آموزه های اسلامی پیشگیری از جرم
نویسنده: توسلی، محمد حسن؛ صادقی، محمدامین؛
بهار 1394، سال دوازدهم - شماره 32 علمی-ترویجی/ISC (32 صفحه - از 43 تا 74)
آدرس مقاله در پایگاه مجلات تخصصی نور: بصیرت و تربیت اسلامی » بهار 1394، سال دوازدهم - شماره 32 (از صفحه 43 تا 74)
URL : http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1108457
محتویات
- ۱ چکیده
- ۲ کلمات کلیدی
- ۳ مقدمه و بيان مسئله
- ۴ کليات
- ۵ عوامل پيشگيري از جرم در آموزه هاي اسلامي
- ۵.۱ نقش اعتقاد به توحيد در پيشگيري از جرم
- ۵.۲ نقش اعتقاد به معاد در پيشگيري از جـرم
- ۵.۳ نقش و تأثير اقامه نماز در پيشگيري از جرم
- ۵.۴ نقش امر به مـعروف و نـهي از منکر در پيشگيري از جرم
- ۵.۵ نقش انفاق و احسان در پيشگيري از جرم
- ۵.۶ نـقش حـجاب و عفاف در پيشگيري از جرم
- ۵.۷ راهکارهاي پيشگيرانه اجتماعي
- ۵.۷.۱ نظارت و واپايش
- ۵.۷.۲ تـعليم و آمـوزش عمومي
- ۵.۷.۳ محبت
- ۵.۷.۴ پيشگيري از طريق خانواده
- ۵.۷.۵ مـعاشرت بـا نيکان و صالحان
- ۵.۷.۶ روش الگو دهي و الگو گيري
- ۵.۷.۷ ترويج فـرهنگ صـبر، بردباري و شـکرگزاري
- ۵.۷.۸ تأثير ترويج فرهنگ قناعت و پرهيز از اسراف و تـبذير
- ۵.۷.۹ تأثير توبه در پيشگيري از جرم
- ۶ نتايج مقاله
- ۷ پيشنهادها
- ۸ منابع
- ۹ پانویس
چکیده
پیشگیری، مجموعه اقدام ها و تدابیری است که از پایه و اساس مانع وقوع جرم و فعلیت یافتن اندیشه جنایی می شود و با ریشه ها و علل پیدایی جرم مبارزه می کند.پیشگیری کیفری و غیر کیفری، اجتناب ناپذیر است و آن چه امروزه رویکردی جدید به چگونگی واپایش بزهکاری محسوب می شود، عبارت است از کلیه اقدامات فردی و عمومی به جز اعمال حقوق کیفری با هدف از بین بردن زمینه های مساعد برای ارتکاب اعمالی که جرم محسوب می شود. دراین میان ، نقش آموزه های اسلامی در سالم سازی محیط اجتماعی و سازمانی کاهش تخلف و جرم ، و نیز جایگاه رویکردهای آموزه های اسلامی در برنامه پیشگیری از جرم و نظام حقوقی اسلام ، از اهمیت ویژه ای برخوردار است . نتایج حاصل از پژوهش حاضر، گویای این مهم است که پیشگیری از جرم براساس آموزه های اسلامی یک جریان دو طرفه بوده که هم پلیس و هم مردم ، در آن نقش سازنده و تاثیرگذاری دارند. در این میان توجه ویژه مدیران و کارکنان ناجا به آموزه های اسلامی و عوامل پیشگیرانه از جرم از قبیل : «اعتقاد به توحید، اعتقاد به معاد، نقش و تاثیر نماز، امر به معروف و نهی از منکر، انفاق و احسان ، حجاب و عفاف ، نظارت و واپایش ، تعلیم و آموزش عمومی، پیشگیری از طریق خانواده ، محبت و مهرورزی، معاشرت با نیکان و صالحان ، اجرای روش الگو دهی و الگو گیری، ترویج فرهنگ صبر، بردباری و شکرگزاری، فرهنگ قناعت و پرهیز از اسراف و تبذیر و بالاخره تاثیرتوبه » و عملیاتی و اجرایی کردن آنها در نظام تعلیم و تربیت فردی وسازمانی می تواند در پیشگیری ازتخلف وجرم ، مفید و اثربخش باشد
کلمات کلیدی
تخلف, جرم, پیشگیری, آموزه های اسلامی, پلیس غیرکلامی, زبان تن
١).عضوهيئت علمي پژوهشگاه علوم انتظامي و مطالعات اجتماعي و دانـشجوي دکـتري .
٢). کـارشناس ارشد حقوق خصوصي .
مقدمه و بيان مسئله
پيشگيري از جـرم ، امـروزه مورد توجه متوليان سياست جنايي اغلب نظام هاي حقوقي قرار گرفته است ؛ در اين سياست ، براي جلوگيري از تحقق بزه ، گـاهي بـه اعـمال اقدامات اصلاحي ، روي بزهکار براي جلوگيري از ارتکاب مجدد بزه و در مواردي بـه اجتماع و علل اجتماعي مؤثر در تحقق جرم و شيوه از بين بردن آثار آن پرداخته مي شود. در هر نظام و مکتب حقوقي بـه تـناسب مـباني نظريه ها و تعاريفي که براي جرم و بزهکاري ارائه مي شود، راهکارهاي پيشـگيري نـيز متفاوت است ؛ از جمله نمونه ها و الگوهاي پيشگيري مي توان به دين و راهکارهاي پيشنهادي آن در زمينه پيشگيري با عـنوان «پيشـگيري دينـي » اشاره نمود.
راهکارهاي ديني واپايش اجتماعي همواره آثار چشمگير خود را در زمينه مهار جـرم و کـجروي بـر جاي نهاده و توجه انديشمندان علوم اجتماعي را به ويژه در حوزه هاي مطالعه جرم و کجروي بـه خـود جـلب کرده است .از اين رو با توجه به اهميت اين موضوع در نظام حقوقي اسلام ، يکي از راه هاي پيشـگيري از جـرم ، «انتشار و تبليغ تعليمات و آموزه هاي اسلامي » معرفي شده است ؛ از سوي ديگر تربيت و آمـوزش در صـورتي ثـمربخش خواهد بود که با کوشش و عمل آموزش گيرنده همراه باشد.
با توجه به تـوضيحات بـالا در اين مقاله سعي شده است راه هاي پيشگيري از جرم درآموزه هاي اسلامي ، که همان نـشر تـعليمات دينـي و اخلاقي براي تهذيب نفس و تعديل تمايلات و غرايز انسان است ، مورد بررسي قرار گيرد.
کليات
بـيان مـسئله
پيشگيري ، بهتر، راحت تر و کم هزينه تر از درمان است . همه علما، بـه اينـ مـسئله اعتراف دارند که بيشترين توان ، همت و اراده را قبل از وقوع جرم بايد به کار برد. يکي از مـسائل و مـوضوعات اسـاسي که امروزه در ابعاد فراملي ، ملي و منطقه اي خودش را نشان داده و مي دهد، آسـيب هـاي اجتماعي است که همين امر عمدتا بهداشت رواني افراد را در جامعه خدشه دار مي سازد.
در اين راستا بديهي اسـت کـه توجه به امر پيشگيري و اجراي رفتارهاي مداخله اي جهت عدم وقوع اين آسيب هـا در شـرايط فعلي امري ضروري است .
قرآن کريم بـه عـنوان مـهم ترين و متقن ترين منبع اسلامي به مـوضوع «پيشـگيري از جرم » توجه ويژه اي دارد. هر چند که در قرآن به طور مستقيم کلمه «پيشگيري » به کـار نـرفته است ؛ اما به شکل ضـمني ، آيات فـراواني به اين مـسئله دلالت مـي کند، براي مثال : بيشتر آيات نهي از مـنکر، بـه نوعي انسان را از چيزي برحذر مي دارند که اين خود بي شک نوعي پيشـگيري از وقـوع گناه است ؛ پس توجه به آمـوزه هاي اسلامي در جامعه اسـلامي مـا از اهميت خاصي برخوردار است و بـنابر گـفته استادان حوزه علوم انساني که آموزش و خودآگاهي را لازمه بينش و ساخت شخصيت مي دانـند، ايجـاب مي نمايد که در وهله اول جـهت مـراقبت نـفس و تزکيه ، ضمن در نـظر گـرفتن وابستگي جامعه اسلامي بـه آمـوخته ها و فرهنگ و ارزشهاي ديني ، با مطالعات و بررسي هاي ديني ، مطالبي در اين حوزه استخراج شود تـا بـا توجه به علوم روز انساني، بتوان از تـرکيب آن جـهت صيانت و پيشـگيري، راهـکارهايي ارائه نـمود.
ضمن تأکيد بر رويکـرد آموزه هاي اسلامي در پيشگيري از جرم و بررسي نقش اين رويکرد در کاهش سطح جرم ، هدف مقاله حـاضر يافـتن پاسخ جهت سؤالات زير است :
سؤالات تـحقيق
١- عـوامل مـؤثر مـبتني بـر آموزه ها و روش هـاي اسـلامي در پيشگيري از جرم کدامند؟
٢- نقش آموزه هاي اسلامي در پيشگيري از جرم چيست ؟
٣-شيوه هاوروش هاي مؤثرآموزه هاي سلامي بـراي پيشـگيري زجـرم وآسيب هاي جتماعي کدامند؟
مفاهيم مورد نياز
در مـسير ياد شـده تـوجه بـه بـرخي مـفاهيم ضروري است .
جرم
معناي ارائه شده از جرم را مي توان در دو دسته مضيق و موسع طبقه بندي کرد. جرم در مفهوم مضيق آن همان تعريف قضايي و قانوني خود را دارد؛ يعني هر فعل و تـرک فعل که در قانون براي آن مجازات يا اقدام تأميني در نظر گرفته شده است . آنچه در مباحث جرم شناسي و پيشگيري از جرم از اين واژه اراده مي شود، معناي موسع آن است که هر نوع رفتار مخالف با هـنجارها و مـعيارهاي مورد پذيرش جامعه را در بر مي گيرد، اعم از اين که مجازاتي براي آن در قانون لحاظ شده باشد يا نشده باشد(رشاد، ١٣٧٨: ٢٨٥- ٢٨٤).
