احکام پارک ها و مراکز تفریحی
 | |
| نویسنده | سید محمد موسوی |
|---|---|
| زبان | فارسی |
| ناشر | نشرمعروف |
| محل انتشارات | قم |
| تاریخ نشر | ۱۳۹۴ |
| شابک | ۹۷۸۶۰۰۶۶۱۲۴۷۸ |
| دانلود | |
محتویات
- ۱ پیشگفتار
- ۲ فصل اول: آشنایی با تعریف پارک و ویژگیهای آن
- ۳ فصل دوم: مناسبات اسلامی و پارکها
- ۴ فصل سوم: وظایف مدیران پارکها و فضای سبز
- ۴.۱ شهرداریها و متصدیان اصلی پارکها
- ۴.۲ فراهم آوردن امکانات مربوط به پارکها
- ۴.۳ اصول مدیریت حفظ و بهسازی فضاهای سبز
- ۴.۴ معیارهای مدیریت پارکها
- ۴.۵ لزوم توجه بیشتر به مراکز فرهنگی و عبادی
- ۴.۶ حفظ بهداشت محیط زیست پارکها
- ۴.۷ لزوم توجه به انتقادات و پیشنهادات سازنده
- ۴.۸ حکم نقاشی و مجسمهسازی
- ۴.۹ وسایل بازی مطمئن در پارکها
- ۴.۱۰ اختصاص پارکهای بانوان
- ۴.۱۱ زمینهسازی و تبلیغ فرهنگ کتابخوانی
- ۴.۱۲ گسترش کشت درختان با ثمر
- ۴.۱۳ استفاده از تابلوها
- ۵ فصل چهارم: وظایف مردم در برابر پارکها و فضاهای سبز
- ۶ فصل پنجم: آسیبشناسی پارک و مراکز تفریحی
- ۷ فهرست منابع
- ۸ پا نویس
پیشگفتار
دین مبین اسلام دینی کامل و جامع است که در زمینة نیازهای انسان؛ اعم از فردی، خانوادگی و اجتماعی، برنامه و رهنمودهای ارزشمندی دارد و براساس فراز و فرودهای زندگی بشر و ابعاد گوناگون آن، با نگرشی عمیق و دقیق وی را به خیر و سعادت رهنمون میسازد.
یکی از رهنمودها، پیرامون بهرهبرداری بهینه از اوقات فراغت و رسیدن به نشاط و شادی خداپسندانه با استفاده از فضاهای سبز، پارکها و مراکز تفریحی است که برای شادی و ایجاد تنوع در زندگی بهرة لازم را از آنها ببرد.
طبق نظر اسلام باید به شادی و نشاط افراد جامعه توجه ویژهای داشت، لذا برای این منظور راهکارهایی ارائه نموده است، از جمله:
۱. حُسن خلق و ارتباط توأم با نشاط (حلال و مجاز) با دیگران؛ خداوند پیامبر(صلی الله علیه و آله) خود را چنین معرفی نموده است: «إِنَّکَ لَعَلیَ خُلُقٍ عَظِیمٍ»[۱] ؛ «تو دارای اخلاق برجستهای و عظیمی هستی» از این رو، وی را الگوی تمام انسانها قرار داده است.
۲. توجه به در ختکاری و ایجاد فضای سبز و محافظت از محیط زیست که رهاورد آن هوایی سالم و بانشاط است؛ در حدیثی پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: مَا مِن مُسلِمٍ یَغرِسُ غَرساً بَأکُلُ مِنهُ السانٌ اَو دابَّهٌ اَو طَیرً اِلّا أَن نکتِب لَهُ صَدَقَهٌ اِلی یَومِ القِیامَهٔ [۲]؛ اگر مسلمانی درختی بکارد و انسان، حیوان یا پرندهای از میوهٔ آن بخورد تا روز قیامت برایش صدقه نوشته میشود.
۳. برقراری ارتباط با جلوههای نشاطبخش طبیعت:
امام کاظم(علیه السلام) میفرمایند: «ثَلَاثَةٌ یَجْلِینَ الْبَصَرَ النَّظَرُ إِلَی الْخُضْرَةِ وَ النَّظَرُ إِلَی الْمَاءِ الْجَارِی وَ النَّظَرُ إِلَی الْوَجْهِ الْحَسَنِ[۳]؛ سه چیز چشم را جلا میدهد [و انسان را شاد میکند]: نگاه به سبزه، نظر به آب روان و دیدن چهرة زیبا [ی حلال].»
موضوع این مجموعه بوستانها و مراکز تفریحی است که اگر شهرداریها و دست اندرکاران به صورتی صحیح و جدی و با شرایطی مناسب چنین فضاهایی را برای مردم فراهم آورند و حد و حدود ارزشی اسلام را در آن رعایت نمایند و خانوادهها نیز به نحو صحیح از چنین فضاهایی استفاده کنند، هدف اسلام از نشاط و لذت واقعی تأمین میشود. امید است این اثر در این راستا مفید باشد و مورد رضایت خدا و بندگان صالح او قرار گیرد.
سید محمد موسوی
فصل اول: آشنایی با تعریف پارک و ویژگیهای آن
پارک (بوستان)
در فرهنگهای مختلف از پارک تعاریف متفاوتی ارائه شده است؛ اما در یک جمع بندی و تعریف بهتر میتوان گفت: «پارک قطعه زمینی است در داخل یا نزدیک شهر که به طور معمول با امکاناتی نظیر فضای سبز، زمینهای بازی، گردشگاهها و فضاهای ورزشی و برخی مناسبات دیگر، برای استفادة عموم تجهیز میشود.»
چرا به فضای سبز و پارک نیازمندیم؟
عوامل متعددی سبب شده است مدیران و دست اندرکاران امور جامعه به نگهداری و ایجاد باغ و فضای سبز بپردازند و احداث پارک را در دستور کار خود قرار دهند که به دو مورد اشاره میکنیم:
الف) پر کردن اوقات فراغت:
فراغت همان فرصتی است که شخص به میل خود برای استراحت، تفریح، گسترش اطلاعات و آموزش شخصی و کاربرد توان خویش در خلاّقیت، در زمانی فارغ از تعهدات شغلی، خانوادگی و اجتماعی در نظر میگیرد.
به گفتة کارشناسان، در دنیا طی یک سال ۸۰ روز به عنوان اوقات فراغت در نظر گرفته شده است؛ اما وجود ۹۰ روز فراغت در ایران حاکی از تفاوت الگوی ملی کشور ماست.
بخشی از گذران زمان فراغت در منزل شکل میگیرد و با فعالیتهایی نظیر: تماشای تلویزیون، مطالعه، دید و باز دید، صحبت با دوستان و مانند اینها سپری میگردد. بخش دیگری نیز در فضاهای بیرون شهری میگذرد، مانند کوهپیمایی، شنا در دریا و استفاده از سواحل، ییلاق و...؛ اما بخش مهمی از زمان فراغت در فضایی خارج از منزل و در داخل شهر سپری میشود که گذران اوقات فراغت در شهر به مدیریت ویژهای نیازمند است.
در کشور ما سازمانهای متعددی از جمله وزارت آموزش و پرورش، فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تربیت بدنی، صدا و سیما و شهرداریها در این زمینه وظایفی دارند؛ اما آنچه جزء وظایف شهرداریها قلمداد میشود، ایجاد و مدیریت فضاهای فرهنگی و تفریحی در داخل شهرهاست؛ زیرا رایجترین فضای گذران اوقات فراغت در شهرها، بوستان و پارکها هستند.
پارکها فضای سبز عمومی و چند کاربردی هستند که استفاده از آنها برای عموم شهروندان آزاد است و هیچ گونه محدودیتی از نظر قانونی برای بهرهبرداری متعارف از آنها وجود ندارد، مگر در مواردی که نقض قانون (شرع یا کشور) و یا تعدی به حقوق دیگران باشد.
بر اساس علوم تجربی، آرامشی که انسان در سایة درختان احساس میکند تا حدی به جذب پرتوهای مادون قرمز خورشید و مقداری نیز به جذب پرتوهای ماورای بنفش توسط درخت مربوط میشود.
از دیگر عملکردهای اجتماعی- روانی فضای سبز میتوان به تولید «فیتونسید» اشاره کرد. درختانی مانند: گردو، کاج، بلوط، فندق، بید، اکالیپتوس و زبان گنجشک از خود مادهای به این نام در فضا رها میکنند که روی انسان اثر فرح بخشی دارند، به گونهای که میتواند تعادل بین دو نیمکرة مغز را به خوبی برقرار سازد و حالت طبیعی و آرامش را به انسان ارزانی کند.
همچنین تقلیل صدا و کاهش هیاهوی محیط توسط گیاهان، میتواند در به وجود آوردن محیطی آرام و به دور از استرس مؤثر باشد؛ به این ترتیب که ارتعاش امواج صوتی به وسیلة برگها و شاخههای درختان جذب میشود. به همین دلیل درختان در جذب صداهای ناخوشایند با داشتن ویژگیهای بالا تأثیر میگذارند. عواملی نظیر نور، دیوارة جدا از هم و انعطافپذیری نیز در جذب صدا مؤثرند.
انبوه درختان، چرمی بودن برگها، خمش پذیری شاخهها و... صداهای ناهنجار محیط را جذب میکنند. همچنین شکل درختکاری در کنترل صداهای ناهنجار و تراکم و عرض درختکاری در تقلیل صدا مؤثر است[۴].
ب) نیاز به هوای سالم شهرها
در اینجا برای روشن شدن نیاز جدی به فضای سبز و پارک، مطالبی پیرامون این موضوع یادآوری نموده و سپس به تفصیل میآوریم که از قرار زیر است:
شهرنشینی اگرچه باعث رفاه و راحتی انسانهاست؛ لیکن گرفتاریهایی را نیز به دنبال داشته است، به طوری که هرچه جمعیت شهرها بیشتر میشود، به همین نسبت مشکلات شهری نیز بیشتر میگردد. افزایش جمعیت به نوبة خود مسائلی همچون ترافیک، افزایش کارگاههای کوچک و بزرگ، افزایش حجم زباله، نابودی جنگلها و درختان و فضای سبز را نیز به دنبال دارد.
پیامد مشکلات شهرنشینی و افزایش جمعیت، ایجاد انواع آلودگیهای شهری مثل آلودگی هوا، آب و صدا، همچنین تخریب محیط زیست میباشد.
از جمله وظایف شهرداریها اقدام جهت حل مسائل زیست - محیطی و تبدیل هرچه بهتر محیط شهری به محلی قابل زیست برای ساکنان است. در سال ۱۳۵۹ لایحة قانونی حفظ و گسترش فضاهای سبز در شهرها به شرح زیر به تصویب رسید:
«به منظور گسترش فضای سبز و جلوگیری از قطع بیرویة درختان، قطع هر نوع درخت در معابر، میادین، بزرگراهها و پارکها، باغها و محلهایی که به صورت باغ شناخته میشوند و در محدودة قانونی و حریم شهری، بدون اجازة شهرداریها ممنوع اعلام میشود.»
منظور از فضای سبز شهری در واقع نوعی از سطوح کاربری زمین شهری با پوششهای گیاهی انسانساخت است که هم واجد بازدهی اجتماعی هستند و هم واجد بازدهی اکولوژیکی. فضای سبز شهری از دیدگاه شهرسازی، در برگیرندة بخشی از سیمای شهر است که از انواع پوششهای گیاهی تشکیل شده و به عنوان یک عامل زنده و حیاتی در کنار کالبد بیجان شهر، تعیین کنندة ساخت مرفولوژیک[۵] شهر است. فضای سبز شهری به سه دستة: عمومی، نیمه عمومی و خیابانی تقسیم میشود.
پیشینة باغ در ایران[۶]
بر اساس اسناد و مدارک باقیمانده، تاریخچة باغهای قدیمی ایران به حدود سه قرن قبل از میلاد مسیح میرسد. هنر طراحی و معماری باغها در دوران گوناگون تاریخ، به طور کامل تحت تأثیر مسائل محیطی، اقتصادی و سیاسی قرار داشته است و گاهی به اوج و اعتلای خود رسیده، گاهی نیز کاملاً مورد بیمهری و بیتوجهی قرار گرفته است.
از آثار تاریخی و تألیفات متعدد محققین چنین بر میآید که مجموعهای از چندین باغ را «باغ نظر» مینامیدهاند؛ ولی قدیمیترین آثاری که امروزه بر جای مانده، آثاری است که از دورة تیموریان بوده، که مربوط به دوران بعد از اسلام در ایران میباشد. از خصوصیات این باغها وسعت زیاد، احداث ساختمانها به طور کناری و ایجاد تزییناتی بر دیوارهای محصور شدة اطراف باغ میباشد.
در دوران صفویه نیز این روش ادامه یافته و به سبک صفوی معروف شده است. به عنوان مثال: باغ فین کاشان که دارای آبنماهای زیبایی میباشد (آب آن دارای جیوه بوده و درخشندگی و زیبایی خاصی دارد.) از آثار دوران صفویه است.
در دوران صفوی طراحی باغهای شاه عباس معروف است. از جمله در فرح آباد کاخی به نام «جهان نما» ساخته شد که طرح تزییناتی بیرونی آن با دیگر طرحها فرق دارد. در این طرح سعی شده است آلاچیقی پوشیده از گل همراه با برکههای دریاچه مانند و شبه جزیرهای با ارتباط پلی متحرک ساخته شود. نمونة دیگر آثار آن دوران در بهشهر، کاخ صاحب الزمان و باغ چشمه باقی است.
از آنجایی که تاریخ و هنر متوقف نمیماند و سیر تکاملی خود را در ارتباط با فرهنگها در مییابد، در دوران قاجاریه به علت ارتباط بیشتر مردم ایران با اروپا، سبکهایی که آمیختگی از شرق و غرب داشت، پیریزی شد. در این دوران در تهران باغهای متعددی از جمله باغهای: گلستان، لالهزار، شاه آباد و چند باغ دیگر احداث گردید.
از معروفترین آنها باغ «دوشان تپه» است که در زمان ناصرالدین شاه، پس از بازدید او از اروپا احداث و طرح آن تلفیقی از طرحهای قرینهسازی و نامتقارن ایرانی میباشد.
در این آمیختگی طرحهای اروپایی و ایرانی، خیابانهای بریده و زاویهدار، تعدادی آلاچیق، فضای سبز و پوشیده از درختان به صورت بیشه، نگهداری حیوانات وحشی، ایجاد حوض یا استخرهای بزرگ در نزدیک ساختمان و خیابان کشی اطراف آن کاملاً مشهود بوده است. همچنین پیادهروهای این باغ باریک و سنگفرش شده و کنارة دیوارها با درختچههای زینتی از قبیل گل سرخ یا درختان میوه تزیین شده بود. در بعضی از قسمتهای باغ درختان متنوع میوه به صورت درهم کاشته شده بود.
در این دوران باغها و پارکهای مهم دیگری در نقاط مختلف کشور احداث شد. مانند باغ نظامیه در ضلع جنوبی میدان بهارستان و باغ نگارستان در ضلع شمالی آن در تهران، و در تبریز باغ گلی که از مشهورترین باغهای ایران میباشد، و در شیراز باغ ارم که در شمال شرقی شیراز و کنار رودخانة خشکی احداث گردیده است. شهرت باغ ارم به خاطر سروهای بلند قامت و موزون آن است که نظیرش در ایران کمتر یافت میشود.
در دوران پهلوی نیز باغها و پارکهایی مرمت یا احداث گردید که بیشتر آنها در دهه ۱۳۵۰ بوده است. این پارکها به صورت پارکهای عمومی یا کودک و یا احداث بلوارها در سطح شهرها و میادین است.
امروزه در شهر تهران ۱۳۶ پارک وجود دارد که در مناطق مختلف شهر زیر نظر شهردرای قرار دارد. از جملة آنها پارک لاله و پارک ملت میباشد که مساحت پارک ملت حدود ۴۳ هکتار است.
ناگفته نماند که در کنار اتوبان تهران - کرج دو پارک جنگلی، یک پارک گیاه شناسی و یک پارک تفریحی به نام ارم و در سایر جادههای اطراف تهران، پارکهای جنگلی دیگری نیز احداث شده است که به منزلة ریههای شهر تهران میباشند.
تأثیر فضای سبز در زندگی شهری
رشد صنعت و افزایش جمعیت شهرها، به ساخت و سازهای سودگرایانه منجر شده؛ اما به مسائل بهداشتی و تأمین حداقل نور و هوا، خصوصاً در مناطق متراکم شهری توجهی نشده است. از سوی دیگر، ایجاد کاربریهای جدید شهری برای پاسخگویی به نیازهای روزافزون و امکان جمعیت، به تدریج باعث کاهش سهم فضاهای سبز و باغهای شهری گردیده، در نتیجه باعث آلودگی محیط زیست شده است.
با افزایش روند انهدام طبیعت، توجه انسان به منابع طبیعی نیز فزونی یافته؛ اما بهرهوری از آن جایگزین احترام به طبیعت گردیده است. تعریف طبیعت تا آنجا گسترده شده که حجم فضای ساخته شده در مقایسه با فضای آزاد در این دوره افزایش چشمگیری داشته است. آنچه که در این باره میتواند مطرح شود، همان مفهوم فضای سبز؛ یعنی رعایت تراکمهای ساختمانی در قطعات مختلف زمینهای شهری است.
تشویق مردم به درختکاری - هرچند در محوطههای کوچک فضای خانهها - کاشتن نهال در کنار خیابانها، استفاده از فضاهای آزاد برای توسعة پارکهای کوچک، از جمله اقدامات مؤثر در توسعة فضای سبز است. مهمترین اثر فضای سبز در شهرها، کارکردهای زیست - محیطی آنهاست که شهرها را به عنوان محیط زیست جامعة انسانی معنادار کرده است و با آثار سوء گسترش صنعت و کاربرد نادرست تکنولوژی مقابله نموده، سبب افزایش شهرنشینیها شده است.
