلوریک» (فرهنگ عامیانه) جامعه ایرانی آنچنان که امروز مرسوم شده، فقط محل قلیان و توتون نبوده، بلکه اغلب فعالیتهای مهم فرهنگی، مانند مدیحهسرایی، نقالهخوانی، پردهخوانی، مشاعره و شعرخوانی، شاهنامهخوانی و طرح و حل مشکلات اجتماعی جزو کارکردهای مثبت و آشکار آن بوده است. در گذشته، حضور ریشسفیدان و افراد اهل علم و ادب و تجربه در محیط قهوهخانهها فضایی فرهنگی و حتی علمی و نیز فضایی ایمن و غیر بزهپرور برای گذران اوقات فراغت برای جوانان را باعث میشده و به موازات انجام دادن جمیع فعالیتهای فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، افراد حاضر در این مکآنها برای رفع خستگی، گاهی وقتها قهوه و گاهی دیگر چای به همراه غذایی سبک میل میکردند.
متأسفانه در حال، به فضای حاکم بر قهوهخانهها در سطح جامعه نگرش خوبی وجود ندارد و وقتی واژه قهوهخانه بیان میشود، تنها چیزی که به اذهان مردم میرسد، عرضه و استعمال قلیان است و این واقعیت تلخ، آسیب و آفت بزرگی بر نهاد سنتی و میراث فرهنگ عامه خواهد بود؛ هر چند نمیتوان عملکرد غلط برخی قهوهخانهها را در این نگرش بیتأثیر ندانست.
تاریخچه قلیان و تنباکو
تاریخ قطعی ورود تنباکو به ایران را نمیتوان تعیین کرد؛ ولی بی شک تنباکو و توتون همراه با تجاوز و دست اندازی پرتقالیها به خلیج فارس (سال ۹۱۳ ق) وارد ایران شده است. ایرانیها برای استفاده از تنباکو، روش منحصر به فرد را که قلیان باشد، ابداع کردند. قلیان توسط ایرانیان اختراع و ابداع گردید و آن چنان در زندگی فردی و اجتماعیشان رسوخ کرد که جزو لاینفک و جدایی ناپذیر هر ایرانی شد. تنباکو از زمان ورود به ایران تا امروز، دو نوبت مورد تحریم و توقیف قرار گرفته است: بار اول در زمان شاه عباس صفوی و دفعه دوم در سال ۱۲۷۰ قمری که بر اثر فتوای میرزای شیرازی مردم، حتی زنان حرمسرای ناصرالدین شاه تنباکو را تحریم کردند و قلیانها را شکستند. [۹]
تاثیرات مضر قلیان بر سلامت انسان
برخی باورهای نادرست دربارهٔ کشیدن قلیان وجود دارد که ذکر میکنیم:
اول: از آنجا که تنباکوی قلیان از طریق آب فیلتر میشود، کلیه مواد مضر آن تصفیه میشود! در این مورد باید دانست که در کشیدن تنباکو از طریق آب، مواد سرطانزای آن تصفیه نمیشود. این دود میتواند بدتر از دود سیگار، اثر مخرب بر روی ریه و قلب داشته باشد.
دوم: کشیدن قلیان به اندازه کشیدن سیگار اعتیادآور نیست؛ زیرا نیکوتین ندارد. در این خصوص قابل ذکر است که تنباکوی قلیان مثل تنباکوهای معمولی حاوی نیکوتین است. در واقع، در یک جلسه ۶۰ دقیقهای قلیان، فرد در معرض حجم دودی ۱۰۰ تا ۲۰۰ مرتبه بیشتر از یک سیگار قرار میگیرد.
یافتههای متخصصان پزشکی گویای آن است که: مصرف قلیان تاثیرات مضر و مستقیمی بر دو عضو حیاتی بدن، یعنی ریه و قلب دارد. سرطان ریه، سرطان مری، بیماری انسدادی ریوی مزمن، آمفیزم، پایین بودن وزن هنگام تولد نوزاد، افزایش حملات آسم و ذاتالریه برخی از خطرها به کشیدن قلیان مربوط هستند.
استفاده از قلیان در کنار سرطان ریه با افزایش احتمال ابتلا به سرطان دهان و مثانه همراه است. تحقیق نشان داده است که کشیدن قلیان خطر ابتلا به سل ریوی را افزایش میدهد
در این میان، کودکان در مقابل تاثیرات مضر قلیان آسیبپذیرتر هستند. اگر در محلی باشند که در آن قلیان کشیده میشود، احتمال ایجاد عفونتهای ریوی، آسم و سندروم و مرگ ناگهانی کودک افزایش مییابد. متأسفانه به اکثر تنباکوهایی که در سالهای اخیر به بازار آمده، اسانسهایی اضافه میشود که این اسانسها علاوه بر تحریک دستگاه تنفس موجب حساسیت و آلرژی میگردد، حتی در هوایی که دود قلیان آزاد میشود، افرادی که قلیان نمیکشند و در معرض دود قرار گرفتهاند، در طولانی مدت، به عوارض آن دچار خواهند شد. اگر فویل آلومینیومی که در قلیان استفاده میشود کیفیت خوبی نداشته باشد، با زغال در حال سوختن واکنش نشان داده و موا دسرطانزایی تولید میکند که موجب سرطان میشود. افرادی که قلیان میکشند باید از این واقعیت مطلع باشند که دود قلیان چون از آب رد میشود و مرطوب است مدت زمان بیشتری در ریهها میماند. برخی میکروبها و عمدتاً باکتریهایی که موجب سل میشوند، در لوله قلیان وجود دارند. [۱۰]
سرطان
دود تنباکویی که بر اثر حرارت ذغال ایجاد میگردد، حاوی بسیاری از مواد سرطان زا است و مصرف کنندگان قلیان به اندازهی افراد سیگاری در معرض ابتلا به سرطان دهان، ریه، گلو، مری و مثانه هستند.
اعتیاد
تنباکوی قلیان حاوی نیکوتین است و این ماده، همان ماده مخدر اعتیاد آوری است که در سیگار وجود دارد. تجربه خوشایندی که با مصرف نیکوتین و تمایل به ادامه آن به فرد دست میدهد، در مصرف قلیان نیز مشاهده میشود. نیکوتین بر شیمی مغز تاثیر گذاشته و خلق و خوی انسان را تغییر میدهد. [۱۱]
خطر تنباکوی میوهای و معطر
شاید شما هم اگر بشنوید قلیانی که میکشید چیزی فراتر از کشیدن تنباکوی میوهای و معطر و مملو از سموم خطرناک است، کشیدن آن را سریع متوقف میکنید؛ زیرا مطالعه نشان میدهد دود قلیان محتوی سم بنزن است و این سم از گذشته به عنوان عامل اصلی افزایش خطر ابتلا به سرطان خون شناخته میشود. [۱۲]
سیگار و مضرات آن
در ایران قریب ۲۱ درصد آقایان و ۳ درصد خانمها سیگاری هستند. سالانه نزدیک ۶۵ میلیارد نخ سیگار توسط ۸ تا ۱۰ میلیون نفر سیگاری دود میشود و روزانه این جمعیت ۸ تا ۱۰ میلیون نفری، حداقل ۱۰ میلیارد تومان را به باد میدهند. البته هزینههای مربوط به قلیان باید جداگانه محاسبه شود. [۱۳]
تنها سرطان ریه یا بیماریهای قلبی، پیامدهای استعمال دخانیات نیست، بلکه مجموعهای از مسایل و مشکلات بهداشتی در زمینه مصرف مواد دخانی وجود دارد که میتواند به لحاظ شرایط جسمانی و مقاومت ایمنی در افراد سیگاری بروز کند، که برخی از آنها عبارتند از:
۱.از دست دادن موها؛
۲.آب مروارید (کاتاراکت)؛
۳.چین و چروک؛
۴.ضایعات شنوایی؛
۵.سرطان پوست؛
۶.فساد دندانها؛
۷.پوکی استخوان؛
۸.بیماریهای قلبی؛
۹.زخم معده؛
۱۰.تغییر رنگ انگشتان؛
۱۱.تغییر شکل دادن سلولهای جنسی درمردان؛
۱۲.سرطان ریه.
بیش از ۴۰ عنصر سرطانزا در دود سیگار وجود دارد و در این افراد، احتمال سرطان ریه ۲۲ مرتبه از افراد غیر سیگاری بیشتر است و در یک کلام سیگار و قلیان و کلا مواد دخانی قاتلان آرام اند؛ زیرا فاصله میان شروع مصرف و مرگ ناشی از آنها طولانی است و همین نکته مشکل اصلی در متقاعد کردن نوجوانان و جوانان در خودداری از به دام افتادن در گودال مرگآور این مواد است و این مهم به اقدامات فرهنگی همه جانبه با مشارکت عمومی نیاز دارد. مرگ هر فرد سیگاری به غیر از خسران فردی، باعث آسیب جدی و ضرر هنگفت به بودجه سلامت عمومی نهایتا ضربه به توسعه کشورها میشود. بیماری، با استعمال یک بار و به صورت فوری ظهور نمیکند؛ به همین دلیل برخی علت بیماری چند سال بعد خود را که عامل اصلیاش استعمال دخانیات بوده، به موارد دیگر نسبت میدهند!
آیا چارهای برای کاهش این آمارها وجود دارد؟
حمایت از قوانین ممنوعیت استعمال دخانیات در اماکن عمومی و آگاهی دادن به مردم برای احقاق حق و جلوگیری از تجاوز به حریم سلامت آنها و آلوده کردن هوای محیط زندگی مردم موضوع بسیار با اهمیتی است. این قوانین علاوه بر حمایت از سلامت عمومی مردم، تشویق کننده افراد سیگاری و قلیانی برای ترک آنها نیز به حساب میآید. البته همکاری رسانهها، به خصوص صدا و سیما، سینما، تئاتر و اصحاب هنر در این زمینه بسیار بااهمیت است. متاسفانه نتایج مطالعه انجام شده در ایران گویای آن است که باوجود ممنوعیت نشان دادن صحنههای مربوط به استعمال دخانیات از جنبه تبلیغ و ترویج، در فیلمها، سریالها و برنامههای تفریحی، این پدیده روند تصاعدی دارد [۱۴].
عوامل گرایش جوانان به دخانیات وقلیان
این عوامل را میتوان در دو گروه کلی، عوامل «فردی» و عوامل «محیطی» تقسیم بندی کرد.
الف) عوامل فردی (روانی، شخصیتی) گرایش نوجوانان به استعمال دخانیات
عواملی است که باعث از دست دادن یا ضعیف شدن تواناییهای خود شخص درمقابله با ابتلا به کشیدن سیگار میگردند. تربیت خانوادگی و اجتماعی در ساختن این عوامل شخصیتی دارای نقش اساسی هستند.
عمدهترین این عوامل عبارتند از:
۱.انگیزههایی مانند وقت گذرانی، سرگرمی، رفع خستگی و کنجکاوی
۲.همرنگی با جمع دوستان: تأثیر دوستان سیگاری و ناباب (گروه همسالان) از طریق تعارف سیگار و تشویق به کشیدن آن چشمگیر است؛
۳.احساس رشد و استقلال طلبی: نوجوان با اعلام اینکه «من بزرگ شدهام»؛ علیه محدودیتهای دوران کودکی قیام میکند؛
۴.ابراز وجود و جلب توجه: نوجوان با اقدام به سیگار کشیدن به گمان خویش نوعی تجدد خواهی، موفقیت، آزادی وتشخّص را به دیگران نشان میدهد. این نوع «ابراز وجود»، در تصور غلط و نادرست نوجوان از رابطه سیگار و پذیرش اجتماعی ریشه دارد؛
۵.همانند سازی با الگوهای مورد پذیرش خود: تأثیرپذیری از الگوهای مورد قبول نوجوان، مانند والدین، معلم یا سایر شخصیتهای اجتماعی مشهور (هنرپیشهها، نویسندگان، قهرمانان و...) که رفتار ضد سلامت کشیدن سیگار را دارند؛
۶.نداشتن مهارت نـَه گفتن: ضعف اراده و نداشتن قاطعیت در تصمیمگیری، باعث تسلیم شدن نوجوان در برابر پیشنهادهای ضد سلامت دیگران، از جمله قبول تعارف سیگار کشیدن میشود؛
۷.نا آگاهی یا پایبندی ضعیف به دستورات دینی: نوجوان حکم شرعی استعمال دخانیات را نمیداند، یا در مجموع، نسبت به رعایت احکام شرعی آن زیاد پایبند نمیباشد.
ب) عوامل محیطی گرایش نوجوانان به استعمال دخانیات
عمدهترین این عوامل عبارتند از:
۱. عوامل خانوادگی: خانواده ناسالم و ناامن، یکی از مهمترین عوامل به وجود آمدن همه مشکلات رفتاری در کودکان و نوجوانان، از جمله اعتیاد به کشیدن سیگار میباشد. مواردی مانند نداشتن تفاهم و نزاع دائمی والدین، سیگار کشیدن هر دو یا یکی از آنها، اعتیاد والدین به مواد مخدر و الکل، جدایی والدین از هم و نظارت ضعیف آنان بر کودکان و نوجوانان خود از این جملهاند؛
۲. داشتن دوستان سیگاری: که با تعارف بی جا ودادن اطلاعات غلط باعث میشوند نوجوان به دام سیگارکشیدن بیفتد؛
۳. آسانی دسترسی و تهیه؛
۴. ناتوانی نظام تعلیم و تربیت: نهاد مدرسه، نهادهای دینی و متصدیان آموزش سلامت جامعه، در ارائه آموزش راههای پیشگیری از رفتارهای پر خطر و ضد سلامت به کودکان و نوجوانان و خانوادههای آنها؛ به شکل کارآمد و مؤثر عمل نکردهاند؛
۵. تبلیغات رسانهای فراوان: این تبلیغات از سوی شرکتها و کمپانیهای بزرگ سود جوی جهانی برای به دست آوردن سود بیشتر و از طریق تمامی رسانههای قدرتمند موجود، مانند شبکههای تلویزیونی ماهوارهای، اینترنت، فیلمها، روزنامهها، مجلات، کتابها و کالاهای مورد علاقه نوجوانان با انواع شگردها، برای فریب نوجوانان انجام میشود؛
۶. نارسایی قوانین و نبودن تضمین برای اجرای قوانین موجود در پیشگیری از کشیدن سیگار: در این خصوص میتوان به خرید و فروش سیگار بدون محدودیت در کلیه مکانهای عمومی و به تمام سنین، قاچاق سیگار به داخل کشور، استعمال دخانیات در اماکن عمومی و حتی دولتی اشاره کرد؛
۷. نبودن برنامه و امکانات مناسب جهت استفاده مفید و سالم نوجوان از اوقات فراغت و بیکاری خود [۱۵].
فصل دوم: قوانین مربوط به قهوهخانهها
یکی از مشکلات عمده عصر حاضر، همهگیری دخانیات میباشد. در بسیاری از کشورها، به طور متوسط سن شروع سیگار زیر ۱۵ میباشد و شیوع مصرف دخانیات در بین جوانان بسیار بالاست. قوانین مختلفی در کشورهای مختلف برای جلوگیری از شیوع استعمال دخانیات به تصویب رسیده که در این بین کشور ما همپیشگام بوده و قوانینی از جمله "قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات" و "قانون ممنوعیت استعمال دخانیات در اماکن عمومی" را تدوین و تصویب کرده است.
قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات
ماده ۱. به منظور برنامهریزی برای مبارزه با مصرف مواد دخانی و حفظ سلامت عمومی، ستاد کشوری کنترل و مبارزه با دخانیات که در این قانون به اختصار "ستاد" نامیده میشود، با ترکیب زیر تشکیل میشود : وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی به عنوان رئیس ستاد، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزیر آموزش و پرورش، وزیر بازرگانی، فرمانده نیروی انتظامی، دو نفر از کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی به عنوان ناظر، رئیس سازمان صدا و سیما، نماینده یکی از سازمانهای غیردولتی مرتبط با دخانیات، به انتخاب وزارت بهداشت جمهوری اسلامی ایران به عنوان ناظر درمان و آموزش پزشکی.
تبصره ۱. دبیرخانه ستاد در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مستقر خواهد بود.
تبصره ۲. گزارش عملکرد شش ماهه ستاد به هیأت وزیران و کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی ارائه میشود.
تبصره ۳. نمایندگان دستگاههای دولتی مرتبط با موضوع مورد بحث، به تشخیص دبیر ستاد بدون حق رأی برای شرکت در جلسات دعوت میشوند.
