احکام امر به معروف

رساله امر به معروف و نهی از منکر

از حضرت رضا(ع ) روايت شده كه فرمود: رسول خدا همواره مى فرموده : «اذا امتى توالكت الامر بالمعروف والنهى عن المنكر فليأذنوا بوقاع من الله تعالی» اگر روزى بر امتم برسد كه امر به معروف و نهى از منكر را به يكديگر واگذار كنند در آن روز بايد اعلان جنگ با خداي تعالى كنند.

رساله‌های عملیه

گزیده رساله امام خمینی

شروط وجوب امر به معروف و نهی از منکر

مسئله ۲۷۹۱ چند چیز شرط است در واجب بودن امر به معروف و نهی از منکر:

• اول: آن که کسی که می‌خواهد امر و نهی کند، بداند که آنچه شخص مکلف بجا نمی‌آورد واجب است بجا آورد و آنچه بجا می‌آورد باید ترک کند؛ و بر کسی که معروف و منکر را نمی‌داند واجب نیست.

• دوم: آن که احتمال بدهد امر و نهی او تأثیر می‌کند، پس اگر بداند اثر نمی‌کند واجب نیست.

• سوم: آن که بداند شخص معصیت کار بنا دارد که معصیت خود را تکرار کند، پس‌اگر بداند یا گمان کند یا احتمال صحیح بدهد که تکرار نمی‌کند واجب نیست.

• چهارم: آن که در امر و نهی مفسده‌ای نباشد، پس اگر بداند یا گمان کند که اگر امر یا نهی کند ضرر جانی یا عِرضی و آبرویی یا مالی قابل توجه به او می‌رسد واجب نیست، بلکه اگر احتمال صحیح بدهد که از آن ترس ضررهای مذکور را پیدا کند واجب نیست بلکه اگر بترسد که ضرری متوجّه متعلقان او می‌شود واجب نیست، بلکه با احتمال وقوع ضرر جانی یا عِرضی و آبرویی یا مالی موجب حَرَج بر بعضی مؤمنین، واجب نمی‌شود بلکه در بسیاری از موارد حرام است.

مسئله ۲۷۹۲ اگر معروف یا منکر از اموری باشد که شارع مقدس به آن اهمیت زیاد می‌دهد مثل اصول دین یا مذهب و حفظ قرآن مجید و حفظ عقاید مسلمانان یا احکام ضروریه، باید ملاحظه اهمیت شود و مجرد ضرر، موجب واجب نبودن نمی‌شود، پس اگر توقف داشته باشد حفظ عقاید مسلمانان یا حفظ احکام ضروریه اسلام بر بذل جان و مال، واجب است بذل آن.

مسئله ۲۷۹۳ اگر بدعتی در اسلام واقع شود مثل منکراتی که دولتها اجرا می‌کنند به اسم دین مبین اسلام، واجب است خصوصاً بر علمای اسلام اظهار حق و انکار باطل و اگر سکوت علمای اعلام موجب هتک مقام علم و موجب اسائه ظن به علمای اسلام شود واجب است اظهار حق به هر نحوی که ممکن است اگر چه بدانند تأثیر نمی‌کند.

مسئله ۲۷۹۴ اگر احتمال صحیح داده شود که سکوت موجب آن می‌شود که منکری معروف شود یا معروفی منکر شود واجب است خصوصاً بر علمای اعلام اظهار حق و اعلام آن و جایز نیست سکوت‏

مسئله ۲۷۹۵ اگر سکوت علمای اعلام موجب تقویت ظالم شود یا موجب تأیید او گردد یا موجب جرأت او شود بر سایر محرمات، واجب است اظهار حق و انکار باطل اگر چه تأثیر فعلی نداشته باشد.

مسئله ۲۷۹۶ اگر سکوت علمای اعلام باعث شود که مردم به آنها بدگمان شوند و آنها را متهم کنند به سازش با دستگاه ظلم، واجب است اظهار حق و انکار باطل اگر چه بدانند جلوگیری از مُحَرَّمْ نمی‌شود و اظهار آنها اثری برای رفع ظلم ندارد.

مراتب امر به معروف و نهی از منکر

مسئله ۲۸۰۴ برای امر به معروف و نهی از منکر مراتبی است، و جایز نیست با احتمال حاصل شدن مقصود از مرتبه پایین، به مراتب دیگر عمل شود.

• مسئله ۲۸۰۵ مرتبه اول آن که با شخص معصیت کار طوری عمل شود که بفهمد برای ارتکاب او به معصیت، این نحو عمل با او شده است، مثل این که از او رو برگرداند، یا با چهره عبوس با او ملاقات کند، یا ترک مراوده با او کند و از او اعراض کند به نحوی که معلوم شود این امور برای آن است که او ترک معصیت کند.

مسئله ۲۸۰۶ اگر در این مرتبه درجاتی باشد لازم است با احتمال تأثیر درجه خفیف‌تر، به همان اکتفا کند، مثلًا اگر احتمال می‌دهد که با ترک تکلم با او مقصود حاصل می‌شود، به همان اکتفا کند و به درجه بالاتر، عمل نکند، خصوصاً اگر طرف، شخصی است که این نحو عمل موجب هتک او می‌شود.

مسئله ۲۸۰۷ اگر اعراض نمودن و ترک معاشرت با معصیت کار موجب تخفیف معصیت می‌شود یا احتمال بدهد که موجب تخفیف می‌شود، واجب است اگر چه بداند موجب ترک بکلی نمی‌شود و این امر در صورتی است که با مراتب دیگر، نتواند از معصیت جلوگیری کند.

• مسئله ۲۸۱۳ مرتبه دوم از امر به معروف و نهی از منکر، امر و نهی به زبان است، پس با احتمال تأثیر و حصول سایر شرایط گذشته، واجب است اهل معصیت را نهی کنند، و تارک واجب را امر کنند به آوردن واجب.

مسئله ۲۸۱۴-اگر احتمال بدهد که با موعظه و نصیحت معصیت کار ترک می‌کند معصیت را، لازم است اکتفا به آن و نباید از آن تجاوز کند.

مسئله ۲۸۱۵ اگر می‌داند که نصیحت تأثیر ندارد واجب است با احتمال تأثیر، امر و نهی الزامی کند و اگر تأثیر نمی‌کند مگر با تشدید در گفتار و تهدید بر مخالفت، لازم است لکن باید از دروغ و معصیت دیگر احتراز شود.

مسئله ۲۸۱۶ جایز نیست برای جلوگیری از معصیت، ارتکاب معصیت مثل فحش و دروغ و اهانت، مگر آن که معصیت، از چیزهایی باشد که مورد اهتمام شارع مقدس باشد و راضی نباشد به آن به هیچ وجه (۱) مثل قتل نفس محترمه، در این صورت باید جلوگیری کند به هر نحو ممکن است.

مسئله ۲۸۱۷ اگر عاصی ترک معصیت نمی‌کند مگر به جمع ما بین مرتبه اولی و ثانیه از انکار، واجب است جمع به این که هم از او اعراض کند، و ترک معاشرت نماید و با چهره عبوس با او ملاقات کند، و هم او را امر به معروف کند لفظاً و نهی کند لفظاً.

• مسئله ۲۸۱۸ مرتبه سوم توسل به زور و جبر است، پس اگر بداند یا اطمینان داشته باشد که ترک منکر نمی‌کند یا واجب را بجا نمی‌آورد مگر با اعمال زور و جبر، واجب است لکن باید تجاوز از قدر لازم نکند.

مسئله ۲۸۱۹ اگر ممکن شود جلوگیری از معصیت به این که بین شخص و معصیت حایل شود و با این نحو مانع از معصیت شود، لازم است اقتصار به آن اگر محذور آن کمتر از چیزهای دیگر باشد.