مؤلفههای آثار توسعة شهری میتواند نظام زیستی شهرها را به شیوههای گوناگون مختل کند. فضای سبز مناسب در شهرها یکی از عوامل مؤثر در کاهش این اثرها هستند؛ به ویژه در ارتباط با گرد و غبار و آلودگی هوا، فضای سبز شبه جنگلی، ریههای تنفسی شهرها به شمار میرود. از مهمترین تأثیرات فضای سبز در شهرها تعدیل دما، افزایش رطوبت نسبی و لطافت هوا و جذب گرد و غبار است.
دیگر تأثیرات فضای سبز در شهرها نقشی نسبی دارند و به طور کلی وجود و تأثیر آنها در شهرها اجتناب ناپذیر است، به طوری که بدون آنها ممکن نیست شهرها پایدار باقی بمانند. بنابراین، اگر فضای سبز به عنوان جزیی از بافت شهرها و نیز بخشی از خدمات شهری ضرورت یافته باشد، نمیتواند جدا از نیازهای جامعة شهری باشد. از این رو فضای سبز باید از نظر کمّی و کیفی متناسب با حجم فیزیکی شهر، ساختمانها، خیابانها، جادهها و نیازهای جامعه باشد و از لحاظ روانی، گذران اوقات فراغت و نیازهای بهداشتی با توجه به شرایط اکولوژیکی شهر و روند گسترش آنها ساخته شود، تا بتواند به عنوان فضای سبز فعال، بازدهی زیست - محیطی مستمری داشته باشد.
به طور کلی از دیدگاه زیست - محیطی، فضای سبز شهری باید ارائه دهندة بازدهیهای اکولوژیک زیر باشد:
۱. بهبود شرایط زیستی، شیمیایی در شهر؛
۲. کاهش آلودگی هوا؛
۳. تأثیر مثبت بر چرخة آب در محیط زیست شهری و افزایش کیفیت آبهای زیرزمینی؛
۴. افزایش نفوذپذیری خاک و کاهش سطح ایستایی آن؛
۵. کاهش آلودگی صوتی.
از آنچه گفته شد، به نقش و اهمیت فضای سبز در شهر میتوان پی برد. به عنوان نمونه، فضاهای سبز داخل شهر میتوانند درجه حرارت هوا را کاهش دهند. این پدیده، حتی برای فضاهای کوچک قابل اندازهگیری است. بنابراین، این فضاها خود نشانگر وجود جریان هوا در سطح زمین هستند که با خنک شدن محیط توسط برگ درختان، میان جریان نزولی و صعودی هوای مناطق مسکونی نوعی تعادل به وجود میآورند. همچنین اگر تعداد فضاهای سبز زیاد باشد، از سرعت تشکیل کلاهک آلودگی بر روی شهر کاسته خواهد شد. این امر یکی از کاربردهای مهم فضای سبز شهری است[۷].
اهمیت پارکها در محیط شهری را میتوان به صورت زیر خلاصه کرد:
۱. پارکها بسیاری از نیازهای ویژة انسانی را که پدیدة شهرنشینی به میزان وسیعی محدود نموده است، جبران میکنند؛
۲. پارکها آب و هوای شهرها را بهبود میبخشند؛
۳. پارکها به عنوان عنصر اساسی و شکل دهندة سیمای شهرها به شمار میآیند؛
۴. پارکها شاخص سلامت و بهداشت محیط محسوب میشوند؛
۵. پارکها همراه با سایر مراکز خدمات شهری، نظیر زمینهای ورزشی و تفریحگاههای گوناگون، در مجموع بافت شهر کانونهای حیاتی آن را به وجود میآورند.
اقسام پارکها و ویژگیهای آنها
فضاهای سبز اشکال گوناگونی دارند و بنا به کاربرد آنها به انواع مختلفی، از جمله فضاهای سبز برون شهری و درون شهری دستهبندی میشوند. اکنون به چند نوع فضای سبز و پارک درون شهری و برون شهری و تعریف آنها اشاره میکنیم:
۱. پارکهای ملی
این نوع پارکها بسیار گسترده و بزرگ هستند و به طوری طبیعی و دست نخورده نگهداری شده، در محدودة خود دارای رودخانه، آبشار، کوه، حیوانات وحشی، محلهای تاریخی مهم و احیاناً خطوط ساحلی و غیره میباشند.
چنین پارکهایی ضمن تطبیق با برنامههای آمایش سرزمین، باید به صورت مساوی و متعادل در سطح سرزمینهای کشور پخش شوند تا عموم مردم از آنها به طور مساوی استفاده کرده، لذت ببرند. پارکهای ملی باید قابلیت دسترسی تعدادی از شهرها را داشته باشند.
رسالت اصلی اداره و ایجاد پارک ملی، ادارة منظم، حفاظت مؤثر منابع طبیعی، استفادة علمی، آموزش مردم و تفرّج است. در واقع به موازات گسترش و پیشرفت در تمام خدمات شهری و ازدیاد جمعیت، احداث پارکهای ملی خود پدیدة لازم و ضروری در تکمیل خدمات شهری و بهسازی محیط زیست میباشد. پارکهای ملی اسمی عام برای انواع پارکهای شهری و خارج شهری است که ظاهراً در تحقق بخشیدن، حفظ و حراست اکوسیستمها و زیباییهای طبیعی مؤثر میباشند.
آیین نامة اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست (مصوب ۳/۱۲/۱۳۵۴) تعاریف زیر را دربارة پارک ملی ارائه میدهد:
«مادة ۲: پارک ملی به محدودهای از منابع طبیعی کشور؛ اعم از جنگل و مرتع و بیشههای طبیعی و اراضی جنگلی و دشت و آب و کوهستان اطلاق میشود که نمایانگر نمونههای برجستهای از مظاهر طبیعی ایران باشد و به منظور حفظ همیشگی وضع زندگی و طبیعی آن و همچنین ایجاد محیط مناسب برای تکثیر و پرورش جانوران وحشی و رشد رستنیها در شرایط کاملاً طبیعی تحت حفاظت قرار میگیرد.
مادة ۳: آیین نامة اجرایی قانون مزبور، آثار طبیعی ملی عبارت است از پدیدههای نمونه و نادر گیاهی یا حیوانی با اشکال یا مناظر کمنظیر و کیفیات ویژة طبیعی زمین یا درختان کهنسال که یادگار تاریخی میباشد و به منظور داشتن محدودة متناسبی تحت حفاظت قرار میگیرد.»
صاحب نظران برای پارکهای ملی، ویژگیها و امتیازهای زیر را بر میشمارند:
۱. پناهگاه انسان برای داشتن طبیعتی دلپسند؛
۲. مکانی برای حفاظت از سرمایههای اکولوژیکی انسان؛
۳. مرکزی برای پژوهشهای علمی در محیط زیست دست نخورده و یا کمتر دست خورده؛
۴. به عنوان الگویی جهت مقایسة تطبیقی با مناطقی که مورد تخریب واقع شدهاند؛
۵. کانونی جهت آموزش و تربیت؛
۶. به عنوان آزمایشگاههای طبیعی برای بررسیهای اکولوژیکی؛
۷. به منزلة دانشگاهی برای بالا بردن آگاهی مردم از محیط زیست؛
۸. مفرّی هرچند کوتاه مدت برای گریز از زندگی شهری و تفرّج در آن.
۲. پارکهای جنگلی
پارکهای جنگلی به دو دسته تقسیم میشوند:
الف) مصنوعی: پارکهایی به صورت مصنوعی و با هدف ویژه توسط کارشناسان در زمینی که به همین منظور در نظر گرفته میشود؛
ب) طبیعی: در پارکهای طبیعی تلاش بر آن است که شکل حقیقی و طبیعی آن حفظ شود. در این پارکها تنها تغییرات جزیی در طبیعت داده میشود تا در اختیار عموم قرار گیرند.
تأسیس پارکهای جنگلی دارای ضوابط خاصی است که با پارکهای ملی متفاوت بوده، برای احداث آنها باید نکات بسیاری را در نظر گرفت. از مهمترین اهداف جنگلداری میتوان در ایجاد تفرّجگاه، تولید چوب و بهبود شرایط اکولوژیکی محیط را نام برد.
در صورتی که پارکهای جنگلی به منظور تفرّج احداث شده باشند، ضروری است که در آنها امکانات و شرایط (کمپینگ) اردوگاه (و پیک نیکهای) تفرجگاههای خانوادگی از قبیل: آب آشامیدنی و سرویسهای بهداشتی فراهم شده باشد.
۳. پارکهای گیاهشناسی
به طور عرف و معمول در پارکهای گیاهشناسی مجموعهای از انواع گیاهان، درختان و درختچههای موجود در سراسر دنیا جمعآوری میشوند که با نام و ویژگیهای گیاهی مختص و اصلی حفظ و حراست شوند. این گونه پارکها بیشتر برای دانشجویان و کارشناسان گیاهشناسی مفهوم خاصی از نظر آموزشی دارند.
طبیعی است که احداث این نوع پارکها دارای ضوابط و اصول صحیح درختکاری و رعایت نکات لازم جنگلداری میباشد. در این گونه پارکها معمولاً فضاهای مشخصی برای نشستن و مطالعه به صورت سالن یا آلاچیق در نظر میگیرند. همچنین خیابانهای اصلی و فرعی و راهروهای تفکیکی بین دستههای مختلف از گیاهان به منظور طبقهبندی گیاهان ایجاد میکنند. این پارکها کمتر به منظور تفرّج احداث میشوند و بیشتر به جهت علمی و تحقیقی ساخته شدهاند.
۴. پارکهای شهری؛ در مقیاس واحد همسایگی
پارک شهری در مقیاس واحد همسایگی عبارت است از پارکی که در یک واحد همسایگی قرار گرفته و مساحتی کمتر از نیم هکتار داشته باشد. طبق استانداردها، برای کودک ۹ ساله از دورترین نقطة واحد همسایگی تا پارک باید پیاده رفتن مقدور باشد و در طی مسیر از خیابانهای پر رفت و آمد و بزرگراهها عبور نکند.
۵. پارکهای شهری؛ در مقیاس محله
به پارکی که در محلهای قرار دارد و مساحت آن حدود دو برابر مساحت پارک در مقیاس همسایگی (یک هکتار) است، گفته میشود. همچنین ارتباط پیاده برای کودک ۹ ساله از دورترین نقطة محله تا پارک باید به حدود دو برابر معیار واحد همسایگی برسد.
۶. پارکهای شهری؛ در مقیاس ناحیه
به پارکی گفته میشود که در نواحی مسکونی قرار داشته باشد و مساحت آن دو تا چهار برابر مساحت پارک در مقیاس محله (۴ هکتار) باشد و دسترسی پیاده طبق مشخصات برای ساکنان از دورترین نقطه تا پارک از نیم ساعت تجاوز نکند.
۷. پارکهای شهری؛ در مقیاس منطقه
به پارکی گفته میشود که در مناطق مسکونی قرار داشته، مساحت آن حداقل دو برابر اندازة حداکثر در مقیاس ناحیه (۸ هکتار) در نظر گرفته شود. همچنین طبق استاندارد، مراجعه کننده میتواند از دورترین منطقه با وسیلة نقلیه در مدت زمانی از یک چهارم ساعت یا بیشتر، خود را به پارک یاد شده برساند.
تأسیسات لازم برای پارکها
پارکهای عمومی به طور طبیعی باید برای تمام طبقات مردمی که به آنجا رفت و آمد میکنند، تجهیز و آماده گردند. به عبارت دیگر، این پارکها برای گردش و محل استراحت عموم مردم احداث شده باشند. دست اندرکاران پارکهای عمومی باید سعی کنند که تمام وسایل سرگرمی و رفاهی (تقریباً برای همه گونه سلیقه، فکر و سنی) مهیا کرده باشند.
تأسیسات ضروری در پارکهای عمومی به شرح زیر است.
۱. تشکیلات اداری
در پارکهای عمومی باید برای مسائل اداری و رسیدگی به عملیات کارمندان، دفاتر و اتاقهایی تعبیه شود که این تشکیلات بر حسب وسعت پارک متغیر هستند.
یکی از ضروریات پارکها تخصیص اتاقکهای نگهبانی جلوی درهای ورودی و خروجی است که مجهز به کلیة وسایل ارتباطی و حفاظتی باشند.
همچنین در هر پارکی ایجاد بخش اورژانس و کمکهای اولیه لازم و ضروری است و بر حسب وسعت و کثرت بازدید کنندگان، تجهیزات این اماکن کم و بیش تغییر مییابد.
۲. تشکیلات ساختمانی
تشکیلات ساختمانی در پارکهای عمومی از قسمتهای مختلفی تشکیل شدهاند که عبارتند از:
الف) خیابانها
به طور کلی در پارکها خیابانهایی به اشکال و اندازههای مختلف و با وسایل ساختمانی متفاوت، بر حسب نوع طراحی و شرایط محیطی احداث میشود که شامل خیابانهای اصلی، فرعی و پیادهروها میباشد.
در پارکهای بزرگ خیابانهای اصلی را میتوان به صورت بلوار ایجاد نمود و پیادهروها را بر حسب وسعت به طور یک طرفه یا دو طرفه و به عرض ۳ تا ۶ متر احداث کرد.
در ضمن برای عابران پیاده خیابانهای مخصوصی احداث میگردد که طول و عرض آن بستگی به بزرگی و کوچکی پارک و نوع آن دارد. در مواردی که عرض خیابانها زیاد باشد، مناسب است در کنار آنها حاشیهای از گلکاری و چمنکاری به طور یک طرفه یا دو طرفه ایجاد شود. همچنین اگر پیادهروها دارای پله هستند، مسیرهایی ویژة معلولین در کنار آنها تعبیه شود تا افرادی که نمیتوانند از پلهها استفاده کنند، بتوانند به راحتی در این مسیرهای ویژه تردّد نمایند.
ب) درهای ورودی و خروجی
پارکها بر حسب وسعت و موقعیت محل میتوانند درهای ورودی و خروجی متعدد و به اندازه و شکلهای گوناگونی داشته باشند. برای جلب نظر عابرین مناسب است نزدیک درها فضایی را با طرحهای چشمگیری مانند آبنماهای مجلل، همراه با تزیینات گلکاری ایجاد شود.
ج) پارکینگ
به منظور رفاه بازدید کنندگانی که وسایط نقلیه دارند، فضایی را نزدیک ساختمانها یا قسمتهای معینی از پارک جهت پارک آنها در نظر میگیرند.
د) موزهها
از آنجایی که در پارکها وجود انواع سرگرمیها بر حسب سلیقههای مختلف لازم و ضروری است، لذا با توجه به وسعت پارک میتوان قسمتی را برای موزههای حیوانات، نباتات، مجسمهها و مانند اینها در نظر گرفت و احداث نمود.
هـ) گلخانهها و گرمخانهها
در پارکها برای حفظ نباتات زمستانی و پیشرس کردن یا ازدیاد گیاهان، در گوشههایی از پارک - که عبور و مرورم کمتر است - گلخانهها و گرمخانههایی با اصول فنی ساخته میشود.
و) آکواریوم
برخی پارکها به منظور ایجاد سرگرمی و جذب بیشتر علاقمندان به انواع جانوران آبزی، استخرهای بزرگی با اعماق مختلف برای انواع حیوانات دریایی مانند انواع ماهیها، دلفینها و... تعبیه میکنند. گاهی کنار این گونه استخرها، سالنهای سرپوشیده با محفظههایی به اندازههای خاصی ساخته و در آنها انواع ماهیهای زیبای مناطق دنیا را نگهدرای مینمایند.
در برخی از پارکها نیز بر حسب موقعیت منطقه، آکواریومهایی به صورت موزههای بزرگ و آموزشی از انواع جانوران دریایی برای علاقمندان و دانشجویان احداث میگردد.
۳. تشکیلات تزییناتی
به منظور ایجاد تنوع و شادابی در حیات پارک، لازم است از کلیة امکانات موجود در طبیعت الهام گرفته و طبیعتی زنده، زیبا، هماهنگ و پویا پدید آورد. از این رو، احداث موارد زیر توصیه میگردد.
الف) آبنماها
انواع آبنماها شامل: حوضچهها یا حوضهای کم عمق که غالباً دارای فوّارههای متعدد همراه با چراغهای رنگی است که معمولاً عمق آنها بین ۴۰ تا ۶۰ سانتیمتر بوده، با مصالح ساختمانی گوناگون و بر حسب شکل و فرم خاصی طراحی میشوند. در پارهای موارد از مجسمة حیوانات، پرندگان و انسان به عنوان سمبل یا رساندن منظوری در تزیین آبنماها استفاده میشود.
ب) برکه
احداث برکه در جذابیت پارک و زیبایی آن بسیار مؤثر است. بر که به شکلهای منظم یا غیر منظم، با اعماق مختلف، در نزدیکی منطقة جنگلی و کنار سطوح گلکاریهای وسیع ساخته میشود. گیاهانی که در داخل یا نزدیک برکه کاشته میشوند بایستی کاملاً با خطوط و گلهای تزییناتی منطقه هماهنگی داشته باشند.