با اين وجود جرم پديده اي اجتماعي و جهاني است که تحت عناويني چون : سرپيچي ، سـرکشي ، رفـتار انحرافي و ناپسند که با خلقت آغاز شده آمده است . آدم و حوا خود به علت ارتکاب نافرماني از بهشت رانده شده و پسر آنها قابيل برادر خـود هـابيل را به قتل رساند؛ توضيح اينـکه بـراي تعريف جرم رويکردهايي از جمله قانوني و حقوقي ، قانوني و اجتماعي ، آماري ، برچسب زدن و بي نظمي در نظر گرفته شده است . به بيان ديگر بزه در جرم شناسي هر فـعل و تـرک فعل زيان آور فردي يا گروهي و رفـتار ضـد اجتماعي و انساني است که مغاير شئون انساني و مخل نظم اجتماعي باشد؛ ولو در قانون مجازات نيامده باشد و براي آن مجازات و يا اقدامات تأميني و تربيتي پيش بيني نشده باشد.
پيشگيري
تلاش هاي زيادي توسط جرم شناسان بـراي تـعريف و طبقه بندي و پيشگيري از جرم انجام گرفته است ، ولي در عين حال هنوز توافق روشن و صريحي در اين زمينه به دست نيامده است و جرم شناسان همچنان هشدار مي دهند که در خصوص وجود درک و تعريف واحد و تـوافق در مـورد پيشگيري از جـرم بايد احتياط کرد؛ حتي به نظر مي رسد در مورد اين که آيا مفهوم پيشگيري از جرم صرفا بر اقدامات غـير کيفري مؤثر برکاهش جرايم اطلاق مي شود و يا اين که شامل تأثيرات نـظام عـدالت کـيفري بر فرايند بزهکاري نيز مي شود، اتفاق نظر وجود ندارد (رشادتي ،٥٧:١٣٨٧).
بنابراين امروزه وقتي از پيشگيري از جرم سـخن گـفته مي شود، مقصود از آن مجموعه فعاليت ها و تدابيري است که از پايه و اساس مانع وقوع جـرم و فـعليت يافـتن انديشه جنايي مي شود و با ريشه ها و علل پيدايي جرم مبارزه مي کند (رشاد، ١٣٧٨: ٢٨٥).
پيشگيري کـيفري و غير کيفري ، اجتناب ناپذير است و آن چه امروزه رويکردي جديد به چگونگي واپايش بزهکاري مـحسوب مي شود، عبارت اسـت از کـليه اقدامات فردي و عمومي به جز اعمال حقوق کيفري با هدف از بين بردن زمينه هاي مساعد براي ارتکاب اعمالي که جرم محسوب مي شود (همان : ٥٧).
مراحل پيشگيري از وقوع جرم در فقه
اگر چـه در متون فقهي بخش خاصي تحت پيشگيري از جرم وجود ندارد، اما با استخراج
و دسته بندي کليه مطالب که با اين مبحث مرتبط است مي توان گفت که اسلام در زمينه پيشگيري ، دو مرحله دارد: مرحله اول بـه مـعرفي و پيشگيري از عوامل عمومي کليه جرائم پرداخته که اين مرحله را پيشگيري اوليه نام نهاده اند که مترادف پيشگيري از عوامل عمومي يا پيشگيري ابتدايي مي باشد.در مرحله بعد به تبيين عوامل خصوصي جرم پرداخته و مـتعاقبا راه هـاي پيشگيري از همان دسته از جرائم را بيان کرده است که اين مرحله را پيشگيري ثانويه نام نهاده اند که همان پيشگيري خصوصي يا پيشگيري ثانويه است (کي نيا، ١٣٤:١٣٨٢-١٣٥).
پيشگيري اوليه از وقوع جرم
گاهي اوقـات انـسان از نظر اجتماعي ، اقتصادي ، رواني ، در چنان وضعيت غيرعادي و نامتعادلي قرار مي گيرد که آگاهانه يا ناآگاهانه دست به ارتکاب جرم مي زند، لذا بايد افراد را در شرايط عادي تحت آموزش مستقيم و غير مـستقيم قـرار داد و آنـان را با نتايج زيان بار افعالي کـه مـمکن اسـت در هر يک از شرايط فوق عارض گردد آشنا ساخت تا از ارتکاب جرم خودداري نمايند.
اين نوع از پيشگيري مشتمل بر اقداماتي است که مـوجب از بـين بـردن يا کاهش دادن فرصت هاي مجرمانه مي شود ويا از به وجـود آمـدن آنها جلوگيري مي کند بدون اينکه به جرم يا مجرم
بصیرت و تربیت اسلامی » بهار 1394، سال دوازدهم - شماره 32 (صفحه 48) خاصي توجه داشته باشد و قبل از اين که هيچ گونه عـلايم و نـشانه هـايي از بزهکاري بروز کرده باشد. اين روش عمدتا متمايل به تفسير اوضاع و احـوال و شرايط جرم زاي محيط فيزيکي و اجتماعي است (يعني بهبود شرايط زندگي ) (نياز پور، ١٣٨٢: ١٣٨).
پيشگيري ثانويه از وقوع جرم
دراين نوع پيشـگيري ، اقـدامات در ارتـباط با افراد و گروه هايي صورت مي گيرد که در معرض ارتکاب جـرم قـرار گرفته اند و درصورتي که اقدام بازدارنده اي نسبت به آنها صورت نگيرد.
مرتکب جرم خواهند شد . بـنابراين ، هـدف اين نـوع پيشگيري ، تشخيص مجرمان بالقوه و مداخله در وضع ما قبل جنايي به منظور جـلوگيري از وقـوع جـرم است . تفاوت اصلي اين نمونه با نمونه پيشگيري اوليه در اين است که در پيشگيري اوليه برنامه هـا و اقـدامات پيشـگيرانه به منظور جلوگيري از پديد آمدن وضعي است که مي تواند موجب وقوع جرم شود امـا در پيشـگيري ثانويه بر تلاش ها و وضعي متمرکز است که قبلا پديد آمده و موجب قرار گـرفتن افـراد و گـروه ها در آستانه ارتکاب جرم شده است (رشادتي ،١٣٨٢: ٥٩).
پيشگيري اجتماعي
امروزه دو نوع متعارف پيشگيري وضـعي و پيشـگيري اجتماعي مورد توجه است . پيشگيري وضعي را اقدام پيشگيرانه معطوف به اوضاع و احوالي کـه جـرائم مـمکن است در آن وضع ، به وقوع بپيوندد، تعريف کرده اند و هدف آن اتخاذ ترتيبي است کـه بـهاي ارتکاب عمل مجرمانه را براي مرتکب بيش از سود حاصل از آن گرداند؛ چرا که از نـظر طـرفداران پيشـگيري وضعي ، انسان موجودي حسابگر است و سود و زيان عملش را مي سنجد.(گسن ،١٣٧٠: ٥٨٥)پيشگيري اجتماعي مجموعه اقـدام هـاي پيشـگيرانه است که بر کليه محيط هاي پيرامون فرد که در فرايند جامعه پذيري نـقش داشـته و داراي کارکرد اجتماعي هستند، تأثير مي گذارد. اين روش پيشگيري از جرم با تمرکز بر برنامه هاي تکميلي ، سعي در بـهبود بـهداشت زندگي خانوادگي ، آموزش و تربيت افراد، مسکن ، فرصت هاي شغلي و اوقات فراغت و... دارد تـا مـحيطي سالم و امن با افرادي سالم ايجاد نـمايد. در حـقيقت پيشـگيري اجتماعي به طور مستقيم يا غير مستقيم ، تـأثيرگذاري بـر شخصيت افراد است تا از سازماندهي فعاليت خود، حول محور انگيزه هاي بزهکارانه پرهـيز کـنند.(کاتينگهام ، ١٣٨٤: ١٥٨) اسلام با اينکه پيشـگيري وضـعي را نفي نـمي کـند، تـاکيدي اصلي را بر پيشگيري اجتماعي قرار مـي دهـد. جوهر تعاليم انبيا پرورش انسان هايي است که ذاتا خوب باشند، نه اينـکه بـه دليل وجود موانع خارجي مرتکب جرم و گـناه نشوند.
رسيدن به تـزکيه درونـي و اخلاق که از اهداف بعثت پيامـبران و از جـمله پيامبر خاتم (ص ) است با الگوي موسوم به پيشگيري اجتماعي که آموزش محور اسـت ، سـازگارتر است ؛ زيرا در اين الگو از پيشگيري است کـه هـدف اصـلي ، خشکانيدن ريشه هـاي بـزهکاري در اراده و تصميم افراد است . يک جـامعه اي کـه صرفا موانع و وضعيت هاي بيروني ، مانع از ارتکاب جرم توسط افراد آن مي شود، جامعۀ آرمـاني مـبين اسلام نيست . اسلام بر ساختن افـراد از طـريق آموزش و پرورش و تـربيت شـخصيت آنـها پافشاري مي کند.
هـدف ازپيشگيري اجتماعي اين است که به طورمستقيم ازمجرم شدن افراديعني تبديل بزهکاران بالفعل جلوگيرينمايدومجرمان بالفعل وبـالقوه راازخـطاهايآنيمنصرف کند(کينيا،٢٨٨:١٣٨٢) پيشگيري اجتماعي به دو قـسمت پيشـگيري اجـتماعي رشـد مـدار و پيشگيري اجتماعي جـامعه مـدار تقسيم مي شود. پيشگيري اجتماعي جامعه مدار در تلاش است تا با اتخاذ تدابير و اقدامات مناسب بـراي از بـين بـردن يا کاهش عوامل جرم را بر محيط اجتماعي و عـمومي اثـرگذار مـثل ايجـاد مـکان هـاي تفريحي و يا احداث فضاي سبز و نظاير اينها تأکيد ورزد؛ اما پيشگيري اجتماعي رشدمدار به دنبال آن است تا با شناسايي عوامل خطر تقويت حمايتي و مداخله زودرس به ويژه در مورد اطفال ، نوجوانان از ارتـکاب به بزهکاري ، پيشگيري نمايد(نجفي ابرند آبادي ،١٣٧٧: ٥٤).
در پيشگيري اجتماعي رشد مدار از جرم ، اين رهيافت براي کاهش دادن مدت حضور افراد در فعاليت هاي جنايي و جلوگيري از روي آوردن آنان به اعمال و حرفه مجرمانه است . اين رهـيافت بـه دنبال آن است تا علاوه بر افراد محيط هاي شخصي و عمومي پيرامون آنان را نيز درگير نمايد تا از تداوم رفتار جنايي افراد در معرض خطر جلوگيري شود؛ بنابراين
بصیرت و تربیت اسلامی » بهار 1394، سال دوازدهم - شماره 32 (صفحه 50) پيشگيري اجتماعي رشدمدار بـه دنـبال آن است تا با مطالعه اطفال و نوجوانان و استفاده مناسب از ساز و کارهاي حمايتي موجود در محيط هايي مانند خانواده و مدرسه ، دانش آموزان مشکل دار را به سوي هـم نـوايي با قواعد اجتماعي سوق دهـد؛ بـنابراين هدف در اين رهيافت تا اقدام زودهنگام ، ملاحظه در فرايند جامعه پذيري افراد در رهگذر نهاد خانواده ، آموختن مهارت هاي اجتماعي به کودکان و نوجوانان ، آموزش آموزگاران و مسئولان مدرسه ، درصـدد اسـت تا با توانمند سـازي ، افـراد را براي زندگي مطلوب در جامعه آماده نمايد(نيازپور، ١٣٨٧: ١٣٤- ١٣٥).
