فرهنگ مصادیق:ابزار و شیوههای تبلیغ دینی
محتویات
سخن آغازین
مبلغان مرزداران اندیشههای دینی و فرهنگی جامعه هستند. آنچه در کلام و قلم و هنر این سفیران سعادت موج میزند، بیدارگری نسلهای امروز و فرداهاست و تبلیغ، هنری است جاودانه که با تلاش پی گیر مبلغان بر تابلوی هستی به نمایش در میآید. در این میان تبلیغ دینی از اهمیت شایانی برخوردار است.
اسلام، کاملترین شریعت آسمانی، با تبلیغ متولد شد و بقاء و جاودانگی آن نیز در سایه سار تبلیغ مبلغان و هدایت گران مذهبی به وجود خواهد آمد از این رو آشنایی مبلغان فرهیخته و وارستهٔ عرصهٔ دین باوری با شیوههای گوناگون تبلیغی در سراسر گیتی امری ضروری است. آگاهی از ابزارهای تبلیغ و جدیدترین شیوهها و روشها به مبلغان این امکان را خواهد داد که افزون بر هدایت جامعهٔ اسلامی به سوی سعادت و سلامت دینی، از ورود افکار و اندیشههایی که بر مبنای دین گریزی و یا دین ستیزی است ممانعت به عمل آورند.
در جامعهٔ کنونی بشری به علت گسترش ارتباطات و سهولت دست یابی به اندیشههای به ظاهر منطقی غرب و پیشرفت سریع تکنولوژی در جوامع گوناگون و در نتیجه مورد تهاجم فرهنگی قرار گرفتن کشورهای جهان سوم و در حال توسعه؛ تبلیغهای دینی نیز باید تحوّلی ژرف یافته و در شیوهها و ابزارهای تبلیغی تجدید نظر گردد. ماهوارهها و ویدئوها چشمهای ناپاک قرن بیستم هستند که به عنوان خطری نابود کننده، فرهنگ و مبانی دینی ما را مورد حمله قرار دادهاند و تبلیغات ما باید علاوه بر تعلیم مفاهیم و تعالیم مذهبی و دینی در پی خنثی کردن آثار شوم این پدیدهٔ فرهنگ برانداز باشند. این نوشتار در پی بیان شیوهها و ابزارهای تبلیغ است که با تجربهای نه چندان بزرگ آمیخته است تا چه قبول افتد و چه در نظر آید.
تبلیغ دینی و عناصر بنیادین آن
در تبلیغ دینی باید به دو عنصر ساختاری و بنیادین توجه داشت و مباحث را با توجه به آنها مطرح کرد:
الف. تجلّی جامعیت، کمال و پویایی دین
آنچه در تبلیغ دینی به عنوان اصل و محور مورد نظر است جامعیت دین است. دین اسلام به عنوان آخرین شریعت الهی و کاملترین آنها همواره پاسخ گوی نیاز بشر بوده و هست و اگر این چهرهٔ کمال در دین تبیین نشود بحث خاتمیّت پیامبر گرامی اسلام مورد شبهه قرار میگیرد.
بنا براین دین اسلام کامل کننده شریعتهای پیشین خود بوده و ناگفتههای ادیان قبلی در این دین مبین بیان شده و انسانها به مقدار بینش و نگرش خویش از آن بهره میجویند.
برای اثبات جامعیت دین اسلام نکاتی به نظر میرسد که عبارتند از:
تناسب تعالیم دینی و مفاهیم آن با مسایل روز و به اصطلاح به روز بودن آن.
جوابگویی به نیازهای بشری از سوی آموزههای آسمانی در هر زمان که این مسأله با قرآن و سنّت که مفسّر و مبیّن قرآن کریم است صورت میگیرد.
قدرت رقابت دین اسلام با دیگر ادیان آسمانی و تکامل محسوس آن نسبت به ادیان پیشین.
بهره مندی از اهرمهای شایسته و مفید در زمانهای گوناگون به ویژه در زمان پیشرفت علم و دانش و تکنولوژی.
ناب بودن مفاهیم دینی و تطابق همه جانبه آنها با منطق و عقل که چراغ درونی هدایت بشری است.