ماده ۲. وظایف ستاد به شرح زیر است:
الف) تدوین دستورالعمل اجرایی مربوط به تعاریف، شمول و ویژگیهای تبلیغات؛
ب) تدوین و تصویب برنامههای آموزش و تحقیقات با همکاری دستگاههای مرتبط؛
ج) تعیین نوع پیامها، هشدارها، تصاویر و طرحهای مرتبط با آثار سوء اجتماعی، اقتصادی، بهداشتی و سلامتی دخانیات و دورههای زمانی آن، موضوع ماده (۵) این قانون. مصوبات این ستاد پس از تأیید رئیس جمهور قابل اجرا است.
ماده ۳. هر نوع تبلیغ، حمایت، تشویق مستقیم و غیرمستقیم و یا تحریک افراد به استعمال دخانیات اکیداً ممنوع است.
ماده ۴. سیاستگذاری، نظارت و مجوز واردات انواع مواد دخانی صرفاً توسط دولت انجام میگیرد.
ماده ۵. پیامهای سلامتی و زیانهای دخانیات باید مصور و حداقل پنجاه درصد (۵۰٪) سطح هر طرف پاکت سیگار (تولیدی - وارداتی) را پوشش دهد.
تبصره: استفاده از تعابیر گمراهکننده، مانند ملایم، لایت و سبک ممنوع گردد.
ماده ۶. کلیه فرآوردههای دخانی باید در بستههایی با شماره سریال و برچسب ویژه شرکت دخانیات عرضه شوند. درج عبارت «مخصوص فروش در ایران» بر روی کلیه بستهبندیهای فرآوردههای دخانی وارداتی الزامی است.
ماده ۷. پروانه فروش فرآوردههای دخانی توسط وزارت بازرگانی و براساس دستورالعمل مصوب ستاد صادر میشود.
تبصره: توزیع فرآوردههای دخانی از سوی اشخاص فاقد پروانه فروش ممنوع است.
ماده ۸. هر ساله از طریق افزایش مالیات، قیمت فرآوردههای دخانی به میزان ده درصد (۱۰٪) افزایش مییابد.
تا دو درصد (۲٪) از سرجمع مالیات مأخوذه از فرآوردههای دخانی واریزی به حساب خزانهداری پس از طی مراحل قانونی در قالب بودجههای سنواتی در اختیار نهادها و تشکلهای مردمی مرتبط به منظور تقویت و حمایت این نهادها جهت توسعه برنامههای آموزشی، تحقیقاتی و فرهنگی در زمینه پیشگیری و مبارزه با استعمال دخانیات قرار میگیرد.
ماده ۹. وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی موظف است فعالیتهای پیشگیرانه درمان و توانبخشی افراد مبتلا به مصرف فرآوردههای دخانی و خدمات مشاورهای ترک دخانیات را، در خدمات اولیه بهداشتی ادغام و زمینههای گسترش و حمایت از مراکز مشاورهای و درمانی غیردولتی ترک مصرف مواد دخانی را فراهم کند.
ماده ۱۰. انجام هرگونه تبلیغات مغایر با این قانون و آییننامه اجرایی آن، جرم و مستوجب مجازات از پانصد هزار (۰۰۰ ۵۰۰) ریال تا پنجاه میلیون (۰۰۰ ۰۰۰ ۵۰) ریال جزای نقدی است. دادگاه مکلف است علاوه بر مجازات دستور جمع آوری محصولات مورد تبلیغ را صادر نماید و میزان مجازاتهای یادشده بر اساس نرخ تورم (هر سه سال یک بار) بنا به اعلام بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و تأیید هیأت وزیران قابل افزایش است.
ماده ۱۱. فروش و عرضه دخانیات به استثنای اماکن موضوع ماده (۷) این قانون، عرضه محصولات بدون شماره سریال و علامت مصوب، تکرار عدم پرداخت مالیات، مستوجب مجازات از پانصد هزار (۵۰۰۰۰۰) ریال تا سی میلیون (۳۰۰۰۰۰۰۰) ریال جزای نقدی است و میزان مجازاتهای یاد شده براساس نرخ تورم (هر سه سال یک بار) با اعلام بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و تأیید هیأت وزیران قابل افزایش است.
ماده ۱۲. فروش یا عرضه به افراد زیر هجده سال یا به واسطه این افراد، علاوه بر ضبط فرآوردههای دخانی کشف شده نزد متخلف، وی به جزای نقدی از یکصد هزار (۱۰۰۰۰۰) ریال تا پانصد هزار (۰۰۰ ۵۰۰) ریال محکوم میشود. تکرار یا تعدد تخلف، مستوجب جزای ده میلیون (۰۰۰ ۰۰۰ ۱۰) ریال مجازات است.
ماده ۱۳. استعمال دخانیات در نهادهای موضوع ماده (۱۸) قانون رسیدگی به تخلفات اداری ممنوع [است] و مرتکب به شرح زیر مجازات میشود:
الف) چنانچه مرتکب از کارکنان نهادهای مذکور باشد، به حکم هیأت رسیدگی به تخلفات اداری، به یکی از تنبیهات مقرر در بندهای (الف) و (ب) ماده (۹) قانون رسیدگی به تخلفات اداری و در صورت تکرار در مرتبه سوم به تنبیه مقرر در بند (ج) ماده مذکور محکوم میشود.
ب) سایر مرتکبین به جزای نقدی از هفتاد هزار (۰۰۰ ۷۰) ریال تا یکصد هزار (۰۰۰ ۱۰۰) ریال محکوم میشوند.
تبصره ۱. مصرف دخانیات در اماکن عمومی یا وسایل نقلیه عمومی موجب حکم به جزای نقدی از پنجاه هزار (۵۰۰۰۰) ریال تا یک صد هزار (۰۰۰ ۱۰۰) ریال است.
تبصره ۲. هیأت دولت میتواند حداقل و حداکثر جزای نقدی مقرر در این قانون را هر سه سال یک بار براساس نرخ رسمی تورم تعدیل کند.
ماده ۱۴. عرضه، فروش، حمل و نگهداری فرآوردههای دخانی قاچاق، توسط اشخاص حقیقی یا حقوقی ممنوع و مشمول مقررات راجع به قاچاق کالا است.
ماده ۱۵. ثبت هرگونه علامت تجاری و نام خاص فرآوردههای دخانی برای محصولات غیردخانی و بالعکس ممنوع است.
ماده ۱۶. فروشندگان مکلفند فرآوردههای دخانی را در بستههای مذکور در ماده (۶) عرضه نمایند، عرضه و فروش بستههای بازشده فرآوردههای دخانی ممنوع است. متخلفین به جزای نقدی از پنجاه هزار (۰۰۰ ۵۰) ریال تا دویست هزار (۰۰۰ ۲۰۰) ریال محکوم میشوند.
ماده ۱۷. بارمالی ناشی از اجرای این قانون با استفاده از امکانات موجود و کسری آن در سال ۱۳۸۵ از محل صرفهجوییها و در سالهای بعد از محل درآمدهای حاصل از ماده (۸) همین قانون و سایر درآمدها در ماده (۹) هزینه گردد.
ماده ۱۸. آییننامه اجرایی این قانون، ظرف سه ماه به وسیله وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و با همکاری شرکت دخانیات ایران تدوین و بهتصویب هیأت وزیران میرسد.
ماده ۱۹. احکام جزایی و تنبیهات مقرر در این قانون شش ماه پس از تصویب به اجرا گذاشته میشود.
ماده ۲۰. درآمدهای سالیانه ناشی از تولید و ورود سیگار و مواد دخانی که حاصل تخریب سلامت است، به اطلاع کمیسیون تخصصی مجلس شورای اسلامی برسد. قانون فوق مشتمل بر بیست ماده و هفت تبصره در جلسه علنی روز چهارشنبه مورخ پانزدهم شهریورماه یک هزار و سیصد و هشتاد و پنج مجلس شورای اسلامی تصویب شد و در تاریخ ۵/۷/۱۳۸۵ به تأیید شورای محترم نگهبان رسید. [۱۶]
آیین نامه اجرایی قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات
وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ـ وزارت صنایع و معادن شرکت دخانیات ایران!
هیأت وزیران در جلسه مورخ ۱/۷/۱۳۸۶ بنا به پیشنهاد شماره ۴۳۸۵۵۶، مورخ ۲۳/۱۲/۱۳۸۵ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و به استناد ماده (۱۸) قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات - مصوب ۱۳۸۵ - آیین نامه اجرایی قانون جامع کنترل ومبارزه ملی با دخانیات را به شرح ذیل تصویب کرد:
آیین نامه اجرایی قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات
ماده ۱. در این آیین نامه اصطلاحات زیر در معانی مشروح مربوط به کار میرود:
۱.قانون: قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات مصوب ۱۳۸۵؛
۲.ستاد: ستاد کشوری کنترل و مبارزه با دخانیات؛
۳.تبلیغ: هرگونه فعالیت یا اقدام که به شکل مستقیم یا غیرمستقیم در معرفی، تحریک و تشویق افراد به خرید و مصرف محصولات دخانی انجام شود؛
۴.بسته بندی: محصولات دخانی عرضه شده در بستههایی، از قبیل پاکت، کارتن، قوطی و لفافه؛
۵.محصولات دخانی: هر ماده یا فرآوردهای که تمام یا بخشی از ماده خام تشکیل دهنده آن گیاه توتون یا تنباکو یا مشتقات آن (به استثنای مواد دارویی مجاز ترک دخانیات به تشخیص وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی) باشد؛
۶.استعمال دخانیات: هرگونه مصرف مواد دخانی، از قبیل دودکردن، مکیدن، جویدن یا استنشاق از راه بینی و دهان؛
۷.سازمانهای غیردولتی: تشکلها و نهادهای غیردولتی و مردمی، از قبیل انجمن، جمعیت، کانون، مرکز، گروه، مجمع، خانه و مؤسسه که توسط گروهی از اشخاص حقیقی یا حقوقی غیردولتی با رعایت قوانین و مقررات مربوط تأسیس شده و به تشخیص وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی پیشگیری از استعمال محصولات دخانی و یا مبارزه با تولید، استعمال و ترویج مواد دخانی، هدف اصلی یا از جمله اهداف آنها میباشد.
۸.اماکن عمومی: محلهایی که مورد استفاده و مراجعه جمعی یا عموم مردم است، از قبیل اماکن متبرکه دینی، بیمارستانها، درمانگاهها، سالنهای نمایش، سینماها، فضاهای عمومی مهمانخانهها و مهمانسراها و میهمانپذیرها، خوراکسراها (رستورانها)، قهوهخانهها، کارخانجات، گنجینهها (موزهها)، پایانههای مسافربری، فروشگاههای بزرگ، اماکن فرهنگی، اماکن ورزشی، کتابخانههای عمومی، مدارس، دانشگاهها و مراکز آموزشی و پژوهشی، وسایل نقلیه عمومی، مؤسسات و سازمانهای دولتی و عمومی، نهادهای انقلاب اسلامی، بآنکها و شهرداریها و هر نوع مرکز و محل جمعی دیگر.
ماده ۲. تبلیغ محصولات دخانی به هر نحو ممنوع است .
ماده ۳. استفاده از نام و علامت تجاری شرکتهای تولیدکننده انواع فرآوردههای دخانی بر روی دیگر کالاها که تبلیغ مصرف مواد دخانی محسوب شود، ممنوع است .
ماده ۴. فروش و عرضه محصولات دخانی توسط عاملین مجاز نباید به نحوی باشد که نمایانگر تبلیغ محصولات دخانی برای عموم باشد.
ماده ۵. اعطای هر گونه کمک، اعانه و حمایت، اعم از مادی و غیر مادی توسط تولیدکنندگان، واردکنندگان و صادر کنندگان محصولات دخانی که تبلیغ محصولات دخانی محسوب شود، ممنوع است.
ماده ۶. ورود، تولید، توزیع، خرید و فروش هر نوع وسایل و کالای تبلیغی محصولات دخانی ممنوع است. با کالاها و وسایل مکشوفه تبلیغی طبق مقررات عمل خواهد شد.
ماده ۷. به منظور حفظ سلامت عمومی، بهویژه محافظت در مقابل استنشاق تحمیلی دود محصولات دخانی، استعمال این مواد در اماکن عمومی ممنوع است .
ماده ۸. مسئولیت اجرای ممنوعیت استعمال دخانیات در اماکن عمومی و سایر اماکن مندرج در قانون با مدیران یا کارفرمایان یا متصدیان اماکن مربوط است.
ماده ۹. متصدیان، کارفرمایان و مسئولین اماکن عمومی موظفند تابلوهای هشداردهنده مبنی بر ممنوعیت مصرف محصولات دخانی در نقاط مناسب و در معرض دید عموم نصب نمایند.
ماده ۱۰. فروش محصولات دخانی به افراد از طریق اینترنت و دستگاههای خودکار فروش ممنوع است.
ماده ۱۱. فروشنده باید در صورت مشکوک بودن سن خریدار، مدرک شناسایی مبنی بر داشتن حداقل (۱۸) سال را از وی تقاضا کند.
ماده ۱۲. فروش و عرضه محصولات دخانی توسط اشخاص حقیقی و حقوقی، بدون پروانه فروش ممنوع است.
ماده ۱۳. وزارت بازرگانی موظف است فهرست اشخاص حقیقی وحقوقی را که طبق ماده (۷) قانون دارای پروانه فروش (فروشندگان مجاز) محصولات دخانی میباشند، در اختیار ستاد قرار دهد.
تبصره: مجوز عاملیت بازرگانی محصولات دخانی توسط شرکت دخانیات ایران بر اساس قوانین و مقررات مربوط صادر خواهد شد.
ماده ۱۴. نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران موظف است در کلیه مراحل اجرایی عملیات بازرسی اماکن عمومی و محلهای عرضه مواد دخانی همکاری لازم را با مأمورین و بازرسین وزارتخانههای بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و بازرگانی به عمل آورد.
ماده ۱۵. کلیه مامورین بهداشتی و سایر مامورین ذیربط در اجرای این قانون موظفند گزارشهای خود را حسب مورد جرایم موضوع این قانون برای مراجع ذیصلاح ارسال دارند .
ماده ۱۶. کلیه محصولات دخانی باید در بستهبندی و با شماره سریال و برچسب ویژه شرکت دخانیات ایران عرضه یا به فروش برسد. درج عبارت مخصوص فروش در ایران بر روی کلیه بسته بندیهای فرآوردههای دخانی وارداتی الزامی است.
تبصره ۱. فروش محصولات دخانی به صورت فلهای، باز و یا نخی ممنوع است.
تبصره ۲. فروشگاههای واقع در مناطق آزاد و ویژه اقتصادی نیز ملزم به رعایت این ماده هستند.
تبصره ۳. نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران مــوظف است محصولات و مواد دخانی قاچاق را در هر نقطه از کشور ضبط [کند] و تحویل شرکت دخانیات ایران دهد. درصورت موافقت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، شرکت دخانیات ایران محصول را با مشخصات ماده (۱۶) این آیین نامه بسته بندی و مانند سایر محصولات به فروش رسانده و درآمد حاصله را به حساب در آمدهای عمومی واریز خواهد نمود.
تبصره ۴. از محل درآمد حاصله، حق الکشف کارکنان نیروی انتظامی، بازرسان و هزینه مربوط به فروش شرکت دخانیات پرداخت میگردد.
ماده ۱۷. به منظور جلوگیری از ورود محصولات دخانی، وزارتخانههای کشور و بازرگانی، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، صنایع ومعادن وامورخارجه هماهنگی لازم را با کشورهای همسایه به عمل آورند و گزارش آن را به ستاد ارسال نمایند.
ماده ۱۸. شرکت دخانیات ایران موظف است استانداردهای ملی را در تولید و عرضه محصولات دخانی رعایت نماید. تولید و واردات محصولات دخانی مغایر با معیارهای تعیین شده در قوانین مربوط و این آیین نامه و دستورالعملهای مرتبط ممنوع است.
شرکت دخانیات ایران موظف است با اعمال برنامهریزی و با هماهنگی ستاد سطح زیر کشت توتون و تنباکو را بر اساس نیاز کارخانجات داخلی تعیین نماید و از افزایش سطح زیر کشت بیشتر از نیاز کارخانجات داخلی باهماهنگی نیروی انتظامی جلوگیری به عمل آورد. وزارتخانههای جهاد کشاورزی و صنایع ومعادن موظفند در صورت کاهش میزان نیاز به توتون و تنباکو کارخانجات داخلی، جایگزین تدریجی زراعت توتون و تنباکو را با سایر محصولات کشاورزی در الگوی کشت مناطق تولید و فرآوری محصولات دخانی مورد مطالعه و اجرا قرار دهند.
تبصره: پرداخت یارانه در زمینه کاشت، داشت و برداشت توتون و تنباکو به هر شکل مجاز نمیباشد.