ج) دریاچههای مصنوعی
در پارکهای بزرگ و محلهایی که آب فراوانی در دسترس است، معمولاً دریاچههایی با شکلهای نامنظم که خطوط حاشیة آن به نظر طبیعی جلوه نماید، احداث میکنند و برای سهولت در امر تردد و امکان استفادة بیشتر از آنها، در اطرافشان خیابانهایی احداث میشود. در صورتی که دریاچه سطح وسیعی از پارک را اشغال کرده باشد، مناسب است که در وسط آن یک یا چند جزیره به شکل نامنظم و حالتی طبیعی احداث شود و با گیاهان مختلف تزیین گردد.
برای حفظ حجم آب و محیط زیست موجودات و گیاهان موجود در دریاچه، لازم است از چند نقطه توسط مجرایی آب وارد دریاچه شده و از یک یا چند مجرا آب خارج گردد، به نحوی که آب دایم در آن جریان داشته باشد تا نگندد.
در پارکهایی که دریاچههای بزرگی دارند، به منظور امکان تفریح و استفادة بیشتر، از انواع قایقهای موتوری و پایی استفاده میکنند.
د) جنگلکاری
در پارکها ایجاد محوطهای به نام جنگل یا بیشهزار برای گردش در فصول مختلف سال ضروری است. ایجاد جنگل نه فقط از نظر زیبایی؛ بلکه به نحوی در آب و هوای شهر نیز مؤثر است. در قسمتهایی از جنگل فضاهایی را باز میگذارند تا بتوان از نیمکتهای چوبی یا سنگی برای استراحت یا نشستن استفاده کرد. معمولاً در کنار این جنگلها مکانهایی جهت ایجاد آلاچیق، به منظور استفاده در نظر میگیرند. آلاچیقها یا سرپناهها بیشتر در مواقع بارانی یا آفتابی شدید مورد استفاده واقع میشوند.
هـ) گلکاری و چمنکاری
در پارکها سطوحی که برای گلکاری در نظر گرفته میشود، از نظر فرم و مشخصات نسبت به نوع پارک متغیر و متنوعاند. معمولاً در اطراف خیابانهای وسیع یا خیابانهایی که به عبور عابر پیاده اختصاص دارند، گلکاری به صورت لکهای و چمنکاری محدود انجام میگیرد.
۴. تشکیلات رفاهی و تفریحی
در پارکها مسائل رفاهی و تفریحی از اهمیت خاصی برخوردارند، از جمله:
الف) رستورانها
برای رفاه بیشتر بازدید کنندگان، در پارکها رستورانها و کافههایی که بتوانند نیازهای عمومی را تأمین کنند، احداث میشود. رستورانها به صورت سالنهای سرپوشیده یا محوطههایی سر باز، همراه با گلکاری و چمن ایجاد میگردد.
ب) سرویس بهداشتی
برای رفاه بیشتر و تأمین بهداشت و نظافت در پارکها، مناسب است در نقاط مختلف محوطههایی برای نظافت و شستشو تعبیه شود. این اماکن در محلهایی نزدیک جنگل، خیابانهای فرعی، باغ کودکان، باغ وحش و... احداث میشوند.
ج) سالنهای سینما و تئاتر
معمولاً در پارکهای بزرگ، سالنهای سرپوشیده یا روباز به منظور نمایش فیلم یا تئاتر در فصول مختلف سال بنا میکنند. در پارکهای کوچک نیز محوطههایی را در هوای آزاد برای نمایش فیلم و مانند آن در نظر میگیرند.
د) باغ وحش
در پارکهای بزرگ برای سرگرمی بیشتر بازدید کنندگان دور از محل تجمع و استراحت، باغ وحش کوچکی با حیوانات مورد علاقة خردسالان ایجاد میکنند.
هـ) نیمکت
یکی از وسایل ضروری و مورد نیاز پارکها، نیمکت یا جایگاههایی برای استراحت بازدید کنندگان است که توصیه میشود آنها را در خیابانهای اصلی و فرعی با حاشیههای چمنکاری و گلکاری، با رعایت فاصله کنار استخرها، برکهها، آبنماها و... قرار دهند.
و) زمینهای ورزشی
در پارکهای عمومی ایجاد زمینهای ورزشی ضروری است. انواع و تعداد زمینهای ورزشی در پارکها به بزرگی و کوچکی پارک بستگی دارد. معمولاً در پارکهای کوچک قطعاتی را نزدیک به جنگل یا بیشه به زمینهای ورزشی مانند: تنیس، بسکتبال، والیبال و... اختصاص میدهند.
ز) زمین بازی کودکان
در پارکهای عمومی، به منظور سرگرمی و بازی کودکان قسمتی که بزرگسالان بتوانند از دور کودکان را زیر نظر داشته باشند، احداث میکنند. این گونه زمینها بایستی از محل تردد وسایل نقلیة داخل پارک کاملاً دور باشند و زمینهایی که در تابستان مورد استفاده قرار میگیرند، باید توسط درختان جنگلی یا دیوارهای سبز و بلند محصور و احاطه شوند و در کنار آنها بوفه و سرویس بهداشتی وجود داشته باشد.
در بعضی از کتابها که اکنون مورد توجه دست اندرکاران است و به عنوان مجموعه کتابهای سبز راهنمای شهرداران در موضوعات شهری، از جمله فضای سبز و احداث پارک میباشد، چنین آمده است:
موارد استفاده از زمین در طرح جامع تهران به شرح زیر ارائه شده است:
در محلهایی که به صورت کاربری، فضای سبز در نقشة کاربری اراضی مشخص شده، استفاده از اراضی به عنوان پارک، فضای سبز عمومی، به همراه خدمات وابستة مربوط، کاربری ورزشی و استقرار کارکردهای خدماتی نظیر فرهنگی، مذهبی، تأسیسات و تجهیزات شهری، پذیرایی و تفریحی، مشروط به رعایت موارد زیر مجاز میباشد:
بند ۱: رعایت حداکثر ۱۰ درصد سطح، به عنوان سطح مجاز احداث؛
بند ۲: رعایت حداکثر ۲۰ درصد سطح، جهت کاربری ورزشی در فضای باز.
ضوابط احداث ساختمان در کاربری فضای سبز نیز در طرح جامع تهران به صورت زیر پیشبینی شده است:
ماده ۱۴: فقط احداث کارکردهای فهرست زیر در کاربری پارکها و فضای سبز مجاز میباشد:
بند ۱: مکانهای فرهنگی و اجتماعی، مسجد، کتابخانه و کتابفروشی، موزه، نمایشگاه، رستوران و چایخانه و مشابه اینها، گلخانه، ساختمان اداری و نگهبانی پارک، سرویسهای بهداشتی، ساختمان تأسیسات و تجهیزات فنی، فضاهای تفریحی کودکان، فضاهای ورزشی و تئاتر و سینمای کودکان و آتلیههای هنری.
در رابطه با نیازهای یک پارک در تهران چنین آمده است:
۱. مبلمان پارک
نیمکت، زبالهدان، تابلوهای راهنمایی، تابلوهای اعلانات، پایههای مخصوص روشنایی، دروازههای ورودی- خروجی، حصار، مکان پیک نیک، فضاهای خصوصی و خلوت، سایبان و....
۲. ابنیة پارک
مسجد، کتابخانه، نمایشگاه، گالری و سالن آمفی تئاتر، آبنما، کیوسکهای فروش مجلات و....
۳. تأسیسات رفاهی
توالت، دستشویی، کافه تریا، رستوران، خدمات درمانی و کمکهای اولیه، آبخوری و....
۴. تجهیزات
موتورخانه (آب و برق)، انبار نگهداری وسایل، گلخانه، نهالستان، محل تهیة کود و کمپوست؟؟؟، استراحتگاه مستخدمان پارک.
۵. وسایل بازی
این نوع وسایل تنوع زیادی داشته و متناسب با طبقات سنی کودکان و نوجوانان تغییر میکنند و با توجه به فرهنگ و سنن هر جامعهای، نوع آنها متفاوت است.
۶. زمین بازی
زمین بازی مانند: والیبال، بسکتبال، تنیس، بدمینتون، تنیس روی میز و ....
۷. نشانههای تجسمی
مجسمهها و تندیس اساطیر، مشاهیر، بزرگان و شخصیتهای مورد علاقة جوامع، کتیبه، نقشهای برجسته، یادبود احداث پارک، سردرهای ویژه و...
فصل دوم: مناسبات اسلامی و پارکها
توجه به طبیعت و نعمات الهی
در قرآن کریم آیاتی پیرامون نشانههای خداشناسی و توجه به آفریدگار جهان آمده و این موضوع را در زمینههای گوناگون یادآوری نموده است. در پارک (بوستان)، فضای سبز و برخی از مراکز تفریحی امکاناتی فراهم آمده که جلوههایی از طبیعت و آفریدههای الهی را در معرض دید ناظران قرار میدهد که عبرتآموز و هدایتبخش است و با آیات قرآن هماهنگی دارد.
از باب نمونه در سوره روم میخوانیم: «خداوند همان کسی است که بادها را میفرستد تا ابرهایی را به حرکت درآورند، سپس آنها را در پهنة آسمان آن گونه که بخواهد میگستراند و متراکم میسازد. در این هنگام دانههای باران را میبینی که از میان آن خارج میشود. هنگامی که این (باران حیاتبخش) را به هر کس از بندگانش که بخواهد، میرساند، ناگهان خوشحال میشوند و قطعاً پیش از آنکه بر آنان نازل شود، مأیوس بودند.»
«به آثار رحمت الهی بنگر که چگونه زمین را بعد از مردنش زنده میکند. چنین کسی (که زمین مرده را زنده کرد) زنده کنندة مردگان (در قیامت) است و او بر همه چیز تواناست!»
حضور در اماکن عمومی مانند پارکها آدمی را با درختان سرسبز و گیاهان با طراوت آشنا میکند، که این خود هم درس خداشناسی است و هم درس معادشناسی. به قول سعدی:
برگ درختان سبز در نظر هوشیار هر ورقش دفتری است معرفت کردگار
منظرهها و جلوههای طبیعت انسان را به تفاوت فصول سال آگاه میسازد که چگونه زمین خشک و بیآب و علف و درختان بیبرگ و بار با آمدن باران رحمت الهی به زمینی زنده و سبز تبدیل گشته و از این همه طراوات و شادابی برخوردار شده است و هوای مطبوع و لطیف چگونه زندگی نشاطبخشی را برای انسان و دیگر موجودات به ارمغان آورده است!
این تغییر و تحول در طبیعت نشانگر قدرت و توانایی خدای بزرگ بر همه چیز و و زنده کردن مردگان در رستاخیز است.
افزون بر این، حضور در پارکها و بوستانهایی که باغ وحش دارند و نگریستن به حیوانات مختلف و تنوع آنها، انسان را به حکمت و قدرت الهی رهنمون میسازد تا در برابر پروردگار سر تسلیم فرود آورده، لذت و تفریح را با عبرت همراه سازد.
لذت حلال و نیکو
امام علی(علیه السلام) فرمود: دلها همانند بدنها خسته و افسرده میگردند، پس (برای طراوت و سرزندگی آنها) نکتههای زیبا و دانش تازه فراهم آورید!
گویا حضرت به این نکته اشاره نموده است که چون جسم از خوردن غذای یکنواخت و یکرنگ در مدت طولانی خسته و ملول میشود، دل و روح انسان نیز از فکر و اندیشة یکنواخت به صورت طولانی، خسته گشته و نیاز به تنوع دارد و باید زمینة شادی و نشاط لازم را فراهم آورد.
امام علی(علیه السلام) میفرماید: بر مؤمنین لازم است که شبانهروز خود را به سه بخش تنظیم کنند: بخشی برای راز و نیاز با خدا، قسمتی برای تأمین هزینة زندگی و کسب حلال و بخشی نیز برای بهرهگیری از لذتهای حلال.
امام صادق(علیه السلام) نیز میفرماید: در حکمت آل داود(علیه السلام) آمده است: برای مسلمان عاقل سزاوار است که جز به سه کار مشغول نگردد: ترمیم و رسیدگی به زندگی، تهیة توشه برای آخرت و کسب لذت در چیزی که حرام نیست.
امام کاظم(علیه السلام) میفرماید: بکوشید شبانهروز خود را به چهار بخش تقسیم کنید: بخشی برای راز و نیاز با خدا، قسمتی برای تأمین هزینة زندگی، بخشی برای همنشینی با برادران و افراد مورد اعتمادی که با صفای باطن عیوب شما را بازگو مینمایند و قسمتی نیز برای لذتجویی حلال که با آن توان شما برای سه بخش دیگر افزایش یابد.
لزوم اهتمام به تفریحات سالم و ورزش
تفریحات سالم و ورزش از عوامل تأمین کنندة سلامتی روح و جسم انسان است. در رهنمودهای اهلبیت(علیهم السلام) نیز به آن اهمیت ویژهای داده شده است و برای آن موارد و نمونههایی آوردهاند. از جمله آثار بهرهمندی از تفریحات سالم و حلال، تقویت و یاری انسان در انجام دیگر امور دینی و زندگی است.
رسول خدا(صلی الله علیه و آله) میفرماید: به سرگرمی و بازی(های مفید) بپردازید؛ زیرا دوست ندارم در دینتان سختگیری و خشونت دیده شود.
امیر مؤمنان(علیه السلام) دربارة آیة «وَ لا تَنس نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنیا» میفرمایند: سلامتی، توانایی، فراغت، جوانی، نشاط و بینیازی [ثروت] خود را فراموش نکن و با بهرهگیری [سالم] از آنها آخرت را طلب نما!
در مواردی از تفریحات سالم یا ورزشهای دفاعی در کلام نورانی اهلبیت(علیهم السلام) سخن به میان آمده است. از جمله رسول خدا(صلی الله علیه و آله) میفرماید: محبوبترین سرگرمی نزد خداوند متعال، اسب دوانی [سوار کاری] و تیراندازی است.
خاطرهای از امام خمینی(رحمت الله علیه)
یکی از فرزندان امام(رحمت الله علیه) میگوید: روزمرّگی و عدم شادی، همچنین افراط و تفریط در درس خواندن و... باعث رکود در روحیه و زندگی و در نتیجه عدم پیشرفت و عدم سیر و گردش صحیح در نظم و انضباط شخصی و اجتماعی میشود، لذا تفریح باید در زندگی به شکل متعادلی وجود داشته باشد تا روحیة لازم برای کسب مهارتهای زندگی و نیز تلطیف خُلق و خوی اجتماعی فراهم آید.
امام(رحمت الله علیه) برای درس خواندن اهمیت زیادی قائل میشدند؛ اما به همان میزان به تفریح و نشاط نیز اهمیت میدادند. به یاد دارم که همیشه میفرمودند: در ساعت تفریح درس نخوانید و در ساعت درس خواندن تفریح نکنید! هر کدام در جای خود. ایشان میگفتند: از زمان کودکی به یاد دارم که هیچ وقت این دو ساعت (تفریح و درس) را با هم عوض نکردهام.
در حدیثی آمده است: امام صادق(علیه السلام) در میدانهای مسابقة تیراندازی و اسبدوانی حاضر میشدند. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) میفرمود: بهترین سرگرمی شخص با ایمان، شناست و بهترین سرگرمی زن، ریسندگی.
و در جای دیگر فرمود: تیراندازی و شنا را به پسرانتان بیاموزید!
عوامل شادابی و شکوفایی
امیرمؤمنان(علیه السلام) میفرماید: استفاده از بوی خوش، شستشو و استحمام، نگاه به سبزه و سوارکاری مایة شادابی و شکوفایی است.
امام صادق(علیه السلام) نیز میفرماید: شادابی و شکوفایی (جسم و روح) در ده چیز است: پیادهروی، سوارکاری، فرو رفتن در آب (شنا)، نگاه به سبزه، خوردن، آشامیدن، نگاه به زن [همسر] زیبا، آمیزش، مسواک، شستن سر با گل ختمی و گفتگو با مردان [دوستان].
اهمیت و آثار درختکاری
در آیین اسلام به درختکاری و افشاندن بذر و تلاشهای زراعی اهمیت ویژهای داده شده است، به گونهای که گاهی کاشتن درخت و نهال، در ردیف بهترین و مقدسترین کارهای خیر قرار میگیرد. از این رو، شایسته است مسلمانان نسبت به کاشت و داشت درخت کوتاهی نکرده و در راه گسترش فرهنگ آن کوشش نمایند؛ زیرا درختان در سالمسازی و پاکیزگی هوا نقش ویژهای دارند.
اهمیت درختکاری چنان است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دربارة آن فرمود: اگر در آستانة بر پایی قیامت بودید و نهالی در دست یکی از شما بود، چنانچه فرصت کاشتن آن را داشت، باید آن را بکارد.
در حدیثی دیگر نیز چنین آمده است: شخصی به امام صادق(علیه السلام) عرض کرد: فدایت شوم! شنیدهام که گروهی میگویند: کشاورزی و زراعت کراهت دارد. آن حضرت فرمود: کشاورزی و درختکاری کنید، به خدا سوگند! مردم کاری حلالتر و پاکیزهتر از آن انجام ندادهاند.
رسول خدا(صلی الله علیه و آله) میفرماید: اگر مسلمانی درختی بکارد و انسان، حیوان یا پرندهای از میوة آن بخورد، تا روز قیامت برایش صدقه نوشته میشود.
امام صادق(علیه السلام) نیز میفرماید: شش چیز است که مؤمن پس از مرگش از آن بهرهمند میشود... یکی از آنها نهالی است که آن را کاشته است.
ایجاد فضای سبز
تأثیر فضای سبز و مراتع در بهداشت روان انسان و سلامت محیط زیست، مورد تأکید روایات است. پیش از نقل روایات، لازم است به این نکته عنایت شود که ارزش فضای سبز و ایجاد آن به بهرهبرداری شخصی اختصاص ندارد؛ بلکه کاشتن برای بهرهبرداری حیوانات و پرندگان نیز ارزش دارد و حتی آنجا که کشاورز یا باغدار امیدی به حیات و بقای خود ندارد و از بهرهمندی شخصی ناامید است، به ایجاد فضای سبز ترغیب شده است.
