راهکاری برای کاهش منکرات و انحرافات اجتماعی
نویسنده: محمد خوش نظر
محتویات
الف) تبیین صورت مسأله
۱-اغلب متدینین و حتی روحانیان ارجمند و مسؤولین از کنار منکرات علنی با بی تفاوتی عبور می کنند و با وجود نارضایتی قلبی از این وضعیت، با توجیهاتی وظیفه شرعی و قانونی خود را ترک می کنند. این بی تفاوتی عمومی خود بزرگترین عامل ترویج منکرات و گناهان علنی است؛ همانطور که مخالفت افکار عمومی قوی ترین عامل بازدارنده از منکرات است. برای رفع این بی تفاوتی فراگیر و ایجاد حساسیت عمومی نسبت به منکرات، چه می توان کرد؟
۲-وقتی گناه و اباحی گری در جامعه آشکار و علنی می شود برخورد خصوصی با عاملان آن چندان فایده ای ندارد و باید فعالیتی آشکار و علنی در برابر آن انجام شود تا آثار مخرب آن را خنثی کند. اگر با این نظر موافق هستید چه راهکار مؤثری به نظرتان می رسد و اگر مخالفید به چه دلیل و چاره چیست؟
۳-چه نهاد، سازمان یا صنفی مسؤول تلاش تشکیلاتی در زمینه مسایل فوق است؟
موضوع امر به معروف و نهی از منکر و ضرورت تشکیلاتی اجرایی برای آن چنانکه در قرآن، سنت و سخنان بزرگان می بینیم، امری غیرقابل تردید است. اما برخی از نکات اساسی در این منابع کمتر مورد توجه قرارگرفته است. از جمله اینکه:
۴-باید از بین مؤمنین گروهی سازماندهی شده (أُمَّةٌ) با برنامه ای منظم و مستمر (مضارع استمراری یَدْعُونَ) این امر را برعهده گیرند.
۵-دعوت به خیر مقدم بر امر به معروف و نهی از منکر است و باید دائمی و گسترده در سطح جامعه اجرا گردد (یَدعُونَ اِلَی الخَیر).
۶- دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکرات علنی، باید علنی، شفاف، محسوس و همگانی باشد (أُخْرِجَتْ لِلنَّاس) تا تأثیرات و بازدهی لازم را داشته باشد.
۷-همه در تشکیل این گروه و فعال شدن آن مسؤولند و به یکدیگر نباید واگذار کنند. پس نباید به انتظار فلان ارگان و فلان قشر بنشینیم یا نا امید شویم و از تلاش دست برداریم. (روایت نبوی «اذا تواکلت ...» کافی ج ۵، ص ۵۹).
۸-امر به معروف و نهی از منکر (خصوصاً شکل فردی آن) تبعات و مشکلاتی دارد که باید بر آن ها ایستادگی و استقامت کرد. مشکلاتی که بر این امر بزرگ مترتب می شود عذری برای ترک آن نیست (با توجه به آیه ۱۷ سوره لقمان).
۹-گناه علنی و تخلفات آشکار تجاوز به حریم جامعه و حقوق دیگران است و اگر با آن مقابله ی مؤثر نشود آثار مخربی در پی دارد (روایت نبوی، وسایل الشیعه، ج ۱۶، ص ۱۳۶).
همانطور که می دانیم، با آنکه قوانین و شرح وظایف خوبی برای مبارزه با منکرات وضع و تدوین شده است و فعالیت هایی نیز در این زمینه صورت گرفته و می گیرد، اما با کمال تأسف، فضاهای عمومی از برخی ادارات گرفته تا خیابان ها و سطح شهرها چنان به منکرات آلوده است که گویا این امر، متولی ندارد.
نکات قابل توجه در باره وضعیت موجود در جامعه:
۱۰-اکثر افراد، در سایه فضای آلوده و به خاطر همرنگی با جماعت، دست به منکرات می زنند.