ماده ۱۹. تا دو درصد (۲٪) از سرجمع مالیات مذکور در ماده (۸) قانون در بودجه سنواتی وزارت بهداشت، درمان وآموزش پزشکی منظور میگردد تا برای تحقق اهداف مبارزه و کنترل استعمال مواد دخانی در اختیار سازمانها، موسسات و جمعیتها قرار گیرد.
تبصره: ستاد، ضوابط کمک به سازمانهای غیر دولتی را تعیین و تصویب خواهد کرد .
ماده ۲۰. هر سه سال یک بار، حداقل و حداکثر جزای نقدی مقرر در قانون به پیشنهاد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی بر اساس نرخ رسمی تورم سالانه که توسط بانک مرکزی اعلام میشود، با تصویب هیأت وزیران افزایش مییابد.
ماده ۲۱. دستگاههای موضوع ماده (۱۶۰) قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران موظفند برنامههای آموزشی و تبلیغی مصوب ستاد را برای پیشگیری از استعمال دخانیات و مبارزه با آن، اجرا نمایند.
ماده ۲۲. وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی موظف است تسهیلات و امکانات آزمایشگاهی لازم را برای تعیین مواد و ترکیبات منتشره مواد دخانی فراهم نماید .
ماده ۲۳. دستگاههای ذیربط، بهویژه شرکت دخانیات ایران موظفند اطلاعات مورد نیاز در رابطه با مفاد این آیین نامه را در اختیار ستاد قرار دهند .
ماده ۲۴. دبیرخانه ستاد در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مستقر است و معاون سلامت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی دبیر ستاد خواهد بود .
ماده ۲۵. وظایف دبیرخانه ستاد به شرح زیر تعیین میگردد:
۱.انجام بررسیهای لازم در خصوص پیشنهادهای قابل طرح در ستاد و تنظیم دستور جلسات آن.
۲.پیگیری مصوبات ستاد.
۳.راهاندازی کارگروههای تخصصی استانی و نظارت بر آنها.
۴.انجام هماهنگیهای لازم با سایر وزارتخانهها و سازمانها برای دعوت آنها به شرکت در جلسات بر حسب مورد.
۵.تدوین و ارایه گزارش عملکرد ستاد.
۶.انجام سایر اموری که توسط ستاد به دبیرخانه محول میگردد.
۷.جمعآوری و ثبت اطلاعات و آمار.
۸. هماهنگی امور اجرایی مربوط به قانون.
۹.تهیه وتدوین دستورالعملها و پیشنهاد راهبردها به ستاد.
ماده ۲۶. تعداد اعضا، ترکیب، وظایف و سایر مقررات مربوط به کارگروههای تخصصی طی دستور العملی که به تصویب ستاد میرسد، تعیین میگردد [۱۷].
فصل سوم: قهوه خانه داران
در این بخش مطالب مربوط به قهوه خانه داران را مرور میکنیم.
الف) تأسیس قهوهخانه
سؤال: شخصی قصد تاسیس قهوهخانهای را دارد و قصد دارد در در قهوهخانه چای و قلیان به مشتری بدهد؛ آیا تاسیس چنین قهوهخانهای اشکال شرعی دارد؟
پاسخ: تابع قانون و مقررات میباشد و اگر منع قانونی در میان نباشد، فی نفسه اشکال ندارد. موفق و مؤید باشید [۱۸].
پاسخ: فی نفسه اشکال ندارد [۱۹].
سؤال: در امد کسانی که قلیان سرا دارند، یا قلیان میفروشند چه حکمی دارد؟
پاسخ: به نظر آیت الله بهجت، مصرف دخانیات اگر ضرر قابل توجه نداشته باشد، اشکال ندارد. در آمد حاصل از آن اشکال ندارد و خرید و فروش خود قلیان هم اشکال ندارد. [۲۰]
سؤال: تأسیس قهوهخانه و ارائه چای و قلیان در آن چه حکمی دارد؟ [۲۱]
پاسخ: ارائه قلیان جایز نیست.
تعهد قهوهخانهها برای عرضه نکردن قلیان
بر اساس مصوبه هشتمین جلسه ستاد کشوری مبارزه با دخانیات، تعهد گرفتن از قهوهخانههای جدید برای عرضه نکردن قلیان، هنگام صدور مجوز فعالیت الزامی میشود.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی دولت به نقل ازوبدا؛ ستاد کشوری مبارزه با دخانیات در هشتمین جلسه خود ۷ مصوبه مهم داشت که از آن جمله تعهد گرفتن از قهوهخانههای جدید هنگام صدور مجوز، برای عرضه نکردن قلیان است.
بر اساس این گزارش، مصوبات هشتمین جلسه ستاد کشور مبارزه با دخانیات که با حضور وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و نمایندگان ۴ وزارتخانه عضو و سازمانهای مسئول در دفتر وزیر بهداشت برگزار شد، به این شرح است:
الف) مقرر گردید وزارت صنعت، معدن و تجارت ساماندهی عرضه مجاز محصولات دخانی را بر اساس دستورالعمل تعیین عاملین مجاز عرضه مواد دخانی مصوب ستاد کشوری کنترل دخانیات، مورخ ۱۳ تیرماه سال ۸۴ و زیرساختهای مکانیزه ایجاد شده در آن وزارت پیگیری کند و حداکثر تا تاریخ ۳۱ شهریور ماه امسال، شبکه مراکز مجاز به فروش مواد دخانی در سراسر کشور مطابق دستورالعمل مذکور مشخص شود.
ب) سازمان استاندارد مکلف است گزارش نظارت و ارزشیابی خود را از رعایت استاندادرهای ملی در تولیدات و واردات مواد دخانی تا پایان مرداد ماه ۱۳۹۲ به ستاد اعلام نماید. همچنین به طور دورهای هر ۶ ماه یک بار گزارش به ستاد اعلام شود.
ج) مقرر گردید سازمان ملی استاندارد موارد استانداردهای مجاز، انواع تنباکو و توتون را، اعم از مواد متشکله، منتشره و بستهبندی آن، با بهرهگیری از منابع ملی و بین المللی تدوین و جهت اجرا به وزارت صنعت، معدن و تجارت تا پایان شهریور ۹۲ ابلاغ کند.
د) مصوبه مجلس شورای اسلامی در مورد عوارض و مالیات دخانیات بر مبنای قیمت خرده فروشی توسط سازمانهای ذیربط اعمال گردد.
ه) مصوب شد جهت تدوین قانون جامع کنترل دخانیات، جلسهای در قوه قضاییه با حضور مسئولان عالی مقام قوه و وزارت دادگستری با هماهنگی ستاد تشکیل شود.
و) پیرو اجرای ممنوعیت عرضه و استعمال مواد دخانی، از جمله قلیان در اماکن عمومی، اخذ تعهد عدم عرضه قلیان در صدور مجوز قهوهخانههای جدید الزامی است و وزارت صنعت، معدن و تجارت با همکاری وزارت بهداشت، وزارت کشور و نیروی انتظامی هماهنگی لازم جهت اجرای آن را در سراسر کشور معمول دارند. [۲۲]
نظر فقها درمورد استعمال دخانیات
فقها و مراجع، به هیچ وجه احکام شرعی را از راه سلایق و تمایلات شخصی خود به دست نیاورده، به مقلدان خود ابلاغ نمیکنند؛ بلکه همه تلاش و همت این بزرگواران آن است که حکم خداوند را در خصوص هر مسئله با تلاش و مجاهدت از طریق راهکارهای مشخص و معین فقه استنباط کنند. روال و مبنای رسیدن به حکم شرعی نیز به دو صورت است: یا در خصوص آن مورد، دلیل خاص نقلی مانند آیه، یا روایت معتبر وجود دارد که در این صورت، تکلیف مشخص است و فقیه باید با توجه به علوم مختلف در خصوص درک روایت و جمع آوری قرائن و شواهد موجود، به حجیت یا عدم حجیت این نقل رسیده، براساس آن فتوا بدهد.
صورت دوم رسیدن به مبنای حکم شرعی به کارها و مسائلی مربوط است که در زمان معصومین رواج نداشته و به اصطلاح جزو مسائل «مستحدثه» به حساب میآیند. فقیه باید ببیند آیا روایت عام و مبنایی وجود دارد که این کار مشخص، مصداق آن محسوب شود یا نه؛ وگرنه طبق اصول و قوانین کلی این کار جدید چه حکمی پیدا میکند. اختلافی که در خصوص حکم شرعی استفاده از سیگار پیش آمده، براساس همین ساختار استنباط شکل گرفته است؛ زیرا یقیناً در زمان معصومین چیزی به نام دخانیات وجود نداشته؛ پس روایتی هم در جواز یا حرمت آن نداریم. در نتیجه براساس اصول و مبانی فقهی که آن هم از برخی روایات گرفته شده این کار جایز و حلال خواهد بود؛ زیرا بر مبنای «اصل حلّیت» هر کاری که بر حرمت آن دلیل وجود نداشته باشد، آن کار حلال محسوب میگردد. برخی فقها استعمال دخانیات را مصداق برخی از روایتهای خاص دانسته و معتقدند هر چند در خصوص خود سیگار روایت معینی نداریم؛ این عمل مصداق ضرر رساندن به خود است که در روایت حرام شناخته شده و برخی فقها در خصوص حکم استفاده از سیگار و مانند آن میفرمایند: چون سیگار و دیگر دخانیات ضرر «معتنابه» برای انسان دارد، حرام است و باید از آن استعمال دوری کرد.
الف) حرمت درصورت ضرر قابل ملاحظه
اسلام از خوردن و آشامیدن و استعمال چیزهایی که برای سلامت انسان ضرر داشته باشد، منع کرده است و هر چه میزان ضرر، بیشتر باشد، منع از علت و سبب آن نیز شدیدتر است، تا جایی که به درجه حرمت میرسد. حضرت امام خمینی فرمودهاند: "خوردن چیزی که برای انسان ضرر دارد حرام است." [۲۳]
پیداست که یکی از معیارهای حرمت، ضرر داشتن است و این که این ضرر از راه خوردن باشد یا از راه دیگر، خصوصیتی ندارد. سیگار یکی از چیزهایی است که استعمالش برای سلامتی انسان ضرر دارد؛ اما آیا این ضرر در حدی است که استفاده از آن حرام قلمداد شود یا نه؟ به نظر میرسد این نکته به افراد و شرایط بستگی دارد.
سؤال ذیل و پاسخ حضرت آیت الله خامنهای را به این سؤال ملاحظه فرمایید:
سؤال ۱۴۰۸: آیا شروع به استعمال دخانیات حرام است؟ اگر فرد معتاد مصرف دخانیات را به مدّت چند هفته یا بیشتر ترک کند، آیا حرام است که دوباره به استعمال آن بپردازد؟
پاسخ: حکم با اختلاف مراتب ضرری که بر استعمال دخانیات مترتب میشود، متفاوت میگردد و به طور کلی استعمال دخانیات، اگر به مقداری باشد که موجب ضرر قابل ملاحظهای برای بدن باشد، جایز نیست و اگر شخص میداند که با شروع آن به این مرحله میرسد نیز جایز نمیباشد [۲۴].
سایر مراجع تقلید هم نظرشان این است که در صورت داشتن ضرر بزرگ و مهم، حرام است.
آیت الله نوری همدانی:
(کشیدن سیگار و انواع دخانیات) اگر ضرر معتدبه داشته باشد جایز نیست [۲۵].
آیات عظام فاضل لنکرانی و تبریزی:
خوردن چیزی که موجب مرگ میشود یا برای انسان ضرر کلی دارد حرام است. [۲۶]
آیت الله خویی:
کشیدن سیگار حرام است اگر در آن ضرر معتدبه باشد و همچنین اگر احتمال عقلانی دهیم (احتمال عقلانی که ضرر بر آن مترتب میشود) و اگر احتمال ندهیم، اشکال ندارد [۲۷].
آیت الله صافی گلپایگانی:
برای هر کس ضرر معتدبه داشته باشد، جایز نیست. [۲۸]
به پرسش از آیت الله سیستانی و جواب معظم له توجه فرمایید:
سؤال: نظرمعظم له دربارهٔ استعمال دخانیات از جمله قلیان و سیگار و مواد مخدر چیست؟
پاسخ: استفاده از مواد مخدر جایز نیست، و نسبت به سیگار و امثال آن اگر ضرر معتدبه برای خودش یا دیگری نداشته باشد، اشکال ندارد [۲۹].
ب) حرمت درصورت احتمال ضرر
سؤال: توصیههای پزشکی میگوید سیگار کشیدن عامل اصلی بیماریهای قلبی و سرطان است و گاهی هم سبب کوتاهی عمر میشود پس حکم سیگار کشیدن بالنسبه به اشخاص ذیل چیست؟
۱. کسی که تازه شروع کرده است؛
۲. کسی که به سیگار کشیدن معتاد شده است؛
۳. در کنار کسی نشستهایم که او سیگار میکشد و پزشکان میگویند به آن کس که در کنار شخص سیگاری مینشیند، ضرری قابل توجٌه میرسد.
پاسخ آیت الله سیستانی:
۱. کشیدن سیگار اگر موجب ضرر و زیان میشود، هر چند در آینده و اعم از اینکه آن ضرر معلوم باشد و یا گمان ضرر وجود داشته باشد؛ به طوری که عقلا بر سلامت شخص بیمناک باشند؛ حرام است؛ اما اگر ایمن از ضرر و زیان شدید باشد، هر چند بدین جهت که کمتر میکشد، مانعی ندارد.
۲. اگر ادامه کشیدن سیگار ضرر شدیدی میآورد. باید دست بردارد مگر آنکه ترک سیگار موجب ضرر دیگری شود؛ مثل ضرر حاصل از سیگار کشیدن و یا سخت تر از آن و یا اینکه ترک سیگار برای او حرجی باشد؛ طوری که عادتاً تحمٌل ناپذیر است.
۳. چنین شخصی همانند شخص مبتدی است، و جواب بخش اول شامل حال او هم میشود [۳۰].
آیت الله گلپایگانی:
اگر در کشیدن سیگار گمان به ضرر دارد، یا احتمال عقلانی به ضرر بدهد، جایز نیست [۳۱].
ج) حرمت درصورت اعتیاد
برخی از مراجع به طور مطلق به حرمت سیگار فتوا نداده و تأکید میفرمایند که فرض جواز به وضعیت عدم اعتیاد مربوط است؛ مثلاً مرحوم آیت الله فاضل میفرمایند: «[کشیدن سیگار] چنانچه موجب اعتیاد شود، جایز نیست» در نتیجه اگر هم بحث جواز و تردید در ضرر عرفی و عقلایی مطرح باشد، به اهل تفنن مربوط است، نه به کسانی که سیگار جزء لاینفک وجودی شان شده است.
سؤال از آیت الله فاضل لنکرانی و جواب ایشان را در ذیل ملاحظه میکنید:
سؤال: استعمال دخانیات و مواد مخدر و تهیه و توزیع آن چه حکمی دارد؟
پاسخ: استعمال مواد مخدر و خرید و فروش آنها حرام است و استعمال دخانیات نیز اگر زمینه اعتیاد را ایجاد کند، حرام است. [۳۲]
سؤال: نظر حضرتعالی در ارتباط با استعمال دخانیات تریاک و مواد مخدر و سیگار چیست؟
پاسخ: استعمال تریاک و مواد مخدر، اگر زمینه اعتیاد داشته باشد، حرام است و سیگار را بهتر آن است که شروع نکند. [۳۳]
سؤال: کشیدن سیگار به صورت تدریجی درصورتی که اعتیاد نیاورد، چه حکمی دارد؟ [۳۴]
پاسخ: بهتر، بلکه مقتضای احتیاط، اجتناب است.
امام خمینی:
سیگار کشیدن حرام نیست، اگر چه بهتر است نکشند [۳۵].
حرمت استعمال دخانیات
اصل اولیه در خصوص سیگار و دخانیات جواز و حلّیت است؛ اما اگر ضرر این مواد ضرر قابل توجه محسوب گردد، طبق نظر همه مراجع، استعمال سیگار و قلیان و چپق و پیپ حرام است و تشخیص این مسئله که سیگار یا قلیان یا دو مورد مشابه دیگر ضرر قابل توجه دارد یا خیر؛ بر عهده خود افراد است و معمولاً مراجع در خصوص این موضوع اظهار نظر نمیکنند؛ چون تشخیص موضوعات از حوزه کاری فقها خارج است.
اما اگر احیاناً برای مرجعی یقین حاصل شود که مثلاً ضرر سیگار ضرر غیر قابل گذشت و با نظر شرع مخالف است، در خصوص آن فتوا میدهد.