ایجاد و حفظ پارک، بوستان، گلستان و فضای سبز و روان ساختن جوی آب صاف و زلال، مطلوب اسلام است، پس نه در ایجاد آن کوتاهی رواست و نه در حفاظت از آن قصور سزاوار است و نه در نگهداری منابع زیست - محیطی و مراتع و مزارع گل و گیاه، سستی به جا و بخشودنی. اگر فضای سبز با زراعت یا افشاندن دانه یا کاشتن شاخة ثمربخش همراه باشد، خیر مضاعف محسوب میشود.
در ایجاد فضای سبز، گل و گیاه نمود ویژهای دارند. امیر مؤمنان(علیه السلام) دربارة اهتمام پیامبر(صلی الله علیه و آله) به گل و گیاه فرمود: روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با دو دست مبارکشان به من گل محمدی هدیه کرد؛ چون آن را بوییدم، فرمود: این گل، پس از برگ و گل درخت مورد، بهترین گل بهشتی است.
چون بوی خوش محبوب خداست و حبیب خدا دوستدار آن میباشد، پیامبر(صلی الله علیه و آله) نسبت به بوی خوش گل اظهار علاقه میکرد و میفرمود: یکی از چیزهایی که از دنیای شما محبوب من است، بوی خوش میباشد. همچنین برای ترغیب به بوی خوش و تشویق به ایجاد فضای عطرآگین فرمود: اگر خدا به بهشتیان اذن تجارت میداد، به تجارت پارچه و عطر میپرداختند . کنایه از اهمیت محیط سالم و هوای پاک و معطر که در سایة رعایت اصول زیست - محیطی فراهم میشود.
آثار نگاه به سبزه
امام صادق(علیه السلام) میفرماید: نگاه کردن به [درخت، جنگل و] سبزه، چهره را نورانی و درخشان میکند.
رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در ضمن سخنی میفرماید: نگاه کردن به سبزه، دیده را روشنی میبخشد. و در سخن دیگر میفرماید: نگاه کردن به سبزه، نشاطآور است.
امیرمؤمنان(علیه السلام) نیز میفرماید: نگاه کردن به سبزه مایة شادابی، نشاط و حیات است.
فصل سوم: وظایف مدیران پارکها و فضای سبز
شهرداریها و متصدیان اصلی پارکها
جایگاه قانونی شهرداریها
بر اساس اصل ۵۰ قانون اساسی، حفاظت محیط زیست که نسل امروز و نسلهای بعدی باید در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشند، وظیفة عمومی تلقی میگردد. این در حالی است که شهرنشینی، طی دهههای اخیر دارای پویشی فراگیر بوده و چون شهرها به کانون مجتمعهای زیستی استقرار جمعیت تعبیر شدهاند، اهمیت موضوع آشکار میگردد.
اگرچه شهرنشینی باعث رفاه و راحتی انسانها شده است؛ ولی گرفتاریهایی را نیز به دنبال داشته که هرچه جمعیت شهرها افزون میشود، به همان نسبت مشکلات شهری نیز بیشتر میگردد. مشکلاتی که در نهایت بهداشت و سلامت جان و روان مردم را به طور مستقیم در معرض خطر قرار میدهد؛ زیرا افزایش جمعیت از سویی موجب بروز مسائلی همچون افزایش ترافیک و کارگاههای کوچک و بزرگ و افزایش حجم زباله میشود و از سوی دیگر، انهدام جنگلها، درختان و فضای سبز را به منظور ایجاد واحدهای مسکونی به دنبال دارد.
مسائل دستة اول، باعث ایجاد انواع آلودگی هوا، آب و صدا میشود و مسائل دستة دوم، به تخریب محیط زیست میانجامد. به این سبب دست زدن به اقداماتی برای حل مسائل زیست - محیطی و تبدیل هرچه بهتر محیط شهری به محیطی قابل زیست برای ساکنان آن، از جمله وظایف مهم شهرداریهاست. البته شهرداریها در انجام این اقدامات به مجوز قانونی نیاز دارند.
قانون شهرداری (مصوب سال ۱۳۲۴ش) در این زمینه مجوز لازم را به شهرداریها میدهد؛ ولی این قانون تنها مجوز شهرداریها در این مورد نیست؛ بلکه قوانین و مقررات دیگری نیز هستند که مجموع آنها وظایف و صلاحیت شهرداریها را در برخورد با مسائل محیط زیست شهری تبیین میکند. این قوانین عبارتند از: قانون نوسازی و عمران شهری (مصوب سال ۱۳۴۷ش)، آیین نامة جلوگیری از آلودگی آب (مصوب سال ۱۳۶۳ش)، لایحة قانونی حفظ و گسترش فضای سبز در شهرها (مصوب سال ۱۳۵۹ش).
در برخی از بندهای مادة ۵۵ قانون شهرداریها - که به وظایف شهرداریها اختصاص دارد - ایجاد و نگهداری فضاهای سبز عمومی از جمله وظایف شهرداری دانسته شده است.
اکنون هر یک از شهرداریها به طور قانونی و عرفی، به عنوان سرپرست اصلی فضاهای سبز شهری شناخته میشوند و به فراخور آن، سازمان و تشکیلات متناسبی ایجاد کردهاند. برای نمونه، در شهرهای بزرگ کشور از جمله تهران، مشهد و اصفهان، برای این منظور شهرداریها به استناد مادة ۸۴ قانون شهرداریها، تشکیلاتی تحت عنوان «سازمان پارکها و فضای سبز» به وجود آوردهاند.
در واقع، نقش و جایگاه چنین سازمانهایی در شهرداریهای بزرگ، با استناد به مادة ۳ اساسنامة مصوب سازمان پارکها و فضای سبز شهر مشهد را میتوان به عنوان موضع و اهداف سازمان چنین خلاصه کرد:
ایجاد و نگهداری و ادارة کلیة امور پارکها، فضای سبز، میدانها و وسایل تفریحی و انجام هرگونه پژوهش علمی و کشاورزی دربارة مسائل فضای سبز و طرح و برنامهریزی در جهت گسترش این امر و ارائة خط مشیهای اساسی و بنیادی. افزون بر این، شهرداریها موظفاند به مصوبات شورای عالی شهرسازی و معماری در زمینههای ذیربط توجه کنند.
به طور کلی، طبق تبصرة ۴ لایحة قانونی حفظ و گسترش فضای سبز در شهرها (مصوب سال ۱۳۵۹ش) کاشت، حفظ و آبیاری درختان گذرگاهها، میدانها، بزرگراهها و پارکهای عمومی از اهمّ وظایف شهرداریها میباشد که این وظایف - طبق قانون - منحصر به داخل محدودههای قانونی مصوب شهرهاست و حفظ فضاهای سبز خارج از محدودههای مذکور، به عهدة سایر دستگاهها، به ویژه سازمان حفاظت محیط زیست است.
فراهم آوردن امکانات مربوط به پارکها
ساخت و ساز با حفظ ارزشهای دینی
شهرداری با نظارت صحیح بر شهرسازی، نقش مهمی در ایجاد چهرة اسلامی شهر دارد. بدین جهت، برخی از صاحبنظران گفتهاند: در زمینة شهرسازی اسلامی باید به دو نکتة سودمند توجه نمود:
۱. اهداف ساخت بناها: در جامعة اسلامی بناهای گوناگون با اهداف مختلفی ساخته میشوند؛ بناهای شخصی و اماکن عمومی که شامل مراکز فرهنگی، مذهبی، بهداشتی، خدماتی و دولتی مدیریتی است. فایدة بناهای عمومی و منافع عمومی مربوط به آنها، به این ترتیب است:
ترویج دانش و فرهنگ، حفظ و ترویج شعائر دینی، حفظ و گسترش بهداشت، ارائة خدمات به مردم، ادارة جامعه و حفظ اهداف نظام اسلامی که باید در چهرة عمومی بناها و اماکن شهر نمایان باشد و برای دستیابی به این اهداف، باید مبانی و قواعدی را در نظر گرفت. برای مثال، در تأسیس بناهای شخصی به بهانة تسلط هر کس بر اموال خود - که محور آزادیهای فردی در زندگی است - نمیتوان حقوق همسایگان و عابران را نادیده گرفت و به آنان ضرری وارد نمود؛ چون رعایت آن حقوق بر آزادیهای شخصی انسان مقدم است.
همچنین برای ساختن اماکن دینی باید «لزوم تعظیم شعائر دینی» و نیز قاعدة «حرمت توهین به دین» و زمان و مکان مربوط به دین توجه شود. و نیز برای بهرهگیری از اماکن عمومی، باید حریم هر یک از زن و مرد و نیز حقوق تمامی سنین رعایت شود. بنابراین، تأسیس بناها و تأمین امکانات بهداشتی و رفاهی آنان باید به گونهای باشد که حریم محرم و نامحرم حفظ شود و اصل عدم اختلاط زن و مرد مراعات گردد، حتی در تأسیس و نصب بالابرها در برجها و ساختمانهای بلند، به گونهای تدبیر شود که حکم اتاق در بسته و خلوت را برای زن و مرد نامحرم را پیدا نکند.
۲. شکل بناها: از دیدگاه اسلام شکل یکسان و خاصی برای ساخت و ساز در زمانها و مکانها معین نشده است؛ بلکه مناسب است بر اساس شرایط زمانی و مکانی و تأمین اهداف مورد نظر اسلام، بناها تأسیس شوند. از این رو، پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) فرموده است: شهرهایتان را به لحاظ مکان و نمای زیبا به گونهای بسازید که چشمنواز بوده و چشمانداز داشته باشد.
نظر به اینکه از یک سو باید نسبت به حفظ بیت المال حساسیت لازم وجود داشته باشد و از سوی دیگر مصرف آن در جای خود ضرورت دارد، در قوانین و آییننامههای مربوط به فضاهای سبز و پارکها نیز تذکرات لازم در نظر گرفته شده و مقرراتی را ابلاغ نمودهاند که برخی از آنها چنین است:
اصول مدیریت حفظ و بهسازی فضاهای سبز
امروزه ساز و کار مدیریت فضاهای سبز شهری، امری بسیار ظریف، مهم و حیاتی است. لازمة حفظ و توسعة مطلوب فضاهای سبز شهری، داشتن برنامهها و خط مشیهای صحیح است. فرایند حفظ و نگهداری درختان در شهر باید مستمر باشد که این کار مشارکت همة شهروندان را میطلبد، خصوصا این مهم در طول زمستان نیز نباید ترک شود؛ زیرا فصل زمستان برای چمنها، درختان و درختچهها مشکلات گوناگونی به وجود میآورد. اغلب مردم تصور میکنند که گیاهان در فصل زمستان به رسیدگی نیاز ندارند، در صورتی که پیشگیری و مبارزه با آسیبهای زمستانی کاری دقیق و بس دشوار است.
لزوم استمرار حفاظت محیط و پارکها و اهمیت آن سبب میگردد که تأکید شود، ایجاد فضای سبز در شهرها را نباید در چارچوب مسئولیتهای شهرداری و یا مدیریتهای شهری محدود کرد؛ بلکه مشارکت مردم و اقدامات انفرادی و جمعی آنها نیز ضروری و لازم است؛ آثاری که در نتیجة مشارکت مردم در زمینة ایجاد فضای سبز به وجود میآید، به مراتب میتواند گستردهتر از اقدامات رسمی و دولتی باشد. برخی از این اقدامات به شرح ذیل است:
۱. ارتقای نقش مردم
مردم هر شهر، کاربران فضاهای سبز عمومی آن شهر هستند. اساساً هدف از ایجاد فضاهای سبز عمومی، ارتقای شرایط سلامت جسمی و روحی مردم است. مدیران شهری باید به منظور حفظ دستاوردها از دو طریق نقش مردم را ارتقا دهند:
الف) ارائة آموزش غیر رسمی به کاربران فضای سبز بر حسب شرایط خاص هر یک از گروههای جنسی و سنی، در خصوص اهمیت فضای سبز و توقّعات مسئولین از مردم؛
ب) تقویت احساس مسئولیت در مردم، با مشارکت دادن گروههای مختلف در حفظ و نگهداری فضای سبز، نظیر: بازنشستگان، زنان خانهدار، دانشآموزان و....
۲. ارتقای بهرهوری اکولوژیکی فضای سبز شهری
مدیران و دست اندرکاران فضای سبز شهری باید به گونهای برنامهریزی کنند که با حداقل استفاده از نیروی انسانی و هزینه (داده)، حداکثر استفاده را در ایجاد بازدهی اکولوژیکی (ستاده) به وجود آورند. برای این منظور، برخی از این اقدامات پیشنهاد میشود:
الف) مدیران و دست اندرکاران شهری به اتخاذ تدابیری به منظور حفظ و توسعة فضاهای سبز خصوصی و نیمه خصوصی اقدام کنند و از تخریب آنها با جدیت جلوگیری نموده، مردم و نهادهای اداری شهر را در حفظ و نگهداری فضاهای سبز خصوصیشان راهنمایی و یاری نمایند؛ چراکه این دسته از فضاهای سبز هزینههای عمومی را دارد، و در عین حال توزیع آن در سطح شهر - معمولاً - یکنواخت و بازدهی اکولوژیکی آن مطلوب است.
ب) مدیران و سیاستگذاران فضای سبز شهری باید از کاربرد بیرویة گونههای گیاهی کم بازده، به ویژه گلهای فصلی و چمن خودداری کنند؛ چراکه درختان با طول عمر نسبتاً پایدار با بازدهی اکولوژیکی بالاتر، هزینة نگهداری کمتری بر جامعه تحمیل میکنند.
گفتنی است که عمر یک درخت به نوع آن بستگی دارد، پس آشنایی با نوع و چگونگی رشد طولی و عرضی درختان، انتخاب نوع مناسب درخت را سبب میشود. در واقع، با تبدیل «سطوح سبز» به «فضای سبز» از طریق کاربرد بیشتر درختان میتوان به ارتقای بهرهوری اکولوژیکی دست یافت.
افزون بر اینها، توجه به چند موضوع دیگر در افزایش ارتقای بهرهوری اکولوژیکی فضاهای سبز حایز اهمیت است:
۱. انتخاب گونههای مناسب و سازگار با شرایط اقلیمی و جغرافیایی؛
۲. انبوهسازی درختان و حتی المقدور پرهیز از تک درخت سازی محوطهها؛ چراکه مهمترین بخش پارکها و محیطهای سبز، بخش درختان آن میباشد و بیشترین اثر بخشی پارکها در آب و هوای شهر، مربوط به درختان است. هر قدر وسعت درختزار (فضای سبز) بیشتر شود و وسعت چمنزار (سطح سبز) کاهش یابد، اثرات مفید اکولوژیکی پارکها افزایش مییابد؛
۳. اختصاص مساحت کافی برای هر یک از پروژههای توسعة فضای سبز؛ چراکه اثر درختان در کاهش آلودگی هوا فقط زمانی مؤثر است که از وسعت کافی برخوردار باشند. برای اینکه کارخانجات آثار ناگواری در منطقه نگذارند، باید به وسیلة فضای سبز محصور شوند. برآوردها نشان میدهد که هر عرض ۵۰۰ متر فضای سبز قادر است ۷۰ درصد از گاز SO2 و... را کاهش دهد.
در واقع پارکهای وسیع، در آب و هوا و سایر شرایط ویژة شهرها، از پارکهای کوچک با وسعت کمتر ثمر بخشی بیشتری دارند. حداقل وسعتی را که یک پارک میتواند اثرات ملموس خود را در آب و هوای یک منطقه بگذارد یک الی یک و دو دهم هکتار میباشد.
صاحب نظران معتقدند که فضاهای سبز کوچکی که در محلههای پر تراکم و خالی از مناطق سبز واقع شده باشند، فضاهای آلوده محسوب میشوند. این فضاها نه تنها در بهبود وضعیت هوای آنجا بدون تأثیرند؛ بلکه با مکیدن غبار، از محیط اطراف خود آلودهتر میشوند. در واقع، این فضاها در مقابل جریان نزولی به صورت قیفی درمیآیند، پس اگر جای این فضاهای سبز کوچک را چمن و درختچههای کوچک بگیرند، با جذب تودههای هوای مجاور وضع وخیمتر خواهد شد.
معیارهای مدیریت پارکها
۱. ایمنی
نکات ایمنی تجهیزات و خدمات عرضه شده در پارکها باید به طور کامل رعایت شود. تأسیسات برق و امکان اتصال برق با تیر چراغهای روشنایی در اثر آبیاری، ورود غیر مجاز موتور سواران، امکان خطرات احتمالی وسایل تفریحی همچون انواع چرخ و فلکهای برقی، تابها و سرسرههای کودکان، وجود اختلاف سطحهای خطرناک در مسیرهای پیادة پارک، کیفیت بهداشتی مواد غذایی بوفههای پارک و... همواره باید از سوی مدیران فضاهای سبز عمومی با دقت و وسواس بسیار مورد نظارت و کنترل قرار گیرد.
۲. امنیت
با اتخاذ تدابیر مختلف طراحی یا مدیریتی، باید از ایجاد فضاهای غیر قابل دفاع در پارکها جلوگیری کرد.
سیستم روشنایی در شب و اتخاذ سیستمهای نظارتی و انتظامی، به امنیت محیط پارکها کمک خواهد کرد. مکانیابی صحیح فضای سبز عمومی از چهار سو، به گونهای برای رهگذران امکان چشمانداز به پارک را فراهم مینماید.