پليس و نقش او در پيشگيري از جرم
پليس واژه اي است که در گذار تاريخ با مفاهيم متنوع به کار رفته است ؛ زماني ياد آور استحکام امنيت حاکمان جامعه است و زماني ديگر عـنوان مـبارزه با تخلف و جرم را به ذهن مردم متبادر مي نمايد. پليس مهم ترين و فراگيرترين ابزار اعمال حکومت است که مقتدرانه در هر کوچه و خيابان و مناطق دور دست کشور ارتباطي گسترده با مردم دارد.
پليس با بـهره گـيري از اطلاع رسـاني مناسب و جلب مشارکت عمومي از طريق روابط عمومي فعال و پويا، همچنين وضع مقررات خاصي براي افرادي که در معرض بـزه ديدگي بيشتري هستند ، نقش خود را در پيشگيري از بزه ديدگي ايفا مي کـند. از طـرفي ديگـر پليس اولين سازماني است که بزه ديدگان براي جلب حمايت و درخواست کمک در شرايط بحراني با آن ارتباط برقرار مي کـنند. در چـنين شرايطي پليس با پذيرش محترمانه و برخوردي مشفقانه با بزه ديدگان تا زمان جبران خسارت يار و مـددکار آنـها مـي باشد. تنظيم شکايت ، ارجاع به بخش هاي اجتماعي مانند بيمارستان ، مددکاري و خدمات حقوقي و پيشگيري از بـزه ديدگي مجدد از جمله اقدامات حمايتي پليس مي باشد.
پيشگيري ديني و نقش آن در بازدارندگي از وقوع جـرم
صيانت و پيشگيري از جرم ، مـهم تـرين و کار آمدترين راه مبارزه با جرم است . از سوي ديگر مباني ، نظريه ها ، تعاريف براي جرم و بزهکاري ما را به راهکارهايي براي پيشگيري از جرم و گناه رهنمون مي سازد که از جمله مهم ترين منبع آن ، گـونه جديد پيشگيري قرآني است که پاسخگوي نيازهاي امروز و مشکلات ايجاد شده در حوزه جرم و گناه مي باشد. با استفاده از قرآن کريم که مهم ترين واصلي ترين منبع تعليم و تربيت مي باشد، روش هـايي جـهت پيشگيري از جرم وگناه ، ارائه ، ارزيابي و تحليل مي نماييم .
قرآن کريم به عنوان مهم ترين و متقن ترين منبع اسلامي به موضوع پيشگيري از جرم ، توجه ويژه اي دارد هرچند که در قرآن به طور مستقيم کـلمه پيشـگيري به کار نرفته است ؛ اما به شکل ضمني ، آيات فراواني بر اين مسئله دلالت مي کند. براي مثال بيشتر آيات نهي از منکر، به نوعي انسان را از چيزي برحذر مي دارند که اين خود بـدون شـک نوعي پيشگيري از وقوع گناه است .
اگر شاکله وجودي جامعه پليس ما با معارف قرآن کريم عجين شود، خود بهترين راهگشا براي صيانت کارکنان و پيشگيري از وقوع جرم و گناه بين آنـان مـي بـاشد.
اصولا دين مبين اسلام ، به پيشـگيري از اصـلاح اهـتمام دارد و به همين دليل قبل از هر چيز به عوامل به وجود آورنده و زمينه هاي گناه و جرم توجه کرده و براي مقابله با آنها، بـا واقـع بـيني تمام چاره انديشي نموده است .
تاريخ پيشگيري قـرآني (دينـي ) مقدم بر پيشگيري حقوق جزا و جرم شناسي است . در ماجراي قتل هابيل توسط قابيل که در آيات ٢٧ تا٣١ سوره مائده ذکر شـده اسـت ، عـدم قبول قرباني قابيل از طرف خدابه خاطربي تقوايي وي ،کشمکش نفس وفـطرت وغلبه نفس برفطرت علت قتل اعلام مي شود.
هابيل دو علت براي اينکه مبادرت به قتل قابيل نمي کـند مـطرح مـي نمايد:
اول اينکه از خدا مي ترسد و دوم چون نمي خواهد با کشتن قـابيل مـرتکب گناه و اهل آتش گردد.در واقع اولين رگه هاي پيشگيري در ابتداي خلقت بشري ، نمود پيدا مي کند.
در جريان حـضرت يوسـف بـا زليخا آمده است :
«و لقد همت به و هم بها لو لا أن رأي برهان ربه کذلک لنـصرف عـنه السـوء و الفحشاء إنه
من عبادنا المخلصين » (يوسف : ٢٤): آن زن قصد او را کرد، و او نيز اگر برهان پروردگـار
را نـمي ديد قـصد وي را مي نمود، اين چنين کرديم تا بدي و فحشــا را از او دور ســازيم چرا که او از بندگان مخلص ما بـود.
خـودداري حضرت يوسف (ع ) از پذيرش درخواست زليخا به صراحت آيات قرآني با روشن شدن برهان الهي بـه آنـ حـضرت صورت گرفته است .
نهي خداوندمتعال ازکشتن بچه هاي بي گناه مشرکان مکه که تـوسط پدرانـشان صورت مي گرفت ، مؤيد نگاه پيشگيرانه قرآني به جلوگيري از ارتکاب قتل است و اگـر چـه مـقتول فرزند يک مشرک يا کافر بوده باشد و نهي از اين جنايت با تهديد به عذاب الهي در روز قيامت صورت مـي گـيرد.
«و إذا الموؤدة ســئلت بأي ذنب قتلت » (التکوير:٧) : پرسند ازآن دخترک زنده به گور، بـه کـدامين گـناه کشته شده است .
عوامل پيشگيري از جرم در آموزه هاي اسلامي
طبق آموزه هاي اسلامي عوامل مـتعددي در جـلوگيري از جـرم اثر گذارند از جمله :
نقش اعتقاد به توحيد در پيشگيري از جرم
ايمان به خـدا و ياد او و اعـتقاد به حضور او در همه جا و همه حال و اعتقاد به اينکه همه ما در محضر خدا هستيم ، از اساسي تـرين اهـرم هاي بازدارنده از جرم (گناه )است ، نقشي که اين عقيده در واپايش انسان و سرکوب طغيان غـرايز حـيواني دارد، هيچ چيز ديگر چنين اثر و نقشي را نـدارد و قـدرت ايمـان به خدا و ياد او، در ريشه کن نمودن جرم ، از هـمه قـدرت ها نيرومندتر است . سازمان هاي پليسي و مؤسسات اصلاحي با فقدان ايمان و تکيه گـاه مـعنوي ، هرگز نمي توانند در اصلاح فـرد و جـامعه توفيق يابـند. سـازمان هـاي پليسي و مؤسسات اصلاحي ، هرچند قوي و گـسترده بـاشند، قادر بر جلوگيري از گناهان مخفي نيستند و هرگز نمي توانند نقش ضامن اجـرايي در واپايش گـناهان در خلوت را که شامل بخش وسيعي از گـناهان (جرم ها) مي شـود، داشـته باشند، ولي ايمان دروني مي تـواند نـقش خلل ناپذيري در بازداري انسان از گناهان آشکار و پنهان ايفا کند؛ بر همين اساس ، در آيات و روايات بـراي بـازداري از گناه بر ايمان ، بسيار تـکيه شـده اسـت (نجفي ابرندآبادي ، ١٣٨٢ : ٤٤٧) «أ لم يعـلم بـأن الله يري » (العلق :١٤): آيا انسان نمي دانـد کـه خداوند همه اعمالش را مي بيند؟ «إن ربک لبالمرصاد» (الفجر :١٤): قطعا پروردگار تو در کمين گاه است . «يعـلم خـائنۀ الأعين و ما تخفي الصدور» (غافر:١٩): خـداوند چـشم هايي را کـه بـه خـيانت گردش مي کند مـي داند و بر آنچه در سينه ها پنهان است آگاه مي باشد.
درقرآن واژه «بصير»(خدابيناست )٥١ بارآمده اسـت و واژه سـميع (خداشنواست )٤٩ بارآمده است .
اين آيات و مطالب گوياي اين اسـت کـه هـمه مـا در مـحضر خداي بزرگ هـستيم . در هـر جا در خلوت و هرکاري بکنيم و حتي اگر در شيارهاي مغز خود مطلبي را بياوريم ، خداوند به آن آگاه است و در کـمين انـسان گـناه کاراست .
نقش اعتقاد به معاد در پيشگيري از جـرم
قـرآن کـتاب انـسان سـازي و تـربيت است و در اين مسير مي بينيم که قرآن قسمت مهمي از مسائل تربيتي را از طريق ايمان به معاد و توجه به حساب و کتاب قيامت ، تعقيب مي کند. قرآن حدود
١٤٠٠ بار از مسئله مـعاد و خصوصيات آن سخن به ميان آورده است . بيش از يک ششم آيات قرآن انسان ها را به سوي معاد و ياد روز رستاخيز و حساب و کتاب قيامت دعوت مي نمايد.
ايمان به معاد، يعني ايمان به يک زندگي ابـدي کـه همه چيز آن از روي حساب و نظم است .
ايمان به معاد يعني ايمان به دريافت کيفر و پاداش اعمالي که ما در دنيا انجام داده ايم ؛ يعني هيچ کدام از نيکي ها و بدي هاي ما نابود و فـاني نـمي شود، بلکه انسان در گرو اعمال خود است .
قرآن اعلام مي کند که روزي انسان با عملکرد خود مواجه مي شود:
«يوم تجد کل نفس مـا عـملت من خير محضرا و ما عـملت مـن سوء تود لو أن بينها و بينه أمدا بعيدا و يحذرکم الله نفســه و الله رؤف بالعباد» (آل عمران :٣٠): روزي که هر کســي آنچه کارنيک به جاي آورده و آنچه بدي مرتکب شده حاضر شـده مـي يابد و آرزو مي کند کـاش مـيان او و آن (کارهاي بد) فاصله اي دور بود و خداوند شــما را ا ز کيفر خود مي ترســاند و خدا به بندگان خود مهربان است .