۱۱- اگر کسی نهی از منکر کند، ممکن است در مقابل او مقاومت کنند و به مخالفت و حتی مظلوم نمایی بپردازند و یا جان او را به خطر اندازند.
۱۲- بی تفاوتی مردم و مسؤولین نیز موجب پشیمانی آمر به معروف و ناهی از منکر و جری تر شدن بی بند و بارها و رشد منکرات علنی می شود.
۱۳-متأسفانه در سطح شهرها و خیابان ها و در اماکن عمومی کاسبی از راه تبلیغ منکرات و ایجاد برخی مفاسد و آلودگی ها مانند آلودگی صوتی با موسیقی مبتذل و غیره کاملا آزاد به نظر می رسد.
۱۴- تلاش ها در زمینه امر به معروف و نهی از منکر، غالباً شامل موارد شخصی و فردی می شود و در زمینه موارد عمومی و علنی، طرح و برنامه¬ی جامع و مؤثری دیده نمی شود.
۱۵- تا کنون در زمینه امر به معروف و نهی از منکر تحقیق میدانی نشده و شیوه های کاربردی آن مورد بررسی و آزمایش قرار نگرفته یا نتایج آن منتشر نشده است تا مورد استفاده مردم و مسؤولین و نهادها قرار گیرد.
ریشه یابی مسأله
علت اساسی این معضل این است که:
اولاً بین منکرات شخصی و منکرات اجتماعی تفکیک نمی شود تا به تناسب هر کدام شیوه ی مناسب به کار گرفته شود.
ثانیاً تلاش ها بر اساس یک روش سنجیده مبتنی بر تحقیق میدانی و روانشناسی و رفتارشناسی اجتماعی نیست.
ثالثاً تلاش ها مقطعی و نیمه کاره است و همفکری و هماهنگی بین دستگاه های ذی ربط اندک است.
نکاتی که باید قبل از هر اقدامی دانست (مبانی نظری طرح)
۱.محور و اساس امر به معروف و نهی از منکر مانند هر برنامه دینی دیگر عبودیت خدای متعال و اعتقاد توحیدی است. بنابراین معروف نه آن چیزی است که در عرف رایج است بلکه عملی است که نزد حق تعالی به نیکی شناخته شده باشد و غیر آن منکر است.
۲.خداوند متعال این برنامه را چنان طراحی فرموده است که از یک نفر تا یک دولت و یک ملت می تواند مجری آن باشد و امت نمونه قرار گیرد.
۳.وقتی اشخاصی به طور علنی و آشکار به حرمت شکنی و اباحی گری در جامعه بپردازند، اثرات منفی و مخرب اعمال و رفتار انان در جامعه با تذکر مخفیانه و خصوصی از بین نخواهد رفت. مثل اینکه بخواهیم جلو سیل را با قاشق چایخوری ببندیم! یا آتش جنگل را با آب دهان خاموش کنیم!
۴.وضعیت ظاهری و پوشش و حالات و رفتار افراد در سطح جامعه از امور اجتماعی و تابع قوانین و مقررات عمومی است، نه از امور شخصی و فردی. بنابراین قانونگذار باید برای ظواهر و رفتار افراد مقرراتی وضع کند.
۵.مسایل شخصی و مشکلات عمومی و اجتماعی نمی تواند مجوزی برای تخلف از قوانین و عدم رعایت اخلاق و عفاف باشد.
۶. وجود تشکیلات فعال و آشکار برای دعوت به خیر عمومی، پشتیبانی مناسب و الگویی برای آحاد مردم است و بی تفاوتی نسبت به منکرات علنی و ترس از مقابله با آن ها را از بین می برد. تذکر خصوصی گرچه لازم است اما کافی و مؤثر نیست. الگوهایی لازم است که با کمترین هزینه بیشترین و وسیع ترین اثر را در ترویج و آموزش عمومی داشته باشد.