فطری بودن معارف دینی و سازش آن با فطرت بشری.
ب. ویژگی خاص تشیع در حفظ و پاسداری از دین اسلام در تمامی عرصههای فکری، فرهنگی، اعتقادی و اخلاقی
به نظر میرسد و به واقع چنین است که شیعه به علت وجود سرمایهٔ گرانسنگ عترت و همچنین استفاده از سیرهٔ ائمه در کنار قرآن کریم در اثبات جامعیت اسلام بسیار موفق میباشد. در مذهب شیعه علاوه بر بحثهای تئوری و فرمولهای گوناگون فردی و اجتماعی که در قرآن کریم و فرامین پیامبر بزرگوار اسلام وجود دارد و برای تبلیغ به عنوان اصل مطرح است؛ سیره و رفتار پیامبر و ائمه معصومین: به عنوان الگوهای عملی مورد نظر قرار میگیرد.
کتاب شریف سنن النبی[۱]و سیرهٔ ائمه اطهار[۲] و صدها کتاب دیگر که به سیره و رفتار اهل بیت عصمت و طهارت پرداخته و این اسوههای حسنه را معرفی میکند بهترین زمینهها را برای تبلیغ دینی فراهم میسازند. از این رو بحث الگوگیری و سنخیّت و هم رنگی با ائمه: از سرمایههای بسیار ارجمند و ارزشمند تشیع است که مبلغان همواره باید از آن به عنوان بهترین نعمت الهی یاد کرده و مردم را یادآور این ذخایر الهی کنند.
اکنون که جوهرهٔ اصلی تبلیغ دینی مطرح شد بحث را دربارهٔ وظایف مبلغان پی میگیریم. روحانیت و مبلغان به عنوان مرزبانان فکری، فرهنگی همواره باید دغدغهٔ پاسداری از دین را داشته و راههای نفوذ دشمنان به اندیشه و باورهای دینی جامعهٔ خود را مسدود کرده و حتی از این مقام بالاتر رفته و به سوی اندیشههای ملحدانه و شرک آلود دشمنان اسلام نقب زده و بذر باورهای دینی را در سرزمین وجود آنان بیافشانند.
در این میان استفاده از مساجد، تکایا، حسینهها و توجه به بُرد قداستی منبر که نگاه همگان همواره متوجه آن است از بهترین شیوههای پاسداری از دین و مفاهیم دینی است از طرفی استفاده از زمانهایی که تناسب بیشتری با تبلیغ داشته در اثرگذاری برونی جامعه مؤثر است؛ زمانهایی مثل ماه محرم، صفر و ماه مبارک رمضان و فاطمیّهها و ... باید بدانیم که زبان، سفیر و پیکی است برای ایجاد ارتباط با مردم چنانچه امیرالمؤمنین(ع) میفرماید:
... وَلیَکُن لَکَ إلیَ الناسِ سَفیرٌ إلاّ لِسانُک[۳]
امام علی(ع) در نامهای که به قُثم بن عباس فرماندار مکه مینویسد می فرماید: و در بین تو و مردم باید واسطه و سفیری جز زبانت و حاجب و پردهای جز چهره ات نباشد.
روش شناختی در سیستمهای آموزشی
بحثهای روش شناختی از مهمترین مباحث روز است که در دنیا و به ویژه دنیای پیشرفتهٔ صنعتی از آن به عنوان راز اصلی موفقیت یاد میکنند. مباحثی مثل: روش تدریس، روش سخنرانی، شیوه و روش نویسندگی از مسایل محوری در آموزش کنونی جوامع پیشرفته است. در سمیناری که با عنوان سمینار آموزش و پرورش برگزار شد سخن گران قدری از سوی یکی از سخنرانان مطرح شد که راهکارهای عملی برای داشتن آموزش و پرورش شایسته را مطرح میکرد ایشان میگفت: در جوامع پیشرفتهای مثل ژاپن و برخی از کشورهای اروپایی درسهایی مثل انشا نویسی و روش تدریس و به طور کلی روشها در بهترین ساعات روز برای تحصیل قرار داده میشود تا دانش پژوه و دانش آموز با طراوت کامل به کلاس آمده و روشها را بیاموزد در حالی که متأسفانه در برنامههای آموزشی ما برای این بحثهای روش شناسی، ساعات آخر روز انتخاب میگردد و بهترین ساعتها برای ریاضی و آمار و غیره مصرف میشود.