تبیین فقهی فتوای حرمت استعمال دخانیات
در فقه اگر مسئلهای خوف ضرر داشته باشد، گفته میشود که آن را انجام ندهید. چگونه مسئلهای با این میزان از ضرر که اهل خبره به آن شهادت میدهند، نباید حکم به حرمت آن داد؟ در این خصوص مطلب ذیل را توجه فرمایید:
... حضرت آیت الله مکارم شیرازی با تأکید مجدد بر حرمت استعمال سیگار و مواد دخانیات، به تبیین فقهی، علمی و پزشکی این مسئله پرداخت و از مردم، رسانهها و دولت خواست به فکر مقابله با این پدیده باشند.
ایشان فرمودند: ما فتوایی دربارهٔ سیگار دادیم و گفتیم کشیدن سیگار و دخانیات حرام است و دلیل ما نیز روشن است. اطبایی که در این راه فعالیّت میکنند پیش ما آمده و گفتهاند ۱۲۰ نوع بیماری است که بر اثر کشیدن سیگار و دخانیات به سراغ انسان میآید؛ برخی از این بیماریها سرطان، گرفتگی عروق و سکته مغزی و سکته قلبی است.
ما میگوییم قول اهل خبره، بلکه اجماع آنها را باید در این مسئله پذیرفت و نیز میگوییماستعمال چیزی که این همه ضرر دارد باید حکم به حرمت آن داد.
اخیرا در آمار آمده است، تعداد افرادی که بر اثر استعمال دخانیات و قلیان در سال از دنیا میروند، بیش از افرادی است که در اثر سوانح رانندگی جان خود را از دست میدهند.
حضرت آیت الله مکارم شیرازی با تأکید بر این که ما طبق موازین فقهی عمل میکنیم، فرمودند:
در فقه اگر مسئلهای خوف ضرر داشته باشد گفته میشود که انجام ندهید؛ چه طور مسئلهای با این میزان از ضرر که اهل خبره به آن شهادت میدهند، نباید حکم به حرمت آن داد؟
ایشان افزودند: برخی سؤال میکنند فتوای شما چه آثار و فوایدی داشته و آیا به ترک سیگار منجر شده است؟ آثار این فتوا این است که الان در مجامع عمومی، قطار، اتوبوسها و مجالس عمومی به وضعیت سابق سیگار کشیده نمیشود؛ مگر این که افراد متخلفی باشند و خوشبختانه بر اثر فرهنگ سازی انجام شده این مسئله به ضد ارزش تبدیل شده است. اخیراً برخی در رسانهها شیطنت کرده بودند که این فتوا چه اثری داشت و چرا سیگار در جامعه ترک نشد؟[۳۶]
درآمد حاصل از فروش دخانیات
سؤال: درآمد حاصل از فروش سیگار حلال است یا حرام؟
آیت الله مکارم میفرماید:
خوردن یا نوشیدن چیزی که برای انسان ضرر مهمّی دارد، حرام است. کشیدن سیگار و سایر انواع دخانیات، مخصوصاً مواد مخدّر مطلقاً حرام است؛ خواه به صورت تزریق یا دود کردن یاخوردن و یا به هرطریق دیگری بوده باشد و همچنین تولید، خرید و فروش و هرگونه کمک به انتشار آن نیز حرام میباشد. [۳۷]
سؤال: من در مغازهای که فروش نصف آن تنباکو میباشد کار میکنم؛ این مغازه مال پدرم میباشد؛ اما من اصلاً از کارم راضی نیستم؛ چون تنباکو به فروش میرسد؛ اما به خاطر پدرم مجبورم که این کار را انجام بدهم. البته این مغازه خارج از کشور میباشد. حالا نمیدانم پولی که من از این مغازه عایدم میشود؛ حلال است؟
پاسخ: تا زمانی که مجبور هستید برای شما اشکالی ندارد؛ ولی سعی کنید شغل دیگری برای خود انتخاب نمایید [۳۸].
سؤال: خرید و فروش و استعمال تنباکو چه حکمی دارد؟
پاسخ: خرید و فروش و استعمال تنباکو فینفسه اشکال ندارد؛ ولی اگر ضرر قابل ملاحظهای برای شخص داشته باشد، استعمال و خرید و فروش آن جایز نیست. [۳۹]
استعمال دخانیات در اماکن عمومی
بیتردید ناهنجاریها، هنگامی که در اماکن عمومی صورت گیرند پیامدهای خطرناکتری دارند. از جمله این موارد میتوان به استعمال دخانیات در اماکن عمومی اشاره کرد.
در زندگی اجتماعی همگی باید پایبند به مراعات حقوق شهروندی همدیگر باشیم و حق نداریم کارهایی را انجام دهیم که باعث آزار دیگران بشود.
سؤال: استعمال دخانیات در ادارههای دولتی و اماکن عمومی چه حکمی دارد؟
پاسخ: اگر بر خلاف مقرّرات داخلی ادارات و اماکن عمومی باشد، یا موجب اذیت و ناراحتی دیگران و یا ضرر رساندن به آنان شود، جایز نیست [۴۰].
حضرت آیت الله تبریزی: در ادارات تابع مقررات است.
حضرت آیت الله صافی گلپایگانی: اگر ضرر معتدبه داشته باشد یا موجب آزار دیگران شود، جایز نیست.
حضرت آیت الله فاضل لنکرانی: مقتضای احتیاط ترک دخانیات است.
حضرت آیت الله بهجت: اولی ترک آن است.
حضرت آیت الله سیستانی: اگر برای دیگران ضرر مهمی، هرچند در آینده داشته باشد، جایز نیست. [۴۱]
سؤال: در برخی اتوبوس ها و دیگر وسایل نقلیه نوشته میشود "استعمال دخانیات ممنوع است"؛ آیا سیگار کشیدن در چنین اماکنی جایز است؟
پاسخ: اگر این امر به منزله شرط ضمنی باشد که سوار شونده به آن وسیله، پذیرفته است و یا چنان چیزی قانون دولتی میباشد که پس از ورود به کشور ملتزم شده است که آنها را رعایت کند؛ لازم است مطابق تعهد، عمل کند و مخالفت جایز نیست. [۴۲]
بایدها و نبایدهای قهوه خانهداران
خوش اخلاقی و رفتار مناسب
خوش اخلاقی و رفتار پسندیده، علاوه برپاداش اخروی و خشنودی خداوند و آرامش و سلامتی روحی، میتواند بر طرف مقابل تاثیر به سزایی داشته باشد و باعث جذب و علاقه بیشتر او شود. قهوهخانهداران و صنف مشابه آنها، مانند صاحبان رستورانها باید بدانند ادب، مهربانی و احترام به افراد که همه اینها از صفات پسندیده هستند، نشانه شخصیت خود آنها خواهد بود.
پیامیر اکرم (ص) میفرمایند:
روز قیامت در ترازوی اعمال کسی چیزی بهتر ازحسن خلق گذاشته نمیشود. [۴۳]
نظافت و رعایت بهداشت
بر تمامی کارکنان قهوهخانه لازم است علاوه برداشتن اخلاق خوب و پسندیده، ظاهری پاکیزه، آراسته، مرتب داشته باشند و نظافت و بهداشت فردی را کاملا رعایت کنند. رعایت بهداشت در تهیه غذا و مراعات حلال و حرام الاهی و توجه به پاک و نجس بودن مواد غذایی، استفاده نکردن از غذای فاسد شده، دوری از اسراف و در نهایت تلاش برای کسب رضایت و حفظ حرمت مشتری از جمله وظایف قهوهخانهدار و کارکنان آن جاست.
مسئله:
استفاده و فروش غذای مانده و فاسد شده که ضرر جانی داشته باشد و موجب مسمومیت شود، شرعا حرام است. [۴۴]
سلامت جسمی
تندرستی و صحت بدن از جمله نعمتهای بزرگ الاهی است. شخص سالم باید شکرگذار نعمت خداوند باشد و از این نعمت در راه عبادت و خدمت به دیگران بهره بگیرد. در مراکز عمومی، مانند هتلها، مسافرخانهها و قهوهخانهها اگر برخی از کارکنان دارای بیماری مسری باشند، باید به مداوا و معالجه اقدام کنند تا از سرایت به دیگران جلوگیری شود.
صداقت وامانتداری
«صداقت» و «امانتداری» از خصایص والای انسانی هستند که انسان را به سرای سعادت نزدیک میکنند. در قرآن و روایات به این دو خصیصه اهمیت فراوانی داده شده است. امام صادق (ع) میفرمایند:
«لَا تَنْظُرُوا إِلَی طُولِ رُکُوعِ الرَّجُلِ وَ سُجُودِه فَإِنَّ ذَلِکَ شَیْءٌ اعْتَادَه فَلَوْ تَرَکَه اسْتَوْحَشَ لِذَلِکَ وَ لَکِنِ انْظُرُوا إِلَی صِدْقِ حَدِیثِه وَ أَدَاءِ أَمَانَتِه [۴۵]؛ برای شناخت نیکی و درستکاری کسی به رکوع و سجده طولانی او نگاه نکنید؛ زیرا چه بسا این رکوع و سجده طولانی، چیزی است که وی به آن اعتیاد پیدا کرده است. در این صورت اگر آن را ترک کند؛ به دلیل ترک عادت، وحشت زده [و پریشان حال] گردد. اما [برای شناخت نیکی و درستکاری]، به راستگویی و رعایت حقوق دیگران و ادای امانت او نگاه کنید و آن را معیار و ملاک قرار دهید.
یکی از فضایل اخلاقی، ادای امانت است. در مکانهای عمومی، مانند هتلها، مسافرخانهها، قهوهخانهها گاهی ممکن است برخی از مشتریان وسایل خود را جابگذارند. اولین وظیفه شخص در این موقع آن است که شیء پیدا شده را در جای امن نگهداری کند تا به صاحبش برگرداند. اگر قهوهخانهدار در محل کار و در برخورد با مشتریان و اموال به جامانده از آنها امانتداری را رعایت بکند، مشتریان در ورود به آنجا احساس آرامش و علاقه مندی میکنند و باعث خوشنامی و ارتقای کیفیت ارایه خدمات خواهد شد و رضای الاهی را نیز به دنبال خواهد داشت.
مسئله:
حکم مالی که پیدا میشود و ارزش آن بسیار کم است؛ چیست؟
همه مراجع (به جز آیات عظام تبریزی و سیستانی): اگر ارزش آن کمتر از یک درهم (۶/۱۲ نخود نقره سکه دار) باشد و نشانهای ندارد که به واسطه آن، صاحبش معلوم شود (مانند اسکناس پول) میتواند برای خودش بردارد. [۴۶]
آیات عظام تبریزی و سیستانی: اگر نشانهای ندارد که به واسطه آن، صاحبش معلوم شود (مانند اسکناس پول) میتواند برای خودش بردارد؛ خواه قیمت آن کمتر از یک درهم (۶/۱۲ نخود نقره سکه دار) باشد، یا نباشد [۴۷].
قیمت ۶/۱۲ نخود نقره در شهریور سال ۱۳۹۲ که مورد تحقیق قرار گرفت، طبق قیمت روز ۵۵۰۰ هزار تومان میباشد [۴۸].
مسئله ۲۵۷۹: هرگاه چیزی پیدا کند که اگر بماند فاسد میشود باید تا مقداری که ممکن است آنرا نگهبدارد بعد قیمت کند و خودش بردارد یا بفروشد و پولش را نگهدارد و اگر صاحب آن پیدا نشد از طرف او صدقه بدهد و احتیاط مستحب آن است که برای صدقه دادن از حاکم شرع اجازه بگیرد [۴۹].
ماده ۶۳۲ قانون مدنی: کاروانسرادار و صاحب مهمانخانه و حمامی و امثال آنها نسبت به اشیا و اسباب یا البسه واردین وقتی مسئول میباشد که اشیا و اسباب یا البسه نزد آنها به ودیعه گذاشته شود و یا بر طبق عرف بلد در حکم ودیعه باشد [۵۰].
احترام به ارزشها
قهوهخانه از نخستین روز پیدایش خود، تحت نفوذ مذهب بوده است. تاریخ صد سال اخیر از موثر بودن شرکت قهوهخانهها در امور مذهبی و سیاسی و اجرای فرایض دینی در ماه رمضان، از عزاداری در ماه محرم گرفته تا شرکت در امور سیاسی حکایت میکند؛ به طوریکه هم اکنون در اساسنامه و آیین نامه صنف قهوهچیها برای عزاداری ماده خاصی گنجانیده شدهاست و از اصول کارهای صنفی ایشان محسوب میشود [۵۱].
درطول سال روزهایی وجود دارند که به دلیل قرار گرفتن در مناسبتهای خاص دارای موقعیتی ویژه هستند و حفظ و احترام آن روزها برهمه لازم است، مانند ماه محرم، ایام شهادت و وفات معصومین و ماه مبارک رمضان. لذا در این ماه روزه خواری به عنوان فعلی حرام مطرح شده و تظاهر به آن جرم است. در ماه رمضان جرایمی مثل سرقت مسلحانه، ایجاد مزاحمت برای نوامیس، مسائل منافی عفت و شرب خمر کاهش چشمگیری دارد؛ حتی بسیاری از افرادی که در این ماه قصد اقدامهای مجرمانه دارند، نیز با توجه به فضای معنوی جامعه مرتکب بسیاری از جرایم نمیشوند.
"مطابق قانون نیز ارسال سرویس غذا به اماکن مختلف از سوی ساندویچ فروشیها و رستورانها و همچنین ارائه غذا به مشتریان غیرمسافر در هتلها در ماه رمضان ممنوع است. مراکز پذیرایی با هماهنگی اتحادیههای مربوط، از جمله رستورانداران، قهوهخانهها، ساندویچ فروشیها و اماکن مشابه، تا زمان افطار حق توزیع غذا ندارند؛ بلکه طبق روال، نیمساعت مانده به افطار به توزیع غذا مجاز هستند. در این میان، مراکز اقامتی، از جمله هتلها نیز تنها میتوانند به مسافرانی که در مجموعه آنها اقامت دارند، سرویس غذا بدهند؛ حال آن که بر اساس آیین نامه ابلاغی، مدیران این اماکن حق ندارند از افرادی غیر از مسافران مجموعه خود پذیرایی کنند. مراکز بین راهی نیز با توجه به حدود شرعی تعیین شده میتوانند به توزیع غذا اقدام کنند.
تالارها چلوکبابیها و قهوهخانهها وظیفه دارند احکام شرعی مربوط به این ماه رارعایت کنند:
۱. از هر گونه عملی که تظاهر به روزه خواری به شمار میرود پرهیز و جلوگیری کنند؛
۲. فروش غذا برای مسافران و کسانی که عذر شرعی دارند، باید به دور ازانظار عمومی باشد؛
۳. از فروش غذا به کسانی که میدانند بدون عذر روزه خواری میکنند خودداری کنند.
سؤال: نظر اسلام در مورد باز کردن رستورانها و قهوهخانهها برای کسانی که روزه نمیگیرند، چیست؟
پاسخ: در فرض سوال جایز نیست، مگر در مواردی که قانون اجازه دهد. [۵۲]
سؤال: چلوکباب، قهوهخانه و امثال آن در داخل شهر و در روزهای ماه مبارک رمضان فعالیت میکند؛ اما مخفیانه از مراجعان پذیرایی میکند یا برای آنها غذا میفرستند، کارآنها چه حکمی دارد؟ وظیفه کسی که آنجا کار میکند، چیست؟
پاسخ: با اهدای سلام و تحیت؛ در فرض سوال اگر برای افراد معذور از روزه گرفتن، غذا پخته و در اختیار آنها قرار میدهند، اشکال ندارد. [۵۳]
ارائه نکردن سرویس حرام
قهوهخانهدار مومن و خداشناس ضمن رعایت حقوق مشتریان و خدمت رسانی به آنها باید از ارایه سرویسهای حرام مثل غذا و نوشابههای حرام و دیگر چیزهایی که دراسلام تحریم شده، خودداری کند.
"خرید و فروش نجاسات، مانند مشروبات الکلی، گوشت خوک، گوشت حیواناتی که ذبح شرعی نشده و نجس است، اشیایی که از پوست و چرم مردار تهیه شده، حرام است، ولی خرید و فروش خون برای بیماران اشکال ندارد." [۵۴]
مسئله ۱: خوردن و آشامیدن چیز نجس حرام است. [۵۵]
مسئله: نوشیدن شراب و هر مایع مست کننده دیگر حرام است. [۵۶]
رسول خدا (ص) در مورد خرید و فروش مشروبات حرام فرمود:
خداوند لعن کرده است مشروب و فشارنده آن و کارنده درخت آن و نوشنده آن و ساقی و فروشنده آن و خریدار و خورنده پول آن و حامل آن را و کسی را که به سوی او میبرند. [۵۷]
خودداری از گرانفروشی
یکی از مسائلی که در سفرهخانههای سنتی و قهوهخانهها وجود دارد و اعتراض خیلیها را به همراه داشته، گران بودن خوراکیها و بالا بودن هزینه غذاها و نوشیدنیها در این مکان است. در اسلام و در احکام دین گرانفروشی جایز نیست.