مسئله ۲۸۲۰ اگر جلوگیری از معصیت توقف داشته باشد بر این که دست معصیت کار را بگیرد یا او را از محل معصیت بیرون کند یا در آلتی که با آن معصیت می‌کند تصرّف کند، جایز است، بلکه واجب است عمل کند.

مسئله ۲۸۲۱ جایز نیست اموال محترمه معصیت کار را تلف کند مگر آن که لازمه جلوگیری از معصیت باشد، در این صورت اگر تلف کند ضامن نیست ظاهراً و در غیر این صورت، ضامن و معصیت کار است.

مسئله ۲۸۲۲ اگر جلوگیری از معصیت توقف داشته باشد بر حبس نمودن معصیت کار در محلی یا منع نمودن از آن که به محلی وارد شود، واجب است، با مراعات مقدار لازم و تجاوز ننمودن از آن.

مسئله ۲۸۲۳ اگر توقف داشته باشد جلوگیری از معصیت، بر کتک زدن و سخت گرفتن بر شخص معصیت کار، و در مضیقه قرار دادن او جایز است، لکن لازم است مراعات شود که زیاده‌روی نشود، و بهتر آن است که در این امر و نظیر آن اجازه از مجتهد جامع الشرائط گرفته شود.

مسئله ۲۸۲۴ اگر جلوگیری از منکرات و اقامه واجبات موقوف باشد بر جرح و قتل، جایز نیست مگر به اذن مجتهد جامع الشرائط با حصول شرایط آن.

مسئله ۲۸۲۵ اگر منکر از اموری است که شارع اقدس به آن اهتمام می‌دهد و راضی نیست به وقوع آن به هیچ وجه، جایز است دفع آن به هر نحو ممکن باشد، مثلًا اگر کسی خواست یک شخصی را که جایز القتل نیست، بکُشد، باید از او جلوگیری کرد، و اگر ممکن نیست دفاع از قتل مظلوم مگر به قتل ظالم، جایز است بلکه واجب است، و لازم نیست از مجتهد اذن حاصل نماید. لکن باید مراعات شود که در صورت امکان جلوگیری به نحو دیگری که به قتل منجر نشود، به آن نحو عمل کند، و اگر از حدّ لازم تجاوز کند، معصیت کار و احکام متعدی بر او جاری خواهد شد.

گزیده اجوبه الاستفتائات امام خامنه‌ای

امر به معروف و نهی از منکر زنانی که حجاب کامل ندارند متوقف بر نگاه با ریبه به آ نها نیست، از این رو واجب است. بلی بر هر مکلفی واجب است که از حرام اجتناب کند به خصوص زمانی که مبادرت به انجام فریضهٔ نهی از منکر می‌کند. (اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۶۸)

هرگاه موضوع و شرایط امر به معروف و نهی از منکر محقق باشد، تکلیف شرعی و وظیفهٔ واجب اجتماعی و انسانی هم هی مکلفین است، و حالت‌های مختلف مکلف مانند مجرد یا متأهل بودن در آن تأثیر ندارد و به صرف اینکه مکلف مجرد است تکلیف از او ساقط نمی‌شود. (اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۶۰)

شرایط امر به معروف و نهی از منکر: (اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۷)

۱. علم به معروف و منکر.

۲. احتمال تأثیر.

۳. اصرار بر گناه.

۴. نداشتن مفسده.

۱. علم به معروف و منکر

شرط اول امر به معروف و نهی از منکر، علم به معروف و منکر است یعنی امر و نهی کننده باید معروف و منکر را بشناسد و در غیر این صورت موظف نیست امر به معروف و نهی از منکر کند، بلکه نباید چنین کاری بکند؛ زیرا ممکن است در اثر جهل و نادانی امر به منکر و نهی از معروف کند، بنابراین نهی از منکر کردن کسی که نمی - دانیم کارش حرام است یا نه (مثلاً معلوم نیست موسیقی که گوش می‌دهد از نوع مبتذل و حرام آن (است با حلال) واجب بلکه جایز نیست. (اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۷ و ۱۰۵۹ و ۱۰۶۷)

۲. احتمال تأثیر

شرط دوم امر به معروف و نهی از منکر، احتمال تأثیر است یعنی امر و نهی کننده باید احتمال بدهد که امر و نهی او اثر و نتیجه یی ولو در آینده دارد. (اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۷)

۳. اصرار بر گناه

شرط سوم امر به معروف و نهی از منکر، اصرار بر گناه است یعنی باید شخص گناهکار براستمرار گناه اصرار و سماجت داشته باشد و چنانچه معلوم شود که وی بدون اینکه امر و نهی شود خود از خطا دست بر می‌دارد یعنی معروف را به جا می‌آورد و منکر را ترک می‌کند امر و نهی او واجب نیست. (اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۷)

۴. نداشتن مفسده

شرط چهارم امر به معروف ونهی از منکر، نداشتن مفسده است یعنی باید امر و نهی مفسده نداشته باشد، بدین ترتیب اگر امر و نهی موجب شود به شخص امر و نهی کننده و یا به مسلمان دیگر مفسده یی از قبیل ضرر جانی و یا آبرویی و یا مالی برسد، دراین جا امر و نهی واجب نیست. البته مکلف موظف است ملاحظهٔ اهمیت را بکند یعنی باید در تمام معروف و منکرها بین مفسده امر و نهی و مفسده ترک امر و نهی مقایسه کند و سپس به آنچه مهمتر است عمل نماید.

امر به معروف و نهی از منکر در صورتی واجب است که واجد شرایط چهارگانه باشد، بنابراین اگر امر و نهی یکی از آن شرایط را نداشته باشد، مثلاً مفسده داشته باشد در این صورت، امر و نهی واجب نیست، هر چند شرایط دیگر را دارا باشد.

مهم: در امر به معروف و نهی از منکر شرط نیست که امر و نهی موجب بی آبرویی یا کاسته شدن احترام کسی که واجب را ترک کرده و یا فعل حرام را به جا آورده باشد نشود، بنابراین اگر در امر به معروف و نهی از منکر شرایط و آداب آن رعایت شود و از حدود آن تجاوز نشود و در عین حال مستلزم بی آبرویی یا کسته شدن احترام کسی که مرتکب خلاف شده شود اشکال ندارد.

مراحل و مراتب امر به معروف و نهی از منکر

توجه

• رعایت مراحل و مراتب امر به معروف و نهی از منکر واجب است یعنی تا به مرحلهٔ پایین‌تر مقصود حاصل می‌شود نباید وارد مرحله بالاتر شد.

۱. امر و نهی قلبی.

۲. امر و نهی لسانی (زبانی).

۳. امر و نهی عملی.

۱. امر و نهی قلبی

• مرحلهٔ اول امر به معروف و نهی از منکر، امر و نهی قلبی یا امر و نهی با قلب است. مقصود از امر و نهی قلبی، اظهار رضایت یا کراهت قلبی است یعنی مکلف باید رضایت قلبی خود را نسبت به معروف و تنفر و انزجار درونی خود را نسبت به منکر آشکار سازد و از این راه فردی که معروفی را ترک می‌کند و یا منکری را به جامی آورد را به انجام معروف و ترک منکر وادار سازد. (اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۷۱)
• امر و نهی قلبی (اظهار رضایت و تنفر) درجاتی دارد که تا با پایین‌ترین درجه و سبک‌ترین راه می‌توان امر و نهی کرد و به مقصود دست یافت نباید متوسل به درجهٔ بالاتر شد. این درجات بر حسب شدت و ضعف و بر حسب انواعی که دارند بسیارند. برخی از آن‌ها عبارتند از: با تبسم و لبخند و روی گشاده برخورد کردن، چشم، فرو بستن، خیره شدن، به روی دست زدن، دندان به لب گرفتن، با دست یا سر اشاره کردن، سلام نکردن، روگرداندن، پشت کردن، صحبت را قطع کردن، قهر و ترک معاشرت کردن.