۳. تجهیزات
در پارکها لازم است تأسیسات و تجهیزات ضروری از جمله: آبخوری، دستشویی و... با کیفیت مناسب و رعایت اصول بهداشتی و امنیتی ایجاد و در اختیار کاربران فضای سبز قرار گیرد.
۴. تسهیلات
عرضة خدمات متنوع اجتماعی و فرهنگی از قبیل: وسایل ورزشی، کتابخوانی، نمایش و فیلم، آموزشهای هنری و... در جذب مردم و ارتقای بهرهوری اجتماعی فضاهای سبز عمومی، نقش ارزندهای دارد.
۵. دسترسی راحت
توزیع مکانی فضای سبز باید به گونهای باشد که دستیابی به آن آسان باشد. برخی زمان دسترسی را ۱۰ دقیقه (معادل ۴۰۰ تا ۵۰۰ متر از نواحی مسکونی) میدانند، البته این را نمیتوان به عنوان یک استاندارد پذیرفت.
۶. سازگاری و هماهنگی
کانونهای تفریحی باید متناسب با محیط و هماهنگ با محله، ناحیه و منطقهای که در آن مستقر میشوند، طراحی شوند. به طور کلی، برنامهریزی خدمات تفریحی باید بر اساس نیازها، علایق، امکانات و نظام ارزشها و گرایشهای مشترک مردم صورت گیرد.
تلاش برای خدمت بهتر و بیشتر
در آیین اسلام نسبت به انجام کارهای نیک و پسندیده و خدمت به مردم در زمینة امور مختلف زندگی توصیههای فراوانی شده است.
صدقه و خدمت رسانی در اسلام صدقه، تنها انفاق مالی و کمک مادی را شامل نمیشود؛ بلکه موارد زیادی را در بر میگیرد که به چند نمونه اشاره میکنیم:
پیامبر(صلی الله علیه و آله) پیرامون آموزش و نشر علم فرمود: مردم چیزی همانند دانشی که میگسترند، صدقه نمیدهند.
و در حدیث دیگری فرمود: مدارا کردن با مردم، صدقه است.
و فرمود: هر کار خوبی صدقه است و آنچه آدمی با آن آبروی خود را نگه میدارد، برای او صدقه نوشته میشود.
و در سخن دیگری فرمود: بهترین نوع صدقه آبرسانی است و بهترین چیزی که میتوان صدقه داد، آب است.
با استفاده از این حدیث بعضی از صاحبنظران گفتهاند: آبیاری مزارع و سیراب کردن گیاهان، حیوانات و انسان، از برجستهترین مصادیق صدقه است و نیز مطلق آب دادن (برای نوشیدن، پرورش گیاه، شستشو و یا بنّایی و مانند آن، همگی) به عنوان «صدقة الماء» و «سقی الماء» از بهترین مصادیق صدقه شمرده شده است.
کارکردهای صدقه و پاداش آن در جلوههای گوناگونش قابل توجه است و در روایات موارد زیادی یادآوری و مطرح شده که در اینجا به یک روایت پیرامون پاداش آبرسانی اشاره میکنیم:
امام صادق(علیه السلام) میفرماید: مؤمن از چند چیز پس از مرگش بهره میبرد: فرزند نیکوکاری که برایش آمرزش طلبد، قرآنی که بر جای گذارد (چاپ و منتشر کند) و مورد استفاده قرار گیرد، چاه آبی حفر کند، نهالی بکارد، آبی جاری سازد (که مردم از آن بهره ببرند)، و روش نیکویی پایهگذاری کند که پس از او از آن پیروی کنند.
از این رو بر همگان، به ویژه متولیان و متصدیان امور مربوط به فضاهای سبز، پارکها و مراکز تفریحی شایسته است که با دلگرمی به مردم خدمت نموده و با آمادگی روحی و امید به پاداش الهی، در خدمت به مردم سعی و تلاش فراوان نمایند و کسی را در این مقوله استثنا نسازند.
لزوم توجه بیشتر به مراکز فرهنگی و عبادی
در اسلام به موضوع تأسیس مکانهای فرهنگی و عبادی عنایت خاصی شده است. در سورة قلم و نخستین آیاتی که بر پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) فرود آمده، پیرامون دانش و ابزار آن سخن رفته است، همان چیزی که زیر بنای تمدن و فرهنگ اسلامی است.
در جریان هجرت نیز، نخستین گامی که پیامبر(صلی الله علیه و آله) برداشت، در دهکدة قبا مسجدی تأسیس کرد و پس از ورود به مدینه نیز در نخستین گام، آمادهسازی مسجدالنّبیّ به عنوان پایگاه عبادت و نیایش با خدا و نیز مرکز رسیدگی به امور مردم را در رأس کار خود قرار داد.
از این رو، در آیات و روایات مسلمانان را به ایجاد پایگاههای فرهنگی و ساختن مراکز عبادی و تعمیر آن، تشویق و ترغیب نموده و آداب بهرهگیری از مسجد و برکات و آثار سازندة دنیوی و اخروی آن را یادآوری کردهاند.
رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در حدیثی به حضور در مسجد سفارش نموده و میفرماید: شیطان گرگ انسان است و همانند گرگ، گوسفندِ جدا و دور شده از گله را میبرد. بنابراین، از پراکندگی و تفرقه بپرهیزید و بر شما باد به پیوستن به جماعت مسلمانان و تودة مردم و حضور در مسجد!
آن حضرت در حدیث دیگری تأسیس مسجد را از موارد روشن باقیات صالحات دانسته و فرموده است: هفت چیز است که پس از مرگ ثوابش برای بنده نوشته میشود: درختی که بکارد، چاهی که حفر کند، نهری که جاری سازد، مسجدی که بنا نماید، قرآنی که بنویسد، دانشی که منتشر کند و فرزند صالحی که برایش آمرزش طلبد.
اما پیرامون رعایت بهداشت و حریم مسجد روایات گوناگونی داریم که به چند مورد اشاره میکنیم:
امام صادق(علیه السلام) فرمود: کسی که اخلاط سر و سینة خود را در مسجد نیندازد، بر دردی نگذرد، مگر آنکه خدا آن درد را از او بر میدارد.
پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: کسی که مسجدی را جارو کند و بروبد، خدا در برابر این کار، پاداش آزاد کردن بندهای را برایش مینویسد و کسی که خاشاکی اندک - به اندازهای که چشم را آزار دهد - از مسجد بیرون برد، خدای بزرگ برایش رحمت دنیا و آخرت را مینویسد.
آنچه گفته شد، ملت و دستاندرکاران دولتی را فرا میخواند که با نظارت ویژه و مناسبتری از آنچه در پارکها و فضاهای سبز میگذرد، نسبت به بهداشت و نظافت و پرهیز از آلودگی آن اقدام کنند و با نظافت بهتر، نمازخانهها را با جاذبة بیشتری در اختیار استفاده کنندگان قرار دهند.
حفظ بهداشت محیط زیست پارکها
بهداشت محیط زندگی، نه تنها بر سلامت جسم و جان آدمی تأثیر میگذارد؛ بلکه در افزایش رزق و روزی انسان نیز اثربخش است. امام مجتبی(علیه السلام) میفرماید: پرهیز از کار زشت زنا و نتیجة نظافت و جارو کردن محیط زندگی و شستشوی ظرفها، زمینهای برای بینیازی است.
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) فرمود: «خدا پاک و پاکیزه است و پاکی و پاکیزگی را دوست دارد...، پس آستان زندگی خود را پاکیزه کنید.» از این حدیث شریف نکاتی استنباط میشود، از جمله:
۱. از منظر رسول گرامی(صلی الله علیه و آله) اصول محیط زیست صبغة ملکوتی دارد و رعایت طهارت و پاکیزگی در بدن، منزل، محل کار، محیطهای علمی و مراکز فرهنگی و عبادی و... برای آن است که انسان خلیفة خداست و باید سنت و سیرت او را سرلوحة خود قرار دهد و به پاکی و پاکیزگی (از آن رو که محبوب خداست)، علاقمند باشد.
۲. بوی خوش و پاکیزگی، روح را لطیف میکند؛ زیرا جان آدمی بر بدن او حاکم است و تأثیر و تأثر متقابل آن دو بر کسی پوشیده نیست و در پرتو خوشبویی و طهارت و پاکیزگی تن، روح ملکوتی تقویت شده، توان پرواز بهتری مییابد.
۳. فرمان مزبور از منظر حدیث شناسی، همگانی، همیشگی، همه جانبه و فراگیر است، به گونهای که تمام انسانها، اعم از زن و مرد، ناتوان و توانا، پیر و جوان، در تمام دوران زندگی و از هر جهت، باید بدن، منزل و محل کار خود را نظیف و پاکیزه و از آلودگی حفظ کنند و چنانچه آلوده شود، به نظافت آن مبادرت نمایند.
این اصول، حقوق و وظایف متقابل تمام شهروندان نسبت به یکدیگر و نیز دولت و ملت در برابر همدیگر است.
۴. نسیمی که از کوی و برزن پاک و معطر میگذرد، نه تنها شامّة شهروندان را به بوی خوش آشنا میکند؛ بلکه پیک دوستی و صفا و وفا خواهد بود؛ زیرا چنین فضای پاک و خوشبویی، محبوب خدایی است که زیبایی و خوشبویی را دوست دارد.
اینکه وجود مبارک رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دربارة کوه اُحد فرمود: اُحد کوهی است که ما را دوست دارد و ما نیز او را دوست میداریم، این سخن به کوه احد اختصاص ندارد و بدین معناست که تمام کوهها و طبیعت دوست ما هستند و ما نیز دوست آنهاییم و تنها از کوه احد برای مثال یاد شده است. در پرتو چنین معرفتی، حفظ محیط زیست معنا مییابد و چنین انسانی، نه دریا را آلوده میکند و نه صحرا و کوه را از بین میبرد.
لزوم توجه به انتقادات و پیشنهادات سازنده
توسعه و ارتقای فرهنگ سلامتی و تندرستی و توجه روز افزون جامعه به تلاش جسمانی موجب شده تا توجه دستگاههای اجرایی متولی خدمات عمومی، به ویژه شهرداریها به تجهیز اماکن عمومیِ مورد استفادة آحاد مردم، نظیر پارکها و فضاهای سبز شهری، به وسایل و امکانات ورزشی جلب گردد.
این رویکرد از یک سو موجبات جلب نظر مردم و ایجاد انگیزة هرچه بیشتر برای مردم در سنین مختلف را جهت انجام فعالیتهای ورزشی فراهم آورده است و از سوی دیگر سبب گشته دولتها هزینههای سنگینی را صرف فرهنگسازی و توسعة ورزش همگانی کنند.
یکی از فعالیتهایی که در این زمینه در سالهای اخیر در کشورمان انجام گرفته است، نصب لوازم ورزشی در پارکها و ترغیب افراد به استفاده از آنهاست. نخستین دستگاههای بدنسازی در سال ۱۹۹۸م در چین ساخته و در سال ۱۳۸۴ش وارد ایران شد و در پارک ملت نصب گردید.
نکته این است که این دستگاهها و وسایل ورزشی تا چه حد مفید و سودمند میباشند که در این زمینه نسبت به برخی از آنها و سودمند یا خطرناک بودنشان نظرهای متفاوتی ابراز شده است؟ البته این مطلب یک نظر کارشناسی و فنی است که باید دستگاههای اجرایی آن را جدی گرفته و با بررسی لازم، تصمیم مناسب را اتخاذ نمایند.
نکتة دیگر اینکه ما نمیتوانیم هرچه را در کشورهای دیگر مفید و سودمند دانستند و در مراکز تفریحی و ورزشی خود به کار گرفتند، ما نیز از آنها استفاده کنیم؛ زیرا ما باید ارزشهای فرهنگی و دینی خود را در نظر داشته باشیم و جامعه را از وسایلی بهرهمند نماییم که مورد تأیید کارشناسان واقعی دینی نیز باشد.
در اینجا مناسب است بدانیم که تفریحات سالم در اسلام چیست و ورزشهای ناپسند از دیدگاه اسلام کدام است؟
پیش از این گفتیم که در اسلام برخی از ورزشها، مانند: اسب دوانی، تیراندازی و شنا مورد توجه و سفارش واقع شدهاند. اکنون باید گفت که برخی از ورزشها نیز مورد مذمت و نکوهش روایات هستند. از جمله: «اصبغ بن نباته» میگوید: از حضرت علی(علیه السلام) شنیدم که فرمود: شش گروه را نباید سلام داد... کسانی که نباید به آنان سلام داد، عبارتند از: یهود، نصارا، بازی کنندگان با نرد و شطرنج، شراب-خواران، نوازندگان تار و تنبور، لذت برندگان از دشنام دادن به مادران و شاعران (آنها که باطل میسرایند)... .
امام باقر(علیه السلام) میفرماید: انواع بازیهای قمار (که در آن برد و باخت صورت میگیرد) مانند شطرنج و نرد جزء مَیسِر به شمار میآیند تا آنجا که بازی کودکان با گردو نیز قمار به شمار میآید. در قرآن مَیسِر مانند شراب، کاری شیطانی شمرده شده است.
بنابراین، جا دارد که شهرداریها و دستاندرکاران پارکها و فضاهای سبز و مراکز تفریحی به ورزشهایی که در آیین اسلام مورد سفارش قرار گرفته، بیشتر روی آورند و با فرهنگسازی و تبلیغات مناسب، مردم، به ویژه جوانان را نسبت به پرداختن به آنها تشویق نمایند و از ورزشهای ناپسند باز دارند و حداقل برای آن تسهیلات فراهم نکنند.
همچنین شایسته نیست که در طبیعت سرسبز که از نعمات خداوند است، انسان با انجام معصیتهایی مانند بازیهای حرام (از جمله پاسور بازی یا شطرنج با قید برد و باخت و...) کفران نعمت کند.
حکم نقاشی و مجسمهسازی
نظر به اینکه در برخی پارکها و فضاهای سبز، برخی از مکانها دارای نقاشی یا مجسمههای گوناگون هستند، مناسب است احکام فقهی این دو را بدانیم و مورد توجه قرار دهیم.
امام خمینی (مسئلة ۲۰۶۹): خرید و فروش مجسمه و صابون یا چیزهایی دیگری که روی آنها مجسمه دارد، اشکال ندارد.
آیت الله نوری همدانی: ساختن مجسمه حرام است؛ ولی خرید و فروش آن اشکال ندارد.
آیت الله گلپایگانی: ساختن مجسمه حرام است؛ ولی خرید و فروش آن بعید نیست که جایز باشد، اگرچه احتیاط در ترک است.
آیت الله خویی: ساختن مجسمة جاندار؛ بلکه نقاشی آن نیز حرام است؛ ولی خرید و فروش آن مانعی ندارد، اگرچه احوط ترک است.
آیت الله تبریزی: ساختن مجسمة جاندار بنا بر مشهور حرام است و نقاشی آن جایز است و خرید و فروش آن مانعی ندارد، اگرچه احوط ترک است.
آیت الله سیستانی: ساختن مجسمة جاندار بنا بر احتیاط حرام است؛ ولی خرید و فروش آن مانعی ندارد، و اما نقاشی جاندار جایز است.
آیت الله شبیری زنجانی: ساختن مجسمة جاندار حرام است و همچنین نقاشی جاندار بنا بر احتیاط حرام است؛ ولی خرید و فروش آن مانعی ندارد، هرچند احتیاط مستحب در ترک آن است.
آیت الله بهجت: ساختن مجسمة موجودات جاندار حرام است؛ اما نگهداری آن برای مقاصد غیر حرام بنا بر اظهر جایز است، و نیز معامله به همین مقصود مانعی ندارد، اگرچه احتیاط مستحب در ترک آن است. و نقاشی موجودات جاندار بنا بر اظهر حرام نیست، اگرچه احتیاط در ناقص یا جدا کشیدن آن است.
آیت الله صافی: ساختن مجسمه حرام است و احتیاط واجب ترک خرید و فروش آن است.
آیت الله مکارم: ساختن و خرید و فروش مجسمه اشکال دارد؛ ولی خرید و فروش صابون و مانند آن که روی آنها شکل مجسمه یا نقشهای برجسته است، اشکالی ندارد.
مقام معظم رهبری: ساخت مجسمه و نقاشی و ترسیم موجودات بیروح اشکال ندارد و همچنین نقاشی و ترسیم چهرة موجودات ذی روح [جاندار]، اگر بدون برجستگی باشد و یا مجسمة آنها که به صورت غیر کامل باشد، اشکال ندارد؛ ولی ساخت مجسمة انسان یا سایر حیوانات به صورت کامل اشکال دارد؛ اما خرید و فروش و نگهدرای نقاشی و مجسمه جایز است و ارائة آنها در نمایشگاه هم اشکال ندارد.
وسایل بازی مطمئن در پارکها
بر اساس مقررات مربوط به پارکها و فضاهای سبز که پیش از این مطرح شد، یکی از کارهایی که باید انجام شود، نصب وسایل ورزشی و تفریحی در پارکهاست. رعایت استاندارد بودن وسایل بازی و امکانات مربوط به آنها و کاهش عوامل خطرزا جزء وظایف دستاندرکاران پارکهاست و کمتوجهی نسبت به آنها میتواند خطرساز بوده، مشکلاتی را برای استفاده کنندگان به بار آورد.
اختصاص پارکهای بانوان
در سالهای اخیر یکی از کارهایی که شهرداریها در استانهای گوناگون برای رفاه خانوادهها و پیشگیری از آسیبهای اخلاقی و کاهش آن انجام دادهاند، احداث دو نوع پارک به عنوان پارک بانوان و پارک خانواده بوده است تا بانوان و خانوادهها بتوانند با آسایش و اطمینان بیشتری در آنجا حضور یافته و از امکانات موجود در آنها بهرهمند شوند.