مسئله:
اگر گرانفروشی به حد اجحاف به مشتری برسد، یا خلاف مقررات دولت اسلامیباشد، جایز نیست. [۵۸]
حضرت آیت الله خامنهای در پاسخ به سؤالی در مورد گرانفروشی فرمودهاند:
با عرض سلام و احترام خدمت حضرت عالی و تشکر از سؤال شما؛
همان طور که بیان کردید، گران فروشی با کم فروشی متفاوت است و فروشنده میتواند کالای خود را به قیمت دلخواه بفروشد؛ اما اگر قانونی باشد که بیشتر فروختن از قیمت مصوب را ممنوع کرده باشد، رعایت قانون و مقررات دولت اسلامی لازم است. اگر از نظر قانون ممنوع نباشد، یعنی جنسی قیمت گذاری نشده و فروشنده به قیمت گران تر از معمول فروخته باشد، کار حرامی مرتکب نشده است؛ ولی چنانچه مشتری مغبون شده، میتواند معامله را به هم بزند و پولش را پس بگیرد. بلی؛ اگر مشتری موقع خرید بداند که گران میخرد و راضی باشد، حق فسخ معامله را ندارد [۵۹].
پرهیز از آزار و اذیت مردم
در «آداب معاشرت»، به رویکردی تلخ بر میخوریم به نام «مزاحمت»، که در پی نشناختن حق، حد و حریم یکدیگر و عدم مراعات آنها پیش میآید. اسلام، روابط مسلمانان را براساس رفق و مدارا بادیگران قرار داده، همگان را از آزار و اذیت مومنان برحذرداشته است. امام علی (ع) میفرماید:
فالمسلم مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِموُنَ مِنْ لِسانِه و یَدِه الا بالحق ولا یحل اذی المسلم الا بما یجب؛ مسلمان کسی است که مسلمانان از زبان و دست او سالم و آسوده باشند مگر از روی حق باشد و زیان رساندن به مسلمان حلال نیست؛ مگر آنچه را خداوند واجب فرموده است [مثل قصاص ومانند آن]. [۶۰]
افرادی هستند که دیگران را با زبان و قلم و رفتارشان اذیت میکنند، مثل تحقیر، اهانت، و مزاحمت تلفنی. عدهای با رفتارشان، مثل بلند کردن صدای رادیو، ضبط و بلندگو در مراسم شادی و عزا و جشن و سوگواری تا حدی که آسایش را از دیگران سلب میکنند، یا مساجدی که بلندگوهای خود را در مجالس ختم یا شبهای ماه مبارک رمضان و محرم تا دیر وقت، به بیرون از مسجد وصل میکنند.
آلوده ساختن هوا به وسیله سیگار کشیدن در محیطهای بسته از دیگر مصادیق آزار مردم است.
پارک کردن ماشین و موتور در جای نامناسب در کوچه و خیابان و سدّ معبر.
همچنین ضروری است که از سوی اتحادیه چایخانه داران و سفرهخانههای سنتی و قهوهخانهداران، ساعات کاری مشخص گردد تا فعالیت این واحدها موجب آزار و اذیت همسایهها نشده و حقوق مردم رعایت شود.
مسئله: سد معبر اگر موجب اذیت و آزار و مانع رفت و آمد عابرین شود، حرام است. [۶۱]
پخش نکردن موسیقی حرام
موسیقی حرام چه نوع موسیقی است؟
دربارهٔ این موضوع از مراجع تقلید استفتا شده است:
ویژگیهای موسیقی حرام (بدون کلام) کدام است: داشتن ریتم تند، ایجاد رقص در شنونده، طرب انگیزی آن و یا هیچ کدام؟
حضرات آیات عظام: خمینی، خامنهای، فاضل لنکرانی و نوری همدانی: معیار حرمت موسیقی، طرب انگیزی و لهوی بودن آن است که با مجالس گناه و خوش گذرانی و فساد، تناسب دارد».
بهجت و صافی: استفاده از آلات موسیقی به طور مطلق حرام است.
تبریزی، سیستانی، مکارم و وحید: معیار حرمت موسیقی، لهوی بودن آن است که با مجالس گناه، خوش گذرانی و فساد تناسب دارد. [۶۲]
مسئله ۵۴۲. رفت و آمد به جاهایی که در آنها موسیقی حلال پخش میشود، جایز است و گوش دادن به آن، حتی مدت طولانی، مادام که به حرام نینجامد، بیاشکال میباشد.
مسئله ۵۴۳. به اماکن عمومی که در آنها موسیقی حرام پخش میشود، میتوان رفت و آمد کرد، به شرط آنکه به آن موسیقی از روی عمد و قصد، گوش ندهند، مانند سالنها استقبال و بدرقه مسافران، پاویونها، پارکهای عمومی، رستورانها، قهوهخانهها، و امثال آنها؛ زیرا گوش دادن به موسیقی حرام، ممنوع است، نه شنیدن هر صدایی هر چند که از روی عمد گوش ندهیم، حرام باشد [۶۳].
نصب تابلوهای آموزنده و هشداردهنده
نصب تابلو روی دیوار در اکثر مکانها، امری رایج است. هتلها، قهوهخانهها و مکانهای عمومی دیگر نیز از این امر مستثنا نیستند. اگر این کار با دقت نظر و با ذوق انجام شود، علاوه بر زیبایی محیط نتایج مثبت فراوانی را در پی خواهد داشت.
آسیب شناسی قهوهخانهها
قهوهخانه درگذشته فقط جایی برای تجمع، استراحت و گذراندن وقت نبود، بلکه در حقیقت بیان کننده اعتقادات مذهبی، حماسی و تاریخی و همچنین یادآور روح جوانمردی برگرفته از فرهنگ زورخانهای و از سوی دیگر، محل تلاقی و برخورد افراد عام با گروههای فرهیخته محسوب میشد.
سخنــوران نیز با برپایی مشاعره، مناظره و سخنرانیهای مذهبی، درحقیقت، روح ادبی را در ذهن مردم احیا میکردند و همه اینها قهوهخانه را به محیطی برای گوش سپردن به مطالب ارزشمند، آموختن و عمل کردن مبدل کرده بود. حتی افراد بیکار و لاابالی کوچه و بازار، خود به خود دراین مکان فرهنگی، دروس اخلاقی و عرفانی را میآموختند. عدم آشنایی با قهوهخانه، بعد از انقلاب نیز قهوهخانه را منزویتر کرد. قهوهخانه، اصالت خود را کاملا باخـــت و به محلی برای اجتماع افراد بیکار و ...تبدیل شد. این قهوهخانه دیگر با آن محیط فرهنگی، هنری و مذهبی بیگانه شده است. قهوهخانه محلی است برای گذران وقت دریک محیـط نه چندان فرهنگی که شامل خوردن غذا، کشیدن سیگار و قلیان است و بس. افراد اهل قهوهخانه هم به چهرههای فرهنگی و هنری شباهتی ندارند؛ نه نقال است و نه سخنور، هیچ کس نیست. یک نفر است که تنها اسم قهوهچی را یــــدکمیکشد و چای است و نیمرو و قلیان. در اینجا توجه خوانندگان محترم را به آسیبهای قهوهخانههای موجود جلب میکنیم: [۶۴]
ورود نوجوانان زیر ۱۸ سال به قهوهخانهها
قلیان، تنباکو و در مجموع دخانیات از جمله آسیبهای اجتماعی است که در طول سالهای گذشته به صورت مداوم نسبت به مصرف آنها هشدار داده شده و در واقع به زنگ خطری برای نسل جوان و حتی نوجوان کشور نیز تبدیل شده است. بارها و بارها از سوی مسئولان و پزشکان تذکرات متعددی در زمینه استعمال دخانیات، به خصوص قلیان مطرح شده؛ اما افزایش روزافزون تعداد قهوهخانه و ارائه مجوز به صاحبان این مشاغل، سبب شده تا با توجه بالا رفتن عرضه دخانیات، مصرف آن نیز بیشتر شده و به تبع آن، سن استعمال قلیان هر روز پایین تر آید. براساس بررسیها در سالهای اخیر میزان مصرف قلیان در بین نوجوانان و جوانان به شدت افزایش یافته؛ به طوریکه این موضوع نه تنها در بین پسران، بلکه در بین دختران نیز رواج یافته و عرضه قلیان در سفرهخانهها، چایخانهها و باغ رستورانها بیش از قبل شده و به عنوان منبع درآمدی برای آنها محسوب میشود.
امروز مصرف قلیان در اماکن سربسته همچون سفرهخانههای سنتی یا قهوهخانهها عوارض آن را دوچندان میکند و سلامت اطرافیان، به ویژه کودکان و نوجوانان را در معرض خطر جدی قرار میدهد.
قلیان در میان مردمشبیه بازی است و در مصرف آن قبحی وجود ندارد و متأسفانه در میان قشرهای جامعه، زشتی ویژهای در پدیده قلیان مشاهده نمیشود تا جایی که در صورت استفاده شدن توسط زنها و بچهها بیشتر به تفنن و تمسخر شبیه میگردد [۶۵].
یادآوری این نکته لازم است که برابر با ماده ۱۲ قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات مصوب ۱۵ شهریور سال ۸۶، فروش و عرضه دخانیات به افراد زیر ۱۸ سال یا به واسطه این افراد، تخلف بوده و تکرار و تعدد آن جرم است و شخص مرتکب به مجازات تعیین شده در قانون محکوم خواهد شد. این قانون هم مانند بعضی از قوانین موجود فقط در کتاب قانون محفوظ مانده است و تا اجرای ان فاصله بسیار وجود دارد! [۶۶] در زمینهی این خرید و فروش پرسش و پاسخ ذیل را ملاحظه کنید:
سؤال: آیا خلاف قانون کشور عمل کردن مشکل شرعی دارد؟ آیا این بیع باطل است؟
پاسخ مراجع عظام تقلید:
حضرت آیت الله خامنهای: تخلف از قوانین و مقررات نظام اسلامی جایز نیست.
حضرت آیت الله مکارم شیرازی: در فرض سؤال، چنانچه شرایط معامله رعایت گردد، معامله باطل نیست؛ اما به دلیل تخلف از قانون حکومت اسلامی مرتکب گناه شده است.
حضرت آیت الله صافی گلپایگانی: در فرض سؤال، بیع باطل نیست؛ ولی متابعت از قوانین و مقررات مربوطه، اگر بر خلاف شرع مقدس نباشد، لازم است.
حضرت آیت الله نوری همدانی: تخلف از مقررات نظام اسلامی جایز نیست [۶۷].
اختلاط دختر و پسر در قهوهخانهها
احترام به شخصیت زن و حفظ حریم محیطهای زنانه از نظر اسلام، تا حدی است که رسول خدا (ص) از داخل شدن مردان بر جمع زنان بدون اجازه آنها نهی فرموده است:
«نهی رسولاللَّه صلی الله علیه و آله أن یدخل الرجال علی النساء الا باذنهن». [۶۸]
اسلام برای هر نوع حضور اجتماعی زن و اختلاط و معاشرت او با مردان، بایدها و نبایدهای اخلاقی را توصیه میکند. دربارهٔ حضور اجتماعی زن این قید بیان شده است: باید از هر آنچه به فتنه و فساد منجر میشود، اجتناب کرد.
از دیدگاه اسلام، ارتباط میان زن و مرد فی نفسه ممنوعیتی ندارد. مرد باید در زیرساختهای فکری خویش، تصویر درستی از زن به عنوان یک شخصیت ارجمند، پاک، با کرامت و با حرمت داشته باشد و زن نیز باید در روساختهای رفتاریاش که وجوه ارتباطی او را در پوشش، گفتار و حرکات نمایان میکند، حرمت و کرامت زن بودن خود را نشان دهد. این تنها طریقی است که زن میتواند مقام و موقعیت خویش را در برابر مرد حفظ کند. زن هر اندازه متین تر، با وقارتر و عفیفتر رفتار کند و خود را در معرض نمایش قرار ندهد، بر حرمت و کرامتش افزوده میشود.
کشف حجاب، حضور برخی افراد سود جو، استفاده از قلیان، اختلاط پسران و دختران مجرد در این مراکز، گوشهای از آسیبهای موجود هستند که نه بر شرع منطبق است و نه بر عرف سالم اجتماع؛ ولی متاسفانه در سایه غفلت مسئولان و خانوادهها، در حال تبدیل شدن به نوعی رویه و عرف است
سفرهخانههایی هستند که دختران و پسران به صورت آزادانه در آن جا حضور پیدا کرده، بدون هیچ مانعی به استفاده از قلیان میپردازند. این سفرهخانهها یا همان قهوهخانههای قدیم که شکل آن تغییر یافته، بعضا به عنوان محلهایی برای فساد و تباهی جوانان تبدیل شده است. اختلاط و استفاده از قلیان به صورت آزادانه بین دختران و پسران بدون هیچ رابطه عرفی و شرعی قابل مشاهده است که اگر این روند اصلاح نشود، بدون شک توان و استعداد نیمی از جوانان کشور برای امور پوچ مصرف خواهد شد؛ در حالی که هرکدام از این افراد میتواند به راحتی عامل موثر بر پیشرفت کشورمان باشد.
سؤال: اختلاط و صحبت کردن دختر و پسر چه حکمی دارد؟
پاسخ: در مورد اختلاط با نامحرم باید زن کاملا حجاب را رعایت کند و در صورت نیاز ضروری به صحبت کردن، از نازک کردن صدا و زیبا کردن آن و همچنین از سخنان نامناسب بپرهیزد و وقار و عفت خود را نگه دارد. در عین حال، بهتر است به طور کلی از اختلاط اجتناب شود؛ زیرا معمولا رعایت حدود و آداب شرعی نمیشود [۶۹].
برپایی بساط قمار و شرطبندی
یکی دیگر از معضلات موجود در برخی قهوهخانهها برپایی بساط قمار و شرطبندی است. بیتردید قمار یکی از انواع بازیهای مخرب و خانمان سوز است که متأسفانه با عنوان فریبنده ورزش فکری بر مفاسد آن سرپوش گذاشته میشود. از نظر دین مبین اسلام این بازی ناسالم، جزء گناهان کبیره است. قمار باعث تشدید تضادهای داخلی، اختلافات خانوادگی، ازدیاد کینه و دشمنی و بسیاری از مضرات دیگر میگردد.
سوال: قمار یعنی چه؟
قمار، یعنی قربانی کردن مال و شرف برای به دست آوردن مال غیر با خدعه و تزویر، و احیانا به عنوان تفریح [۷۰].
نظر امام خمینی در مورد شرطبندی:
شرطبندی در مسابقات، به این معنا که طرفهای مسابقه قرار بگذارند هر کس بازنده شد چیزی را به برنده بدهد، یا کاری برای او انجام دهد؛ چنین شرطبندی حرام است، همچنین اگر تماشاگران باهمدیگر شرطبندی کنند، حرام است. البته این حرمت برای شرکت کنندههای درمسابقات اسب دوانی و تیر اندازی استثنا شده است.[۷۱]
شرطبندی جرم است؛ اما با عنوان مجرمانه قمار مورد بررسی قرار میگیرد و زمانی که وقوع جرم شرطبندی تصدیق شود، بر اساس قانون با فرد خاطی برخورد خواهد شد. بر اساس ماده (۷۰۵) قانون مجازات اسلامی، مجازات برای مرتکبان جرم قمار که شرطبندی نیز در معنای دیگری، همان قمار؛ است از یک تا ۶ ماه حبس است یا تا ۷۴ ضربه شلاق. [۷۲]
فوتبال و داغ شدن بازار شرطبندی
گاه بر روی بازی شرط بسته میشود؛ مثلاً یک نفر بر سر برد فلان تیم، یک و نیم میلیون تومان شرط بسته، به این معنا که اگر فلان تیم ببازد او باید یک و نیم میلیون به رفیقش بدهد. البته گاه قهوهخانه دار نیز از این پولها بینصیب نیست و بخشی از پولهایی که افراد در شرطبندیهایشان رد و بدل میکنند به صاحب قهوهخانه میرسد؛ زیرا اجازه داده است که در قهوهخانهاش شرطبندی کنند.
متاسفانه بسیاری از جوانان و حتی بزرگسالان واقعیت قمار بودن این گونه رفتارها را درک نکردهاند و آن را نوعی سرگرمی قلمداد میکنند. شرطبندیهای مختلف و برد و باختهای گوناگون همه و همه عوارض و آسیبهای قمار را به دنبال دارند. حتی بسیار دیده شده است که فرد به بهانه سرگرمی و گذران وقت، یا به طمع برد و جبران باخت قبلیاش پا به این ورطه خطرناک میگذارد. این اعمال در دین مبین اسلام حرام شدهاند؛ چراکه باعث اتلاف وقت، عمر و ایجاد کینه و دشمنی بین افراد جامعه میشود. قمار درست مانند مواد مخدر و افیونی اعتیاد آور است و امکان ندارد فردی پس از یک بار برد یا باخت در قمار، به راحتی بتواند این عادت را ترک کند [۷۳].