۲. امر و نهی لسانی

• امر و نهی لسانی، درجاتی دارد که تا با پایین‌ترین درجه و آرام‌ترین لحن می‌توان به مقصود رسید نباید اقدام به درجهٔ بالاتر کرد. این درجات بر حسب شدت و ضعف و بر حسب انواعی که دارند بسیارند. برخی از آن‌ها عبارتند از: ارشاد کردن، تذکر دادن، موعظه کردن، پند و اندرز دادن، مصالح و مفاسد و سود و زیا نها را بر شمردن، بحث و مناظره کردن، استدلالی سخن گفتن، با غلظت و درشتی حرف زدن، با تهدید صحبت کردن.

۳. امر و نهی عملی

• امر و نهی درجاتی دارد که تا با پایین‌ترین درجه و آسانترین روش می‌توان نتیجه گرفت نباید به درجهٔ شدیدتر پرداخت. این درجات بر حسب شدت و ضعف و بر حسب انواعی که دارند بسیارند. برخی از آن‌ها عبارتند از: حایل شدن و جلوی فرد را گرفتن، حربه از دست گرفتن، وسایل گناه را از دسترس او خارج ساختن، عقب راندن، دست طرف را محکم نگه داشتن، حبس کردن، سختگیری کردن، کتک زدن، به درد آوردن، مجروح و زخمی کردن، شکستن عضو، از کار انداختن، ناقص کردن، کشتن.

مهم: با توجه به این که در زمان حاکمیت و اقتدار حکومت اسلامی می‌توان مراتب بعد از مرحلهٔ امر و نهی زبانی را به نیروهای امنیتی داخل (پلیس) و قوهٔ قضاییه واگذار کرد، به خصوص در مواردی که برای جلوگیری از ارتکاب معصیت چاره‌ای جز اعمال قدرت از طریق تصرف در اموال کسی که فعل حرام انجام می‌دهد یا تعزیر و حبس او و مانند آن نیست، در چنین زمانی با حاکمیت و اقتدار چنین حکومت اسلامی، واجب است مکلفین در امر به معروف و نهی از منکر به امر و نهی (قلبی و) زبانی اکتفا کنند، و در صورت نیاز به توسل به زور، موضوع را به مسؤولین ذیربط در نیروی انتظامی و قوه قضاییه ارجاع دهند، ولی در شرایط، جمیع مراتب امر به معروف و نهی از منکر را با رعایت ترتیب آن‌ها تا تحقق غرض انجام دهند. (اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۵ و ۱۰۶۴)

مهم: اگر مأمورانی که از طرف دولت وظیفهٔ جلوگیری از فساد را بر عهده دارند در انجام وظیفهٔ خود کوتاهی کنند دخالت اشخاص دیگر در اموری که از وظایف نیروهای امنیتی و قضایی محسوب می‌شود جایز نیست، ولی مبادرت مردم به امر به معروف و نهی از منکر با رعایت حدود و شرایط آن، اشکال ندارد. (اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۶۳)

موسیقی در ماشین: کسی که با رانندگانی مواجه می‌شود که از نوارهای موسیقی غنا و حرام استفاده می‌کنند وظیفه دارد با تحقق شرایط نهی از منکر، نهی از منکر کند، منتها بر او بیشتر از نهی از منکر زبانی واجب نیست و در صورتی که مؤثر واقع نشود واجب است که از گوش دادن به غنا و موسیقی حرام اجتناب کند و اگر به طورغیر ارادی صدای موسیقی حرام و غنا به گوش او برسد چیزی بر او نیست. (اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۶۵)

موسیقی همسایه: تعرض مردم به داخل خانه‌های دیگران به منظور امر به معروف نهی از منکر جایز نیست، بنابراین هرگاه صدای بلند موسیقی از بعضی از منازل باعث اذیت و آزار مؤمنین شود نباید متعرض داخل منازل شد. (بلکه باید با رعایت شرایط امر به معروف و نهی از منکر و رعایت مراتب آن، نهی از منکر قلبی و زبانی کرد و در صورت عدم تأثیر به نیروهای انتظامی اطلاع داد). (اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۶۷)

اقوام و آشنایان معصیت کار: هرگاه یکی از اقوام انسان مبادرت به ارتکاب معصیت کند و نسب به آن لاابالی باشد، باید از اعمال خلاف شرع وی اظهار تنفر کرد و او را به هر روش برادرانه‌ای که مفید و مؤثر است پند و اندرز داد، ولی قطع رحم جایز نیست. بلی چنانچه احتمال داده شود که ترک معاشرت با او موقتاً موجب خودداری او از ارتکاب معصیت می‌شود به عنوان امر به معروف و نهی از منکر واجب است. (اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۸ و ۱۰۷۱)

لزوم یادگیری احکام: بر هر مکلفی واجب است شرایط و مراتب امر به معروف و نهی از منکر و موارد وجوب و عدم وجوب آن را یاد بگیرد تا مبادا در امر و نهی خود دچار عمل خلاف و منکر شود. (اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۷۴)

طلا و لباس مردان: پوشیدن طلا یا آویختن ان به گردن بر مردان مطلقاً حرام است، و پوشیدن لباس‌هایی که از نظر دوخت یا رنگ یا غیر آن تقلید و ترویج فرهنگ مهاجم غیر مسلمانان در نظر عرف محسوب می‌شود، جایز نیست، همچنین استفاده از زیور آلاتی که استعمال آن تقلید از فرهنگ تهاجمی دشمنان اسلام و مسلمین محسوب شود، جایز نیست و بر دیگران واجب است که در برابر این گونه مظاهر فرهنگی تقلیدی از بیگانگان مبادرت به نهی از منکر زبانی کنند. (اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۷۳)

معاشرت با تارک صلوه: فردی که مجبور به صحبت و معاشرت با کسی است که نماز نمی‌خواند و گاهی او را در بعضی از کارها کمک می‌کند، موظف است بر امر او به معروف و نهی از منکر در صورت تحقق شرایط آن مداومت ورزد و جز این وظیفه‌ای دیگر ندارد، و یاری کردن و معاشرت با او اگر سبب تشویق بیشتر او بر ترک نماز نباشد اشکال ندارد. (اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۷۷)

س: با توجه به وجوب امر به معروف آیا ما باید کافران را نیز امر به معروف کنیم؟

ج) مورد وجوب امر به معروف مورد علم طرف به معروف و منکر است و کفار ولو مکلف به فروع هستند ولی چون توجه و اعتقاد به حلیت و حرمت ندارند مورد امر به معروف و نهی از منکر نمی‌باشند.

ماهواره

س: در همسایگی ما شخصی دارای دستگاه ماهواره است. اگر امر به معروف به صورت گفتار و به نرمی باعث شود ما متضرر شویم و یا احتمال این را بدهیم که در آنها اثری نداشته باشد. آیا وظیفه ما این است که به نیروی انتظامی اطلاع دهیم؟

ج) اگر از ماهواره استفادهٔ حرام می‌شود و با اعلام به نیروی انتظامی جلوی استفاده حرام گرفته خواهد شد، اعلام، از مصادیق نهی از منکر است و لازم می‌شود.