۷.هر نفر آمر به معروف در شیوه ی خصوصی و مخفیانه همان یک نفر است؛ اما در شیوه ی علنی و عمومی هر نفر حد اقل به تعداد خیرخواهانی است که زیر چتر تبلیغاتی او قرار می گیرند.
۸. نهی از منکر علنی و عمومی بهتر از هر چیزی موجب احیاء حیا و تقوی در جامعه و حفظ تقیدات فرزندان و خانواده های خودمان است.
۹. این روش در سطح محیط هایی مثل دانشگاه که جمعیت ثابتی در آن رفت و آمد دارد سریعتر به نتیجه می¬رسد تا سایر اماکن عمومی که جمعیت ثابتی ندارند. بنابراین شروع کار از محیط های ثابت بهتر است. فرمول اثر گذاری در هر یک از روش های خصوصی و تشکیلاتی علنی را از طریق تحقیق میدانی یا حساب و احتمال می توان به دست آورد.
۱۰.مناسبترین نهاد مستقل و آگاه و مسؤول برای تبیین و عملی ساختن امر به معروف و نهی از منکر، حوزه علمیه و روحانیت معظم با محوریت مساجد و مراکز فرهنگی است. علماء، فضلاء و طلاب گرامی که دغدغه ی عفت عمومی جامعه را دارند و خود را موظف به تلاش در این راه می دانند باید در جهت ایجاد تشکیلات قدرتمند حوزوی برای دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر تلاش کنند.
۱۱. تشکیلات و فعالان فعلی در عرصه امر به معروف و نهی از منکر مانند "جامعه ناصحین"، اعضای طرح "بشیر"، شجره طیبه صالحین، بسیج و ستادهای احیا و غیره همه می توانند با یک سازماندهی مناسب، روش ها و برنامه های خود را با این طرح اصلاح کنند.
۱۲. ...
راهکار
۱- گفته شد اکثر افراد بی بندوبار تحت تأثیر فضای آلوده قرار گرفته¬اند، بنابراین باید در قدم اول کاری کرد که فضای آلوده تغییر کند، افکار عمومی را از بی تفاوتی درآورد و آثار منکرات علنی را خنثی کند. افکار عمومی سالم و حساس، بهترین و قوی ترین وسیله برای مبارزه با منکرات است. با شیوه علنی و عمومی، جو روانی جامعه تغییر می کند و عرصه برای افراد بی بندوبار تنگ می شود.
اسلام برای ایجاد فضای معنوی و اثرات روحی و روانی مثبت در جامعه راهکارهای بسیاری ارئه داده است؛ مانند: صدای اذان، افشای سلام، صلوات بلند، ذکر خدا و سلامت گویی هنگام عطسه و بسیاری از آداب اسلامی که به فراموشی سپرده شده است.
اساس این طرح نیز استفاده از نیروی افکار عمومی بدون برخورد مستقیم با افراد است.
۲-باید بین امر به معروف و نهی از منکر فردی و خصوصی با امر به معروف و نهی از منکر اجتماعی و عمومی تفکیک شود و قسم اول به آحاد مؤمنین واگذار شود و قسم دوم بر عهده تشکیلات مخصوص قرارگیرد.
۳-در قدم های بعد باید برای حفظ سلامت افکار عمومی و حساسیت نسبت به منکرات و مفاسد، فرهنگ¬سازی کرد. در این زمینه همه اصحاب رسانه به خصوص خبرنگاران، گزارشگران، فیلم سازان، مبلغان و غیره بیشترین نقش و مسؤولیت را بر عهده دارند.
۴- تشکیل شورای امر به معروف و نهی از منکر در حوزه علمیه ضرورت دارد. این شوری می تواند متشکل از رئیس یا نماینده ستاد احیاء، نمایندگان مراجع عظام، نمایندگان شورای عالی و مدیریت حوزه، نماینده قوه قضائیه، نماینده نیروی انتظامی و نماینده جامعه مدرسین، نماینده شورای سیاستگذاری ائمه جمعه و جماعات، نماینده رسانه ملی و غیره باشد. و در ساختار آن هم بخش پژوهشی و هم بازوی اجرایی در نظر گرفته شود.