از نظر آسیبشناسی، شاید مهمترین آسیب آن دسته از پارکها و فضاهای سبز که برای عموم احداث شدهاند، همان مسائل غیر اخلاقی است که توسط برخی افراد رخ میدهد. از این رو جا دارد دست اندرکاران پارکها و فضاهای سبز، پارکهای خانواده و پارکهای ویژة بانوان را احداث کنند و با برنامهریزی بهتر زمینة تفریح سالمتر برای مردم، به ویژه قشر مذهبی را فراهم آورند.
زمینهسازی و تبلیغ فرهنگ کتابخوانی
اسلام آیین دانش و بینش است و نخستین آیات آسمانی نازل شده بر پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) در سورة «علق» پیرامون علم و آگاهی بوده است. بنابراین، باید یکی از تلاشهای مدیران فضاهای سبز و پارکها در راستای ترویج کتابهای مناسب و سودمند و عرضه کردن آنها و تبلیغ پیرامون کتابخوانی باشد، تا خانوادهها به موضوع کتاب اهمیت بیشتری بدهند.
در پارکها و فضاهای سبز عمومی نیز جا دارد شهرداریها، همان طور که در آیین نامة اجرایی آمده است، با هماهنگی متولیان و دست اندرکاران امور فرهنگی کشور، این خلأ را پر کرده، در پارکها محلهایی برای فروش و مطالعة کتاب احداث نمایند.
و نیز میتوان در نقاط مختلف پارکها محلهایی را در نظر گرفت که در آنجا کتابهای مناسب و کم حجم برای قشرهای گوناگون جامعه وجود داشته باشد و با نصب تابلوهایی نظر مردم را به آن سو جلب کرد.
گسترش کشت درختان با ثمر
یکی از مسائلی که ممکن است به ذهن بعضی از افراد خطور کند، این سؤال است که: چرا در پارکها و فضاهای سبز درختان میوهدار کشت نمیشود؟ باید شهرداریها پیرامون این موضوع و راههای آن اقدام نمایند و به تناسب استانها و مناطق مختلف اقلیمی تصمیم شایسته و بایستهای برای کشت و گسترش درختان میوه بگیرند. طبیعی است که در این مکانها باید از درختانی بهره برد که کمتر نیاز به سمپاشی دارند و با کارشناسی درست برای اماکن عمومی و فضای سبز متناسب شناخته شوند. همانگونه که گاهی شنیده میشود، برای این امر در بعضی از پارکها درخت زیتون کشت نمودهاند.
استفاده از تابلوها
یکی از ابزارهای مهم و اموری که استعمارگران در راستای اهداف نامقدس و شیطانی خویش از آن بهره میگیرند، موضوع تبلیغات است. در این زمینه با صرف هزینه هنگفتی از رسانههای جمعی، مردم را تحت تأثیر تبلیغات خویش قرار میدهند و به انحراف میکشند.
از این رو، کسانی که در راستای اهداف الهی گام بر میدارند، باید به تناسب هدف مقدسی که دنبال میکنند، از ابزار تبلیغات استفادة مناسب نموده، در این راستا گامهای جدی بردارند؛ چراکه رسالت رسولان الهی نیز تبلیغ بوده است، و از این مسیر مردم را به حق و حقیقت دعوت نمودهاند.
با توجه به آنچه گفته شد، مناسب است دست اندرکاران در فضاهای سبز و پارکها، نسبت به رشد فرهنگ دینی و پاسداری از ارزشها و جلوگیری از گسترش ضد ارزشها اقدام نمایند، و نقش تبلیغات را در نظر بگیرند و از جمله با نصب تابلوهای مناسب، با محتوای دینی، مانند رهنمودهای معصومین(علیهم السلام) و بزرگان دینی، جهت گسترش و تبلیغ مفاهیم ارزشی قدم بردارند.
از باب نمونه پیرامون بهداشت و نظافت میتوان از جملات زیر در نقاط مختلف پارکها و فضاهای سبز استفاده کرد:
طبیعت را دوست داشته باشیم، چنانکه پیامبر(صلی الله علیه و آله) کوه اُحد را دوست داشت.
پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: خدا پاک و پاکیزه است و و پاکی و پاکیزگی را دوست دارد.
امام صادق(علیه السلام) فرمود: محیط زندگی خود را نظافت کنید.
یا در کنار شیرهای آب که در نقاط مختلف پارک وجود دارد، این حدیثها مناسب است نصب شود:
امام صادق(علیه السلام) میفرماید: شستشوی ظرفها و تمیز و جارو کردن محیط زندگی، مایة افزایش رزق و روزی است.
رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) فرمود: سه کار است که هر کس انجام دهد، از رحمت خدا دور خواهد شد:
۱. کسی که مکان عمومی [مانند خیابانها، سایهبانها، پارکها و جایگاه مسافران] را آلوده کند؛
۲. کسی که از آب نوبهای باز دارد [و حق و نوبت دیگران را رعایت ننماید]؛
۳. کسی که راه را ببندد و مانع عبور رهگذران شود.
و فرمود: هرچه میتوانید خود را پاکیزه کنید که خدا اسلام را بر پاکیزگی بنا نهاده است و هرگز وارد بهشت نمیشود، جز پاکیزه.
فصل چهارم: وظایف مردم در برابر پارکها و فضاهای سبز
توجه به اموال عمومی و بیتالمال
درآمدهای عمومی که از راه زکات، خمس، مالیات و مانند آنها به دست میآید، از ثروتهای عمومی است، لذا بهرهگیری از این اموال تابع مقررات ویژهای است که حکومت اسلامی و دست اندرکاران اجرایی باید آن را اجرا کنند و هیچ کس بدون استحقاق حق بهره برداری شخصی از آن را ندارد. از این رو، در آیین اسلام قوانین شدیدی برای پیشگیری از سوء استفاده از اموال عمومی وضع شده است و مراقبت از آن را بر دوش همگان، به ویژه مسئولان نهاده است.
امیر مؤمنان(علیه السلام) در عهدنامة معروف به مالک اشتر چنین فرموده است: «بپرهیز از اینکه آنچه را مردم در آن سهیماند، به خود یا کسانی خاص اختصاص دهی [و دیگران را از آن محروم سازی].»
پرهیز از تصرف شخصی در اموال عمومی و بیتالمال به قدری مهم است که حتی به پیامبران نیز سفارش شده است که از آن بپرهیزند. امیر مؤمنان علی(علیه السلام) فرمود: خدا به حضرت داود(علیه السلام) وحی کرد: تو بندة خوبی هستی؛ ولی از بیتالمال بهره میبری و با دست خود کار نمیکنی [و از دسترنج خود نمیخوری]، پس داود(علیه السلام) چهل روز گریست تا اینکه خداوند به آهن دستور داد برای او نرم شود. آهن را برایش نرم ساخت و داود(علیه السلام) هر روز یک زره جنگی میبافت و آن را هزار درهم میفروخت، بدین گونه سیصد و شصت زره جنگی بافت و به سیصد و شصت هزار درهم فروخت و خود را از بیتالمال بینیاز ساخت.
بنابراین، خانوادههایی که در اماکن عمومی مانند پارک و مراکز تفریحی حضور مییابند و ساعاتی از شبانهروز را در آنجا به سر میبرند، باید نسبت به اموال عمومی موجود در پارکها مراقبت بیشتری نموده، از تخریب یا از بین بردن آنها جلوگیری به عمل آورند، و سرپرستان و بزرگترها از فرزندان و همراهان خردسال خود بیشتر مراقبت نمایند.
جبران خسارت به اموال شخصی یا عمومی
تردیدی نیست که اموال شخصی مردم و نیز بیتالمال دارای حرمت است و کسی حق ندارد بدون اجازة صاحبان یا دست اندرکاران در آنها تصرف نماید، و اگر آنها را از بین ببرد یا خسارتی بر آنها وارد نماید، ضامن است و باید جبران کند. در این زمینه اولیا و کسانی که نسبت به نگهداری مجنون یا سفیه یا صغیر مسئولیت دارند، باید دقت لازم را به عمل آورند.
«کودکان و دیوانگان نیز در صورت اتلاف مال غیر، ضامناند و اگر مالی داشته باشند، از مال آنها بر میدارند؛ وگرنه ضمان بر ذمّهٔ آنها ثابت است تا زمانی که مالی کسب کنند؛ اما اگر مالک مال خود را در اختیار کودک و دیوانه قرار دهد، اتلاف آنها ضمان ندارد.
در بحث ودیعه و لقطه(مالی که انسان پیدا میکند) و غیر آن، از کلمات برخی از فقها استفاده میشود که ضمان آنچه را کودک و دیوانه تلف میکنند، در صورتی بر عهدهٔ خود آنان است که ولیّشان در محافظت و مراقبت از آنان یا از آنچه که در دست آنان قرار میگیرد، کوتاهی نکرده باشد، در غیر این صورت، ضمان بر عهدهٔ ولیّ است.»
علامه حلّی(رحمت الله علیه) در این باره میگوید: اگر ولیّ در حفظ لقطه کوتاهی کند، بدین صورت که لقطه را از دست کودک نگیرد تا در دست او تلف شود یا آن را تلف کند، ضمان بر عهدهٔ ولیّ است.
مرحوم کاشف الغطاء(رحمت الله علیه) نیز گفته است: ... مالی که طفل و دیوانه میگیرند، در صورت اطلاع ولیّ، مثل این است که خود ولیّ آن مال را گرفته باشد؛ اگر آن مال تلف شود، ولیّ ضامن آن است.
وی در بحث زکات میگوید: ... اگر کودک و دیوانه مقداری از مالشان را که زکات به آن تعلق گرفته، از بین ببرند، در صورتی که ولیّ در حفظ آن کوتاهی کرده باشد، ضمان بر عهدهٔ وی است و در صورت عدم کوتاهی، ضمان بر عهدهٔ خود آنان است. بنابراین، ولیّ باید از مال آنان عوض زکاتی را که تلف شده، بپردازد.
در مادة ۷ قانون مسئولیت مدنی نیز چنین آمده است: کسی که نگهداری یا مواظبت مجنون یا صغیر قانوناً یا بر حسب قرارداد به عهدة او میباشد، در صورت تقصیر در نگهداری یا مواظبت، مسئول جبران زیان وارده از ناحیة مجنون یا صغیر میباشد و در صورتی که استطاعت جبران تمام یا قسمتی از زیان وارده را نداشته باشد، از مال مجنون یا صغیر زیان جبران خواهد شد.
از نظر حکم فقهی و شرعی نیز بیشتر مراجع گفتهاند: با توجه به اینکه متولی مال مجنون و سفیه ولیّ شرعی آنهاست، ولیّ آنان ضامن خواهد بود؛ امّا برخی از مراجع میگویند: خود سفیه و مجنون ضامن هستند.
به عنوان نمونه به چند پرسش و پاسخ توجه کنید:
سؤال: برخی از افراد در اتوبوسهای عمومی یا تلفنهای همگانی خساراتی را وارد آورده و صندلیها را پاره کرده یا شیشهها را میشکنند، آیا ضامن هستند؟ به چه کسی باید بپردازند؟
حضرت آیت الله خامنهایa: ضمان ثابت است و باید خسارات را به ادارات مربوطه بپردازد.
حضرت آیت الله فاضل: بلی، ضامن هستند و باید خسارات را به شرکت مزبور بپردازند.
حضرت آیت الله صافی گلپایگانی: بلی، ضامناند و باید به مؤسسهای که به آن تعلق دارد، بپردازند.
حضرت آیت الله تبریزی: عمل مزبور جایز نیست و چنانچه به حسب مقررات او را ملزم به دادن مالی بنمایند، باید آن را بپردازد.
حضرت آیت الله بهجت: بلی، ضامناند و به حساب خاص آن مؤسسه واریز نمایند.
حضرت آیت الله مکارم شیرازی: آری، ضامن هستند و باید به ادارات و سازمانهای مربوطه بپردازند.
حضرت آیت الله سیستانی: ضامناند و باید به شرکت یا ادارة مربوطه بپردازند.
اما نسبت به خسارات اطفال و کودکان چنین آمده است:
س: پسر بچّهای هشت ساله با پرتاب سنگ یک چشم پسر بچّهای هفت ساله را مجروح کرده است، بعد از مراجعات نزد اطبّای متخصّص چشم نظریّه قطعی داده شده که آن چشم به طور کلی ضایع شده و بینایی خود را از دست داده است. دیهٔ این چشم به عهدهٔ کیست؟ و اگر فرضاً به عهدهٔ پسر بچّهٔ هشت سالهٔ ضارب بوده باشد، چگونه و با چه شرایطی باید تأمین بشود؟
ج: دیه بر عاقله (خانوادة) طفل ضارب است.
س: اگر کودکی که از دنیا رفته، در زمان حیات آسیبی به کسی وارد کرده است، آیا خانوادة او باید از آن شخص حلالیت بطلبند؟
ج: اگر آسیب مالی زده، از اموالِ آن کودک باید خسارت را بپردازند.
س: اطفالی که پیش از بلوغ و تکلیف شرعی حیوانات و یا اثاثیة مردم را تلف میکنند، ضمان آنها به عهدة چه کسی میباشد؟
ج: ولیّ آنها ضامن ادا است، هرچند از مال خود طفل باشد و اگر تا پس از بلوغ ادا نشد، خود او ضامن است.
س: دو پسر بچّه مشغول سنگپرانی به سوی هم بودند. فرد سوّمی هم در نزدیکی آنها مشغول بازی بوده که ناگهان سنگی به چشم ایشان برخورد کرده و ۸۰ درصد بیناییاش را از دست میدهد. وی از هر دو پسر شکایت و درخواست دیه نموده است. در طی رسیدگی دقیقاً مشخّص نشد که سنگ از ناحیة کدام یک از آن دو پرتاب شده، و خود مصدوم نیز نمیداند که کدام یک به طرف وی سنگ پرتاب کردهاند؛ ولی قطعاً سنگ را یکی از آن دو بچّه پرتاب کرده است. دادگاه در مورد دیه به چه ترتیب عمل نماید؟
ج: در فرض سؤال، ارش (خسارت) بین آن دو نفر تنصیف میشود.
بهداشت محیط با عزم همگانی
با توجه به روایات یاد شده، گویا اسلام یک فرمان همگانی، همیشگی، همه جانبه و فراگیر صادر نموده است که همة انسانها در تمام دوران زندگی باید نسبت به بدن، منزل، محل کار و زندگی خود حساس بوده، نظیف و پاکیزه باشند و از آلودگی دور بمانند.
این موضوع یکی از حقوق و وظایف متقابل شهروندان نسبت به یکدیگر و نیز ملت و دولت در برابر هم است. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از تخلّی (دستشویی کردن) زیر درختی که مردم از بار یا سایة آن استفاده میکنند، یا سر راه و در معرض دید دیگران است، نهی میفرمود.
امام صادق(علیه السلام) نیز فرمود: مردی به امام سجاد(علیه السلام) عرض کرد: افراد غریب و ناشناس برای دستشویی کجا بروند؟ حضرت فرمود: از این مکانها پرهیز شود: کنار رودها، محلهای عبور و مرور، زیر درختان میوه و جاهایی که مورد لعنت است. گفت: چه جایی مورد لعنت است؟ فرمود: جلوی درِ خانهها.
امیر مؤمنان(علیه السلام) میفرماید: آب ساکنانی دارد، پس با بول و غائط [مدفوع] آنها را نیازارید.
همچنین میفرماید: خانههایتان را از تارهای عنکبوت پاکیزه نگهدارید؛ چرا که رها کردن آن مایة فقر است.
از این رو شایسته است مسلمانان محیط زیست و اماکن عمومی خود از قبیل پارکها و فضاهای سبز را پاکیزه نگهداشته، از آلوده کردن آنها جلوگیری کنند و این موضوع را یکی از وظایف خود بدانند.
خودداری از تخریب محیط زیست
در آیین اسلام نسبت به درختکاری و ایجاد فضای سبز سفارش و تأکید فراوانی شده است، و از سوی دیگر باید گفت که درختان و گیاهان موجود در اماکن عمومی با هزینة بیتالمال است که فضای مطبوع و دلنشینی را به وجود آورده و دیگران از آن استفاده میکنند.
اسلام همان گونه که نسبت به کشت نهال و ایجاد فضای سبز و رسیدگی به آنها تشویق و ترغیب نموده و فضیلت و پاداش آن را یادآوری کرده است، نسبت به از بین بردن و تخریب آنها نیز سرزنش و تهدید نموده و نسبت به عواقب شوم آن هشدار داده است، از جمله:
رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرموده است: هر کس [بیجهت] درخت سدری را قطع کند، خدا سرش را در آتش فرو میبرد.
همچنین امام صادق(علیه السلام) فرموده است: درختان میوهدهنده را قطع نکنید؛ چراکه [اگر چنین کاری انجام دهید] خدا عذاب سختی را بر شما فرو میریزد.
و نیز امیر مؤمنان(علیه السلام) میفرماید: از عواملی که عمر انسان را افزایش میدهد: آزار نرساندن به دیگران، احترام به پیران، پیوند با خویشان، پرهیز از قطع درختان سبز (جز به هنگام ضرورت)، نیکو وضو گرفتن و حفظ تندرستی است.
از این رو، بر همگان لازم است که به هنگام بهرهبرداری از درختان و گلها و گیاهان مراقبت لازم را به عمل آورند، به ویژه سرپرستان و بزرگترها باید کودکان خود را از آسیب رساندن به آنها باز دارند، و به آنان اجازه ندهند که باغچهها و گلها را تخریب نمایند و نهالها را بشکنند و پوست درختان را بکنند که باعث خشک شدن آنها شود، یا اینکه روی درختان یادگاری بنویسند یا زیر آنها آتش روشن کنند و همینطور نگذارند آنان به صندلیها و نردههای پارکها آسیب برسانند و یا آبها پارک را کثیف و آلوده نمایند.