حکم قمار و شرطبندی بین اعضای خانواده
حکم قمار و شرطبندی از نظر اسلام چیست؟ آیا حکم آن دو با هم متفاوت است؟
آیا اگر فرزند با پدر و مادرش و یا همسر با همسر خود بخواهد برای بازی شرطبندی کند، حکم آن فرق میکند؟
آیت الله مکارم:
قمار مطلقا حرام است و شرطبندی نیز جایز نیست، حتی برای اعضای خانواده، مگر در مسابقات اسب سواری و تیراندازی، آن هم در بین مسابقه دهندگان [۷۴].
پاتوقهایی برای اراذل و مجرمین
نگاه ساده انگارانه به قهوهخانه موجب میشود برخی فکر کنند این مکان عمومی جایی است که گروه خاصی در ساعتهای معین برای گذران وقت در آنجا جمع شوند، اما با توجه به پاتوق شدن قهوهخانه نمیتوان انتظار داشت این گونه تجمعات فقط برای گذراندن اوقات فراغت تشکیل شده باشند.
این مسئله که روزانه هزاران جوان از این قهوهخانهها و سفرهخانههای قلیانی استفاده میکنند، بسیار نگران کننده است و این مکانها ممکن است به صورت بالقوه به مراکز خرید و فروش مواد مخدر و اعتیاد جوانان تبدیل شود. همه یا بیشتر افراد در جامعه ما فراتر از هر نوع چارچوب اجتماعی، سیاسی، اخلاقی، فرهنگی، به لحظههایی متفاوت نیاز دارند؛ لحظههایی که خودشان باشند و آنچه میخواهند انجام دهند و بتوانند از چهارچوبهای متداول خانوادگی و شغلی خارج شوند. این موضوع به برنامه ریزی مناسب از سوی نهادهای عمومی و اجتماعی و دولت نیاز دارد تا از این ظرفیت در جهت رشد جامعه حداکثر بهره برداری صورت گیرد.
افرادی که در قهوخانهها حضور پیدا میکنند، از لحاظ شخصیتی با افراد عادی جامعه کاملا متفاوت هستند. افرادی هستند که به جهت برخورد با موانع مختلف در روابط اجتماعی و کمبودهای روحی- روانی، هنگامی که هیجان آنها به اوج میرسد و یا در رسیدن به هدف متوقف میشوند، اولین مکانی که میتواند آرام بخش وجودشان شود، قهوهخانه است. گروهی نیز گهگاه برای پرکردن اوقات فراغت با رفقا و گروه همسالان خود در قهوهخانهها حضور مییابند. افرادی دیگری هستند که به بهانه قلیان و با اهدافی دیگر در قهوهخانهها حضور مییابند و گروهی در جهت دستیابی به اهدافی دیگر به قهوهخانهها مراجعه میکنند. و برخی از افراد متاهل که در خانواده خود جایی برای استفاده از دود و قلیان ندارند، به آسانی در قهوخانهها به اهداف و نیاز خود پاسخ میدهند. [۷۵]
قهوهخانهداران با توجه به حساس بودن شغل خود و با توجه به اینکه جوانان، بیشترین مشتریان آنجا هستند. باید فضای کاری خود را از موارد زیر پاکسازی کرده فضا را برای مشتریان خود پاکیزه و امن قرار دهند.
موارد ذیل جزء آسیبهای قهوهخانههاست: مراکزی برای خرید و فروش اموال مسروقه و مصرف مشروبات الکلی؛ پناهگاه و محل قرار افراد لاابالی و اعمالی مثل مالخری؛ محل خرید و فروش سلاح سرد و گرم؛ سازماندهی جرایم باندی و نزاع دسته جمعی؛ محل داد و ستد سهل و آسان مواد مخدر؛ پاتوق دزدان وکیف قاپان، محل تجمع اراذل و اوباش؛ ایجاد مزاحمت برای نوامیس مردم و برقراری روابط نامشروع.
پایگاهی برای نشر افکار انحرافی
قهوهخانهها، با رشد بیرویه خود، علاوه بر تأثیرات مخرب بر سلامت جسم،افکار خاصی را در میان جوانان اشاعه میدهند و مانند هر اجتماع دیگر، آداب رفتاری خاصی را ایجاب میکنند. رفتارهایی که در این محیط شکل میگیرند، گاه برای جامعه ناهنجار و نامطلوب هستند. جوانان و نوجوانان بدون نظارت خانواده در محیطی قرار میگیرند که در نگاه اول برایشان مطلوب است و بعد بیهیچ نگرانی به کارهایی میپردازند که در عرف جامعه ناهنجار و از نظر اخلاقی، ناسالم است.
عدم نظارتی صحیح بر این محیط، فرصتی شده برای مبلغین معنویتهای دروغین. افرادی که با شعارهای مذهبی، به نشر افکار انحرافی خود میپردازند و رابطه مراد و مریدی را در میان مخاطبین خود ایجاد میکنند و با توجیه به ظاهر مذهبی، رفتارهای ناهنجار و جریانهای فکری وارداتی را بسط و گسترش میدهند و این اتفاق، در حالی در جریان است که به بهانه سلامت جسمانی اقدامی مؤثر انجام نشده و کسی حاضر نیست این اتفاقات پشت پرده را باور کند.
مقابله با این جریان محقق نمیشود، مگر با باور این مسئله که غافل بودن از نیازهای جوانان و نوجوانان انحرافاتی از این دست را به همراه دارد. اگر محیطی سالم و پاسخگوی نیازهای روز وجود داشت. میتوانستیم از تبلیغات و آموزش انتظار نتیجه داشته باشیم؛ اما مدتهاست که سینماها، کتابخانهها، بوستانها و فرهنگسراها از نیازهای روزافزون فکری و فرهنگی عقب ماندهاند و نمیتوانند مخاطب خود را راضی کنند و تصمیم گیرندگان گویا به مسائل مهمتری نسبت به پرورش جوانان، مشغول هستند! این دقیقا همان ضعفی است که به تفریحات و محیطهای ناسالم و همچنین توطئه استعماری، فرصت بروز و ظهور میدهد و با فرض مقابله با بحران کنونی، چه بحرانهایی در آینده متوجه ما خواهد بود؟ و چگونه میتوانیم از بروز آنها پیشگیری کنیم؟
نامگذاری القاب زشت
مشکل دیگر قهوهخانههای امروزی این است که در آن افرادی القاب و عناوین بسیار زشت بر روی یکدیگر میگذارند و در مورد یکدیگر از الفاظ رکیک و فحاشیهای بسیار زننده استفاده میکنند. یکی از گناهان بزرگ ریختن آبروی مومن است، به هر نحوی که باشد؛ خواه به مسخره کردن و خواه به بدگویی و استفاده از عناوین زشت. اگر نظارت به موقع بر این مکانها صورت نگیرد، این مراکز به معضلی در آینده نه چندان دور در جامعه تبدیل میشود. در اینجا قهوهخانهداران از یک طرف و مسئولینی که در برابر جوانان مسئولیت دارند، ازطرف دیگر، باید فضای قهوهخانه را از حرکت و هر مؤلفه فرهنگی ضد ارزشی تهی سازند.
سوال: سلام برخی افراد القاب و عناوین بسیار زشت بر روی یکدیگر میگذارند و گاه فرد به همان لقب شناخته میشود؛ آیا چنین کاری اشکال دارد؟ اگر شخص مورد نظر از این لقب گذاری ناراحت نشود، چهطور؟
پاسخ: توهین و تحقیر افراد جایز نیست و باید بهطور کلی از این رفتارها که در شان مومنین نمیباشد اجتناب نمود. [۷۶]
دوری از شایعه
اسلام همواره به انسان توصیه میکند تا دربارهٔ آنچه به آن یقین و علم ندارد، زبان نگشاید:
< وَلاَ تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْؤُولًا >؛ به چیزی که علم و اطمینان نداری، اعتماد مکن و آن را بر زبان میاور؛ زیرا گوش و چشم و دل و اندیشه آدمی مسوول خواهند برد. [۷۷]
پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نیز فرمودهاند:
رحم اللَّه عبدا قال خیرا فغنم أو سکت عن سوء فسلم؛ خدا بیامرزد کسی را که کلام خداپسندی را بر زبان آورد و پاداش گیرد و یا آنکه سکوت حکیمانه کند و [از مبتلاشدن به کیفر سخنان ناستوده] سالم بماند.[۷۸]
شایعه خبر بیاساسی استکه گوینده آن را برای ترور شخصیت انسان برجسته و آبرومند و یاهر موضوع دلخواه فردی - اجتماعی در جامعه نشر میدهد [۷۹].
آثار منفی شایعه
جنگ روانی و اضطراب و نگرانی یکی از میوههای تلخ شایعه در جامعه است. پیامدهای دیگرشایعه عبارتند از:
الف) تشدید کینهها، خصومتها و تفرقه و تضاد در میان افراد؛
ب) اوج گیری رذایل اخلاقی از جمله: اخلاق ناروای غیبت، دروغ و افتراء؛
ج) روحیه بدخواهی و تقویت روحیه انتقامجویی؛
د) حریم شکنی و نادیده گرفتن حرمت افراد و زیرپا گذاشتن بسیاری از مؤلفهها و قوانین اخلاقی واجتماعی؛
ه) به مخاطره افتادن انتظام اجتماعی؛
و) تضعیف روحیه دگر دوستی، فداکاری و مؤلفههای اتحاد، یگانگی و حس اخوت [۸۰]
قهوهخانهدار برای حفظ آرامش روانی مشتریان خود و محل کار باید از بازگو کردن اخبار ثابت نشده که غالبا موجب اضطراب و سلب آرامش و احیاناً نزاع و درگیری میشود دوری کند و به دیگران نیز چنین اجازهای را ندهد.
سؤال: نقل اخبار ثابت نشده و خبرسازی که معمولا با شایعهسازی نیز همراه است چه حکمی دارد؟
پاسخ:تا آنجایی که خبر به حدّ تواتر نرسد، و محفوف به قرائن اطمینان بخش نباشد، باید آن را به صورت خبر محتمل ذکر کند؛ نه خبر قطعی، ولی شایعهسازی و شایعهپراکنی جایز نیست. [۸۱]
فصل چهارم: مشتریان قهوه خانه
قهوه خانه در حال حاضر محلی برای دیدار و ملاقات افراد است و شاید هم وقتگذرانی. قدیمی ها میگویند درقدیماین طور نبود که هر کسی بخواهد بتواند وارد قهوهخانه شود. رسم قهوه چیها در آن زمانها اینگونه بود که شاگرد قهوهچی دم در ورودی میایستاد و شانهای دستش میگرفت و به هر مشتری که قصد ورود به قهوه خانه را داشت میداد، اگر شانه در ریش مشتری میایستاد میتوانست وارد شود؛ چرا که ریش نشانه پختگی او بود [۸۲]. وجود قهوهخانهها در جامعه موثر؛ اما به مشتری وابسته است. اگر مشتریها فرهنگ و سنت قهوهخانه را بدانند و رعایت کنند قهوهخانه میتوانند نقش مفید و موثری داشته باشند. در اینجا به چند مورد ازنکاتی که لازم است مشتریان قهوهخانه آنها را مورد نظر قراردهند، اشاره میکنیم:
خودآزارهای مردم آزار
«حق النّاس» حقوقی است که انسان در ارتباط با دیگران باید رعایت کند و رعایت نکردن حقوق دیگران باعث گرفتاری انسان در دنیا و در قیامت میشود. «حقالله» حقوقی است که انسان در ارتباط با خداوند باید رعایت کند، مانند انجام دادن عبادات و «حقالنفس» هر چیزی است که لازم است انسان در مورد خودش مراعات کند و طبعاً هر چه به نفس انسان ضرر برساند ظلم است بر نفس؛ مثلاً استعمال دخانیات که برای سلامتی ضرر دارد. در میان این سه حقوق، بنا بر آیات و روایات «حقالناس» مهمتر است. امام علی (علیه السلام) میفرمایند: «خداوند حقوق بندگانش را مقدم بر حقوق خود قرار داد و کسی که حقوق بندگان را رعایت کند، حقوق خدا را نیز رعایت خواهد کرد [۸۳].
موارد زیادی در مورد حقالناس بیان شده، مانند احترام به جان و مال مردم به این معنا که به جان و مال مردم ضرر نرسانیم و کاری نکنیم که ضرری به جان مردم وارد شود، یا دیگران از رفتار ما آسیب ببینند؛ مثلاً سیگار کشیدن در محیط جمعی ضرر رساندن به جان مردم است.
کسی که سیگار و قلیان میکشد باید متوجه باشد دودی که به هوا میرود و وارد ریه رهگذران میشود، به آنان آسیب میرساند. خودت که به خودت ضرر میزنی و ضرر زدن به وجود خودت ظلم به نفس است؛ اما ضرری که به دیگران میزنی و حق الناس است، را باید پاسخگو باشی باید توجه داشت که مصرف قلیان و سیگار در اماکن سربسته، مثل سفرهخانههای سنتی یا قهوهخانهها عوارض آن را دو چندان میکند و سلامت اطرافیان در معرض خطر جدی قرار میگیرد.
گاهی اصل اولیه در بعض مسایل ممکن است به نظر بعضی حلال باشد؛ ولی درحالت ثانویهممکن است عناوین جدیدی پیدا کند و حکم متفاوتی را هم به همراه داشته باشد. مثلاً سیگار کشیدن بسیاری از افراد به خودی خود هر حکمی داشته باشد، یقیناً موجب اذیت و آزار جدی برای بسیاری از افراد دیگر خواهد بود که بر این اساس، این عمل مصداق آزار و اذیت دیگران محسوب میشود حرام است.
حتی برخی از مراجع در این زمینه تأکید میفرمایند: «اگر سیگار کشیدن موجب اذیت و آزار دیگران و تضییع حق دیگران باشد جایز نیست.» پس نباید گمان کرد که به فرض حلال بودن سیگار کشیدن؛ میشود هر جا سیگار کشید و مثلاً پدر خانواده مجاز باشد مکرر سیگار بکشد و دود آن را به فضای اتاق بدهد و از این طریق موجبات آزار اعضای خانواده را فراهم کند.
استفتا از مقام معظم رهبری
سؤال: آیا سیگارکشیدن در حالتی که موجب آلودهشدن فضای تنفس دیگران شود، اشکال شرعی دارد؟
پاسخ: اگر کسی تشخیصش این باشد که استعمال دخانیات، مثل سیگار و قلیان برایش ضرر قابل توجه دارد، استعمال آنها حرام است؛ اما اگر میداند در این حد ضرر ندارد یا به هر حال به یقین نرسیده است، در این وضعیت ترک استعمال آنها بهتر است. حالا اگر فردی سیگار بکشد و دود سیگار او موجب آزار و اذیت دیگران شود، یا اینکه ضرر قابل توجهی برای دیگران داشته باشد، این کار حرام است؛ اما اگر موجب مزاحمت دیگران نباشد یا ضرر قابل توجه برای آنان نداشته باشد، حرام نیست؛ اما ترکش بهتر است [۸۴].
سؤال: آیا کشیدن سیگار یا قلیان درصورتیکه افراد دیگری آن را استشمام کنند، حق الناس است؟
پاسخ: اگر موجب آزار و اذیت دیگران شود، حق الناس است. همچنین استعمال سیگار و تمام انواع دخانیات با توجه به ضررهای فراوان آن، که به تصدیق کارشناسان آگاه رسیده، حرام است. [۸۵]
سؤال: آیا استعمال سیگار در صورتی که اشخاص دیگری که در آن مجلس هستند، راضی نباشند و موجب اذیّت آنها شود یا برای آنها زیان داشته باشد، جایز است؟
در حالی که از منظر بعضی از مجامع طبّی، ضرر سیگار برای کسی که در آن فضای دودآلود است، سه برابر ضرری است که برای سیگاری دارد؛ در بسیاری از مکانهای تجاری و ادارات دولتی سیگار کشیدن را ممنوع اعلام کردهاند، آیا جایز است با این اعلان «سیگار کشیدن ممنوع است» مخالفت کرد، یا باید به آن پایبند بود؟
پاسخ: اذیّت کردن دیگران جایز نیست و سیگار کشیدن در صورتی که موجب ضرر به دیگران شود نیز جایز نیست و در ادارات دولتی یا خصوصی که سیگار کشیدن را ممنوع کردهاند، حرام است، حتّی اگر موجب اذیّت هیچ کس نشود [۸۶].