اگرچه برنامهٔ ما تقلید کورکورانه از غرب و سیستم آنها نیست امّا به راستی اگر دانش پژوهان ما روش صحیح مطالعه یا خلاصه برداری و یا سخن وری را بدانند هرگز با مشکلات آموزشی که امروز بر سر راه آنان قرار دارد مواجه نخواهند شد. در حوزههای علمیه نیز درسهایی مثل اصول و فلسفه و منطق و ادبیات عرب در بهترین ساعات مثلاً هشت تا ده بر قرار میشود و کلاس فن خطابه و روش تدریس و هنر نویسندگی عموماً یا ساعت ۸ ۷ است و یا 12 11.
اکنون که دانستیم آشنایی با روشها ما را در حرکتهای علمی و عملی یاری میکند به شیوههای تبلیغ دینی میپردازیم.
شیوههای تبلیغ دینی
تبلیغ دینی از موضوعهای عام و فراگیر است. در واقع هر حرکتی که موجب شناساندن و معرفی کردن دین به کار میرود نوعی تبلیغ است. آن جا که حضرت علی(ع) با بدرقهٔ یک یهودی اگرچه با چند قدم باشد او را به دین اسلام جذب میکند و آن جا که بر منبر خطابه و وعظ نشسته و خطبههایی به عظمت همهٔ هستی را میخواند و آن جا که قرآن را با قلم تفسیر میکند همه و همه تبلیغ محسوب میشوند.
شیوههای گوناگون تبلیغ عبارتند از
۱. قلم تکرار واژهٔ قلم در قرآن کریم نشان دهندهٔ عظمت نگارش و نویسندگی است.[۴]
آیاتی مثل: )إقْرَأْ وَ رَبُّکَ اْلأکْرَمُ? الّذی عَلّمَ بِالْقَلَمِ[۵] و )ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ[۶] و آیات متعدد دیگر که نوشتار و نویسندگی را تعظیم میکند. در مورد قلم و نوشتار سخن فراوان است و ما به علت دوری از استطراد، از آن میگذریم و به مجالی دیگر وا میگذاریم و تنها میگوییم که تبلیغ در سایهٔ قلم جاودانه میشود و فراگیر.
۲. جلوههای هنری؛ زبان هنر، زبان بین المللی است و اگرچه قلم زدن و خطابه و بیان نیز هنر است ولی هنرهایی مثل نقاشی، نمایش، فیلم، خط و مجسمه سازی از جمله هنرهایی است که بدون استفاده از تکلم میتوان از طریق آنها پیام رسانی کرد. هنرهای تجسمی از مهمترین وسایل و شیوههای تبلیغی هستند ولی پیامهای بزرگ معرفتی و اخلاقی و دینی همیشه در قالب این هنرها نمیگنجد.
۳. بیان و سخنوری؛ یکی از متداولترین انواع شیوههای تبلیغ، بیان است. و قرآن کریم به اهمیت بیان و استفاده صحیح به جا از لسان پرداخته است و میفرماید:
(الرّحْمنُ عَلّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ اْلإِنْسانَ عَلّمَهُ الْبَیانَ)[۷] خداوند متعال بلافاصله پس از بیان نعمت آفرینش و خلقت، نعمت بیان و گفتار را ذکر کرده و این گونه اهمیت بیان معلوم میشود.
پس بیان و قدرت گفتار از زمان خلقت با انسان بوده است و نیاز بشر به سخن گفتن در احادیثی که خلقت آدم و حوا را ذکر کرده و توضیح داده است به وضوح و روشنی بیان شده است.