رعایت حقوق افراد حاضر در پارک
افراد در جامعة اسلامی بر اساس لیاقتهای دینی و ایمانی از ارزش برخوردارند. قرآن کریم از یک سو میفرماید: «إِنَّمَا المُؤمِنُون إخوهٔ » ؛ «مؤمنان با یکدیگر برادرند.» و از سوی دیگر میفرماید: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ» ؛ «در حقیقت، ارجمندترین شما نزد خدا، پرهیزگارترین شماست.»؛ یعنی رعایت تقوا، احترام به دیگران و رعایت حقوق هر مسلمانی بر دیگر مسلمانان لازم است.
امام صادق(علیه السلام) هنگام شمردن حقوق افراد مؤمن بر یکدیگر، پیرامون کمترین حق آنان چنین میفرماید:
کمترین حق برادرت بر تو این است که هر آنچه برای خودت میپسندی، برای او نیز بپسندی و آنچه برای خود ناخوش داری، برای او نیز ناخوش بداری.
رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: اسلام آن است که قلبت را [به حق] واگذاری و مسلمانان از دست و زبانت در امان باشند.
همچنین آن حضرت فرمود: مسلمان برادر مسلمان است، پس در کنار هم از آب و درخت بهره میبرند و در برابر فتنهانگیز یاور یکدیگرند.
امام صادق(صلی الله علیه و آله) نیز فرمود: مسلمان کسی است که مردم از دست و زبان او آسوده باشند، و مؤمن کسی است که مردم او را امین مال و جان خود بدانند.
بنابراین، در فضاهای عمومی مانند پارکها اگر انسان به دیگران اهانت کند یا موجبات اذیت و آزار آنان را فراهم آورد، کار زشتی انجام داده و اسلام او را از این کار باز داشته است. در اینجا به نمونههای دیگری اشاره میکنیم:
رسول خدا(صلی الله علیه و آله) میفرماید: خداوند عزیز و جلیل فرموده است: هر که به یکی از دوستان من تحقیر و توهین روا دارد، برای جنگ با من آماده شده است.
و نیز میفرماید: هر کس مؤمنی را بیازارد، مرا آزارده و هر کس مرا بیازارد، خدا را آزرده است و کسی که خدا را بیازارد، در کتب آسمانی تورات، انجیل، زبور و قرآن مورد لعنت قرار گرفته است.
بنابراین وقتی در کنار دیگران قرار میگیریم باید از سر و صدای آزار دهنده و بلند کردن صدای وسایل صوتی [چه موسیقی حرام یا بخش مداحی حلال و خوب] خودداری نماییم و اجازه ندهیم بچهها آرامش دیگران را بهم بزنند.
رعایت آداب اجتماعی و حسن همجواری
یکی از محورهای مهم در زندگی، تعامل با همنوعان و شهروندان است. دربارة معاشرت با دیگران، موضوع «حُسن خُلق» از جایگاه ویژهای برخوردار است.
رسول خدا(علیه السلام) فرمود: در ترازوی عمل آدمی به هنگام رستاخیز، چیزی برتر از حسن خلق نهاده نمیشود.
در روایات ما دربارة محدودة حسن خلق چنین آمده است: هنگامی که از امام صادق(علیه السلام) پرسیدند: حدّ خوش خویی چیست؟ فرمود: نرمخو و خوشگفتار باشی و برادرت را با خوشرویی دیدار کنی.
توجه به ارزشهای دینی و فرهنگی
نظر به اینکه انسان موجود دو بعدی است و از جسم و جان ترکیب شده، آیین حیاتبخش اسلام به تناسب ابعاد مختلف وجودی انسان رهنمودهای لازم را ارائه کرده است. بخشی از رهنمودهای اسلامی پیرامون رسیدگی به مسائل جسمی و مادی زندگی بشر است و بخشی دیگر دربارة مسائل معنوی و روحی انسان.
زمانی که یک فرد یا خانواده در پارک یا فضای سبز به لذت حلال میپرازد و ساعاتی از فراغت خود را به سرگرمی در این زمینه اختصاص میدهد، سزاوار و مناسب است که به پاسداری از ارزشهای دینی نیز توجه داشته باشد و از وظایف خویش در این زمینه غافل نگردد و موضوع حجاب و عفاف و رعایت مرزهای اسلامی در رابطه با آن - که در بخش آسیب شناسی بوستان و پارک به اشاره خواهیم نمود - در برخی از اماکن عمومی کمرنگ نشود.
توجه به وظایف عبادی و نیایش با خدا به هنگام نماز - که یکی از نشانههای افراد با ایمان است - باید جدیتر باشد. از این رو، در مساجد یا نمازخانههای پارکها که برای حضور به موقع مسلمانان برای نماز احداث شده است، شایسته است هنگام فرا رسیدن وقت نماز همگان در آن حضور یافته و به عبادت بپردازند. در روایات اولیای دین، آبادانی مساجد (و نمازخانهها) از نشانههای جوانمردی به شمار آمده است.
امیر مؤمنان علی(علیه السلام) میفرماید: مروّت و جوانمردی در شش چیز است: سه چیز آنها در وطن است: تلاوت قرآن، آبادسازی مساجد و دوست گزینی در راه خدا، و سه چیز در سفر است: بخشش از زاد و توشه، خوش اخلاقی با همسفران و نیکو معاشرت کردن.
همچنین میفرماید: کسی که مسجد را گرامی بدارد، خدا را در رستاخیز با شادمانی و بشارت دیدار میکند و خدا نامة اعمالش را به دست راست او میدهد.
هنگامی که امام صادق(علیه السلام) سفارشات لقمان به فرزندش را یادآوری میکند، میفرماید: لقمان به پسرش گفت: پسرم! هرگاه با گروهی سفر کردی [نکاتی را رعایت کن! یکی از آن سفارشها چنین است]: هرگاه وقت نماز فرا رسید، آن را به هیچ روی تأخیر نینداز! نمازت را بخوان و آسوده شو؛ چراکه نماز دِینی است بر گردن انسان، [و اگر بتوانی] نماز را به جماعت بخوان، هرچند بر بالای نیزه باشد.
فصل پنجم: آسیبشناسی پارک و مراکز تفریحی
کمرنگ شدن بعضی از ارزشها
انسان بنا به ضرورت و به طور طبیعی برای رفع خستگی و تنوع در زندگی به تفریح نیاز دارد و باید اوقات فراغت خود را با کارهای مسرّتبخش و شادیآفرین بگذراند و خود را برای چند ساعتی از قید و بندهای زندگی آزاد کند. از این رو، آیین اسلام با لذتجویی و کسب نشاط و شادمانی موافق است و میتوان از پارک و فضای سبز و مراکز تفریحی در این زمینه بهرهمند شد؛ اما از این نکته نباید غافل بود که کسب لذت و شادی آنگاه ارزشمند است که به دور از افراط و تفریط بوده و عاملی برای رشد و موفقیت آدمی در کاری که به آن اشتغال دارد، باشد و باید انسانی، اسلامی، خداپسندانه و همراه با رعایت حدود باشد.
معیار تفریح و شادی
در فرهنگ اسلامی، موضوع پرداختن به تفریح و خوشگذرانی عنایت شده و به نوعی مورد تأیید قرار گرفته است؛ اما این موضوع شرایطی دارد که به بعضی از آنها اشاره میکنیم:
الف) پرهیز از گناه
این اصل مهم همیشه باید مورد توجه ما باشد که هر جا و هر نوع شادی و تفریحی که از راه گناه و همراه با نافرمانی خدا صورت پذیرد، کاری منفی و ضد ارزشی است و هیچ گاه مورد تأیید اسلام و اولیای دین نبوده و نخواهد بود.
اگر به نظر جمعی از کارشناسان و فقیهان دین (مراجع عظام تقلید) دست زدن، هلهله کردن، خندیدن و شادمانی در مجالس عروسی و غیر آن برای بانوان جایز است، این بدان معنا نیست که در هر مجلسی به عنوان خوشگذرانی و تفریح چنین کاری برای جلب رضایت این و آن، آن هم در حضور مردان نامحرم جایز و روا باشد!
امام صادق(علیه السلام) فرمود: برای جلب خشنودی کسی، خدا را به خشم نیاورید و با دوری از خدا به مردم نزدیک نشوید. از این رو، آن حضرت حضور در چنین مجلسی را نکوهش نموده و فرموده است: سزاوار نیست مؤمن در مجلسی بنشیند که در آن نافرمانی خدا میشود و او نمیتواند آن مجلس را تغییر دهد.
به پرسشی در این زمینه دقت کنید:
س: رقص محلی مرد برای مرد و زن برای زن و یا مرد بین زنان و زن بین مردان، چه حکمی دارد؟
ج: اگر به گونهای باشد که شهوت را تحریک کند و یا مستلزم فعل حرام یا ترتب مفسدهای باشد و یا زن در بین مردان بیگانه برقصد، حرام است.
ب) پرهیز از لغو و لهو
انسان برترین آفریدة خداست که برای بندگی و تکامل آفریده شده تا به مقام قرب الهی نایل آید. بنابراین، نباید عمر گرانمایه را در کارهای بیهوده و لغو سپری کند و با هوسبازی، خود را از مسیر رشد و تکامل باز دارد و به هنگام تفریح نیز باید از کارهای لهو (حرام) بپرهیزد.
س: ملاک تمییز موسیقی حلال از حرام چیست؟ و آیا موسیقی کلاسیک حلال است؟
ج: هر موسیقیی که به نظر عرف موسیقی لهوی و مطرب و مناسب با مجالس عیش و نوش باشد، موسیقی حرام محسوب میشود و فرقی نمیکند که موسیقی کلاسیک باشد یا غیر کلاسیک. تشخیص موضوع نیز موکول به نظر عرفی مکلف است و اگر موسیقیی این گونه نباشد، به خودی خود اشکال ندارد.
س: منظور از موسیقی مطرب و لهوی چیست و راه تشخیص آن کدام است؟
ج: موسیقی مطرب آن است که به سبب ویژگیهایی که دارد، انسان را از یاد خدای متعال و فضایل اخلاقی دور نموده، به سمت بیبند و باری و گناه سوق دهد و مرجع تشخیص موضوع، عُرف است.
حکم ترویج موسیقی
در زمینة ترویج موسیقی به پرسش و پاسخ زیر توجه کنید:
س: زمزمههایی به گوش میرسد مبنی بر اینکه در مدارس کلاس موسیقی به عنوان یک درس قرار داده شود، آیا متولیان فرهنگی از نظر شرعی مجاز به چنین اقدامی هستند؟
امام خمینی: موسیقی با تریاک فرقی ندارد... از جمله چیزهایی که باز مغز جوانهای ما را تخدیر میکند، موسیقی است. موسیقی سبب میشود که اگر مغز انسان چند وقتی به موسیقی گوش کند، تبدیل به یک مغز غیر فعال و غیر جدی شود و انسان را از جدیت بیرون میکند.
موسیقی از اموری است که البته هر کس بر حسب طبع خوشش میآید؛ لیکن انسان را از جدیت بیرون میبرد و به یک موجود هزل و بیهوده میکشاند. جوانی که اکثر اوقاتش را پای موسیقی صرف کند، از مسائل زندگی و از مسائل جدی به کلی غافل میشود.
حضرت آیت الله خامنهای: آموزش موسیقی و نوازندگی به نونهالان موجب انحراف آنان و ترتب مفاسد است و جایز نیست. مسئولین فرهنگی مجاز نیستند سلیقههای شخصی خود را به اسم نشر فرهنگ و معارف در آموزش و پرورش نوجوانان به کار گیرند.
حضرت آیت الله صافی: واضح است که جایز نیست.
حضرت آیت الله مکارم: این کار جایز نیست.
حضرت آیت الله بهجت: حرام است.
حضرت آیت الله تبریزی: یاد دادن و یاد گرفتن و گوش دادن به موسیقی لهوی حرام است.
امام خمینی(رحمت الله علیه) و نیز مقام معظم رهبریa دربارة آهنگهای صدا و سیما به این مضمون فرمودهاند: هر موردی که انسان آن آهنگ را مطرب و مناسب با مجالس لهو و لعب بداند، نباید گوش کند، و اگر مشکوک باشد، مانعی ندارد.
بدحجابی و دوری از عفاف
اکنون که در برخی از آن اماکن اختلاط زن و مرد مشاهده میگردد، باید به این نکته پرداخت که هر زن و مرد مسلمانی باید بداند که در اسلام موضوع محرم و نامحرم مطرح و با اهمیت است و آزادی بدون قید و شرط معنا ندارد؛ مثلاً دختر عمو، دختر عمه، دختر دایی، دختر خاله و خواهر زن نامحرماند و سخن گفتن با آنان و نگاه کردن به آنان، اگر با ریبه (تحریک شهوت) باشد، گناه بوده و جایز نیست.
از این رو، رعایت حیا و عفاف بر هر فردی لازم است و یکی از جلوههای زیبای عفاف، مسئلة پوشش اسلامی و حجاب است. پوشش اسلامی سبب میگردد زمانی که یک بانوی مسلمان از خانه بیرون میرود و جانب عفت و پاکدامنی را رعایت میکند، از تصمیم شیطانی افراد بیبند و بار و فاسد در امان بوده و نتوانند به او تعرض کنند.
حکم حجاب از دیدگاه اسلام روشن است و آیات و روایات با صراحت آن را بیان نموده و به رعایت آن امر کرده است و این موضوع سبب شده تمام فقیهان (شیعه و سنی) فتوا به وجوب آن دهند.
استاد شهید مطهری(رحمت الله علیه) در این زمینه میگوید: «حقیقت امر این است که در مسئلة پوشش- و به اصطلاح عصر اخیر حجاب- سخن در این نیست که آیا زن خوب است پوشیده در اجتماع ظاهر شود یا عریان؟ روح سخن این است که آیا زن و تمتعات مرد از زن باید رایگان باشد؟ آیا مرد باید حق داشته باشد که از هر زنی، در هر محفلی حداکثر تمتعات را به استثنای زنا ببرد یا نه؟
اسلام که به روح مسائل مینگرد، جواب میدهد: خیر، مردان فقط در محیط خانوادگی و در کادر قانون ازدواج و همراه با یک سلسله تعهدات سنگین میتوانند از زنان به عنوان همسران قانونی کامجویی کنند؛ اما در محیط اجتماع استفاده از زنان بیگانه ممنوع است و زنان نیز از اینکه مردان را در خارج از کانون خانوادگی کامیاب سازند، به هر صورت و به هر شکل ممنوع میباشند.
درست است که صورت ظاهر مسئله این است که زن چه بکند؟ پوشیده بیرون بیاید یا عریان؟ یعنی آن کس که مسئله به نام او عنوان میشود، زن است و احیاناً مسئله با لحن دلسوزانهای طرح میشود که آیا بهتر است زن آزاد باشد یا محکوم و اسیر در حجاب؟ اما روح مسئله و باطن مطلب چیز دیگری است و آن اینکه آیا مرد باید در بهرهکشی جنسی از زن، جز از جهت زنا، آزادی مطلق داشته باشد یا نه؟ یعنی آن کس که در این مسئله ذینفع است، مرد است، نه زن، و لااقل مرد از زن در این مسئله ذینفعتر است. به قول ویل دورانت: «دامنهای کوتاه برای همة جهانیان، بجز خیاطان، نعمتی است.»
پس روح مسئله، محدودیت کامیابیها به محیط خانوادگی و همسران مشروع، یا آزاد بودن کامیابیها و کشیده شدن آنها به محیط اجتماع است. اسلام طرفدار فرضیة اول است. از نظر اسلام، محدودیت کامیابیهای جنسی به محیط خانوادگی و همسران مشروع، از جنبة روانی به بهداشت روانی اجتماع کمک میکند، و از جنبة خانوادگی سبب تحکیم روابط افراد خانواده و برقراری صمیمیت کامل بین زوجین میگردد، و از جنبة اجتماعی موجب حفظ و استیفای نیروی کار و فعالیت اجتماع میگردد، و از نظر وضع زن در برابر مرد، سبب میگردد که ارزش زن در برابر مرد بالا رود.
فلسفة پوشش اسلامی به نظر ما چند چیز است: بعضی از آنها جنبة روانی دارد و بعضی جنبة خانه و خانوادگی، و بعضی دیگر جنبة اجتماعی، و بعضی مربوط است به بالا بردن احترام زن و جلوگیری از ابتذال او. حجاب در اسلام از یک مسئلة کلیتر و اساسیتری ریشه میگیرد و آن این است که اسلام میخواهد انواع التذاذهای جنسی، چه بصری و لمسی و چه نوع دیگر، به محیط خانوادگی و در کادر ازدواج قانونی اختصاص یابد و اجتماع منحصراً برای کار و فعالیت باشد. برخلاف سیستم غربی عصر حاضر که کار و فعالیت را با لذتجوییهای جنسی به هم میآمیزد، اسلام میخواهد این دو میحط را کاملاً از یکدیگر تفکیک کند.»
تمایل آدمی به آراستگی و خودآرایی موضوعی فطری و طبیعی است و بر دیگران آثار روانی میگذارد و باعث آرامش خود انسان میشود. از دیدگاه اسلام نیز خودآرایی و آراستگی از راه نظافت، زایل نمودن موهای زاید بدن، عطر زدن، سرمه کشیدن، شانه کردن موها، حنا بستن، انگشتر به دست نمودن و مانند اینها مورد سفارش واقع شده است.