س: آیا برای انسان پیگیری و بدست آوردن مقامهایی که می‌تواند در آنها به روند امر به معروف و نهی از منکر در جامعه کمک کند واجب است؟

ج) تحصیل پست و مقام به هر طریقی که باشد جهت انجام مسئولیت‌ها در آینده واجب نیست ولی اگر اتفاقاً زمینه انجام واجب از قبیل امر به معروف و نهی ازمنکر پیش آمد، مبادرت بر انجام تکلیف، واجب است.

تحریر الوسیله امام

مساءله ۱۱ - در سقوط تکلیف امر به معروف و نهی از منکر این مقدار کافی نیست که حکم شرعی را گوشزد نماید و یا مفاسد ترک واجب و ارتکاب حرام را بیان کند، مگر آنکه عرف ولو با قرائن آن را امر به معروف و نهی از منکر بداند ویاآنکه مقصود به همان مقدار حاصل شود، بلکه ظاهر این است که اگر طرف مقابل بخاطر قرینه خاصی از این عمل امر به معروف و نهی از منکر بفهمد کفایت می‌کند هرچندکه عرف از آن امر به معروف ونهی از منکر نفهمد.

مساءله ۱۲ - امر و نهی در این باب (از ناحیه آمر و ناهی) مولوی است هر چند که آمر پائین‌تر از کسی باشد که امر و یانهیش می‌کند، بنابراین درامر به معروف و نهی از منکر کافی نیست بگوید: خدا تو را امر به نماز کرده و یا از شرابخواری نهی کرده مگر آنکه با گفتن آن غرض حاصل شود وگرنه باید خود او امر و نهی کند به طوری که عرف بگوید فلانی امر به معروف و نهی از منکر کرد مثلاً به طرف بگوید نماز بخوان و یا شراب ننوش.

مساءله ۱۵ - اگر ببینیدشخصی را که مشغول مقدمات حرام است برای رسیدن به آن حرام، اگر بیننده یقین داشته باشد که این مقدمات او را بحرام می‌ترساند واجب است او را از آن حرام نهی کند، و اگر بداند که او را به حرام نمی‌رساند واجب نیست او رانهی کند مگر بر مبنائی که مقدمات حرام را نیز حرام بدانیم و یا تجری و جرئت کردن بر گناه را عملی حرام بدانیم، و اگر شک کند در اینکه آیا این مقدمات او را به حرام می‌رساند یانه نهی از منکر بر او واجب نیست مگر بنابر آن دو مبنا که ذکر شد.

وجوب امر به معورف و نهی از منکر چند شرط دارد:

شرط اول: اینکه شخص آمر وناهی تشخیص این را داشته باشد که آنچه او می‌خواهد ترک کند معروف و آنچه می‌خواهد انجام دهد منکر است بنابراین بر کسی که جاهل به معروف و منکر است به معروف ونهی از منکر واجب نیست، وشناختن معروف و منکر شرط وجوب است نظیر استطاعت در حج

مساءله ۳ - اگر مسئله مورد اختلاف نباشد و احتمال دهد شاید مرتکب جاهل به حکم است ظاهراً امر به معروف ونهی از منکر واجب است مخصوصاً اگر بداند که اوجاهل مقصر است و نزدیکتر به احتیاط آنست که او را اول به حکم مسئله ارشاد کند سپس ببیند اگر باز هم ادامه می‌دهد آنوقت او را انکار و نهی کند مخصوصاً اگر جاهل قاصر باشد

مساءله ۴ - اگر فاعل جاهل به موضوع باشد انکارش و برطرف کردن جهلش ‍ واجب نیست مثل اینکه از باب غفلت و یا فراموشی نماز نخوانده باشد ویا شراب را به خیال آنکه شربت است بنوشد، بله اگر موضوع امر بسیار مهمی نظیر قتل نفس محترمه باشد به طور که خدای عزوجل به هیچ وجه راضی به انجام یا ترک آن نباشد واجب است امر به معروف و نهی از منکر را در آن مورد اقامه کند و طرف را امر و یا نهی کند.

مساءله ۸- آموختن شرائط امربه معروف و نهی از منکر و موارد وجوب و عدم وجوب وجواز وعدم جواز آنواجب است تا اینکه شخص در انجام این دو وظیفه الهی خویش دچار منکر و خلاف شرع نگردد.

مساءله ۹- اگر در جائی که امر به معروف و نهی از منکر جائز نیست امر به معروف و یا نهی از منکر بر دیگران واجب است که او را نهی نمایند.

مساءله ۱۰ - اگر امر به معروف و یانهی از منکر در موردی نسبت به بعضی باعث توهین شریعت مقدس باشد هرچند از نظر دیگران اینطورباشد نه خودش، جائز نیست در آن مورد امر به معروف و نهی از منکر کند، خصوصاً اگر یقین به تاءثیر ندارد وصرفا احتمال آنرا می‌دهد، مگر آنکه مورد از مهمات امور باشد، البته موارد از نظر اهمیت مختلف است.

شرط دوم: اینکه احتمال تاءثیر امر به معروف و یانهی از منکر را بدهد بنابراین اگر اطمینان دارد که تاءثیر نمی‌کند دیگر واجب نیست.

مساءله ۳ - اگر بداند که انکارش از منکر تاءثیر نمی‌کند مگرآنکه آنرا با خواهش و موعظه همراه سازد ظاهراً واجب می‌شود به همان طریق نهی از منکر کند و اگر بداند که تنها خواهش و موعظه اثر می‌گذارد بدون امر و نهی بعید نیست که همان دو واجب باشد.

مساءله ۴ - اگر شخصی مرتکب دو حرام بشود و یا دو واجب را ترک کند ومکلف بداندکه اگر نسبت به هر دو امر به معروف و نهی از منکر کند مؤ ثر واقع نمی‌شود و احتمال دهد که اگر به یکی از معین امر و یا از منکر معین نهی کند مؤ ثر و اگراحتمال تاءثیر در یکی غیر معین دهد واجب است به آنکه مهمتر است امر نموده و از آنکه مهمتر است نهی نماید، مثلاً اگر شخصی را ببیند که نماز نمی‌خوانده و روزه نمی‌گیرد و بداند که اگر او را امر به نماز کند مؤ ثر واقع نمی‌شود و احتمال دهد که اگر امر به روزه اش کند اثر می‌کند واجب است امر به روزه اش کند، و اگر احتمال دهد که اگر به هر یک از آن دو به تنهائی امرش کند مؤ ثر واقع شود باید امر به نمازش کند و اگر هیچ‌یک از آن دو واجب مهمتر از دیگری نباشد مخیر است او را به هریک که خواست امر می‌کند بلکه می‌تواند او را به طور اجمالی به یکی از آن دو واجب امر کند به شرطی که احتمال دهد اینگونه امر کردن مؤ ثر واقع می‌شود.

مساءله ۶ - اگر بداند و یا احتمال دهد که اگر در حضور جمعی او را نهی از منکر کند مؤ ثر می‌شود نه در خلوت اگر فاعل کسی است که علناً گناه می‌کند واجب است او را بین جمع نهی کند ودر غیر این صورت وجوب نهی از منکر بلکه جواز آن محل اشکال است.

مساءله ۹- اگر بداند که امر به معروفش و یا نهی از منکرش نسبت به طرف که معروف را ترک کرده و یا منکر را مرتکب شده هیچ اثری ندارد ولی نسبت به شخص دیگری که او نیز انجام داده اثر می‌گذارد به شرطی که خطاب را متوجه شخص او نکند بلکه متوجه مرتکب اول کند واجب است به منظور تاءثیر در دیگری شخص مرتکب و یا تارک معروف اول را نهی از منکر ویا امر به معروف کند.

مساءله ۱۰ - اگر بداند که فلان شخص معین امر و نهیش درطرف مؤ ثر است نه امر و نهی خودش واجب است به آن شخص امر کند که او طرف راامر به معروف و نهی از منکر کند، البته در صورتی که بداند که وی با وجود شرائط تکلیف اهمال کرده است.