۵-این شوری به عنوان شورای مرکزی امر به معروف و نهی از منکر کشور می تواند بر کل جامعه اعم از دولت و مردم نظارت داشته باشد و شوراهای مساجد و ادارات و سایر موارد را مدیریت کند.
اهداف طرح
هدف اصلی این طرح ایجاد موج فرهنگی در حد توان بر ضد حرمت شکنی ها و اباحی گری ها در اماکن عمومی می باشد. بر این اساس اهداف این طرح عبارتند از:
۱- خروج جامعه از بی تفاوتی در مقابل حرمت شکنی ها.
۲-اصلاح جریان فرهنگی در اماکن عمومی و تغییر موج و فضای خلاف ارزش های اسلامی
۳- انجام یکی از مهمترین وظایف دینی و قانونی که بر زمین مانده است (امر به معروف و نهی از منکر)
۴- یادآوری تعالیم دینی، حقوق و تکالیف اجتماعی و ارزش های انسانی در بین شهروندان
۵- ارائه الگوهای مناسب در زمینه دعوت و خیرخواهی برای یکدیگر و احیاء امر به معروف و نهی از منکر ۶- برچیده شدن مظاهر فسق و گناه و اباحی گری از سطح شهرها و اماکن عمومی و حاکم شدن عفاف و امنیت اخلاقی و فکری در بین عموم مردم و مسؤولان.
مراحل اجرایی طرح
۱- تبیین مسأله و مطرح کردن طرح در بین مردم و مساجد و اعلام فراخوان برای تشکیل گروه های خودجوش از داوطلبان با تقوی و خوش اخلاق زیر نظر یک روحانی و همفکری و برنامه ریزی برای فعالیت هماهنگ در سطح منطقه با محوریت مسجد محل.
۲- تهیه متن ها و عبارات مناسب برای تبلیغ، ایراد سخن و اطلاع رسانی به مردم منطقه در زمینه معروف و منکر و مسایل آن ها (تصمیم گیری در باره نحوه ارائه مطالب در فضای عمومی با خود اعضاء است).
۳- برنامه ریزی عملیاتی، تشکیل جلسات توجیهی با اعضا و تهیه اقلام و ابزار مورد نیاز (اعلامیه ها، پلاکاردها و غیره).
۴- اجرای آزمایشی طرح در مناطق معین شده از قبل. برنامه اصلی طرح هرگونه فعالیتی است که عرصه عمومی را برای منکرات تنگ کند و امنیت معنوی را برای مؤمنین جامعه حاکم کند. از قبیل:
الف) برگزاری سخنرانی ها و نمایش ها و برنامه های تأثیرگذار در محل های مناسب توسط افراد آموزش دیده با کمک اعضای گروه.
ب) گشت زنی اعضای گروه در مسیرهای معین و بیان مطالب آماده شده و مناسب به صورت اعلام عمومی.
ج) ایجاد محل هایی برای عرضه ی محصولات فرهنگی مناسب برای جایگزین کردن با محصولات نامناسب و حرام از جمله چادر، مقنعه، جوراب ضخیم، سی دی های اسلامی و غیره.
بنابراین باید با هماهنگی نیروی انتظامی در اماکن عمومی پر رفت و آمد جایگاهی برای فعالیت فرهنگی و سخنرانی ترتیب داد و همزمان گشت های پیاده و سواره با بلندگو به تذکرات و دعوت عمومی مشغول باشند.
۵- بررسی نتایج کمی و کیفی و بازتاب های طرح در طول اجرای آن و اصلاح و تکمیل روش ها تا حصول اهداف مورد نظر.