مولی الموحدین حضرت علی(ع) در این باره سخنی بسیار زیبا و گران قدر دارد، میفرماید:
... ثُمَّ مَنَحَهُ قَلباً حافظاً و لساناً لافظاً و بصراً لاحظاً... [۸]؛ کودک کم کم بزرگ شد تا نوجوانی خوش منظر گردید؛ سپس به او فکری حافظ و زبانی گویا بخشید تا درک کند و عبرت گیرد. و زبان گویا و بیان شیرین از ویژگیهای انسان هاست و بسیاری از اندیشمندان معتقدند که اگر نادانترین انسانها را بیابید و در برابر او کار ناپسند انجام دهید و او را در مقام موعظه قرار دهید به سخن میآید و بدون اشتباه سخنانی در مورد کار ناپسندی که از شما سرزده است خواهد گفت. پس سخن وری و گفتار در نهاد همه هست ولی باید این استعداد پس از کشف، پرورش داده شود و با تمرین و تلاش و مطالعهٔ تجربیات دیگران به تعالی و کمال برسد.
اکنون که شیوههای تبلیغ بیان شد و اهمیت هر یک به گونهای مختصر ذکر شد، باید در نظر داشته باشیم که دشمن از هر سه قسم تبلیغ استفاده میکند تا باورهای دینی جامعهٔ ما را مورد تهاجم قرار دهد. ما نیز در تمام موارد باید مسلح باشیم. سید شرف الدین سخن بسیار گران قدری دارد میفرماید:
لاینتشر الهدی الاّ مِن حیثُ انتشر الضّلال[۹]؛ هدایت به جز از همان جاییراهی که گمراهی گسترش یافته است منتشر نمیشود.
به عبارت دیگر میفرماید پادزهر و خنثی کنندهٔ تبلیغات غیر دینی، استفاده از همان شیوهٔ تبلیغ در ابلاغ دین و معرفت دینی است. اکنون ماهوارهها و اینترنت به عنوان مهمترین سلاحهای فرهنگی غرب، تفکرات و اندیشههای غیر اسلامی و گاه ضدّ اسلامی را به جوانان ما تزریق میکنند و مسلماً پادزهر آنها ساختن فیلمهای جذاب، زیبا و قوی با توجه به وجود پیامهای دینی است. نه این که برای عقب نیفتادن از ماهواره پا به پای این ارمغان شوم تکنولوژی حرکت کرده و فیلمهای نزدیک به آنها بسازیم!!!
القاء شبهات اعتقادی از سوی دگراندیشان و روشن فکر مآبان و علم زدگان آن سوی مرزها و حتی در این سوی مرز، داخل میهن اسلامی، نیز از تبلیغات ظلمانی شیطان است. مبلغان با آگاهی از شبهات مطرح شده و بالا بردن سطح دانش و آگاهیهای خود در زمینههای گوناگون و استفاده از بیانی شیوا و زیبا باید آثار سوء این تبلیغها را از بین برده و مرزهای فکری دینی را حفظ کنند. در بقیهٔ موارد تهاجم فرهنگی نیز به همین صورت باید عمل کرد.
بیان، اکسیری بی نظیر
فن خطابه و بیان یکی از شیوههای متداول و مؤثر تبلیغی است. چه بسیار بزرگ مردانی در تاریخ بشریت بودهاند که مسیر زندگی آنان با یک موعظه و شنیدن سخنی از یک منبری با تقوا تغییر یافته و از حضیض ذلت به اوج عزّت و سربلندی رسیدهاند. موعظه و خطابه و سخن وری اگرچه با مرور زمان ممکن است به فراموشی سپرده شود ولی اگر شخصی با آن بیدار شده و منشأ خیرات و برکات شود، آثار این سخن تا قیامت باقی خواهد ماند. اگرچه زبان موعظههای خداوند که همانا قرآن مجید است بلیغ تر و شیواتر از انسان هاست ولی کلام خداوند و پندهای او از زبان انسانهای برجسته و کامل و اولیاء الهی به گوش مخلوقات میرسد که آنان سفیران الهی هستند.
علی(ع) میفرماید: و لمّا وَعَظَهُمُ اللهُ بِهِ أبْلَغُ مِنْ لِسَانِی[۱۰] پند و اندرزهای خداوند از گفتار منزبان من رساتر است.