مشتریان مکانهای عمومی مانند قهوهخانهها باید علاوه بر احترام به حقوق دیگران، به قوانینی که مربوط به آن مکانهاست احترام بگذارند و تخلفی دراین مورد از خود نشان ندهند.
جلوگیری ازانتقال بیماریها
مصرف دخانیات چه به صورت سیگار و چه قلیان، برای سلامت انسآنها مخاطرهآمیز و نقش آن در بروز سرطان ریه از سالها قبل اثبات شده است. علاوه بر این، استفاده مشترک از قلیان چه در منازل و چه در قهوهخانهها و رستورانهای سنتی، تهدیدی برای سلامت محسوب میشود؛ زیرا بیماریهای ویروسی و میکروبی مختلفی از این طریق قابل انتقال هستند. خیلی از جوانان یکی- دو هفته بعد از استفاده مشترک از قلیان به این بیماری دچار میشوند؛ حتی اگر از سر مکش یکبار مصرف استفاده کرده باشند. بسیاری از بیماریهای منتقله توسط ریز قطرههای تنفسی مثل سل، آنفلوانزا و سرماخوردگی میتوانند با مصرف قلیان مشترک میان افراد منتقل شوند. البته راه انتقال بیماریهای ویروسی، مثل آنفلوانزا فقط استنشاق نیست، بلکه کافی است بیمار به بدنه یا شیلنگ قلیان دست بزند و شما بعد از او با آن ناحیه تماس پیدا کنید. سل نیز یکی از عفونتهای باکتریایی است که بهراحتی از طریق قلیان مشترک منتقل میشود. این بیماری در افرادی که نقص یا ضعف سیستم ایمنی دارند، مثل افراد مبتلا به ایدز میتواند بسیار خطرناک باشد. از علائم اصلی آن نیز میتوان به درگیری ریه، سرفه، تب، خلط عفونی، عرق شبانه و بیاشتهایی اشاره کرد. تمامی بیماریهای ویروسی که با تماسهای مستقیم منتقل میشوند، از جمله تبخال دور لب، بیماریهای عفونی ناحیه دهان و ضایعات شبیه آفت، همگی میتوانند به دنبال استفاده از قلیان مشترک از فرد بیمار به افراد دیگر منتقل شوند. حتی گاهی اوقات ممکن است علائم این بیماریها بعد از یک دوره کمون چند روزه تظاهر پیدا کنند. به همین دلیل احتمال دارد فرد آلوده باشد؛ امّا علامتی نداشته باشد، بنابراین، شما متوجه نمیشوید بیمار است و از قلیان مشترک با او استفاده میکنید و آلوده میشوید. در مورد تبخال نیز ثابت شده افرادی که به تبخال راجعه دچار میشوند؛ حتی در مواقعی که تبخال ندارند ممکن است درجات خفیفی از تراوش ویروس را در دهان و روی لبهایشان داشته باشند.
یکی از باورهای غلط میان مردم این است که استفاده از شیر به جای آب در مخزن قلیان میتواند از انتقال آلودگیها به مصرفکننده جلوگیری کند. این باور کاملا اشتباه است و برعکس آن حقیقت دارد؛ زیرا شیر محیط بسیار مناسبی برای رشد و بقای میکروبها و ویروسها است. با توجه به مضرات ذکر شده، توصیه میکنم جوانان دخانیات را کنار بگذارند و دنبال ورزش، تفریح، سفر، طبیعتگردی و سرگرمیهای سالم دیگر باشند. [۸۷]
سؤال: شخصی بیماری واگیر دارد؛ آیا میتواند در محل کار خود که ارتباط باعموم مردم دارد، مثل رستوران و قهوهخانه حاضر شود؟ درصورتی که بیماری به دیگران سرایت میکند، آیا شخص گناهکار است یانه؟
پاسخ: در بیماریهای مهمی که یقینا مسری است، لازم است نکاتی را که مانع از سرایت آن به دیگران میشود، رعایت نماید. [۸۸]
دقت در انتخاب همنشین
معاشرت بازار تبادل اخلاق است. بسیاری از محاسن و رذائل اخلاقی از همین معاشرتهای معمولی انتقال و تسری مییابد. معاشرت با دوستان بد انسان را از مسیر تکامل باز میدارد. به همین دلیل، مسلمان باید دوستان خود را بر اساس معیارهای دین خود انتخاب کند؛ یعنی در خصوص اینکه با چه کسانی معاشرت کند، و با چه کسانی معاشرت نکند، باید نظر اسلام را بررسی نماید. یکی از علل پیشرفت انسانهای موفق و هدایت یافته، دوستان خوب و مناسب بوده است؛ همانطور که انحرافات، اعتیادها، و ناهنجاریهای اجتماعی، غالباً بر اثر رفاقت با افراد ناباب و دوستان منحرف تحقق یافته است.
اعتیاد، یکی از بزرگترین خطرهایی است که امروزه، جوانان را در سطح جهان، تهدید میکند. در این جا فرصت بررسی همه عوامل این آفت خطرناک و راههای پیشگیری و علاج آن نیست. لذا تنها به دو عامل اصلی آن، یعنی همنشین معتاد، و آشوبها و اضطرابهای روانی، اشاره میکنیم:
جوانان برای این که در دام اعتیاد نیفتند، باید در انتخاب دوست و همنشین، دقّت کنند؛ امّا تأمین آرامش روانی جوان، دو راه دارد: استحکام پیوندهای دینی و دیگری محکم کردن پیوند خانوادگی.
در هر خانواده، استوارترین سد در برابر استعمال مواد مخدر، شخصیت مطلوب و متعادل فرزند و پیوندهای قوی خانوادگی است. زن و شوهری که به زندگی زناشویی خود با تمام وجود علاقه دارند؛ به فرزندانشان از زمان طفولیت، محبّت میورزند، با آنها در جوانی دوست میشوند؛ از آنها انتظار کمک دارند؛ به آنان احترام میگذارند و از آنان احترام میخواهند؛ بهتر از هر عامل و قدرت دیگر، مانع آن میشوند که نوجوانشان در دام اعتیاد گرفتار گردد.
هر گاه نوجوان به ماده مخدری روی آورد، پیش از آن که وی را طرد و او را سرزنش کنید؛ باید بدانید که بحران روانی، ناهنجاری در شخصیت، سستی در روابطش با اطرافیان، و عدم سازگاری اجتماعی او، وی را بدین راه تیره کشانده است. به جای آن که او را با زخمِ زبان و بدخویی در این مهلکه پرتاب کنید، سعی کنید دست او را بگیرید و از مهلکه نجاتش دهید.
فصل پنجم: دولت و قهوه خانهها
سفرهخانههای سنتی، نماد هویت تاریخی و فرهنگی ایرانیان محسوب میشوند که از پیشینهای شناخته شده برخوردارند. مسئولان مربوط، خصوصاً مدیران سفرهخانهها و قهوهخانههای سنتی باید تمام تلاش خود را در جهت سالم ماندن فضای چنین مکانی به کار گیرند؛ چرا که در دنیای مدرنیته امروزی سفرهخانههای سنتی به خوبی میتوانند انتقال دهنده فرهنگ و تمدن ایرانی- اسلامی به نسل کنونی باشند و مردم را با تاریخ کهن ایران زمین آشنا کنند. با توجه به اهمیت سفرهخانهها و رسالتی که این مکانها در حفظ و تداوم فرهنگ ایرانیان برعهده دارند، ضروری به نظر میرسد چنین مکانهایی را هدایت و حمایت کنیم؛ چون هرگونه آسیبی که متوجه این مکانها شود، قطعاً گوشهای از فرهنگ و تاریخ ایرانی را خدشهدار میکند. برخی از سفرهخانههای سنتی به دلیل رها شدن از قید و بندهای نظارت دلسوزانه از اهداف اصلی خود فاصله گرفتهاند و در ورطهای گرفتار شدهاند که نه تنها اشاعه دهنده فرهنگ و تاریخ ایرانی نیستند؛ بلکه خود به نماد بیهویتی و بیفرهنگی مبدل شدهاند. دراین بخش به وظایف دولت در برابر با قهوهخانهها و سفرهخانههای سنتی میپردازیم:
توجه به صنف قهوهخانه داران
تداخل صنفی، بزرگترین مشکل
بنا بر اظهارات قهوهخانهداران، یکی از مشکلات شغلی آنها تداخل با صنوف مشابه، مثل رستورانها، تالارها و کافیشاپهاست؛ چرا که این صنوف با اسباب کار قهوهخانهها مثل قلیان و چای کاسبی میکنند و هر کس که از دور کار اینها را میبیند، خود به خود ذهنیت قهوهخانه برایش تداعی میشود؛ در حالی که کار این صنوف نوع دیگری است. اگر با این تداخلها برخورد شود، خود به خود این چهره درهم و نامیمون از قهوهخانهها اصلاح خواهد شد و مردم متوجه میشوند که «قهوهخانه» با «قلیان» مساوی نیست.
مدیریت صنف رستوران و سلف سرویس با طرح مباحثی در میان اعضای خود، آنان را به دریافت پروانه بهره برداری از سازمان گردشگری و به دنبال آن ارائة خدماتی چون چای و قلیان و موزیک به مشتریان ترغیب میکند؛ در حالی که این موارد براساس مصوبات قانونی در حوزه صنف قهوهخانه داران است.
قهوهخانه داران؛ نیازمند حمایت جدی مسئولان
رییس اتحادیه صنف قهوهخانهها و سفرهخانههای سنتی ایران در پاسخ به این سوال که «چه تعداد واحد صنفی در این حوزه فعالیت میکنند و چند نفر بهطور مستقیم و غیرمستقیم با این صنف در ارتباط هستند؟»؛
گفت:طبق آماری که چند ماه قبل فرماندهی نیروی انتظامی اعلام کرده است، ۵۰ هزار واحد صنفی در این حوزه به فعالیت مشغول هستند و اگر هر واحد صنفی ۵ کارگر داشته باشد، حدود ۲۵۰ هزار نفر بهطور مستقیم در این کار دخیل هستند. دربین مردم، تصویر غلطی راجع به قهوهخانهها همواره وجود دارد، ازجمله اینکه آنها فکر میکنند در قهوهخانه، عدهای بیکار و سیگاری با چهرههای درهم و ژولیده در یک مکان کثیف با میز و صندلیهای روغنی و آلوده دورهم نشستهاند و از خلافهای جدیدشان حرف میزنند. استکان چای هم که به دستشان میرسد، بدون تعارف هورت میکشند و اما با تعارف شلنگ قلیان را دست به دست میچرخانند.
یکی از پرحاشیهترین و خبرسازترین اصناف کشور، قهوهخانهها و سفرهخانههای سنتی هستند. یک روز خبری منتشر میشود که تنباکوهای میوهای به شدت سرطانزا هستند، بار دیگر از آغشته بودن آنها به ماده مخدر شیشه حرفهایی شنیده میشود، یک بار فریاد وزارت بهداشت برای تعطیلی قهوهخانهها بلند میشود، زمانی میگویند سفرهخانهها نباید قلیان ارائه کنند و زمانی هم گروهی دیگر مدعی میشوند که بهزودی جلو قهوهخانههای غیرمجاز که مثل قارچ در کوچه پس کوچههای تهران سر در میآورند، گرفته میشود.
چون سفرهخانههای سنتی استانداردهای تعریف شده و اساسنامه مربوطه را بهخوبی رعایت کنند، به فضایی کاملاً فرهنگی و تاریخی مبدل خواهند شد که قطعاً میتوانند بر جذب گردشگر داخلی و خارجی موثر باشند.
بسیاری از مردم بر این باورند که برخی از سفرهخانهها از چارچوبهای اصلی و اصیل خود فرسنگها فاصله گرفتهاند؛ بهگونهای که میبینیم اغلب بزرگان ادب و هنر و اصحاب فکر و اندیشه هیچ رغبتی برای حضور در سفرهخانهها و قهوهخانههای سنتی ندارند و حتی بعضاً رفت و آمد به چنین مکانهایی را در شان شخصیت خود نمیبینند و که ادامه این روند میتواند حیات سفرهخانهها را با خطری جدی مواجه کند [۸۹].
طرح ممنوعیت قلیان در قهوهخانهها و انتقادها
قوانین متغیر
طبق قانون مصوب سال ۸۵ عرضه قانونی قلیان در چایخانهها است و قهوهخانهها و سفرهخانهها حق ارائه قلیان ندارند.
با اعلام ممنوعیت و خبر جمعآوری قلیانها از قهوهخانهها در پاییز ۸۵، کار به اعتراض گسترده قهوهخانهداران سراسر کشور رسید، تا جایی که با دستور رئیس جمهور، جمعآوری قلیانها متوقف شد. ۲ سال بعد در پاییز ۸۷، دوباره ممنوعیت عرضه قلیان در اماکن عمومی از سوی کمیسیون فرهنگی مجلس تصویب و ابلاغ شد تا اینکه تیر ماه سال ۹۰، فرمانده انتظامی تهران بزرگ از ممنوع بودن ورود زنان به قهوهخانهها و چایخانههایی که قلیان عرضه میکنند، خبر داد.
وزارت کشور در سال ۸۶، طی حکمی استفاده از قلیان را در قهوهخانهها مجاز دانست؛ اما هیات عمومی دیوان عدالت اداری این حکم را غیر قانونی دانست و آن را ابطال کرد؛ ولی پس از گذشت مدت دو ماه از صدور این رای، وزارت کشور این بار کلیات قانون را تغییر داد.
البته این پایان ماجرا نبود و دیوان عدالت اداری با صدور رای اعلام کرد سفرهخانهها جزو اماکن عمومی هستند و استعمال دخانیات در سفرهخانهها ممنوع است .[۹۰]
تبعات برخورد قهری با قهوهخانهها
اول: روشی ناموفق
گاهگاهی اخباری مبنی بر ممنوعیت استعمال توتون و تنباکو در قهوهخانهها منتشر میشود که نشان از برخوردی قهری و سلبی با این موضوع دارد. با توجه به تعداد قابــل تامل قهوهخانهها در سطح شهر و نیز استقبالی که توسط جوانان از چنین فضاهایی میشود، این ســوال مطرح میگردد که بهراستی ممنوعیت کشیدن قلیان در مکانهایی به نام قهوهخانهها چه پیامدهایی میتواند داشته باشد؟
رویکرد مبــارزهای و حذفی، ســالهاست که در حوزه مبارزه با مواد مخدر و نیز در عرصههای دیگر اجتماعی به کار گرفته شده است. اینکه مراجع قضایــی و نیروهــای انتظامی به برخورد سلبی با موضوع استعمال توتون و تنباکو بپردازند، نه تنها مشکل را ریشه کن نخواهد کرد، بلکه سبب زیرزمینی شدن تجمع جوانان، شکلگیری گروهها و پاتوقهای بزهکاری و پیامدهای منفی پس از آن خواهد شد. وقتی کشیدن قلیان برخی از جوانان در قهوهخانهها را مانع شــویم، این امر ســبب خواهد شــد، این گروه از جوانان محفلهایی را به صورت پنهان و در مکانهایی که امکان نظارت کمتری بر آن وجود دارد، تشکیل دهند و به بهانه کشــیدن قلیان جرایم دیگر نظیر استعمال مواد مخدر و مشروب خواری را مرتکب شوند که به دلیل جوان بودن و بالا بودن سطح انرژی و هیجانات مربوط به این سن، وقوع چنین امری را نمیتوان انکار کرد. امروز نه تنها بحث کشیدن قلیان به یک معضل اجتماعی تبدیل شده، بلکه در کنار استفاده صرف از این وسیله، ظهور انواع جدیدی از این محصول در بازار، باعث رقم خوردن یک پدیده اجتماعی قابل ملاحظهای شده است.
باید دید دلیل اصلی گرایش جوانان به استعمال قلیان چیست تا زمانی که «تفکر افیونی» و تولید و باز تولید آن در نتیجه عدم تخلیه درست سیستم هیجانی، عــدم حمایتهــای اجتماعی، عدم احســاس امنیت، خانوادههای معتاد پرور، عدم مسئولیت پذیری و ... در جامعه وجود داشته باشد، تقاضا برای مصرف این گونه مواد هم وجود خواهد داشــت. ما باید این علتها را ریشــه کن کنیم؛ وگرنه پاک کردن صورت مسئله با برخوردهای پلیســی نمیتواند به حل ریشــهای این گونه معضلات کمک کند. باید جامعهشناسان و روانشناسان بالینی به این مسئله ورود پیدا کنند تا بدانند علت گرایش جوانان و اخیراً بانوان به قلیان چیست و باید مشکل را ریشهای شناسایی و رفع کرد؛ چرا که رویکرد مبارزه، بدون ریشهیابی علتها به مانند قطع درختی میماند که ریشههایش در خاک باقی ماندهاست و هنوز مستعد جوانه زدن است. موضوع اصلی این است که ما نمیتوانیم تمام افراد جامعــه را به هنجار ســازیم. وجود برخی از نابهنجاریها نتیجــه طبیعی زندگی اجتماعی است. منتهی ما نباید با اقدامات نادرست ســبب بالا رفتن این ناهنجاریهای اجتماعی شویم. آنچه در این زمینه از کارشناسان امر شنیده میشود این است که چایخانهها و قهوهخانهها مستلزم مدیریتی قوی و مسوولیتپذیر هستند و تعطیلی آنها درگرو جایگزینی با سایر تفریحات امکان پذیر است [۹۱].