۶- تشکیل شورای امر به معروف و نهی از منکر در مساجد برای مدیریت گروه های اجرایی. اعضای این شوری عبارتند از:
الف) امام جماعت یا نماینده وی
ب) دو نماینده از بسیج منطقه
ج) نماینده کلانتری محل
د) سه نفر منتخب از داوطلبانی که فعالیت پژوهشی، تبلیغی، تألیفی یا آموزشی دارند.
۷-تشکیل شورای مرکزی در حوزه علمیه برای نظارت و سیاست¬گذاری¬های کلان.
۸- الزام صدا و سیما به رفع موارد منکر و مشکوک در رسانه ملی و کمک به طرح و ترویج آن از طریق راهکارهای قانونی و مطالبات مردمی.
مزایای این طرح نسبت به سایر طرح ها و روش ها
۱-در روش امر و نهی فردی احتمال مقاومت طرف مقابل بیشتر می شود و ممکن است به امر و نهی توجهی نکند و چه بسا اثر معکوس داشته باشد و یا صدمه ای به شخص ناهی از منکر وارد کند. اما در روش عمومی به علت عدم رودر رویی با افراد مقاومت کمتر است و به علت تأثیر مستقیم بر فضا و تغییر جریان و افکار عمومی اثر امر و نهی نیز بیشتر است. به دلیل شخصی نبودن موضوع، احتمال صدمه دیدن نیز کمتر است.
۲- در روش برخورد شخصی تأثیر موقتی و گذرا است، اما در روش عمومی، تأثیر دائمی و ماندگار است.
۳- در روش برخورد شخصی اثر بسیار محدود و ناچیز است، اما در روش عمومی اثر گسترده و کلان است
۴- در روش ارشادی گرچه اثر ممکن است عمیق و ماندگار و از روی انتخاب باشد، اما گسترده و دامنه دار نیست، اما در روش امر به معروف و نهی از منکر عمومی هم عمیق و ماندگار است و هم گسترده و دامنه دار
۵- اثر ارشاد فردی محدود است اما اثر امر به معروف و نهی از منکر علنی عمومی، مضاعف و اجتماعی و همگانی است
۶- اثر ارشاد فردی و امر به معروف و نهی از منکر فردی احتمالی است اما اثر روش عمومی یقینی و قطعی است
۷- این طرح بکر است و متأسفانه در نظام اسلامی تا کنون اجرا نشده است
۸- ...
آسیب شناسی و موانع طرح
مسایل و عواملی که ممکن است این طرح را با مشکل و ناکامی مواجه سازد:
۱- عدم تشکیلات لازم
۲- عدم آگاهی و شناخت کافی از چکونگی اجرای طرح
۳- تردید و عدم اعتماد اعضا نسبت به درستی کارشان
۴- ضعف نیروهای اجرایی از نظر اطلاعات و مهارت های لازم
۵- سستی در ارائه و اجرای طرح
۶- عصبانیت و برخورد خصوصی و شخصی با افراد به صورت ناخوشایند
۷- ناهماهنگی و یا معارضه و مخالفت شخصیت های حقیقی و حقوقی و دستگاه ها و ارگان ها با طرح و اجرای آن و یا با مجریان آن
۸- عدم همکاری افراد و نهادهای دخیل و مرتبط با طرح
۹- خود داری و کوتاهی اعضا در انجام وظیفه به علل مختلف مانند:
الف- خجالت کشیدن
ب- ترس و نگرانی
ت- احتمال عدم تأثیر یا ناامیدی از تأثیر
ث- سردرگمی و نداشتن برنامه و روش مناسب برای برخورد و غیره.
۱۰- پنهان ماندن نقطه ضعفی در طرح و بهسازی و بروز نکردن روش ها
۱۱- فراموش شدن مبانی و انحراف برنامه های تشکل ها از اهداف طرح
۱۲- رها شدن و توقف اجرای طرح