نقش و تأثير اقامه نماز در پيشگيري از جرم
مهم ترين و بارزترين اثري که براي نـماز بـر مي شمرند، اثر بازدارندگي و دوري از گناه است و نماز به عنوان يک عامل تربيتي و هويت ساز، نمازگزار را به سوي درستي و صحت سوق داده و قوه تشخيص او را در تمييز صواب و خطا بارور مي سازد و در او ملکه اي بـه وجـود مي آورد کـه در هنگام مواجهه با گناه به او هشدار مي دهد و او را متوجه پروردگار مي سازد و از ارتکاب معصيت دور مي کند.
«و الذيــن يؤمـنــون بما أنزل إليک و ما أنزل من قبلــک و بالآخرة هم يوقنون » (البقره :٣):
آنـان کـه بـه غيب ايمان آورند و نماز را برپا مي دارند و از آنچه به ايشان روزي داده ايم ، انفاق مي کنند.
«رب اجعلني مقيم الصلاة و مـن ذريتـي ربنا و تقبل دعاء» (ابراهيم :٤٠): در اينجا ابراهيم از
خداوند درخواســت مي کند که لطف خـود را شـــامل حـالش گرداند تا خودش و گروهي از ذريه اش به دين تمسک جويند و نماز را به پاي دارند.
تأثير نماز از ديدگاه قـرآن
درخصوص مستندات قرآني تأثير نماز به آيات ذيل مي توان اشاره نمود:
اين آيه نماز را يکي از اسباب دست يابي به فلاح ورستگاري بر مي شمرد.
٢- «و استعينوا بالصبر و الصلاة ...» (البقره :٤٥)
اين آيه نيز به نقش و تأثير نماز در کمک به انسان براي دستيابي به سعادت و نيز مقابله بـا مشکلات و سختي ها اشاره دارد.
٣- «حافظوا علي الصلوات و الصلاة الوسطي و قوموا لله قانتين » (البقره : ٢٣٨)
حفظ و مداومت بر برپايي نماز و توجه به نماز وسطي مقدمه اي بر فروتنانه در برابر خدا ايستادن و عبادت کردن است . در اين آيه شـريفه تـأثير نماز به صورت عبادت خاضعانه و خاشعانه و با حالت فروتني و احساس ذلت در برابر پروردگار بيان شده است . مسلما کسي که در برابر خداوند فروتن و خاضع باشد، هرگز دست به تخلف و معصيت نمي زنـد و بـا دشمنان خدا همراه نمي گردد.
٤-«إن الذين آمنوا و عملوا الصالحات و أقاموا الصلاة و آتوا الزکاة لهم أجرهم عند ربهم و لا خوف عليهم و لا هم يحزنون » (البقره : ٢٧٧)
در اين آيه کريمه برپا داشتن نماز به عنوان بخشي از وظـايف انـسان مؤمن (عمل صالح ، اقامه نماز و پرداخت زکات ) موجب اجر نزد پروردگار و از بين رفتن خوف ها و حزن و اندوه ها در انسان دانسته شده است . کسي که به مقامي رسيده باشد کـه پروردگـار بـه او پاداش عنايت مي کند و حـزن و انـدوه و تـرس را از دل او مي برد،مسلما با اين شأن و مقام ، ديگر ميلي به سوي گناه و بزهکاري و ارتکاب خلاف در او وجود نخواهد داشت .
٥-« و أقم الصلاة إن الصلاة تـنهي عـن الفـحشاء و المنکر» (العنکبوت : ٤٥): و نماز را بر پا دار، که همانا نماز دور کـننده و نـهي کننده از فحشا و منکر است .
اين آيه با صريح ترين بيان و واضح ترين گفتار، تأثير مستقيم نماز را جلوگيري از ارتکاب فحشا و منکرات مـي دانـد کـه کليه تخلفات و جرائم و گناهان را شامل مي شود.
تأثير نماز از ديدگـاه روايات
١- قال رسول الله (ص ): «لا يزال الشيطان ذعرا من المؤمن ما حافظ علي الصلوات الخمس فإذا ضيعهن تجرأ عليه » (کليني رازي ،١٤٠١ق : ٢٦٩/٣).
بـراساس اين کـلام نـوراني رسول خدا(ص ) ، مداومت برحفظ نماز هاي پنجگانه موجب برآوردن ناله شـيطان وتـرس و وحشت او از انسان مؤمن نمازگزار مي شود اما ضايع کردن نماز موجب جرأت وجسارت شيطان در هجوم بـر عـليه انـسان مي شود.
٢-امام صادق (ع ): کسي که دوست دارد بداند نمازش مورد قبول پروردگـار قـرارگرفته اسـت يا نه بايد بنگرد که آيا نمازش او را از گناه و انحراف باز مي دارد يا نه . به هر مقدار کـه نـماز او را از فـحشا و منکر باز دارد به همان اندازه از نمازش پذيرفته شده است (مجلسي ،١٤٠٣ق : ٢٠٥/١٦ ).
نقش امر به مـعروف و نـهي از منکر در پيشگيري از جرم
در مکتب اسلام ، افراد به گونه اي تربيت مي شوند که بـراساس تـعليم و آمـوزش جهان بيني جامع ديني ، پس از اسلام آوردن و درک صحيح از معارف اسلامي ، ايمان و عشق و گرايش نسبت به اهـداف و آرمـان هاي ديني در آنها شکل مي گيرد و در نهايت درمرحله تقوي و اجراي حدود عملي دين ، بـار سـنگين رسـالت و مسئوليت همگاني بر دوش تمامي افراد جامعه اسلامي گذاشته مي شود؛ به گونه اي که همگي در مـقابل يکـديگر صاحب حق و تکليف مي شوند و سرنوشت فرد و جامعه در اين نظام اجتماعي به هـم گـره مـي خورد و مصالح و مفاسد آنها به هم پيوسته مي شود. فريضه مهم و همگاني امر به مـعروف و نـهي از مـنکر در چنين زمينه اي مطرح مي شود و متکي بر مبناي ويژه اي است و اهداف مشخصي را هـم دنـبال مي کند و در هر شرايطي با توجه به بينات ، کتاب و ميزان ، اين اصل در کار اصلاح زنان و مردان و کـليه افـراد
جامعه ، نقش مؤثري ايفا نموده و از کار آمدي ويژه اي هم برخوردار است . فرمان قـرآن اسـت که :
«و لتکــن منکــم أمۀ يدعون إلي الخير و يأمـرون بـالمعروف و ينـهون عن المنکر و أولئک هم المفلحون » (آل عمران ، ١٠٤): بايد از مـيان شـــما جمعي دعوت به نيک ، و امر به معروف و نهي از منکر کنند، و آنها همان رسـتگارانند.
امـام علي (ع ) مي فرمايد: «خداوند ايمـان را بـه منظور تـطهير و پاکـسازي (انـسان ها) از هر نوع شرک واجب نـموده و امـر به معروف (کارهاي پسنديده و داراي مصلحت ) را به خاطر اصلاح توده مردم و نهي از مـنکر(کـارهاي زشت و ناپسند که داراي مفسده براي فـرد و جامعه هستند، مانند انـوع جـرايم و جنايات و گناهان ) را به منظور بـازداشتن افـراد جامعه از سفاهت و بي خردي واجب نموده است » (سيد رضي ،١٣٨٤: حکمت ٢٥٢).
آياتي که دربـاره امـر به معروف و نهي از منکر نـازل شـده بـراي جلوگيري از وقوع جـرم و سـلامت جامعه است . در واقع امـر بـه معروف ونهي از منکر به اين معناست که جامعه به نوعي در مقابل قانون شکني ديگران بـي تـفاوت نبوده و خود واپايشي داشته باشد؛ لذا اين مـوضوع بـيش از آن که يک مـسئله حـکومتي بـاشد، يک موضوع مردمي است تـا مردم در قبال قانون شکني ديگران حساس باشند. در جوامع غربي نيز اين حساسيت را مي توانيم مـشاهده کـنيم و حداقل با ترش رويي و اخم کردن بـه روي فـرد مـتخلف ، اينـ حـساسيت را ابراز مي کـنند (هـمان که در دستورهاي ديني هم آمده است ) يعني کسي جرئت ندارد بر خلاف موازين اجتماعي عمل کـند وگـرنه بـا نگاه هاي تند و تيز ديگران مواجه مـي شـود.
در اصـل هـشتم قـانون اسـاسي جمهوري اسلامي ايران دعوت به خير و امر به معروف و نهي از منکر را به عنوان وظيفه همگاني و متقابل مردم نسبت به يکديگر، وظيفه دولت نسبت به مردم و وظيفه مردم نـسبت به دولت پيش بيني و اعلام کرده اند. به هر حال آنچه از مجموع مفادآيات ، روايات و مدلول اصل هشتم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران بر مي آيد اين است که تحقق امر به معروف و نهي از منکر در جامعه اسـلامي ابـزار خوبي براي پيشگيري از وقوع جرائم و انحرافات اخلاقي است . مسئوليت دولت در اجراي امر به معروف و نهي از منکر در جامعه ، مانعي براي همکاري مردم با دولت اسلامي در راه امر به معروف و نهي از منکر نخواهد بـود. زيرا اينـ آموزه ها نه تنها روابط شهروندان نسبت به يکديگر را پوشش مي دهد و هريک از آنها را درقبال ديگران مسئول و پاسخگو مي داند، بلکه مسئوليت شـهروندان نـسبت به دولتمردان و متصديان بخش هـاي مـختلف حکومت را نيز به رسميت مي شناسد(حاجي ده آبادي ،٧٩:١٣٨٣).
نقش انفاق و احسان در پيشگيري از جرم
يکي ديگر از آموزه هاي اخلاقي که داراي اثر بازدارندگي از جرم است ، انـفاق مـال به افراد نيازمند اسـت ؛ زيرا بـه تجربه ثابت شده است که سهم قابل توجهي از آمار جرايم ناشي از فقر و محروميت هاي مادي شخص مرتکب جرم است ، به گونه اي که عامل فقر گرچه علت جرم نيست ولي نقش عـمده اي در وقـوع جرم ايفا مي کند و در شرايطي مي تواند منشأ سوق دادن فرد فقير و محروم از حداقل امکانات زندگي به طرف جرم شود.