البته حدود و موارد آراستگی از سوی بانوان باید رعایت گردد و پوشاندن زینت از نامحرمان برای زنان لازم است، هرچند آرایش و زینت آنان برای همسرانشان مورد تأکید واقع شده است.
پرهیز از عیاشیگری
در روایتی که برای همگان، به ویژه جوانان هشدار است، چنین آمده است که رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) فرمود: ای پسر مسعود! به زودی پس از من مردمانی خواهند آمد که غذاهای خوب و رنگارنگ میخورند و بر مرکب سوار میشوند، در حالی که خود را میآرایند، همانند زنی که برای شوهرش آرایش نموده است و همچون زنان جلوهگری میکنند و روشی همانند شاهان ستمکار در پیش میگیرند. آنان منافقان این امت در آخرالزماناند که شراب مینوشند و در پی بازی با دوشیزگانند و بر مرکب شهوت سوار میشوند، نمازهای جماعت را ترک میگویند، از نماز شامگاهان باز میمانند و در خوردن افراط و زیادهروی میکنند. [مگر نمیدانند که در این زمینه و نسبت به اقوام گذشته] خدای عزیز و جلیل میفرماید: «پس از آنان مردمی ناشایسته به جای ایشان آمدند که نماز را ضایع نمودند و از هوا و هوسهای خود پیروی کردند و به زودی سزای گمراهی خود را خواهند دید.»؟
ای پسر مسعود! این افراد همچون گیاهی هستند که شکوفة زیبایی دارد؛ اما طعم آن تلخ است. سخن این دسته مردم حکمتآمیز است [و خوب و باجاذبه حرف میزنند]؛ اما رفتارشان درد بیدرمان است...
خانهها میسازند و کاخها میافرازند، و مساجد را زرق و برق و آرایش میدهند، جز دنیا همّ و غمی ندارند... ای پسر مسعود! زنان ایشان محرابشان است، و درهم و دینار (مال و ثروت) شرف و آبروی ایشان، و شکم (و شکمبارگی) هدف اصلیشان. آنان بدترین بدان هستند. گرفتاری امت از ایشان و زیر سر آنان است.
حفظ حریم خانوادهها
در بسیاری از پارکها فضاهای مناسب برای بهرهبرداری صحیح خانوادهها وجود ندارد و زمانی که یک خانوادة مذهبی برای یافتن مکان مناسب میگردد، کمتر جایی را میتواند شناسایی کند که در معرض دید افراد نامحرم نباشد و با آسایش خاطر بتواند در آنجا حضور داشته باشد. ممکن است بعضی چنین تصور کنند که اینجا پارک است و همه همچون خواهر و برادر با یکدیگر و در کنار هم حضور دارند؛ اما این موضوع برای ارتباطهای ضروری معنا دارد؛ یعنی هنگامی که زن و مردی چشمشان به یکدیگر افتاد و پرسشی داشتند، باید نگاهشان بدون شهوت؛ بلکه همانند خواهر و برادر باشد و با حفظ حریم و رعایت پوشش لازم گفتگو کنند، نه اینکه حد و مرزها شکسته شود و هر نوع ارتباط و گفتگو یا نگاهی را به نام خواهر و برادری روا بدانند. اگر ارتباطهای به هر بهانهای توأم با گناه باشد، جایز نیست.
س: شرکت در عروسیها و مجالسی که محرم و نامحرم مختلط هستند، چه حکمی دارد؟
حضرت آیت الله بهجت: با فرض اشتمال بر حرام یا مفسده، باید اجتناب شود و اختلاط زن و مرد هم جایز نیست.
حضرت آیت الله صافی گلپایگانی: حرام است.
حضرت آیت الله سیستانی: اگر به نحوی است که موجب مفسده و یا ارتکاب گناه است، جایز نیست.
حضرت آیت الله فاضل: جایز نیست و باید آنها را منع کرد.
حضرت آیت الله تبریزی: چنانچه اختلاط مرد و زن نامحرم همراه ارتکاب محرّمی باشد یا سبب تحریک شهوت بر حرام گردد، جایز نیست و باید والدین فرزندانشان را منع کنند تا در این گونه اختلاطها شرکت نکنند.
حضرت آیت الله مکارم شیرازی: در فرض مسئله که مجلس به صورت مجلس گناه در آمده و مجلس سالم اسلامی نیست، شرکت در آن حرام است.
بنابراین، باید برای پیشگیری از فراهم آمدن زمینة گناه اندیشید و فضاهای سبز و بوستانها را به گونهای سامان داد که هم خانوادهها بتوانند به خوبی از آن بهره ببرند، هم محیط آنجا چشمانداز خوبی داشته باشد، و هم حریمها حفظ شود و شکسته نگردد. برای دستیابی به این هدف مقدس، تشریک مساعی دست اندرکاران اماکن عمومی و کسانی که در آنجا حضور مییابند، ضرورت دارد.
پرهیز از دخانیات و قلیان
یکی از آسیبهایی که دامنگیر بشر شده و کشورهای گوناگون جهان و نیز کشور ما به آن مبتلا است، موضوع مواد مخدر و مصرف دخانیات است. دربارة ضرر و زیان سیگار و قلیان چند جهت قابل توجه است که هر کدام جای بحث و گفتگو دارد:
۱. به مخاطره افتادن سلامتی و تندرستی خود و دیگران؛
۲. ضررهای اجتماعی؛
۳. ضررهای اقتصادی؛
۴. ضررهای اخلاقی و تربیتی.
اخیراً مصرف دخانیات بیشتر رواج پیدا کرده و بعضی دانسته یا ندانسته نسبت به شیوع آن، به ویژه در بین جوانان دامن میزنند. موضوع استعمال دخانیات مانند سیگار و قلیان و آمار مبتلایان به آن نگران کننده است. در زمینة قلیان متأسفانه قهوهخانهها، علاوه بر سطح شهر، در مراکز تفریحی و عمومی و بعضی از پارکها نیز دایر شده است که زمینة گسترش آن را فراهم میآورد، به گونهای که حتی نوجوانان بدون دغدغة خاطر اقدام به کشیدن سیگار و قلیان میکنند.
یکی از ذهنیتهای نادرستی که در گذشته وجود داشت این بود که کشیدن قلیان چندان زیانبخش نیست و مانند سیگار نمیباشد؛ اما رسانههای جمعی، خصوصاً در سالهای اخیر بر این مسئله تأکید دارند که بر اساس تحقیقات پزشکی، کشیدن قلیان نیز برای بدن انسان زیان فراوانی دارد و باید از آن به شدت اجتناب کرد.
نظر مراجع پیرامون سیگار و قلیان
س: امروزه برای استعمال سیگار مضرات زیادی ثابت شده و علاوه بر این مضرات، کشیدن آن در بین عموم موجب آزار و اذیت مردم میشود، بفرمایید کشیدن سیگار چه حکمی دارد؟
آیت الله خامنهای: استعمال سیگار حرام است، در صورت داشتن ضرر معتنا به.
آیت الله مکارم شیرازی: کشیدن سیگار و انواع دخانیات، اگر به تصدیق اهل اطلاع ضرر مهمی داشته باشد، حرام است.
آیت الله فاضل لنکرانی: چنانچه موجب اعتیاد شود، جایز نیست و معتاد به آن در صورت عدم ضرر آن را ترک کند.
آیت الله صافی: برای هر کس ضرر معتدٌ به داشته باشد، جایز نیست.
آیت الله تبریزی: کار خوبی نیست، بهتر آن است که ترک شود.
آیت الله سیستانی: کسی که میداند سیگار برای او ضرر مهمی مانند بیماریهای مهلک دارد، جایز نیست سیگار بکشد و سیگار کشیدن در جمع، اگر کسی حاضر باشد که برای او ضرر مهمی دارد، مانند بیماران ریوی، جایز نیست.
س: استعمال دخانیات در اماکن عمومی موجب آزار و اذیت دیگران و نیز ضرر بدنی برای آنها میشود. آیا اقدام به این کار جایز است؟
آیت الله خامنهای: اگر موجب اذیت است یا ضرر میزند و طرف راضی نیست، جایز نیست.
آیت الله فاضل لنکرانی: خیر.
آیت الله مکارم: اشکال دارد.
آیت الله صافی: اگر ضرر معتدٌ به داشته باشد و یا موجب اذیت دیگران باشد، جایز نیست.
مزاحمت برای خانوادهها
در پارکها زمینة نشاط و شادی و گذراندن اوقات فراغت فراهم شده است و خانوادهها با هدف یادشده برای برطرف شدن خستگی و کسب روحیة بانشاط در این مکانها حضور پیدا میکنند؛ اما متأسفانه برخی خانوادهها به دلیل رعایت نکردن پارهای از ارزشهای مکتبی و دینی، راه را برای سوءاستفادة افراد ناباب فراهم میآورند و آن دسته از افراد فرصتطلب، به ویژه جوانان هرزه نیز از چنین فضایی بهره برده، به حرکتهای زشت و شیطانی میپردازند و مزاحم این نوع خانوادهها میشوند، و این یکی از آسیبهای جدی موجود در پارکهاست.
گفتنی است که همیشه در میان افراد جامعه کسانی بوده و هستند که از تعهد لازم برخوردار نیستند و برای رسیدن به هوا و هوس خویش دست به کارهای ناشایست میزنند و از مکان و زمان مناسب سوءاستفاده کرده، برای دیگران مزاحمت ایجاد میکنند.
در بخش مربوط به وظایف بهرهبرداری، پیرامون نکوهش اذیت و آزار دیگران برخی روایات را آوردیم که آزار یک مؤمن را مانند آزار رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و آزار خدای بزرگ دانسته و از آن به شدت نهی کرده و هشدار داده بود، از این رو، در گام اول مناسب است که با نصب تابلوهایی فرهنگسازی شود تا شاید افراد ناباب به خود آیند که اذیت و آزار دیگران چه عواقبی دارد، و در صورتی که به این تذکرات توجه نکردند، باید برای جلوگیری از آنان فکری کرد و از راه حل مناسبی بهره برد.
به امید آن که روزی با از بین رفتن آسیبها و عواملی که مانع استفادة مناسب و کامل از محیطهای پارک و فضای سبز میشوند، آحاد مردم بتوانند در این گونه محیطها خستگی ناشی از زندگی ماشینی و آلودگی هوا را به نشاطی کامل و نیرویی برای زندگی خود مبدل کنند. ان شاء الله.
فهرست منابع
۱. قرآن کریم
۲. ارشاد القلوب، حسن بن علی بن محمد دیلمی (م ۸۴۱)، شریف رضی، قم، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
۳. استفتائات آیت الله بهجت(رحمت الله علیه)، نشر دفتر معظم له، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
۴. امالی، محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ الصدوق، ۳۰۵- ۳۸۱ ق)، ترجمه: آیت الله کوه کمرهای، کتابخانه اسلامیه، تهران، چاپ چهارم، ۱۳۶۲ش.
۵. بحار الانوار، محمدباقر بن محمدتقی مجلسی (۱۰۳۷- ۱۱۱۰ق)، مؤسسة الوفاء، بیروت، ۱۴۰۴ق.
۶. تحف العقول عن آل الرسول(صلی الله علیه و آله)، حسن بن علی بن شعبهٔ حرّانی (قرن ۴ هجری)، تصحیح: علی اکبر غفاری، مؤسسهٔ انتشارات اسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق/ ۱۳۶۳ش.
۷. تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی و جمعی از نویسندگان، دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ چهل و هشتم، ۱۳۸۸ش.
۸. تفسیر نور الثقلین، عبد علی بن جمعه عروسی حویزی (م ۱۱۱۲ق)، تصحیح: سید هاشم رسولی محلاتی، نشر اسماعیلیان، قم، ۱۴۱۵ق.
۹. توضیح المسائل مراجع، تهیه و تنظیم: سید محمدحسین بنیهاشمی خمینی، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ نوزدهم، ۱۳۹۰ش.
۱۰. ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق، ۳۰۵ - ۳۸۱ق)، نشر شریف رضی، قم، چاپ دوم، ۱۳۶۴ش.
۱۱. الجامع الصغیر فی احادیث البشیر النذیر، عبدالرحمن بن ابیبکر جلال الدین سیوطی (۸۴۹ - ۹۱۱ق)، دار الفکر، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۱ق/ ۱۹۸۱م.
۱۲. جعفریات (الأشعثیات)، محمد بن محمد بن اشعث کوفی (قرن ۴ هجری)، مکتبهٔ نینوی الحدیثه، چاپ سنگی تهران، بیتا.
۱۳. خصال، محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تصحیح: علی اکبر غفاری، انتشارات جامعه مدرسین قم، ۱۳۶۲ش.
۱۴. الدعوات، سیعد بن هبة الله قطب الدین راوندی (م ۵۷۳ق)، انتشارات مدرسه امام مهدی(علیه السلام)، قم، ۱۴۰۷ق.
۱۵. روضهٔ الواعظین، محمد بن احمد فتال نیشابوری (م ۵۰۸ ق)، انتشارات رضی، قم، ۱۳۷۵ش.
۱۶. طب النبی(صلی الله علیه و آله)، جعفر بن محمد مستغفری (م ۴۳۲ق)، تصحیح: علی اکبر الهی خراسانی، نشر مکتبهٔ الحیدریه، نجف، ۱۳۸۵ق.
۱۷. طراحی باغ و پارک، جمشید حکمتی، انتشارات فرهنگ جامع، تهران، چاپ چهارم، ۱۳۷۵ش.
۱۸. عوالی اللئالی العزیزیه، محمد بن زین الدین ابن ابیجمهور (م پس از ۹۰۱ق)، تصحیح: مجتبی عراقی، نشر دار سید الشهدا(علیه السلام)، قم، ۱۴۰۵ق.
۱۹. عیون اخبار الرضا(علیه السلام)، محمد بن علی بن بابویه قمی (م ۳۸۱ق)، تصحیح: مهدی لاجوردی، نشر جهان، تهران، ۱۳۷۸ق.
۲۰. کافی، محمد بن یعقوب کلینی (م ۳۲۹ق)، تصحیح: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، نشر دار الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۴۰۷ق.
۲۱. کتاب سبز فضای سبز شهری، احمد سعیدنیا، سازمان شهرداریها و دهداریهای کشور، ۱۳۸۳ش.
۲۲. کشف الریبه، زین الدین بن علی (شهید ثانی، م ۹۶۶ق)، نشر دار المرتضوی، تهران، ۱۳۹۰ق.
۲۳. کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، علی متقی بن حسام الدین الهندی البرهان فوری (م ۹۷۵ق)، تصحیح: صفوه سقا - بکری حیاتی، مؤسسه الرساله، بیروت، ۱۴۰۹ق/ ۱۹۸۹م.
۲۴. مجموعه آثار، مرتضی مطهری، نشر صدرا، قم، ۱۳۷۷ش.
۲۵. مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع، سید محسن محمودی، انتشارات علمی فرهنگی صاحب الزمان(علیه السلام)، ورامین، ۱۳۸۱ش.
۲۶. مستدرک الوسائل، میرزا حسین بن محمدتقی نوری (م ۱۳۲۰ق)، تصحیح و نشر: مؤسسه آل البیت(علیهم السلام)، قم، ۱۴۰۸ق.
۲۷. مسند، احمد بن حنبل (م ۲۴۱ق)، دار صادر، بیروت، بیتا.
۲۸. مشکاة الانوار فی غرر الاخبار، علی بن حسن طبرسی (م ۶۰۰ق)، نشر مکتبة الحیدریه، نجف، ۱۳۸۵ق/ ۱۹۶۵م/ ۱۳۴۴ش.
۲۹. معانی الاخبار، محمد بن علی بن بابویه (م ۳۸۱ ق)، تصحیح: علی اکبر غفاری، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۳ق.
۳۰. معدن الجواهر و ریاضة الخواطر، محمد بن علی کراجکی (م ۴۴۹ق)، تصحیح: احمد حسینی، نشر مکتبة المرتضویه، تهران، ۱۳۹۴ق/ ۱۳۵۳ش.
۳۱. مفاتیح الحیاة، عبدالله جوادی آملی، مرکز نشر اسراء، چاپ بیست و هشتم، بهار ۱۳۹۱ش.
۳۲. مکارم الاخلاق، حسن بن فضل طبرسی (م قرن ۶)، نشر لشریف رضی، قم، ۱۴۱۲ق/ ۱۳۷۰ش.
۳۳. من لا یحضره الفقیه، محمد بن علی بن بابویه، تصحیح: علی اکبر غفاری، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
۳۴. نزههٔ الناظر و تنبیه الخاطر، حسین بن محمد بن حسن بن نصر حلوانی (م قرن ۵)، تصحیح و نشر: مدرسه امام مهدی(علیه السلام)، قم، ۱۴۰۸ق.
۳۵. نهج البلاغه، محمد بن حسین بن موسی شریف رضی (۳۵۹ - ۴۰۶ق) تصحیح: صبحی صالح، دار الهجرة، قم، بیتا.
۳۶. نهج الفصاحهٔ ، ابوالقاسم پاینده (م ۱۳۶۳ش)، انتشارات دنیای دانش، تهران، چاپ چهارم، ۱۳۸۳ش.
۳۷. النوادر، فضل الله بن علی راوندی (م ۵۷۰ق)، تصحیح: احمد صادقی اردستانی، نشر دار الکتاب، قم، چاپ اول، بیتا.
۳۸. وسائل الشیعه، محمد بن حسن شیخ حر عاملی (م ۱۱۰۴ق)، تصحیح و نشر: مؤسسه آل البیت(علیهم السلام)، قم، ۱۴۰۹ق.