مساءله ۱۳ - اگر بداند که طرف مقابلش آدم لجبازی است که هرچه به او بگوید خلاف آن را می‌کند، اگر نهی از منکرش کند بیشتر مرتکب می‌شود و اگر امر به معروفش کند آنرا ترک می‌کند، واجب است او را امر به منکر و نهی از معروف کند به شرطی که محذور دیگری در بین نباشد.

مساءله ۱۷ - اگر در موردی هم احتمال تاءثیر را بدهم و هم احتمال خلاف آن یعنی بدتر شدن را، ظاهراً امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست.

مساءله ۲۰ - اگر علم داشته باشند به اینکه نهی یکی از آن دو مؤ ثر نهی دیگر باعث اصرار او می‌شود واجب نیست هیچ‌یک او را از گناهش نهی کنند.

شرط سوم: این است که گنهکار اصرار بر گناه داشته باشد و به طور استمرار آنرا مرتکب باشد، پس اگر بداند که گنهکار ترک گناه کرده دیگر نهی او از منکر واجب نیست.

شرط چهارم: اینکه در نهی از منکر کردن مفسده‌ای نباشد

مساءله ۴ - اگر بر جان یا عرض خودش و یا نفوس مؤ منین و عرض آنان بترس ‍ انکار منکر حرام می‌شود، و همچنین است اگر بر مال قابل توجهی از مؤ منین بترسد، و اما اگر بر مال خودش بترسد بلکه حتی یقین به ضرر پیداکند در صورتی که آن ضرر برایش حرجی نباشد ظاهراً نهی از منکر حرام نخواهد بود و اما اگر بحد مشقت و حرج برسد بعید نیست حرام باشد.

مساءله ۵ - اگر به پاداری فریضه‌ای و یا ریشه کن ساختن منکری موقوف باشد به اینکه مال قابل توجهی را خرج کند خرج کردن آن واجب نیست لکن کار خوبی است به شرطی که خودش در حرج و سختی نیفتد و اگر در حرج می‌افتد بعید نیست که جائز نباشد، بله اگر موضوعی که می‌خواهد بپا بدارد ویا ریشه کن کند چیزی باشد که شارع به آن اهتمام داردو خلاف آن را به هیچ وجه راضی نیست واجب است آن مال را بذل کند.

گفتار در مراتب امر به معروف و نهی از منکر مساءله ۲ - اگر روی گرداندن و دوری کردن تنها در تخفیف منکر اثر داشته باشد نه در ریشه کن شدن آن، احتمال هم ندهد که امر و نهی زبانی در ریشه کن ساختن آن دخالت داشته باشد وبیش از آن هم برایش ممکن نیست دوری کردن واجب است.

مساءله ۲ - اگر احتمال دهد که با ارشاد و موعظه به نرمی غرض حاصل می‌شود واجب است چنین کند و جائز نیست ازآن تجاوز کند.

مساءله ۳ - اگر بداند که غرض با آن حاصل نمی‌شود پا به مرحله بعدی می‌گذارد یعنی با تحکم او را امر به معروف و نهی از منکر می‌کند، و در این مرحله اگر احتمال تاءثیر می‌دهد، واجب است از آسانترین و نرم‌ترین کلام آغاز کند وجائز نیست از آن تجاوز نموده (با خشونت سخن بگوید) مخصوصا اگر چنانچه مورد کسی است خشونت نسبت به او هتک او است.

مساءله ۴ - اگر جلوگیری از منکر و اقامه واجب متوقف بر سخن درشت و تشدید در امر و تهدید بر مخالفت باشد همه اینها جائز می‌شود بلکه واجب است ولی احتزار از دروغ رعایت شود.

مساءله ۶ - اگر در بعضی از مراتب نهی زبانی (مرحله دوم) اهانت و ایذاء کمتری هست نسبت به آنچه در مرحله اول گفتیم و غرض به همان حاصل می‌شود واجب است به همان مقدار اکتفا شود و وظایف مرحله اول را انجام دهد، مثلاً اگر فرض شود موعظه و ارشاد با بیان نرم و روی گشاده مؤ ثر و یا محتمل التاءثیر است و کمتر از اعراض وقهر کردن و امثال آن طرف را آزار می‌دهد نباید از این نهی زبانی که مرحله دوم است تجاوز نموده به اعراض که مرحله اول است تمسک بجوید اشخاص چه امر کنندگان و چه امر شوندگان از نظر اخلاق و احوال بسیار مختلفند، بسیاری هستند که اعراض و قهر کردنشان طرف را بیشتر آزار می‌دهد و برای او سنگین تر واهانت آمیزتر است تا امر به معروف و نهی از منکر زبانی، بنابراین بر امر کننده ونهی کننده لازم است رعایت مراتب و اشخاص را بنماید و وظیفه خود را به آسانتر و آسانترین راه انجام دهد.

مساءله ۷ - اگر فرض شود که بعضی از مراتب مرحله اول مساوی با بعضی از مراتب مرحله دوم باشد دیگر ترتیبی بین دو مرحله نبوده مکلف مخیر است از هر یک از دو راه که خواست امر به معروف و نهی از منکر کند مثلاً اگر فرض شود که در موردی امر به معروف زبانی و روی گردانی به یک اندازه طرف را ناراحت می‌کند و آمر به معروف وناهی از منکر بداند و این احتمال دهد که هر دو طریق مؤ ثر است مخیر است یبن آن دو و جائز نیست به مرتبه شدیدتر تجاوز کند.

مساءله ۱۰ - اگر مطلوب و مقصود از نهی از منکر با مرتبه پائین‌تر از شخصی حاصل و از شخص دیگر با مرتبه بالاتر حاصل می‌شود ظاهراً هر یک تکلیف خود را به طور کفائی دارند و بر دومی واجب نیست امر به معروف ونهی از منکر را به شخص اول محول کند که از وی به مرتبه اول حاصل شود.

مساءله ۱۴ - سزاوار آنست که آمر به معروف و ناهی از منکر در امر و نهیش و مراتب انکارش چون طبیبی باشد که با مهربانی بیمار خود را معالجه می‌کند و چون پدری مشفق باشد که همواره مصلحت فرزند را رعایت می‌کند و اینکه انکارش لطف و رحمتی خاص برای فاعل و لطف و رحمتی عام برای امت باشد، و اینکه نیت خود را برای رضای خدای عزوجل خالص کند این عمل خود را از شوائب هواها و از اظهار علو پاک بدارد و درحال نهی از منکرش خود را شخصی منزه و مافوق فاعل نبیند، چون بسیار می‌شود که مرتکب یک گناه و یاچند گناه فضائلی در نفس دارد که خدایتعالی آنرا دوست می‌دارد هرچند که از عمل از خشمگین است چه بسیار می‌شود که خود آمر به معروف و ناهی از منکر برعکس این فرض است) یعنی در باطن دلش صفات بسیار نکوهیده‌ای دارد که مورد خشم خدا است و از خودش خبر ندارد)

آیت الله بهجت

امر به معروف ونهی ازمنکر

اگر کسی واجبی را انجام نمی‌دهد و یا معصیتی را بجا می‌آورد، در صورت تحقق شرایط ذیل، بر دیگران واجب است او را امر به معروف و نهی از منکر بنمایند، و اگر مستحبی را ترک و یا مکروهی را بجا می‌آورد، امر به معروف و نهی از منکر مستحب است، و اگر یک نفر به این وظیفه قیام کند، بنابراظهر از دیگران ساقط می‌شود.