از اين رو در آيات قرآن کريم براي رفع محروميت و تأمين نيازمندي هاي طبقات محروم جـامعه راه هـاي خاصي پيشـ بيني شده است که عمده ترين آنها انفاق مال است ، بدين معني که انسان از آنچه که افـزون به نياز خود دارد، به نيازمندان انفاق کند. به مناسبت طرح بـحث خـمس و زکـات و تأييد آن در کاهش بزهکاري و يا پيشگيري از آن و آثار فردي و اجتماعي اين دو فريضه و با توجه به ذکر اين نکته که عمل به دو فـريضه انـسان را از خصوصيات انفاق کنندگان و متقين بهره مند مي سازد، بي شک بحث آثار انـفاق مـرتبط بـا آثار پرداخت زکات و خمس و نفقه افراد واجب النفقه موارد استحبابي نيز دارد. انفاق آثار فردي و اجـتماعي متعددي دارد. اثر فردي انفاق تقرب به خداست که در آيات متعددي به آن اشاره شده اسـت . آيات ٩٩ سوره توبه ،٩٦ اعراف ،١٠٤ تـوبه ،٢٧٢ بـقره ،٦٠ انفال ،٣٩ سباء و٩٢ آل عمران ، ٩حشر، ١٧٧بقره ،٧ حديد و ٢٦١ بقره به اين اثر اشاره دارد(قريشي ، ١٣٨٤: ٥).
زدودن گناه از آثار مهم انفاق است که در آيه ٢٧١ سوره بقره به آن اشاره شده است : اگر انفاق ها را آشکار کنيد، خوب اسـت ! و اگر آنهارا مخفي ساخته و به نيازمندان بدهيد، براي شما بهتر است و قسمتي از گناهان شما را مي پوشاند، (ودر پرتو بخشش در راه خدا، بخشيده خواهيد شد)و خداوند به آنچه انجام مي دهيد،آگاه است .
نـقش حـجاب و عفاف در پيشگيري از جرم
ضرورت بحث حجاب و عفاف از منظرهاي مختلفي قابل طرح و بررسي است ، به عنوان يک حکم شرعي که عمل به آن نوعي تکليف فردي مقابل خداوند تلقي مي گردد، به عـنوان يک مـسئله اخلاقي يا رفتاري که ازمنظر روان شناسي و علوم تربيتي قابل توجه است ، ...و يا يک ضرورت اجتماعي که رعايت آن مي تواند زمينه اخلاقي اجتماع را مهيا ساخته ، متعادل کننده مناسبات اجتماعي ميان زنان و مردان بـاشد. نـگاه به حجاب و به عنوان يک ضرورت اجتماعي يا امنيت بخشي به مناسبات اجتماعي و خانوادگي به آن معناست که حتي کساني که به تکليف شرعي بي اعتقادند، نمي توانند پيامدهاي مثبت عفاف و حـجاب را نـاديده انـگارند؛ و آثار عفاف و حجاب نه فـقط بـه عـنوان آموزه هاي ديني قابل بررسي است بلکه براي افراد بي اعتقاد به مباني ديني ، به عنوان ضرورتي برون ديني نيز قـابل تـوجه اسـت . نمي توان احتمال بروز مشکلات و نا امني هـاي اخـلاقي ناشي از ارتباط بي حد و مرز ميان زنان و مردان در سطح جامعه را انکار کرد، مشکلات و نا امني هايي که علاوه بـر جـامعه ، مـتوجه امنيت و آرامش درون خانواده هم مي شود.
آثار حجاب و عـفاف بر توسعه امنيت اجتماعي غير قابل انکار است بدين معني که ، از آنجا که احکام الهي بر اساس مـصالح فـردي و اجـتماعي و نيازهاي دروني و ارتباطات بيروني تشريح شده است اگر مورد بررسي و بـحث و تـحقيق قرار گيرد، اثري بس عميق و در عين حال دلنشين درزندگي خواهد داشت يکي از اين احکام الهي حکم حـجاب اسـت اينـکه حکم نيز مانند ساير احکام الهي داراي مصالح فردي و اجتماعي زيادي است که آگـاهي از آنـها و بـيان آنها مي تواند به امنيت فردي و اجتماعي کمک کند.
راهکارهاي پيشگيرانه اجتماعي
ممکن اسـت بـرخي تـصور کنند انسان موجودي قابل تربيت و اصلاح نيست و در چنبره غرايز و يا عوامل محيطي و ارثي گرفتار اسـت ، چـنين تصور غلطي يا در اثر جهل و ناآگاهي است و يا بهانه اي براي فرار از مسئوليت مي باشد(قـوام ،١٣٩٠: ١٧).روشـ هـاي تربيتي در آموزه هاي ديني از تنوع خاص برخوردار است ، پس بايد ابتدا روش هاي تربيت ديني را کـه داراي کـارکردي
مؤثر در پيشگيري اجتماعي از جرم مي باشند، شناخت ، که اهم آنها عبارت از:
نظارت و واپايش
اغـلب نـظارت هـا از سوي مسئولان ، صورت پيشگيرانه (پيشگيري يا درمان ) دارد؛ يعني بر سازمان و افراد آن نظارت مي کنند تا مـبادا کـار اشتباهي انجام دهند. اين شيوه ، پسنديده و هزينه آن نيز کم تر از هزينه درمان اسـت . در مـواردي هـم نظارت داراي جنبه درماني است ؛ به اين معنا که فرمانده ، خطا و انحرافي را در سازمان مشاهده کرده و براي رفـع اشـکال آن ، دسـتورهايي داده است و هم اکنون مي خواهد دريابد که آيا افراد در صدد رفع اشکال بـر آمـده اند يا همچنان راه خطاي خويش ادامه مي دهند يا نه ؟(قائمي ، ١٣٨٨ : ٩٠).
نظارت و بازرسي دقيق ، از جمله برنامه ها و اولويتـ اسـاسي در نمونه پيشگيري اجتماعي از جرم است که خود در دو سطح مردمي و دولتي قابل اجـراست ؛ در سـطح مردمي ، خود مصداقي از امر به معروف و نـهي از مـنکر بـه شمار مي رود.
مردم به گزارش رفتارهاي خـلاف و نـادرست مجريان ، به حاکم و دستگاه نظارتي موظفند، که معمولا امروزه سازمان يا شعبه اي جهت دريافـت گـزارش هاي مردم و نيز نظارت بـه کـار مجريان بـه اين مـهم اخـتصاص مي يابد.
امام علي (ع ) بازرس را چـشم تـيزبين حکومت مي داند. طبيعي است «حکومتي که نظام بازرسي صحيح و مستحکم نـداشته بـاشد، همان کوري است که معايب را نـمي بيند ودر منجلاب عيوب و مـفاسد غـوطه ورمي شود» (فاضل لنکراني ، ١٣٦٦: ١٥٩).
تـعليم و آمـوزش عمومي
با توجه به اينکه يکي از تدابير پيشگيرانه از جرم ، تعليم وآموزش عمومي مـي بـاشد، شواهد خود را درباره تشويق پيشـوايان بـه تـحصيل علم و آگاهي بـه مـقام بلند علم در پيشگاه اسـلام بـا ذکر آيه «أو من کان ميتا فأحييناه و جعلنا له نورا يمشي به في الناس کمن مـثله فـي الظلمات ليس بخارج منها کذلک زين للکافرين مـا کـانوا يعملون » (الانـعام :١٢٢) شـروع مـي کنيم که مي فـرمايد:«آيا کسي که مرده بود و او را ( به نيروي علم و ايمان ) زنده کرديم و با او نوري از دانش ) قرار داديم تـا بـه وسيله آن در ميان مردم گام بردارد مـانند کـسي اسـت کـه در تـاريکي هاي جهل فـرو رفـته و راهي از آن به خارج ندارد؟
حال مي پرسيم آيا دولت اسلامي حق دارد جاهلي را مجازات کند در صورتي که خود وظيفه خـويش را کـه عـالم کردن جاهل است انجام نداده باشد؟ در بالا ديديم کـه پيامـبر بـا سـخنان تـشويق آمـيز، مردم را به سوي علم خوانده و فراگيري آن را به حکم خدا واجب شمرده است و از آنجا که اعتقاد به خدا و دينداري ، فطري و غريزي است ، اين تشويق ها و ترغيب ها بدون اينـکه اجبار و اکراه ايجاد کند مردم را از تاريکي هاي جهل نجات مي دهد، در نهايت دولت اسلامي موظف است امکانات تحصيل را براي همه فراهم کند و با رسانه هاي گروهي آيات خدا و سخنان پيشوايان ديني را بـه گـوش همه برساند و آنها را در جلو چشمان ايشان به نمايش گذارد و با نشان دادن هر پديده خلقت که آيتي از آيات خداست ، به وسيله رسانه هاي ارتباط جمعي ، سخن مناسب و آيات متناسب را، در معرض ديد مخاطبان قرار دهـد. هـمچنان که ديديم روش اسلام در همگاني کردن علم براساس تشويق و ترغيب استوار است ولي نه به روشي که مردم و زمامداران براي به کرسي نشانيدن سخن خـود از آن اسـتفاده مي کنند.در انديشه امام عـلي (ع ) مـبارزه با ناداني جزء اساسي ترين برنامه هاي پيشگيري از انحراف و تباهي مي باشد.
امام علي (ع ) در خصوص مبارزه با ناداني مي فرمايند: «خدا از مردم نادان عـهد نـگرفت که بياموزند، مگر وقـتي از دانـايان عهد گرفت که آموزش دهند»(سيد رضي ، ١٣٨٤: نامه ٥٣).
ارتباطي که امام بين علم و متعلم تصور مي کند بيانگر يکي از مهم ترين فنون پيشگيري از جرم است .مسئله ارائه اطلاعات لازم و افزايش آگـاهي هـاي عمومي امروزه در قالب تدابير و برنامه هاي مبارزه با بي سوادي ، آموزش رايگان و اجباري ، تشکيل دوره ها و جلسات آموزشي تعبير مي شود و در رديف مهم ترين وظايف حکومت و رسانه هاي عمومي به شمار مـي آيد و هـمه در جهت تـحقق اين مهم است (رشاد، ١٣٨٢: ٣٠٤).
محبت
تحقيقات جرم شناسان به اين نتيجه رسيده است که خطرناک ترين افراد تبهکار گـروهي هستند که از طفوليت طعم محبت را از پدر و مادر خود نچشيده اند(کي نـيا،١٣٨٢: ٦١٠).
اين امـر دقـيقا مورد نظر اسلام و فقه شيعه واقع شده و دليل آن وجود احاديث و روايات پيرامون اين موضوع است که از آن جمله در رواياتـي آمـده است که : فردي خدمت حضرت رسول (ص ) رسيد و گفت من تاکنون کودکي را نبوسيده ام ، پيامـبر (ص ) فـرمود: هـر کس به ديگران رحم نکند مورد رحم و شفقت ديگران قرار نخواهد گرفت (مجلسي ، ١٤٠٣ق : ٢٩٥/٤٣).