در طول تاریخ ائمه معصومین: مفسّر و مبیّن کلام خدا بوده و همواره درصدد تربیت مبلغان و مروجان دینی برای تفهیم بهتر و ماندنی تر تعالیم دینی بودهاند.
به راستی که زبان و بیان نیکو اکسیری است که مس وجود آدمیان را مبدل به طلای ناب میسازد و بذرهای معرفت و عبودیت را در سرزمین دلهای انسانها میافشاند. پس باید بگوشیم این تبلیغ و ابلاغ در بالاترین مرحله و به بهترین صورت انجام گیرد تا مؤثرتر و ماندگارتر گردد.
در قرآن کریم وظیفهٔ رسولان را بلاغ مبین دانسته و با تعابیر گوناگون از تبلیغ شیوا و بلیغ سخن میگوید:
(.. وَ مَا عَلَی الرَّسُولِ إِلاّ الْبَلاغُ الْمُبینُ)[۱۱]؛ و بر فرستادهٔ خد جز ابلاغ آشکارمأموریتی نیست.
و نیز میفرماید: (أُولئِکَ الّذِینَ یَعْلَمُ اللّهُ مَا فِی قُلُوبِهِمْ فَأعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِی أنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلیغًا)[۱۲]؛ اینان همان کسانی هستند که خدا میداند چه در دل دارند. پس از آنها روی برتاب، ولی پندشان ده و با آنها سخنی رسا که در دلشانمؤثر افتد، بگوی.
با توجه به آیات فوق و آیات فراوانی که از ذکر آنها معذوریم، در مییابیم که تبلیغ صحیح و موفق آن است که به صورت بلاغ مبین باشد؛ یعنی پیامهای دینی را در حد کمال به شنونده برساند. بزرگان تبلیغ در این زمینه سخن دقیق و مهمی را بیان کردهاند که یک سخنران موفق باید از دو مرحلهٔ اساسی و مهم پیروز و سربلند بیرون آید:
۱. اقناع، ۲. ترغیب.
اقناع به این معناست که سخنور در طی سخنرانی آن خلأهای درونی مستمع را پر کرده و شبهات موجود در ذهن او را پاسخ گوید و از راه یابی شبهات غیر منطقی در آینده ممانعت کند. به عبارت دیگر باید شنونده را نسبت به شبهات اعتقادی واکسینه کرد و اطلاعات لازم را در زمینه مبانی دینی به او داد تا در مقابل شبهات، خود، اولین مدافع دین باشد، نه آن که در فرصت کوتاهی تسلیم گردد. منظور از ترغیب این است که رغبت گوش دادن و پی گیری سخنان خود را در شنونده ایجاد کند و لازمهٔ ایجاد این رغبت آگاهی سخنور از فنون و شیوههای صحیح سخن وری و به کار بردن هنر در جای جای سخنرانی اش میباشد. به نظر میرسد حسن مطلع، حسن ختام و استفاده از تنوع در نوع بیان بهترین وسیله برای ایجاد ترغیب است که در جای خود از آن بحث میشود.
یکی از سخنرانان موفق دنیای غرب مینویسد:
در سخنرانی چیزی غیر از کلمات وجود دارد که دارای اهمیت بسیار است و آن لطف و مزهای است که ناطق در حین سخنرانی در آن میگنجاند. آنچه در یک سخنرانی مهم است کمیت نیست، کیفیّت است و طرز بیان.[۱۳]
توجه به این نکته در نوع تبلیغ بسیار مؤثر خواهد بود که مستمعین ما انسانهای ناآگاهی نیستند آنها میفهمند، میدانند و قدرت تحلیل دارند، اگرچه از سواد کلاسیک برخوردار نباشند. باید آنها را آگاه بدانیم تا آگاهانه سخن گوییم و در پی تهیهٔ مطالب مستند و مناسب باشیم.
حضرت علی(ع) پدر علم و عدالت، میفرماید:
اتَّقُوا ظُنُونَ الْمُؤمِنینَ فَإنَّ اللهَ تعالی جَعَلَ الحَقَّ عَلی ألْسِنَتِهِم[۱۴]؛ از حدس و گمان افراد با ایمان برحذر باشید، چرا که خداوند حق را بر زبان آنها قرار داده است.