«۷۷» امر به معروف و نهی از منکر با وجود شرایط ذیل واجب می‌شود:

اول: علم؛ پس کسی که عالم به حکم شرعی نیست، نمی‌تواند امر به معروف و یا نهی از منکر بنماید، بنابراین در ابتدا لازم است شخص آمر و یا ناهی خودش از احکام شرعی اطلاع کافی داشته باشد.

دوم: احتمال تأثیر؛ پس در صورتی که انسان می‌داند سخن او تأثیری در دیگری ندارد، بر او لازم نیست امر به معروف و یا نهی از منکر بنماید، اما جواز بلکه رجحان آن در صورت عدم خوف ضرر، خالی از وجه نیست.

سوم: اصرار بر ترک واجب و یا انجام دادن معصیت؛ پس در صورتی که انسان بداند شخصی از معصیتی که انجام داده توبه کرده است و یا نشانه‌هایی بر پشیمانی او دلالت کند، امر به معروف و یا نهی از منکر واجب نیست.

چهارم: عدم مفسده؛ پس اگر کسی به خاطر امر به معروف و یا نهی از منکر ترس از وقوع مفسده‌ای دارد، و آن مفسده عبارت از ضرر جانی یا آبرویی و یا مالی قابل اعتنایی است، این کار بر او واجب نیست.

بنا بر این با وجود این شرایط، امربه معروف و نهی از منکر واجب می‌شود، و در امر به معروف و نهی از منکر عدالت شرط نیست.

«۷۸» جایز است اطفال را برای تمرین و عادت دادن به ترک معصیت و یا انجام دادن واجبات، تأدیب کرد، خصوصاً در مراحل آخر که به انجام واجب و ترک معصیت نزدیکتر است، که اگر تأدیب نشوند، در بعضی از موارد منجر به ترک واجبات و انجام معاصی از طرف آنها می‌شود.

«۷۹» امر به معروف و نهی از منکر مراتبی دارد:

اول: انکار قلبی می‌باشد، دوم: اظهار کردن به زبان، سوم: متألّم کردن معصیت کار به قدری از زدن، که تفصیل مراتب در مسئله بعد خواهد آمد.

بنا براین اگر انسان بدون گفتن، به هروسیله دیگر ناراحتی قلبی خود را به معصیتکار نشان دهد و این کار موجب ترک معصیت شود، لازم نیست با زبان امر به معروف و یا نهی از منکر بنماید، البته در صورتی که هیچ گونه اشکال شرعی دیگری در این کار نباشد، و اگر چاره‌ای در این کار بجز اظهار زبانی نیست، باز باید درجات خفیف تر را در انجام این کار ملاحظه نماید.

«۸۰» اگر انسان بداند در صورتی که بخواهد جلوگیری از معصیتی بنماید منجر به ایجاد جرح و یا قتل خواهد شد، بنا بر اظهر بدون اجازه امام معصوم علیه السلام یا کسی که از طرف آن حضرت مستقیماً نایب مخصوص است، نباید این کار را بکند؛ و آیا با اجازه مجتهد جامع‌الشرایط می‌تواند این کار را انجام دهد؟ مورد تأمل است؛ ولی اگر نمی‌داند که این کار منجر به مجروح کردن و یا قتل می‌شود ولی احتمال این را می‌دهد، بنا بر احتیاط واجب باید مستقیماً از طرف امام معصوم علیه السلام و یا نایب مخصوص آن حضرت و یا از طرف مجتهد جامع‌الشرایط اجازه داشته باشد.

امر به معروف و نهی از منکر

کتاب: امر به معروف و نهی از منکر

واجب است امر به معروف و نهی از منکر، یعنی «امر به واجب شرعی و نهی از حرام شرعی». و طریق آن کتاب و سنّت و کشف عقل است از لطف حکیم به ایجاب امر به واجب و تحریم فعل حرام و مستقل است [ عقل در فهم آن ]، یعنی حاجت به سایر ادلّه نیست اگر وجوب و حرمت در مأمورٌبه و منهیٌ عنه هم عقلی باشد و حَسَن یا قبیح عقلی باشد، به نحوی که ادراک حکم شرعیِ ایجابی یا تحریمی در آن فعل بنماید؛ و مستحب است امر به مندوب شرعی و نهی از مکروه شرعی؛ و اظهر کفایی بودن وجوب امر به معروف و نهی از منکر است.

شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر

واجب نیست امر به معروفِ واجب و نهی از منکرِ واجب مگر با شروطی:

عالم بودن آمر و ناهی به واجب و حرام

۱. از آن جمله اینکه عالم باشد به وجوب واجب یا حرمت حرام در شرع؛ و بر غیر عالم واجب نیست امر به معروف واقعی و نهی از منکر واقعی و بر ترک آنها مؤاخذه نمی‌شود؛ اما ترک تحصیل علم به مجرّد معرضیّت ابتلاء به آنها از حیث امر به معروف یا نهی از منکر اگر چه آن معروف یا منکر، محل ابتلاء عملی شخص آمر یا ناهی نباشد، پس محل تأمّل است؛ و فی الجمله وجوب آن ارتکازی است.

احتمال تأثیر

۲. از آن جمله تجویز تأثیر امر و نهی در امتناع از معصیت باشد؛ پس با علم به عدم افاده انکار، واجب نیست؛ و محتمل است لزوم انکار قلبی با اظهار رضا به طاعت یا کراهت از معصیت با شروط لاحقه، یا حرمت اظهار رضا به معصیت غیر اگر چه اعانت نباشد؛ و هم چنین با اطمینان به عدم قبول و تأثیر در ترک معصیت، واجب نیست امر به معروف ونهی ازمنکر؛ واما جواز و رجحان، پس با عدم خوف ضرر، خالی از وجه نیست.

عدم توبه عاصی

۳. و از آن جمله اینکه مریدِ عصیان در زمان امر به معروف یا نهی از منکر، تائب از معصیتی که کرده است نباشد و اماره مثبته توبه و پشیمانی از او ظاهر نباشد، و گرنه واجب نیست.

عدم مفسده

۴. از آن جمله این است که در انکارِ منکرْ مفسده‌ای نباشد؛ پس با خوف مفسده و ضرر فعلی یا در مستقبل برای خودش یا احدی از اهل ایمان و آنهایی که به حکم ایشانند از سایر اهل اسلام، وجوب ساقط است، چه آنکه ضررِ مخوفْ نفسی، یا عرضی، یا مالیِ غیرِ قلیل باشد؛ و معتبر نیست در امر به معروف و نهی از منکر عدالت، و نه خصوص فعل آن معروف و ترک آن منکر؛ و معتبر است تکلیف در آمر و در مأمور.

حکم صبیّ و مجنون

و صبیّ و مجنون، ممنوع می‌شوند از اضرار اهل ایمان، مثل اینکه حیوان ممنوع می‌شود تکوینا از اضرار؛ و هم چنین است تأدیب صبیّ به تمرین به ترک معصیت و فعل طاعت خصوصاً در آخرین مقدّمات که فی الجمله و در بعض موارد مفوّت است ترک آنها. لازم است رعایت ترتیب به حسب شدّت و خفّت در مراتب امر به معروف و نهی از منکر؛ پس اکتفاء می‌شود به اخفّ؛ و در صورت تجویز تأثیر، مرتکب اشدّ از آن نمی‌شود مگر با علم به عدم تأثیر اخفّ از اظهار انکار قلبی و اظهار به زبان و متألّم کردن عاصی با مراتب زدن.