حضرت امـير هم در وصيت خود به امام حسن ، مهرباني با کودکان را تأکيد کرد(همان ) کـه بديهي است اين سـخنان بـه خاطر آثار سوء ناشي از عدم مهرو محبت بر کودکان مي باشد که منجر به اعمال جرم مي شود. در خصوص نحوه پيشگيري از آن ، اسلام و فقه و شيعه ، کانون گرم خانواده و ابراز محبت نسبت بـه فرزندان و... را به عنوان يک عامل پيشگيري معرفي مي کند.
پيشگيري از طريق خانواده
اثر پيشگيرانه خانواده در جلوگيري از ارتکاب جرم يکي از مهم ترين راه هاي پيشگيري افراد از انحراف ، دروني کردن ارزش ها و هنجارهاي پذيرفته شده يک جـامعه اسـت ؛ به طوري که جامعه شناسان معتقدند بين ميزان فرهنگ پذيري و کاهش ميزان انحراف و جرم در يک جامعه ، رابطه مستقيمي وجود دارد و يکي از علل افزايش نرخ انحراف ، فرهنگ پذيري ناقص افراد است ؛ زيرا فرد، بعد از پذيرش هنجارها، بـدون تـأمل و تفکر، رفتار متناسب با آن هنجار را البته نه به خاطر ترس از مؤاخذه ديگران که نوعي نظارت بيروني تلقي مي شود؛ بلکه به دليل نوعي نظارت دروني ناخودآگاه انجام مي دهد.
از اينـ رو جـامعه شناسان ، شکل گيري و ساخت شخصيت فرد را متأثر از فرهنگ پذيري و جامعه پذيري مي دانند و بيان مي کنند که از مهم ترين نتايج جامعه پذيري ، ايجاد شخصيت فردي و الگوهاي نسبتا ثابت فکر، احساس و عمل اسـت کـه هـمگي ويژگي هاي يک فرد مـحسوب مـي شـوند.
از اين رو خانواده در تعليم و تربيت افراد نقش اصلي و اولي را به عهده دارد؛ پس اولين مرحله فرهنگ پذيري افراد از نهاد خانواده شروع مي شود. دين اسلام براي نهاد خـانواده در امـور تـربيت فرزندان خصوصا در مراحل اوليه زندگي ، نقش بسزايي قائل اسـت وقـلب و روح جوان را بستر مناسبي براي پذيرش هر نوع تربيتي مي شمارد و آن را به زمين مناسبي براي پرورش هرنوع بذري تشبيه مي کـند.
مـعاشرت بـا نيکان و صالحان
بدون ترديد يکي از مهم ترين روش هاي تربيت ، هـم نشين نمودن متربي با دوستان خوب است . نوع ارتباط و معاشرت هاي انسان با افراد ديگر، تأثير تربيتي بـالايي دارد و بـخش قـابل توجهي از صفات از طريق تعامل با ديگران شکل مي گيرد؛ پس اگر در عـرصه تـربيت امکان حضور دانش آموزان را در محضر انسان هاي صالح و پاک باخته فراهم سازيم ، فرصت بهتري براي تـربيت فـراهم کـرده ايم (ملکي ،١٣٨٩: ١٦١)؛ بنابراين انسان در معاشرت با افرادصالح ساخته مي شود. معلمان و مربيان بـايد تـلاش کـنند، شرايط لازم براي حضور دانش آموزان در محضر انسان هاي شايسته را فراهم سازند و يا از انسان هاي شـايسته و صـالح دعـوت کنند در جمع دانش آموزان حضور يابند(مطهري ،١٣٧٤ :٣٨٧).حال بديهي است با امر و نهي و بـرخورد تـند، نمي توان متربي را وادارکرد با افراد خاص دوست شده و يا دوستي خود را با افـراد خـاصي پايان دهـد؛ بلکه اين کار نياز به ظرافت ها و رعايت فن هاي تربيتي و روان شناسي دارد تا مربيان بـتوانند حـتي بدون اينکه متربيان (به ويژه نوجوانان وجوانان ) آگاه شوند، بستري را فراهم نمايند تا در فـرايند آن ، مـتربيان از دوسـتان بد فاصله گرفته و با دوستان خوب رفاقت پيدا کنند( قوام ،١٣٩٠: ١٠١).
روش الگو دهي و الگو گيري
انسان بـه فـطرت خود که عشق به کمال مطلق است ، الگو طلب و الگوپذير است و بـدين سـبب يکـي از بهترين و کوتاه ترين روش هاي تربيت ، ارائه نمونه و تربيت عملي است . در اين روش ، نمونه اي عيني و قابل تقليد و پيروي در بـرابر مـتربي قـرار مي گيرد که در صورت مقبوليت ، متربي تلاش مي کند در همه چيز خـود را هـمانند الگوي مطلوب سازد و گام در جاي گام او نهاده و به او تشبه نمايد. اين روش به دليل عيني و محسوس بودنش و نيز بـه سـبب ميل و گرايش ذاتي انسان به الگو برداري ، روشي بسيار مؤثر و سريع در تـربيت اسـت ، و هرچه نمونه ارائه شده از کمال بيشتر و جاذبه فـراگيرتري بـهره مـند باشد، اين روش از کارايي بيشتري برخوردار خواهد بـود. در اينـ روش مربي رفتار و کردار مطلوب را در معرض ديد متربي قرار مي دهد و بدين گونه مـوقعيت اجـتماعي او را دگرگون مي سازد تا او از آن پيروي کـند وحـال مناسب و نـيکويي را مـطابق بـا آن عمل نمونه ، در خويش پديد آورد(داراب کلايي ،١٣٩٠ :٢٧).
بي گـمان تـربيت عملي مؤثرتر و مفيدتر از زباني است و به راحتي راه ، مسير و مقصد تربيت را مشخص مـي کـند و چنانچه در الگوبرداري بصيرت کافي به مـتربي داده نشود و او با ملاک هـاي مـعتبر الگو آشنا نگردد، ممکن اسـت در اسـوه گزيني به انحراف کشيده شود(همان :٢٩).
روش الگويي به دليل آن که روش عملي است و اقعيت هـاي غـير ملموس را به يک امر حسي و عـيني تـبديل مـي کند، از تأثيرگذارترين روش هـاي تـربيتي است که مي تـوان «مـطابقت گفتار و عمل ، محبت و دلسوزي ، صبر و استقامت » را به عنوان الگوي شايسته آن نام برد که در واقـع از مـفيدترين روش هاي تربيت ديني است .
ترويج فـرهنگ صـبر، بردباري و شـکرگزاري
«و اسـتعينوا بـالصبر و الصلاة و إنها لکبيرة إلا عـلي الخاشعين » (البقره :٤٥): هر گاه انسان صبر در برابر مشکلات زندگي و مصائب روزگار و اذيت و دشمني مردم و نيز صـبر و پشـتکار در عبادت و اطاعت خداوند و مقاومت در برابر شـهوات و انـفعال هـاي نـفساني خـود و پشتکار در کار و تـوليد را بـياموزد انساني با شخصيت رشد يافته متعادل ، کمال يافته ، توليد کننده و فعال خواهد بود و چنين انساني از نـگراني بـه دور اسـت و در برابر اضطراب هاي رواني مصونيت خواهد داشـت (نـجاتي ، ١٣٦٩: ٦).
صـبر در مـفهوم و بـا آثـار به کار رفته در هر يک از معاني آن مي تواند در کاهش و يا پيشگيري از بزهکاري مؤثر واقع شود. آنجا که صبر از نشانه هاي ايمان و توکل به خداست و مبادرت به آن جزاي بهشت را دارد. در واقـع در ساختار شخصيت آدمي چنان تأثيري مي گذارد که حرکت به سوي کمال را سرلوحه امور خود قرار دهد و در چنين مسيري که سير الي الله است ، بزه و بزهکاري جايگاهي نخواهد داشت . در واقع رشد و تـعالي انـسان در اين نوع صبر شکوفايي بيشتري مي يابد. صبر از معصيت مطمئنا داراي آثار فردي و اجتماعي است . در عين حال که باعث شکوفايي استعدادهاي مثبت فرد مي شود، اثر آن در اجتماع نيز ظاهر مـي گـردد.
صبر از معصيت ، يکسره در برابر تمايلات طبيعي و کشش ها و جاذبه هاي نفساني مخالف و معارض است ،پس مقاومت در اين نوع دشوارتر و بالتبع داراي فضيلت بيشتري است ، از طرفي نـقش تـعيين کننده صبر از معصيت همواره در جـريانات اجـتماعي بارزتر و اثر آن آشکارتر بوده است و اين مي تواند دليل ديگري براي ترجيح اين شاخه از صبر باشد (خامنه اي ،١٣٨٦ :٤١).
چنين صبري در مقابل معاصي که در قرآن کريم بارها از آنها نـام بـرده شده است چه در حـوزه احـکام ، چه اعتقاد و چه اخلاق يقينا از مؤثرترين شيوه هاي کاهش و پيشگيري از بزهکاري است ؛ چرا که هم بر فرد اثر مي گذارد هم محيط را سالم مي کند و هم در اين صورت به صورت کـلي جـامعه اي با نشاط و عاري از جرم خواهد بود.
زندگي انسان در دنيا آميخته با مشکلات و تعارض هاي فراواني است . اگر انسان در برابر آنها بايستد و صبر و مقاومت داشته باشد، حتما پيروز خواهد شد و اگر نـاشکيبايي کـند و در برابر حـوادث ناگوار زانو بزند، هيچ گاه به مقصد نخواهد رسيد. از اين روي در منابع ديني ، صبر و پيروزي قرين هم شمرده شده انـد (تميمي آمدي ، ١٣٦٦: ٢١٣).
«يا أيها النبي حرض المؤمنين علي القتال إن يکن منکم عـشرون صـابرون يغـلبوا مائتين و إن يکن منکم مائۀ يغلبوا ألفا من الذين کفروا بأنهم قوم لا يفقهون » (الانفال :٦٥) در قرآن کريم نيز شرط مـهم پيروزي مـجاهدان راه خدا صبر شمرده شده و مي فرمايد: «هرگاه بيست نفر صبور و با استقامت از شـما بـاشد، بـر دويست نفر غلبه مي کند و اگر يک صد نفر باشند، بر هزار نفر از کافران پيروز مي گـردند به اين جهت که آنان جماعتي به دور از فهم مي باشند».
خداوند صبر را عـامل افزايش توانايي و نيروي مـقابله بـا سختي ها مي داند، اگر انسان و خانواده ويژگي اخلاقي صبر را نداشته باشد و به آن عمل نکند، هرگز به خوشبختي و سعادت نخواهد رسيد و کارآمد نخواهد بود(مکارم شيرازي ، ١٣٨٧: ٤٤٦).