بدترین آفت سخنرانی این است که سخنران مردم را دیرفهم و یا کم فهم بداند و بدون مطالعه و یا با مطالعهای اندک و ناکافی بر مسند خطابه بنشیند. خداوند حق و درک آن را در دلهای انسانهای مؤمن قرار داده است. از این رو باید بر زبان مبلغ دین، جز حقّ جاری نشود و این مفهوم سخن مولا علی(ع) است.
ابزار تبلیغ دینی
برای هر حرفه و فنّی ابزار مناسب با آن وجود دارد که بدون آن ابزار، رسیدن به مقصود و ایجاد تحوّل و حرکت میَسر نخواهد بود و آگاهی انسان از ابزار مورد نیازش در صدر مسایل قرار دارد.
در مورد تبلیغ باید گفت با توجه به این که تبلیغ با فکر، فرهنگ و روح و روان جامعه در ارتباط است، ابزار آن هم به طور عمده فرهنگی و فکری است اگرچه ابزار دیگری نیز وجود دارد. ابزار تبلیغ عبارت است از آگاهیهای لازم که یک مبلّغ باید در ابتدای امر مقدس تبلیغ و در طول آن همواره متوجه آنها باشد.
این آگاهیها در سه محور مهم مورد بحث و بررسی قرار میگیرند که عبارتند از:
آگاهیهای مربوط به نطق و متن خطابه.
دانشها و آگاهیهای مربوط به شخص و شخصیت سخنور.
دانستنیهای مربوط به مستمع و جامعهای که سخنور در آن زندگی میکند و به تبلیغ میپردازد.
لازم به ذکر است که هر یک از این موارد نیز ابزاری خاص را میطلبد. اینک به بیان موارد هر یک میپردازیم.
آگاهیهای مربوط به متن خطابه
در این بحث به دو مسأله باید توجه داشت: الف. ویژگیهای متن جذّاب و اثرگذار
یک متن جذاب و اثرگذار باید دارای موضوع مناسب باشد؛ موضوعی که پاسخ گوی نیازهای روحی، روانی و اعتقادی جامعه بوده و به اصطلاح دردی را درمان کند. موضوعهای تکراری و کلیشهای ممکن است زمان خاص یک سخنران را پر کند و در اصطلاح به آن سخنرانی گفته شود، ولی هرگز یک سخنرانی و یک متن مفید و راهبردی در جامعه نخواهد بود. خصوصیت دیگر متن این است که باید از استحکام خاصی برخوردار باشد و مطالب آن سُست و خرافهای و یا مبتنی بر سخنان غیر واقع نباشد. مستند بودن سخنرانی سبب ایجاد اعتماد نسبت به سخنران در قلب شنونده میشود و این اعتماد برای یک سخنران بسیار مؤثر خواهد بود.
مطلب دیگر تناسب متن با ضرورتهای زمانی و ویژگیهای افراد شنونده است. به عبارت دیگر در هر زمانی موضوع خاصی مطرح است و دردهای جامعه به نسبت زمان تغییر میکند؛ بنابراین متنها و نطقها باید متناسب با ضرورتهای زمانی و شخصی باشد. نوع شغل و زندگی شنوندهها، سطح سواد و سن آنها در تهیهٔ متنِ مناسب مؤثر است. به عبارت دیگر قبل از تهیهٔ نطق باید بدانیم برای چه کسانی سخنرانی می کنیمبر این اساس سخنورِ دردآشنا از دیگران موفق تر خواهد بود.
مطلب مهم دیگر در ویژگیهای متن،وجود تنوع، نوآوری و خلاقیّت در مباحث قابل طرح است. مطالب مفید، الگو دهی و تأثیرگذاری در هر مقام باید با تنوع همراه باشد.
استفاده از واژههای زیبا و آفرینشهای ادبی در حدی که به اصل پیام و پیام رسانی ضربهای وارد نسازد و همچنین استفاده از جملههای آهنگین، واژههای روان و زیبا، حکایات نغز، لطایف، ظرایف و اشعار حکیمانه در زیبایی و غنای متن کمک فراوانی خواهند کرد.