اختصاص فرض جرح و قتل به اذن امام ـ علیه السلام ـ یا نایب ایشان

اظهر عدم جواز امر و نهی است برای غیر امام و مأذون خاص او در صورت احراز ادای آن به مجروح کردن عاصی یا مقتول نمودن آن، و در جواز برای نایب عام در غیبت تأمّل است؛ و اما اگر احراز نشد، بلکه ادای ضرب به یکی از اینها با قصد خلاف بود پس منتهی شد به یکی از اینها، اظهر انتفاء قصاص است؛ و در ثبوت دم خطاء بر عاقله یا بیت المال، تأمّل است.

احتمال منجر شدن امر به معروف و نهی از منکر به جرح و قتل

و اگر احتمال بدهد انتهاء به یکی از اینها را، پس آیا جایز یا واجب است امر و نهی با این احتمال، مثل جواز یا وجوب دفاع بر مظلوم یا از مظلوم حتی در صورت احراز انتهای به جرح و قتل فی الجمله، یا جایز نیست مگر با اذن امام اصل یا نایب خاص او یا نایب عام او؟ احوط اخیر است. اقامه حدود در عصر حضور امام اصل، مخصوص به ایشان یا مأذون از ایشان است.

و مالک می‌تواند اقامه حدود بر مملوک خودش نماید با عدم خوف فتنه و فساد اگر چه از ناحیه اطلاع سلطان جور باشد؛ و اظهر عدم فرق در مالکْ بین عادل و فاسق و مرد و زن است، مثل مملوک؛ و در مبعّض، تبعیضِ حدّ، محتمل است، لکن با اشتراک دو نفر مالک مثلاً در اقامه حدّ اجتماع می‌نمایند؛ و هم چنین در مکاتب اگر بعضی از او محرّر است؛ و در جواز استقلال یک شریک به نسبت رخصت او، تأمّل است؛ و فرقی در حدّ بین جَلد و رَجم و قتل نیست و باید مشاهده نماید موجب حدّ را؛ و کفایت بیّنه، خالی از وجه نیست؛ و معرفت حکم اگر چه به تقلید باشد و سایر شروط لازم است؛ و مراجعه به حاکم شرع در اقامه حدّ، احوط است؛ و احوط عدم اقامه زوج و والدْ حدّ را بر زوجه و ولد در اقسام مختلفه آنها است مگر آنکه فقیه باشند بنا بر جواز اقامه حدود برای فقها.

مباشرت در اجرای حدود از طرف جائر

والی از قِبَل جائر اگر از شیعه بود و جائر او را تمکین و امر به اقامه حدود کرد و ضرری بر او در آن نبود، پس اگر فقیه جامعِ شروطِ حکومت بود، می‌تواند اقامه حدود نماید مطابق حق بنا بر آنچه مذکور شد؛ و گرنه نمی‌تواند قتل را انجام دهد مطلقاً، و غیر قتل را هم در حال اختیار؛ و اگر مکره از قبل جائر یا مضطرّ به اقامه حدود باشد، می‌تواند غیر قتل را انجام دهد فی الجمله و قتل را نمی‌تواند مرتکب بشود؛ و اگر اکراه بر جرح باشد با توعید مکره به قتل، جرح جایز می‌شود و عکس جایز نیست؛ و هم چنین در صورت مماثلت جرح مکرهٌ علیه و متوعدٌبه، اظهر عدم مسوّغیّت تقیّه و اکراه است؛ و تسویغ اکراه مؤمنْ بر قتل مخالف حق در حدّی که جایز است در مذهب اهل خلاف و در مذهب اهل عدل با قطع نظر از اشتراط مباشرت فقیه یا مأذون او با ایعاد مؤمن به قتل، خالی از وجه نیست.

اقامه حدود در عصر غیبت

جایز است اقامه حدود در عصر غیبت برای فقهاء شیعه اگر خوف ضرری از ناحیه سلطان جائر نداشته باشند و اهل اجتهاد و عدالت باشند؛ و واجب است مساعدت و اعانت اهل ایمان ایشان را؛ و اجتهاد و عدالت، معتبر است در حاکم و مقیم حدود؛ پس حکم و اقامه به رأی مقلَّد با امکان وصول و مراجعه در امر به مجتهد و تأخیر واقعه تا زمان وصول و یا امکان رفع نزاع با صلح و نحو آن، جایز نیست بنا بر احوط؛ و اظهر کفایت تجزّی است بالنسبه به مسایل مربوطه به موارد اجتهاد؛ و مسایل تقلید و فتوی، در اوّل کتاب قبل از شروع در کتاب طهارت مذکور شده است.

ترافع دعوی به غیر واجد شرایط

و ترافعْ با اختیار نزد غیر حاکم شرع عادلِ عالم، جایز نیست و نزد او جایز است؛ و با مطالبه خصم از خصم ترافع را نزد او و درخواست حاکم شرع، واجب است اجابت خصم؛ و تعیین حاکم با تعدّد با مدّعی است؛ و بر حاکم حکم و افتاء لازم است با عدم مانع به نحو کفایی؛ چنانچه تحصیل اهلیّت به تعلّم برای فتوی و حکم، لازم است به نحو کفایی.

اگر کسی امتناع کرد مراجعه حکومت را به قاضی عدل و اختیار کرد مرافعه به سوی قاضی جور را، عاصی است و ترتیب اثر به حکم او جایز نیست؛ و اگر متوقّف شد برای صاحب حق تحصیلِ حق به مرافعه به قاضی جور، اثمْ مخصوصِ ممتنعِ از مرافعه به حاکم شرع است.

و مرافعه برای اصلاح بین متخاصمین به سوی غیر جامع شرایط حکومت شرعیّه، مانعی ندارد؛ و بر مصالحه مشروعه ترتیب اثر دادن جایز است؛ و نفوذ مصالحه از اسقاط دعوای مدّعی، یعنی از مدّعی به بر حسب اظهار مدّعی بر یمین کاذبه منکر نزد خصم، محل تأمّل است؛ اگر چه با آن، فصل خصومت در مرافعه به حاکم شرع می‌شود؛ و هم چنین با علم به انتفاء حق، تصرّف در مال مصالحه، نمی‌تواند نماید.

قبول تصدّی قضاوت به حق، در زمان والی جائر

اگر جائر اکراه کرد غیر مجتهد را بر قضاوت از جانب او، جایز است قبول منصب و قضاوت بر حق با تمکّن از آن؛ و در مورد عدم تمکّن، آنچه را که اکراه خاص مسوِّغ آن است، جایز است عمل بر آن. برای مجتهدِ متمکّن از امر به معروف و نهی از منکر که عالم به تمکّن از آنها در صورت ابتلاء باشد، جایز است قبول ولایت از قبل جائر با حفظ استقلال خودش به نحوی که اگر مبتلا شد و متمکّن نشد از عمل به حق، متمکّن باشد از ترک عمل بر طبق باطل تا آخر، و احتیاج به اکراه یا اضطرار در جواز آن نیست؛ و در صورت ظن به محافظت یا احتمال مساوی، در جواز قبول منصب با احتمال انتهای به خلاف شرع در زمانی که نمی‌تواند عمل به واجب نماید و نمی‌تواند ترک حرام نماید به جهت اکراه مسبوق به اختیار ولایت، تأمّل است.

و خصوص ترک واجب، مثل ادای حق به اهل و اغاثه مظلوم اگر مقدور نباشد برای قاضی و والی در حال ولایت و در حال عدم ولایت، اظهر عدم منع عدم قدرت بر آن است، از قبول ولایت.

و در آن صورتی که با اکراه والی یا غیر او، ظلم بر غیرجایز است، یعنی غیر صورت تساوی دو ضرر در مقدار و حال یا اقلیّت ضرر متوعّدٌبه از مکرهٌ علیه، آیا خوف ضرر بدون ایعاد و علم، کافی است در جواز ظلم یا نه؟ خالی از اشکال نیست؛ و جایز نیست دفع ضرر از نفس به توجیه آن به غیر، از سایر اهل ایمان.