در خانواده گاه اعضا با نـاکامي هايي رو به رو مي شوند و يا برآورده شدن خواسته ها نيازمند گذشت زمان است ؛ همچنين گاهي آسيب هاي بدني براي آنان پديد مي آيد و در بسياري از موارد روابط بين آنان به هم مي خورد و زمينه بـروز اخـتلاف و رفتارهاي نامناسب در خانواده فراهم مي شود؛ درصورتي که اعضاي خانواده از مهار خويش ناتوان باشند و بردباري و تحمل در برابر مشکلات نداشته باشند، خانواده به شدت آسيب مي بيند و نه تنها نياز خـود فـرد برآورده نمي شود، بلکه براي ديگران نيز مشکل ساز مي شود. فشار رواني ، اولين نتيجۀ بي صبري در برابر فشارهاست . فرد صبور مي تواند با صبر در مقابل حوادث پيش آمده ، موفقيت و کـارآمدي خـانواده را حفظ کند؛ درحالي که واکنش فوري و بدون انديشه در برابر رفتارهاي نامناسب ديگران سبب پشيماني مي شود؛ اما صبر به فرد امکان مي دهد در زمان مناسب ، رفتار و واکنش مناسب و مـتناسب بـا رفـتار فرد خطاکار از خود نشان دهـد. طـبيعي اسـت که در يک خانواده ، به علت همراهي طولاني مدت اعضاي آن ، اختلافاتي پيش مي آيد و اگر هر عضوي بخواهد فقط به خواسته هاي خود بـينديشد و بـه دنـبال رسيدن به آنها و ارضاي نيازهاي فردي باشد و در مـقابل کـمبودها از خود بي صبري نشان دهد، نمي تواند به خوشبختي و اهداف خود برسد. فرزنداني که در خانواده هاي بي صبر و عـجول پرورشـ يافـته اند، در اجتماع نيز دچار مشکل مي شوند؛ زيرا هميشه و در همه جـا شرايط فراهم نيست که خواسته هاي آنها برآورده شود. کودکي که صبر ندارد، مي پندارد هر چه در اجـتماع خـواست ، فـورا در اختيارش قرار مي گيرد؛ اما وقتي به خواسته هاي خود نـرسد، در مـقابل اجتماع واکنش هاي نامطلوب از خود نشان مي دهد و اين امر در بسياري از موارد موجب دردسر براي فرد و خـانواده اشـ مـي شود؛ بنابراين صبر نه تنها عامل تضمين کارآمدي خانواده است ، بلکه کـارآمدي جـامعۀ انـساني را نيز تأمين مي کند. اينکه خداوند مي فرمايد صبر عامل پيروزي مجاهدان است ، تنها ثـمرة مـنحصر بـه جبهه جنگ و مجاهدان نيست . بلکه در همۀ عرصه هاي زندگي ، انسان به صبر و مقاومت نـياز دارد تـا به پيروزي برسد. پيروزي در خانواده بدين معناست که انسان با تشکيل خانوادة کارآمد، به کـمال و بـالندگي بـرسد.
«و إذ تأذن ربکم لئن شکرتم لأزيدنکم و لئن کفرتم إن عذابي لشديد» (ابراهيم :٧): همچنين به خاطر بياوريد هنگامي را کـه پروردگـارتان اعلام داشت که اگر شکرگزاري کنيد (نعمت خود را) بر شما خواهم افزود و اگـر کـفران کـنيد مجازاتم شديد است !
ظاهر اين آيه است که اين ادامۀ قول موسي (ع ) است که به بني اسرائيل مـي گـويد: «قطع نظر از نجات فرعونيان خدا اعلام کرده که اگر از نعمت خدا شـکرگزاري کـنيد نـعمت را افزون خواهد کرد و اگر کفران نموده و به مخالفت با خدا برخاستيد عذاب خدا سخت خـواهد بـود بـني اسرائيل در زمان موسي و بعد از او کفران نعمت کردند که گرفتار شدند ولي اين آيه يکـ قـاعده کلي و از سنن خداست » (قرشي : ٢٧٩) و سنت خداوند بر آن است که شکر را وسيله ازدياد نعمت قرار داده و اين سنت را قاطعانه اعـلام کـرده است (قرائتي ،١٣٦٩ : ٢٦٣).
قدرداني از يکديگر، واکنش مثبت و اهداي کارمايۀ مثبت رواني در برابر خـدمات و زحـمات يکديگر است . قرآن کريم مي فرمايد: «و از نـعمت هـاي پروردگـارت سخن بگوي (الضحي :١١) و سفارش کرديم که : مـرا و پدر و مـادرت را شکرگوي که سرانجام تو نزد من است » (لقمان : ١٤).
امام علي (ع ) فرمود: «کم سـپاسي ، بـي رغبتي به نيکوکاري را در پي دارد. (آمدي ، ١٣٦٦: ٥٦) و بـهترين شـما آن کسي اسـت کـه چـون به او چيزي داده شود، سپاسگزاري کند و اگـر بـه او چيزي داده نشود، راضي باشد» (مجلسي ، ١٤٠٣ق : ١١).
تأثير ترويج فرهنگ قناعت و پرهيز از اسراف و تـبذير
اثـر ترويج فرهنگ قناعت و پرهيز از اسراف در جـلوگيري از جرم يکي از مهم تـرين راه هـاي
پيشگيري افراد از انحراف دروني کـردن ارزش هـا و هنجارهاي پذيرفته شده يک جامعه است و يکي از علل افزايش نرخ انحراف ، فرهنگ پذيري ناقص افـراد اسـت که مي توان با تـرويج فـرهنگ درسـت قناعت پذيري در جامعه بـه پيشـبرد کشور قدمي رو به جـلو بـرد.
قرآن در قالب کنايه مي فرمايد:
«و لا تجعل يدک مغلولۀ إلي عنقک و لا تبسطها کل البسط فتقعد ملوما مـحسورا» : (الاسـراء:٢٩)
دســت خويش را از روي خســت به گردن بـبند و نـه به سـخاوت يکـباره بـگشاي که در هر دو حالت ، مـلامت زده و حسرت خورده بنشيني.
امام علي (ع ) در تفسير آيه ٩٧ سوره نحل مي فرمايد: «منظور از زندگي پاک همان زندگي هـمراه بـا قناعت است » (سيد رضي ،١٣٨٤: حکمت ٢٢٩).
مـکارم شـيرازي (١٣٨٩) مـعتقد اسـت مـبارزه با اسراف و تـبذير، جـايگاه مهمي در فلسفه بعثت پيامبران داشته و از اهداف و برنامه هاي اصلي رسالت آنان به شمار مي رود. قرآن کـريم در آيات مـتعددي ، بـه برخورد قاطع و چاره انديشانه پيامبران با مـظاهر اسـراف و تـبذير اشـاره مـي کـند. و راه هاي مقابله با آن را تقويت باورهاي نسبت به معاد و اجراي دستورهاي الهي مي داند. آيات مربوط به اسراف با نهي و نکوهش اسراف و تبذير، سقوط معنوي و عذاب اخروي اسراف کـاران را خاطر نشان مي سازد.
تأثير توبه در پيشگيري از جرم
«توبه » به معني رجوع و برگشتن است . در مواردي رجوع از معصيت را هم گفته اند ولي رجوع مطلق صحيح است ؛ زيرا اين کلمه درباره خداي تعالي نيز بـه کـار رفته و در او رجوع از معصيت معنا ندارد. «لقد تاب الله علي النبي و المهاجرين و الأنصار» (التوبه :١١٧) توبه خدا با توبه عبد فرقش آن است که توبه عبد برگشتن به سوي خداست با تـرک مـعصيت و تصميم عدم ارتکاب به آن و توبۀ خدا بازگشت به بنده است با رحمت و مغفرت و با موفق کردن به توبه. پذيرش توبه گناه کاران و عـفو آنـان تنها در اختيار خداوند است . «و هـو الذي يقـبل التوبۀ عن عباده و يعفوا عن السيئات و يعلم ما تفعلون » (الشوري :٢٥): او کسي است که توبه بندگانش را مي پذيرد
و از گناهان عفوشان مي کند و هر چه مي کـنيد مـي داند. توبه علاوه بـر تـأثير مستقيمي که دارد و موجب رحمت خدا و جلوگيري از ارتکاب گناه مجدد مي گردد. در واقع توبه کردن نوعي عهد و پيمان بستن با خداست که نقض تعهد با خدا خود مجازات اخروي دارد و از اين جهت نـيز تـوبه پس از تحقق اش خود نوعي تعهد است و مي تواند در پيشگيري از ارتکاب جرم مؤثر باشد.
«والذين ينقضون عهد الله من بعد ميثاقه و يقطعون ما أمر الله به أن يوصل و يفســدون في
الأرض أولئــک لهم اللعنۀ و له ســوء الدار» (الرعد:٢٥): آنـــان کـه پيمان خـدا را پس از محکم کردن آن مي شکنند، براي آنها لعنت است و بدي سراي آخرت .
نتايج مقاله
در اين مقاله سعي بر آن بـود تا با چشم انداز تحليلي ، به بحث پيرامون پيشگيري اجتماعي از جـرم بـا تـأکيد بر رويکردهاي آموزه هاي اسلامي پرداخته شود. هدف از پيشگيري اجتماعي ، مجموعه اقدام هاي پيشگيرانه که بر کـليۀ مـحيط هاي پيرامون فرد که در فرايند جامعه پذيري نقش داشته و داراي کارکرد اجتماعي هستند تأثير مـي گـذارد کـه موجب کاهش احتمال وقوع بزه در آينده شود. اين روش پيشگيري از جرم با تمرکز بر برنامه هاي تـکميلي ، سعي داشته تا محيطي سالم و امن با افرادي سالم و امن ايجاد نمايد؛ البـته براي پيشبرد بهتر اين اهـداف در اين زمـينه تعيين چارچوبي براي سهيم شدن عموم مردم در پيشگيري اجتماعي جرم و هماهنگ کردن بخش هاي عمومي و خصوصي که در زمينه پيشگيري از جرم فعاليت مي کنند، ضروري است .
بنابراين توجه به زمينه هايي کـه ناظر بر وضعيت قبل از وقوع جرم است نيز از توجه بيشتري برخوردار است . که با اتخاذ تدابير و اقدامات مناسب براي از بين بردن يا کاهش عوامل جرم زا بر محيط اجتماعي و عمومي اثرگذار باشد مـثل ايجـاد مکان هاي تفريحي و يا احداث
فضاي سبز، با شناسايي عوامل خطر تقويت حمايتي و مداخله زودرس به ويژه در مورد اطفال و نوجوانان از ارتکاب به بزه کاري ، پيشگيري نمايد. در اين ميان ، توجه به آموزه هاي اسـلامي و تـربيت ديني و عوامل پيشگيرانه از : «اعتقاد به توحيد- اعتقاد به معاد- نقش و تاثير نماز در پيشگيري از جرم – امربه معروف و نهي از منکر- انفاق و احسان – حجاب و عفاف - نظارت و واپايش - تعليم و آموزش عمومي - پيشگيري از طـريق خـانواده – محبت و مهرورزي –
معاشرت با نيکان و صالحان – اجراي روش الگو دهي و الگو گيري - ترويج فرهنگ صبر، بردباري و شکرگزاري و...» عملياتي و اجرايي کردن آنها در نظام تعليم و تربيت کشور، مي تواند در پيشگيري اجتماعي از جـرم و بـزه ، مـؤثر باشد.