در یک متن شایسته و زیبا هرگز از تقلید بی اساس و کپی برداری استفاده نمیشود و در واقع جوهر نوشتن نطقها و متنها، خون جگر سخنران و گوینده است. هرچه او سوز و عشق بیشتر نسبت به هدایت جامعه داشته و از ناهنجاریهای اخلاقی و اجتماعی رنج ببرد، به یقین در شنوندگان خود نیز سوز ایجاد خواهد کرد.
آیت الله جوادی میفرماید: تنها تبلیغ نکنید، بلکه تعلیم هم بدهید تا جنبهٔ تعلیمی اثر بکند؛ زیرا رسالت شما هم تبلیغ است و هم تعلیم. تبلیغ، )الذِینَ یُبَلّغُونَ رِسالاتِ اللهِ وَ یَخْشَوْنَه وَلا یَخْشَوْنَ أحَداً إلاّ اللهَ[۱۵] است و تعلیم، )یُعَلِّمُهُمُ الکِتَابَ والحِکْمَةَ(.[۱۶])و[۱۷]
پس تعلیم باعث اثر پذیری بیشتر تبلیغ میشود و همواره باید این دو رسالت مهم کنار یکدیگر باشند. یکی از سخن وران موفق از قول سیدنی ف . ویکس مینویسد:
چیزهایی هست که ما را به هم پیوند میدهد چیزهایی که قوی تر از قوایی است که بین ما جدایی میاندازد اینها چیستند؟ موفقیّت شما در سخنرانی بستگی دارد به کشف این راز.[۱۸]
با اندک تأمل در مییابیم که عوامل پیوند ما و شنوندگان ما، اعتقادات، ناموس، وطن، خاک، جوانان و ... هستند. همهٔ ما برای این ارزشها احترام قائل بوده و آن گاه که آنها را در خطر ببینیم، حتی از جان خود خواهیم گذشت. پس یک متن خوب و جذّاب همواره به مشترکات بین سخنران و شنونده بها میدهد و این خود بستر مناسبی برای تأثیرگذاری است.
آگاهی و شناخت سخنور نسبت به ویژگیهای متن، او را در تهیهٔ یک متن جالب و شیوا یاری خواهد کرد و این آگاهی از ابزار مهم تبلیغ به شمار میرود.
ب. کیفیّت تهیهٔ متن:
سخنور موفّق با آگاهی از کیفیّت تهیهٔ نطق و متن میتواند در زمان کوتاه، نطقهای جاذبی را تهیه کند. چگونگی استفاده از دایرة المعارفها، موسوعهها و فرهنگ نامههای گوناگون برای درک واژهها و مطالب مختلف علمی، عرفانی و اجتماعی و مهم تر از همه چگونگی استفاده از تفاسیر مفسران و شناخت بهترین تفسیر در مذهب شیعه و یا عامّه و آشنایی با کتابهای روایی برای تهیهٔ متن و کیفیت آن بسیار مؤثر است. اکنون که معاجم مختلف در زمینهٔ آیات قرآن، نهج البلاغه و کتابهای معتبر روایی همچون کتب اربعه تهیه شده است و رایانهها به برکت پیشرفت تکنولوژی در خدمت بشر هستند، باید از این نعمتها به بهترین نحو استفاده شود.
مسألهٔ دیگر چگونگی چینش و یا به عبارتی مرتب کردن مطالب تهیه شده است که گاه براساس ملاکهایی چون تقدّم و تأخر، جزء و کل و ... مطالبی را اول و مطالب دیگر را در پایان ذکر میکنیم. گفتنی است که یک سخنران با توجه به امکانات امروز جامعهٔ ما باید همواره متنهایی آماده داشته و دایم در حال تحقیق، پژوهش و فیش برداری از مطالب باشد، در غیر این صورت به حوزه علمیه، جامعهٔ اسلامی و روح مطهر شهداء جفا کرده است و ضامن خواهد بود.