دوم: شیوع ۳۷ درصدی مصرف قلیان در میان نوجوانان و جوانان
مسوول واحد کنترل دخانیات مرکز تحقیقات قلب و عروق اصفهان گفت: شیوع مصرف قلیان در بین حدود ۳۷ درصد از نوجوانان و جوانان کشور، خطری جدی برای سلامت این نسل است. وی همچنین به میزان زیاد نیکوتین در قلیان که حدود دو برابر سیگار است، اشاره کرد و گفت: نیکوتین ضرری برای بدن انسان ندارد؛ اما به شدت اعتیادآور است. وی با تاکید بر اینکه سودجویان برای ترویج استعمال قلیان و فروش کالاهای خود در این زمینه به هر کاری دست زدهاند، افزود: آنها با تنباکوی معطر و صنعتی کردن این کار به جذب جوانان و نوجوانان پرداختهاند و حتی از شبکههای اجتماعی نیز برای این کار استفاده میکنند.
این کارشناس با بیان اینکه قبح و زشتی قلیان کشیدن در انظار عمومی برای زنان و دختران نیز ریخته شده است، خواهان اعمال قوانین و محدودیتهایی مانند ممنوعیت استعمال قلیان در محیطهای بسته، دسترسی نداشتن به قلیان برای افراد کمتر از ۱۸ سال و استفاده از برچسبهای هشدار دهنده بر روی پاکتهای آن شد. [۹۲]
ازحرف تا عمل
وقتی به بوستانهای کوچک و بزرگ کلانشهرها سر میزنیم، یا آخر هفته به کوه میرویم، بارزترین تصویری که جلب توجه میکند، قلیان است؛ و دود، زغال و تنباکویی که گروهی را دور خودش جمع کرده است.
در هر فروشگاه مواد غذایی ویترین جذاب و زیبایی از مدلهای مختلف سیگار و تنباکوهای خارجی دیده میشود که هیچ محدودیتی برای عرضه آن برای هیچ گروه سنی وجود ندارد.
اداره نظارت بر اماکن، چرا با عرضه این حجم وسیع مواد دخانی در بیش از دو هزار واحد صنفی مخالفتی ندارد. اما باعرضه قلیان در واحد صنفی مربوط مشکل دارد؟!
بالاخره این قلیان آزاد است یا ممنوع و اگر ممنوع است، چرا در برخی از فروشگاهها بیش از ۱۰۰ مدل و بیشتر از آن پشت ویترین برای فروش دیده میشود؟
قابل ذکر است تا زمانی که محل استعمال قلیان بیرون از خانه و در مکانی خاص انجام پذیرد، میتوانیم بر آن نظارت داشته باشیم؛ اما وقتی قلیانها به خانهها رفت، چه کسی میخواهد بر آن نظارت کند؟
منابع
لاتین
۱.http://www.ir-psri.com/show.php?Page=ViewNews&NewsID=2117
۲.http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2798862
۳.http://hamshahritraining.ir/news-2966.aspx
۴.http://iranimag.com/detail/1471221/article/8وhttp://www.mosaferan.ir/main.asp?ID=00816
۵.http://www.cgie.org.ir/fa/news/12241
۶.http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2032603
۷.http://jahannews.com/vdcgwy9w.ak9t74prra.html
۸.http://www.aftabir.com/articles/view/health_therapy/medical_advise/c13_1433791496p1.php
۹.http://www.aftabir.com/articles/view/health_therapy/medical_advise/c13_1344007812p1.php
۱۰.http://www.rajanews.com/news/194275
۱۱.http://doctoreman.ir/fa/news/13709
۱۲.http://www.hidoctor.ir/11919
۱۳.http://www.aftabir.com/articles/view/health_therapy/medical_advise/c13_1433791496p1.php
۱۴.http://www.aftabir.com/articles/view/health_therapy/medical_advise/c13c1255021819_smoking_p1.php
۱۵.http://rc.majlis.ir/fa/law/show/97817
۱۶.http://rc.majlis.ir/fa/law/show/130032
۱۷.http://dolat.ir/NSite/FullStory/News/?Serv=106&Id=228411
۱۸.http://farsi.khamenei.ir/treatise-content?id=128
۱۹.http://www.sistani.org/persian/qa/0943
۲۰.http://www.sistani.org/persian/qa/0943
۲۱.http://makarem.ir/news/?typeinfo=4&lid=0&mid=326631&catid=0&start=1&PageIndex=0
۲۲.http://faq.makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21&lid=0&catid=473&mid=249727
۲۳.http://farsi.khamenei.ir/treatise-content?id=128&pid=128&tid=-1
۲۴.http://farsi.khamenei.ir/treatise-content?id=128#1398
۲۵.http://www.sistani.org/persian/qa/0943
۲۶.http://anthropology.ir/node/16048
۲۷.http://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937
۲۸.http://askahkam.mihanblog.com/post/5
۲۹.http://www.askquran.ir/thread39301.html
۳۰.http://www.sistani.org/persian/book/53/241
۳۱.http://parsdai.ir/?p=8647
۳۲.http://www.taamolnews.ir/fa/news/12041
۳۳.http://rc.majlis.ir/fa/law/show/97817
۳۴. http://www.islamquest.net/fa/archive/question/fa23871
۳۵. http://www.sistani.org/persian/qa/02001
۳۶.http://makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=21&catid=911#
۳۷.http://www.taraznews.com/content/86892
۳۸.http://makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=21&catid=911#
۳۹.http://www.entekhab.ir/fa/news/60854
۴۰.http://www.mashreghnews.ir/fa/news/5241
۴۱. http://farsi.khamenei.ir/news-content?id=29351
۴۲.http://makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=21&catid=911
۴۳.http://www.ghatreh.com/news/nn26139032
۴۴.http://www.jamejamonline.ir/newspreview/1290750692836818433
۴۵.http://www.nasle-farda.ir/Newspaper/PagePDF/7248
۴۶.http://www.salamatnews.com/news/110505
۴۷.http://www.mehrnews.com/news/2940313
فارسی
۱.بهجت محمد تقی، استفتائات، نشر دفترآ یت الله بهجت، قم، 1386.
۲.بنیهاشمیخمینی، سید محمد حسن، توضیح المسائل مراجع، چاپ بیستم، دفتر انتشارات اسلامی، قم،1391.
۳.استفتائات، موسسه احیاء آثار الامام الخوئی، 1381.
۴.مجمع المسائل، دار القرآن الکریم، 1364.
۵.موسوی خمینی، سید روح الله، استفتائات، دفتر تبلیغات اسلامی، 1380.
۶.همان، توضیحالمسائل، چاپ سیام، انتشارات امام علیبنابیطالب، قم، 1389.
۷.فلاحزاده، محمد حسین، احکام فقهی در سفرهای خارجی، معروف، چاپ هفتم، قم، 1389.
۸.حسینی خامنهای، سید علی، اجوبه الاستفتائات، الهدی، تهران، 1381.
۹.لنکرانی، محمد فاضل، جامع المسایل، امیر العلم، چاپ یازدهم، قم، 1383.
۱۰.حسینی، سید مجتبی، احکام موسیقی، نشر معارف، چاپ چهارم، قم، 1386.
۱۱.شیخ کلینی، اصول کافی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1365.
۱۲.محمودی، سید محسن، مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، انتشارات علمی فرهنگی صاحب الزمان، 1384.
۱۳.روزنامه دنیای اقتصاد، شماره ۳۰۳۰ به تاریخ ۹/۷/۹۲، صفحه ۲۴ (ورزش).
۱۴.شورای عالی حوزه علمیه قم، فصلنامه پیام حوزه، شماره ۲۵، 1388.
۱۵.ری شهری، محمد محمدی، میزان الحکمة، مترجم: حمیدرضا شیخی، چاپ پنجم، دارالحدیث، قم، 1384.
۱۶.هزار و یک مسئله فقهی، 1383.
۱۷.مکارم شیرازی، ناصر، رساله توضیح المسائل، چاپ سیام، انتشارات امام علیبنابیطالب، قم، چ ۳۰، 1389.
۱۸.فیض الاسلام، نهج البلاغه، تهران، 1365.
۱۹.کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحق، اصول کافی، علمیه اسلامیه، تهران.
۲۰.دهخدا، علی اکبر، لغتنامه، چاپ دوم، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران،1377.
۲۱.پاینده، ابوالقاسم، نهجالفصاحه، تصحیح و تنظیم عبدالرسول پیمانی و محمد امین شریفی، خاتمالانبیاء، اصفهان، 1383.
پانویس
- ↑ . صحیفه سجادیه، دعای بیستم، بند 6.
- ↑ . نهج البلاغه فیض الاسلام، حکمت382.
- ↑ . http://www.ir-psri.com/show.php?Page=ViewNews&NewsID=2117.
- ↑ . http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2798862.
- ↑ . http://hamshahritraining.ir/news-2966.aspx.
- ↑ . http://www.cgie.org.ir/fa/news/12241.
- ↑ . http://iranimag.com/detail/1471221/article/8 - http://www.mosaferan.ir/main.asp?ID=00816.
- ↑ . http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2032603.
- ↑ http://jahannews.com/vdcgwy9w.ak9t74prra.html.
- ↑ http://doctoreman.ir/fa/news/13709
- ↑ http://www.aftabir.com/articles/view/health_therapy/medical_advise/c13_1344007812p1.php.
- ↑ http://www.rajanews.com/news/194275.
- ↑ http://www.aftabir.com/articles/view/health_therapy/medical_advise/c13_1433791496p1.php.
- ↑ http://www.hidoctor.ir/11919 - http://www.aftabir.com/articles/view/health_therapy/medical_advise/c13_1433791496p1.php.
- ↑ http://www.aftabir.com/articles/view/health_therapy/medical_advise/c13c1255021819_smoking_p1.php.
- ↑ . http://rc.majlis.ir/fa/law/show/97817 .
- ↑ http://rc.majlis.ir/fa/law/show/130032.
- ↑ . دفترمقام معظم رهبری، شماره استفتا:489349.
- ↑ . آیت الله سید علی حسینی سیستانی - بخش استفتائات، کد استفتا: 410452.
- ↑ . آیت الله بهجت، استفتائات، ج4 ،سؤال 6460.
- ↑ . دفتر آیت الله مکارم، کد رهگیری: 9308030202.
- ↑ . http://dolat.ir/NSite/FullStory/News/?Serv=106&Id=228411.
- ↑ . توضیح المسائل مراجع، ج2، ص 599، مسئله 2630.
- ↑ . http://farsi.khamenei.ir/treatise-content?id=128.
- ↑ . هزار و یک مسئله فقهی، ج 2، ص 168، س 562.
- ↑ . توضیح المسائل مراجع، ج2، ص: 600، مسئله 2630.
- ↑ . استفتائات، موسسه احیاء آثار الامام الخوئی، 1381، اول، ص 335، س 1105.
- ↑ . مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، ج۱، ص۱۴۷ـ۱۴۸، سید محسن محمودی.
- ↑ . http://www.sistani.org/persian/qa/0943.
- ↑ . http://www.sistani.org/persian/qa/0943.
- ↑ . مجمع المسائل، دار القرآن الکریم، 1364، اول، ج 3، ص 64، س 7.
- ↑ . جامع المسائل، آیت الله فاضل لنکرانی، ج 1، ص 239، س 964.
- ↑ . جامع المسائل، آیت الله فاضل لنکرانی، ج 1، ص360، س 1375.
- ↑ . همان، ص240، س 966.
- ↑ . استفتائات، دفتر تبلیغات اسلامی، ج 2، ص 37 و 38، س 104.
- ↑ http://makarem.ir/news/?typeinfo=4&lid=0&mid=326631&catid=0&start=1&PageIndex=0
- ↑ . آیت الله مکارم، رساله توضیح المسائل، م2262.
- ↑ . http://faq.makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21&lid=0&catid=473&mid=249727.
- ↑ . http://farsi.khamenei.ir/treatise-content?id=128&pid=128&tid=-1.
- ↑ . http://farsi.khamenei.ir/treatise-content?id=128#1398.
- ↑ . سید محسن محمودی، کتاب مسائل جدید، ج 3 و 4، ص215.
- ↑ . http://www.sistani.org/persian/qa/0943.
- ↑ . کلینی، اصول کافی، ج 3، ص 157، باب حسن خلق، حدیث 2.
- ↑ . استفتائات امام خمینی، ج 2، ص 90.
- ↑ . اصول کافی،کتاب الایمان و الکفر، باب الصدق و أداء الأمانة، ج 3، ص 165، ح 12.
- ↑ . توضیح المسائل مراجع، م 2564 و 2565.
- ↑ . همان.
- ↑ . http://askahkam.mihanblog.com/post/5.
- ↑ . (امام خمینی) توضیح المسائل مراجع، م 2579.
- ↑ . http://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937.
- ↑ http://anthropology.ir/node/16048
- ↑ . دفتر آیت الله مکارم، کد رهگیری: 9308050127.
- ↑ . دفتر آیت الله مکارم شیرازی، 9/8/1394، کد رهگیری: 9408070050.
- ↑ . محمد حسین فلاح زاده، احکام فقهی در سفرهای خارجی، ص 76؛ به نقل از تحریر الوسیله، ج 1، ص 493، م1.
- ↑ . توضیح المسائل امام، م 141.
- ↑ . توضیح المسائل امام، م 111، 2632.
- ↑ . بحارالانوار، ج 103، ص 44.
- ↑ . امام خمینی، سید روح اللّه، استفتائات، ج2، ص 62.
- ↑ . http://www.askquran.ir/thread39301.html
- ↑ . نهج البلاغه فیض الاسلام، خطبه 166.
- ↑ . جامع المسائل، آیت الله فاضل لنکرانی، سوال 970، ص368.
- ↑ . رساله دانشجویی، احکام موسیقی، ص 173 و 172.
- ↑ . http://www.sistani.org/persian/book/53/241.
- ↑ . http://parsdai.ir/?p=8647.
- ↑ . http://www.taamolnews.ir/fa/news/12041.
- ↑ . http://rc.majlis.ir/fa/law/show/97817.
- ↑ . http://www.islamquest.net/fa/archive/question/fa23871.
- ↑ . شیخ کلینی، اصول کافی، ج 5، ص 538.
- ↑ . http://www.sistani.org/persian/qa/02001.
- ↑ . http://makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=21&catid=911#.
- ↑ . محمودی، سید محسن، مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، ج 1، ص 107، انتشارات علمی فرهنگی صاحب الزمان، چاپ 14، زمستان 1384.
- ↑ . روزنامه دنیای اقتصاد، شماره 3030 به تاریخ 9/7/92، صفحه 24 (ورزش).
- ↑ . http://www.taraznews.com/content/86892.
- ↑ . http://makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=21&catid=911#.
- ↑ . http://www.entekhab.ir/fa/news/60854.
- ↑ . دفتر آیت الله مکارم، کد رهگیری:9408100032.
- ↑ . اسراء (17)، آیه 36.
- ↑ . نهح الفصاحه، حدیث شماره 1656.
- ↑ . ر.ک: دهخدا، لغت نامه، واژه شایعه.
- ↑ . پیام حوزه- بهار 1379، شماره 25.
- ↑ . دفتر آیت الله مکارم شیرازی، بخش استفتائات کد رهگیری: 9408130134، تاریخ: 14/8/1394.
- ↑ . http://www.mashreghnews.ir/fa/news/5241.
- ↑ . محمدی ری شهری، میزان الحکمة، ج 2، ص 480.
- ↑ . http://farsi.khamenei.ir/news-content?id=29351.
- ↑ . دفتر آیت الله مکارم شیرازی، کد رهگیری: 9308070023.
- ↑ . http://makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=21&catid=911.
- ↑ . http://www.ghatreh.com/news/nn26139032.
- ↑ . دفتر آیت الله مکارم شیرازی، کد رهگیری: 9408040152؛ 6/8/1394.
- ↑ . http://www.jamejamonline.ir/newspreview/1290750692836818433.
- ↑ http://www.nasle-farda.ir/Newspaper/PagePDF/7248.
- ↑ http://www.mehrnews.com/news/2940313.
- ↑ . http://www.salamatnews.com/news/110505 .