در اين راستا براي واپايش تأثيرات آمـوزه هـاي اسـلامي به اصلاح شرايط طبيعت و روابط انساني بايد پرداخته شود تا بتوانيم تربيت مناسب و دلخواه را با انسان اجرا کنيم .
مهم ترين مـنبع وراهـکاربراي پيشـگيري ازجرم وگناه ،پيشگيري قرآني است ،که پاسخگوي نـيازهاي امـروز و مشکلات ايجاد شده در حوزه جرم و گناه مي باشد. هر چند در قرآن به طور مستقيم کلمه پيشگيري به کار نـرفته اسـت امـا به شکل ضمني آيات فراواني دال بر اين مسئله مي باشد که بـراساس مباني و اصول مذکور مي توان به تربيت اجتماعي مناسب و مورد نظر مکتب اسلام يافت . تأکيد مقاله بر رويکـردهاي آمـوزه هـاي اسلامي پيشگيري از جرم بوده که به نظر نگارندگان بسيار کارآمدتر از ديگـر سـياست هاي پيشگيري از جرم است .آموزه هاي اسلامي ، اصولي است که انسان ها براي زندگي بهتر بـراساس قـوانين الهـي بايد آنها را به کار برند و نهايتا حرکت انسان را به سوي کمال واقـعي کـه چـيزي جز قرب به خداوند نيست ، ميسر مي سازد و استعدادهاي بالقوه او را به فعليت مي رسـاند.از نـظر اسـلام ، انساني به معناي واقعي تکامل يافته است که در تمام اين جنبه ها رشد يافته بـاشد، بـنابراين هرگونه قصوري در دستيابي به هر يک از اهداف تعليم و تربيت اسلامي ، به معناي انحراف از آمـوزه هـاي اسـلامي تلقي مي شود، اگر نظام تعليم و تربيت و در کل نظام آموزش و پرورش با هدف پيشگيري ، بـخواهد سـامانه صحيحي ايجاد کند و آثار مطلوبي را در جامعه پديد آورد، بي ترديد بايد مبتني بر يک سلسله اصـول واقـعي و حـقيقي باشد و از روش هايي که مطابق با آن است ، پيروي کند تا کارايي يابد.
پيشنهادها
٥-١- پيش بيني برنامه هـاي راهـبردي بلندمدت راجع به تنظيم برنامه هاي آموزشي براي تقويت نهادهاي ديني .
٥-٢- جـلب تـوجه پژوهـشکده ها و مراکز تحقيقاتي و تشويق آنها به انجام و برگزاري همايش هاي علمي و پژوهشي کاربردي ، پيرامون نـقش و تـأثير آمـوزه هاي ديني در پيشگيري از وقوع جرم در سطوح مختلف دبيرستان ها، دانشگاه ها، ادارات ، مـراکز صـنعتي و غيره .
٥-٣- تدوين آيين نامه اجرايي به همين منظور براي جلب توجه و تقويت باورهاي ديني مردم و تلاش بـراي ارائه و تـبليغ نمونه هاي (الگوها) برتر براي فرهنگ پذيري و تأسي عمومي .
٥-٤- پيشگيري از ارتکاب جرم و جـنايت و فـسق و فجور در سطح جامعه از طريق عملي نمودن فـريضۀ هـمگاني امـر به معروف و نهي از منکر با روش هاي کـاربردي مـفيد و کارآمد و درخور شأن و منزلت ارزش هاي والاي انساني .
٥-٥- فرهنگ سازي و تأمين لوازم پيشگيري و آموزش و پژوهش جـرم شـناسي و جامعه
شناسي با فراخوان و تـشويق حـضوري هر چـه بـيشتر اسـتادان ، پژوهشگران و دانشجويان براي ارائه مقاله و يا کتاب تـأليفي و شـرکت در جلسه هاي عمومي و همايش هاي پيشگيري .
٥-٦- نيروي انتظامي جمهوري اسلامي ايران که بـه عـنوان يکي از اصلي ترين نهادهاي مسئول در امـر پيشگيري و متولي اصلي حـفظ نـظم و امنيت در جامعه مي باشد، در اين راسـتا تـأکيد بر ارتقاي نمونه هاي آموزه هاي اسلامي در آن به عنوان يک مجري و مربي امر پيشـگيري ، مـي تواند در کارآمدي هر چه بـيشتر و مـؤثر بـودن پيشگيري اجتماعي از جـرم کـه همان کاهش نرخ بـزهکاري در سـطح جامعه است ، مفيد واقع شود.
٥-٧-تدوين و توسعه برنامه هاي جلب مشارکت هاي مردمي از طـرق مـختلف براي پيشگيري اجتماعي ازجرم ؛همانند:پليس افـتخاري ،هـمياران پليس ،همياران مـحرم ،هـمياران مـحله و...باهماهنگي تبليغ وحمايت سـتادمرکزي ائمه جمعه وجماعات ،مساجدمحل وشوراياري .
٥-٨-بهره گيري بيشترازظرفيت هاي موجوددرمساجد،حوزه هاي علميه ،بسيج ،سـازمان هـاي مردم نهادومراکزعلمي -پژوهشي براي توسعه ،تـرويج وجـاري سـازي فـرهنگ پيشـگيري اجتماعي از جرم مـبتني بـر آموزه هاي اسلامي.
منابع
١-قرآن کريم
٢-جان ،کاتينگهام (١٣٨٤).«فلسفه مجازات » ،مترجمان :ابراهيم باطني ،محمدبرهاني ،فصلنامه فـقه و حـقوق سـال اول ، شماره ٤.
٣-حاجي ده آبادي ،محمدعلي (١٣٨٣).«امربه معروف ونـهي ازمـنکروسياست جـنايي »،فـصلنامه فـقه وحـقوق ،شماره ١.
٤- خامنه اي ، سيد علي (١٣٨٦).گفتاري در باب صبر، موسسه فرهنگي ٢٢ بهمن .
٥-داراب کلايي ،اسماعيل (١٣٩٠).«اصول وروش هاي تربيت ديني »،فصلنامه پژوهش وانديشه .
٦- رشاد،علي اکبر(١٣٨٢).دانشنامه امام علي (ع )،انتشارات پژوهـشگاه فرهنگ وانديشه اسلامي .
٧- رشادتي ، جعفر (١٣٨٧). پيشگيري از جرم در قرآن ، نشر دفتر تحقيقات کاربردي .
٨- سيد رضي ، محمد بن حسين (١٣٨٤). نهج البلاغه ، ترجمه محمد دشتي ، موسسه فرهنگي تبليغاتي امير المومنين .
٩-شاکري ، ابوالحسن (١٣٨١).«قـوه قـضائيه و پيشگيري از وقوع جرم »، مجموعه مقالات علمي کاربردي پيشگيري از وقوع جرم .
١٠- فاضل لنکراني (ره )، محمد (١٣٦٦).آيين کشورداري از ديدگاه امام علي (ع )، تنظيم و تقرير حسين کريمي .
١١- قريشي ، سيده محبوبه (١٣٨٤). انفاق در قرآن کريم و احـاديث ، پايان نـامه کارشناسي ارشد دانشکده الهيات و معارف اسلامي دانشگاه آزاد اسلامي واحد شمال تهران .
١٢- قرشي ، سيدعلي اکبر تفسير احسن الحديث .
١٣- قرائتي ، محسن (١٣٦٩). تفسير نور، مرکز فـرهنگي درس هـايي از قرآن .
١٤- قوام ، ميرعظيم (١٣٩٠).اصول و روشـ هـاي تربيت از منظر قرآن کريم ،چاپ دوم ، تهران : انتشارات جمال الحق .
١٥- قائمي مقدم ، محمدرضا (١٣٨٥). موعظه و نصيحت در قرآن ، فصلنامه پژوهشگاه حوزه و دانشگاه ، سال دوم ، شماره سوم .
١٦-کليني رازي ،مـحمدبن يعـقوب (١٤٠١ق ). الکافي ،تحقيق علي اکـبرغفاري ،داراحـياءالتراث ، بيروت .
١٧- کي نيا، مهدي (١٣٨٢). مباني جرم شناسي ، دانشگاه تهران .
١٨- گسن ، ريموند (١٣٨٣).«روابط ميان پيشگيري وضعي و کنترل بزهکاري »، ترجمه نجفي ابرندآبادي ، علي حسين (مجموعه مقالات در تجليل از دکتر آشوري )، چاپ اول ، تهران : سـمت .
١٩- مـجلسي ،محمد باقر(١٤٠٣). بحارالانوار، داراحياء التراث ، بيروت .
٢٠-محمدنسل ،غلامرضا(١٣٨٧). پليس وسياست پيشگيري ازجرم ،دفترتحقيقات کاربردي پليس پيشگيري ناجا.
٢١- ملکي ، حسن (١٣٨٩). تعليم و تربيت اسلامي با رويکرد کلان نگر.
٢٢- مطهري ، مرتضي (١٣٦٤). حماسه حسيني ، انـتشارات صـدرا.
٢٣- نجاتي ، مـحمدعثمان (١٣٦٩). قرآن و روانشناسي ، ترجمه عباس عرب ، بنياد پژوهش هاي اسلامي آستان قدس رضوي .
٢٤- نيازپور، اميرحسن (١٣٨٢).«پيشگيري از بزهکاري در قـانون اساسي و لايحه پيشگيري از جرم »، مجله حقوقي دادگستري .
٢٥- نجفي ابرند آبادي ، عـلي حـسين (١٣٨١). تـقريرات جرم شناسي (دوره کارشناسي ارشد، مجتمع آموزش عالي قم ).
٢٦- وليدي، محمدصالح (١٣٨٤). حقوق جزاي عمومي ، جلد اول ، چاپ نهم ، تهران : سـمت .
٢٧- وليدي ، مـحمدصالح (١٣٨٨). «پيشگيري اجتماعي از جرم در آموزه هاي ديني »، فصلنامه
تـاريخ پذيرش : ٩٣/١١/٠١ تـاريخ دريافت : ٩٤/٠٤/١١