آگاهیهای مربوط به شخص و شخصیت سخنور
در تبلیغ بیانی برخلاف تبلیغ قلمی که تنها شخصیت نگارنده و اثر او مورد نظر خواننده است، شخص و بُعد ظاهری گوینده و سخنران نیز مورد توجه مستمعین میباشد؛ از این رو آگاهیهایی در این زمینه لازم و ضروری است که سخنور در سایهٔ این آگاهیها بتواند مؤثرتر واقع شود. آگاهیهای سخنور دربارهٔ شخص سخنران در دو بُعد مورد بحث قرار میگیرد:
الف. شخصیت سخنور؛ برخی از کمالات نفسانی و روحانی برای سخنور بسیار لازم و ضروری است. مستمعین آن گاه که سخنور خود را صادق میبینند و او را عامل به علم و دارای ویژگیهای معنوی مییابند، از او الگو میسازند. در واقع سخنور باید الگوی عملیِ سخنان خود باشد.
اگر حکم فقهی را میگوید که با پای راست وارد مسجد شوید و خود بدون توجه با پای چپ وارد میشود، ارزش سخنان خود را از بین برده و باب انجام مکروهات و ترک مستحبات را میگشاید.
از طرفی حالت نفسانی خاصی که باعث تأثیر نَفس میشود باید از طریق سخنور کسب شود؛ انجام عبادتها و دوری از گناهان و توجه به مفاهیم و تعالیم اخلاق اسلامی در ایجاد این نور بسیار مؤثرند.
ب. شخص سخنور؛ با توجه به این که مستعمین در اثناء سخنرانی چشم به سخنور دوخته و تمامی حالات و ظواهر او مورد نظر آن هاست باید آراستگی ظاهری داشته باشد و با چهرهای بشّاش و ایجاد صمیمیّت بین خود و مستمعین ارتباط و پیوند محکم تری با آنها ایجاد کند.
استفاده از حرکات مناسب دستها و سر و چشمها و تقسیم نگاه سخنور بین شنوندگان بدون هیچ گونه تبعیض و بخل در نگاه و استفاده از الفاظ محترمانه و زیبا برای مشارکت دادن آنها در بحث، همه و همه در بُعد ظاهری سخنور مورد بحث قرار میگیرند.
باید دانست که یکی از مهمترین عوامل موفقیّت تبلیغ پیامبر(ص) در قشر جوان خوش رویی و اخلاق نیکوی ایشان بود که در قرآن کریم میفرماید: )... وَ لَوْ کُنْتَ فَظّاً غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ... [۱۹]؛ و اگر تندخو و سخت دل بودی قطعاً از پیرامون تو پراکنده میشدند.
احمدا؛ باغ برین مشتاق توست گل، تبسم کردهٔ اخلاق توست[۲۰]
پس دانستیم که آگاهی سخنور از کیفیت وضع ظاهری خود، او را در پیام رسانی کمک کرده و به او این فرصت را میدهد که همراه با کلام خود در دلِ مردم جایی بگیرد و به قول بزرگی ....
پانویس
- ↑ از مرحوم علاّمه طباطبایی(ره
- ↑ از شهید مطهری(ره
- ↑ نهج البلاغه، نامهٔ 67
- ↑ رسالت قلم، سخنرانی آیت الله مکارم شیرازی
- ↑ العلق96 : 3 و 4
- ↑ القلم68 : 1
- ↑ الرّحمن55 : 4 1.
- ↑ نهج البلاغه، خطبه 83
- ↑ رسالت قلم، ص 149، به نقل از علاّمه سید شرف الدّین
- ↑ نهج البلاغه، خطبه 75
- ↑ النور24 : 54 و العنکبوت29 : 18
- ↑ النساء4 : 63
- ↑ کارنگی، دیل، آیین سخنرانی، مهرداد مهرینمترجم، ص 205
- ↑ نهج البلاغه، حکمت 309
- ↑ الأحزاب33 : 39
- ↑ الجمعه62 : 2
- ↑ ره توشهٔ راهیان نور، سال 1375، ص 47، سخنی از آیت الله جوادی آملی
- ↑ کارنگی، همان، ص 275
- ↑ آل عمران3 : 159
- ↑ احمد عزیزی، شرجی آواز
