فرهنگ مصادیق:نقاشی و مجسمه سازی-حدیث نث
پرسش
برخی احادیث، مردم را از مجسمه سازی و نقاشی باز داشته اند. منظور این روایات چیست و چه برداشتی می توان از آنها کرد؟
پاسخ
احادیث فراوان از پیامبر اکرم(ص)، در کتب روایی شیعه و اهل سنّت نقل شده و نیز احادیث متعدّدی از ائمه اهل بیت(ع) مبنی بر حرمت ساخت مجسمه ی انسان و دیگر موجودات زنده آمده است(۱).
اکثر فقهای مذاهب اسلامی اعمّ از اهل سنّت و امامیه، بر اساس این روایات، فتوا به حرمت ساخت مجسمه ی موجود زنده داده اند و حتّی برخی فقهای شیعه مانند صاحب جواهر(۲).، و شیخ انصاری(۳). و آیت اللّه خویی(۴). و فقهای اهل سنّت مانند عبدالرحمن جزیری(۵). و دکتر وهبه زحیلی(۶). ادّعای اجماع کرده اند. امّا برخی فقهای متقدّم امامیه مانند شیخ طوسی(۷). و طبرسی(۸). قائل به کراهت شده و حرمت را اختصاص به بت سازی داده اند. برخی از فقهای معاصر نیز همین گونه فتوا داده اند(۹).
منشأ این اختلاف فتاوا، اختلاف برداشت در موقّت بودن حکم حرمت مجسمه سازی و صورتگری است که در احادیث متعدّد از پیامبر اکرم(ص) و ائمّه اهل بیت(ع) رسیده است. گروهی آن حکم را یک تکلیف ثابت دانسته اند؛ امّا گروهی دیگر آن را حکم موقّت و مختص به شرایط صدر اسلام دانسته اند که هنوز رسوبات بت پرستی در ذهن مسلمانان وجود داشته و احیانا با نقّاشی و مجسمه سازی، معبودهای مشرکان و تکریم آنها بروز می کرده است.
در حدیثی از پیامبر(ص) آمده است:
أشدُّ النّاسِ عَذابا یَومَ القیامهِ رجُلٌ قَتلَ نَبیّا، أو قَتلَهُ نَبیٌّ، و إمامُ ضَلالهٍ، و مُمَثِّلٌ من المُمَثّلینَ(۱۰).
سخت ترین عذاب را در روز رستاخیز، مردى مى چشد که پیامبرى را کشته، یا به دست پیامبرى کشته شده باشد، و پیشوای گمراهان، و پیکر تراش.
گناه و عذاب مجسمه ساز در زمان ما ـ که بت پرستی از بین رفته ـ هم تراز و متناسب با پیامبرکشی و رهبری گمراهان نیست. طبق این روایت، گناه مجسمه سازی حتی بدتر از زنا و شراب خواری و دیگر کبائر است. از اینجا به دست می آید که مقصود از صورتگری باید چیزی باشد که واقعا هم سنگ و برابر پیامبر کشی و جنگ با خدا و خروج از دین باشد که همان «بت سازی» است.
(۱).. ر. ک: شرح نووى بر صحیح مسلم، ج ۱۳ و ۱۴، ص ۳۲۹، ح ۲۱۰۶، وسائل الشیعه، ج ۳، ص۵۶۰ ـ ۵۶۳.
(۲).. جواهر الکلام، ج ۲۲، ص۴۱.
(۳).. مکاسب محرمه، شیخ انصارى، مسأله ۴ از مسائل «النوع الرابع ما یحرم الاکتساب به لکونه عملاً محرّما فی نفسه».
(۴).. مصباح الفقاهه، آیه اللّه خویى، ج ۱، ص ۲۸۶.
(۵).. الفقه على المذاهب الأربعه، ج ۲، ص ۳۹ ـ ۴۱.
(۶).. الفقه الإسلامى و ادلّته، ج ۴، ص ۲۶۷۴.
(۷).. التبیان فی تفسیر القرآن، ج ۱، ص ۲۳۶.
(۸).. مجمع البیان، ج ۱، ص ۲۱۲ ذیل آیه ۵۱ سوره بقره.
(۹). أنوار الفقاهه (مکاسب المحرّمه)، ص ۱۱۳.
(۱۰).. الدرّ المنثور: ۱/ ۱۷۸؛ میزان الحکمه، ج ۲، ص ۳۷۲، ح ۳۰۷۸.