و در مورد تسویغ اکراه، ظلمی یا حرامی را، فرقی بین [ اکراه ] سلطان جور یا سایر اهل ظلم اگر چه از اهل ایمان باشند نیست؛ و هم چنین بین اینکه مکرَه ـ به فتح ـ فقیه باشد یا غیر او، [ فرقی ] نیست با حفظ عدم تمکّن از تخلّص در همه آنها با استثناء دماء به نحو متقدّم؛ و اگر متمکّن باشد، حرام و موجب ضمان مباشر است.

و با اضطرار و تقیّه و عدم امکان تخلّص، عمل به مذهب اهل خلاف در قضا و غیر آن جایز است در غیر دماء غیر مستحَقّه و باید رعایت حق واقعی به قدر امکان نماید.

بلکه رعایت اقرب به حق واقعی فالاقرب با عدم تمکّن از نفس حق واقعی، واجب است بنا بر اقرب.

والحمد للّه رب العالمین والصلاة علی سیّد الأنبیاء محمّد وآله سادة الأوصیاء المرضیّین الطاهرین.

اللهم اجعلنا من الآمرین بالمعروف العاملین به والناهین عن المنکر والتارکین له، واختم اُمورنا برضاک وعافیتک، ولا تفرّق بیننا وبین موالینا محمّد وآله الطیّبین فی الدنیا والآخرة، إنّک قریب مجیب.

آیت الله سیستانی

أمر به معروف و نهی از منکر از بزرگترین واجبات دینی است، و خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُون إِلی الْخَیْرِ وَیَأَمُرونَ بْالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ المُنْکَرِ وَأُوْلَئِکَ هُمْ الْمُفلِحُونَ» باید از شما «اُمّت اسلامی» گروهی باشند که بسوی نیکی دعوت کنند، و امر به معروف و نهی از منکر نمایند؛ و آنان هستند که رستگارند.

از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم روایت شده که فرمود: «لا تَزال أمّتی بخیر ما أمروا بالمعروف ونهُوا عَن المنکر وتَعاوَنوا علی البرّ، فَإذا لمْ یفعلوا ذلک نُزعت عنهم البرکات، وسلّط بعضهم علی بَعْضٍ، ولم یَکُنْ لَهُمْ ناصر فی الأرض ولا فی السماء».

«اُمّت من مادامیکه أمر به المعروف و نهی از منکر نمایند، و یکدیگر را به احسان و نیکی کمک کنند، در خیر و خوبی خواهند بود، و اگر چنین نباشند برکت از آنان برداشته خواهد شد، و بعض از آنها بر بعض دیگر ـ به ظلم ـ مسلّط خواهد گردید، و در زمین و آسمان یار و یاوری نخواهند داشت».

از حضرت أمیر المؤمنین علیه‌السلام هم چنین روایت شده است: «لا تترکوا الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر فیولّی علیکم شرارکم، ثمّ تدعون فلا، یستجاب لکم».

«أمر به معروف و نهی از منکر را ترک ننمائید، و گرنه بدترین افراد بر شما حکومت خواهند کرد، و دعاهای شما هم مستجاب نخواهد شد».

مسئله ۱ ـ أمر به معروف و نهی از منکر، در صورتی واجب می‌شود که انجام دادن معروف و انجام دادن منکر حرام باشد، و در این صورت امر به معروف و نهی از منکر واجب کفائی است، و اگر بعضی از افراد به این وظیفه عمل کند، از دیگران ساقط می‌شود، ولی بر همه لازم است که اگر با فعل حرام و ترک واجبی مواجه شدند بی تفاوت نباشند، و انزجار خود را با گفتار و کردار ابراز نمایند و این مقدار واجب عینی است.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه‌السلام چنین آمده است که: «أمرنا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم أن نلقی أهل المعاصی بوجوه مکفهرّة».

«رسول أکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم به ما دستور داد که با گنهکاران با صورتی درهم کشیده مواجه شویم».

در صورتی که انجام دادن معروف مستحب است ـ نه واجب ـ و انجام دادن منکر مکروه است ـ نه حرام ـ امر به معروف و نهی از منکر، نیز مستحب است.

و در أمر به معروف و نهی از منکر باید حیثیّت و شخصیّت خلافکار در نظر گرفته شود، که به او اذیّت و اهانت نگردد، همچنین نباید خیلی سخت و دشوار گرفت که سبب انزجار او از دین و برنامه‌های دینی شود.

مسئله ۲ ـ در وجوب أمر به معروف و نهی از منکر باید شرائط زیر وجود داشته باشد:

۱ ـ شناخت معروف و منکر ولو به طور اجمال؛ بنابراین کسی که معروف و منکر را نمی‌شناسد، و آنها را از همدیگر تشخیص نمی‌دهد، امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست، بلی گاهی برای امر به معروف و نهی از منکر کردن یاد گرفتن و شناختن معروف و منکر، واجب می‌شود.

۲ ـ احتمال تأثیر در شخص خلافکار؛ بنابراین اگر کسی می‌داند که سخن و گفته او أثر ندارد، مشهور بین فقهاء آن است که در این صورت وظیفه ندارد، و امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب نیست، ولی احتیاط واجب آن است که کراهت و ناراحتی خود را از کارهای ناشایسته خلافکار بهر طوری که ممکن است اظهار نماید، هر چند بداند که در او اثر نخواهد داشت.

۳ ـ قصد ادامه کارهای ناشایسته و خلاف از شخص خلافکار؛ بنابراین شخص خلافکار چنانچه نخواهد کارهای خلاف خود را تکرار کند و دوباره مرتکب شود، امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست.

۴ ـ معذور نبودن شخص خلافکار در کارهای زشت و خلاف خود، با اعتقاد اینکه کار زشتی که انجام داده حرام نبوده، بلکه مباح بوده، و یا کار خوبی که ترک کرده واجب نبوده است.

بلی اگر منکر از کارهائی باشد که شارع مقدّس هرگز بوقوع آن راضی نیست ـ مثل قتل نفس محرّم ـ جلوگیری از آن واجب است، هر چند انجام دهنده معذور باشد، و حتّی مکلّف هم نباشد.

۵ ـ ضرر جانی یا آبروئی و یا مالی ـ بمقدار قابل توجّه ـ شخص امر کننده به معروف و نهی کننده از منکر را تحدید نکند، و مشقّت و دشواری غیرقابل تحمل وجود نداشته باشد، مگر اینکه کار معروف ـ خوب ـ و منکر ـ بد ـ بقدری نزد شارع مقدّس مهم باشد که باید در راه آن ضررها و دشواریها را تحمّل نمود.

اگر بخود امر به معروف و نهی از منکر کننده ضرر متوجّه نشود، ولی بر کسان دیگر از مسلمین ضرر جانی، یا آبروئی، و یا مالی معتنا به متوجّه گردد، امر به معروف و نهی از منکر واجب نمی‌شود، که در اینصورت أهمّیّت ضرر و آن کار مقایسه می‌گردد که گاهی در صورت ضرر هم امر به معروف، و نهی از منکر ساقط نمی‌شود.

مسئله ۳ ـ أمر به معروف و نهی از منکر دارای مراتبی است:

۱ ـ اظهار انزجار درونی و قلبی، مانند روگرداندن، و سخن نگفتن با شخص گنهکار.

۲ ـ با زبان، و بصورت وعظ و ارشاد.

۳ ـ إجراءات عملی، از قبیل کتک زدن و حبس نمودن.

و لازم است ابتداءً از مرتبه اوّل یا دوم شروع نماید، و أوّل آنرا انتخاب بکند که اذیّت آن کمتر و تأثیر آن بیشتر است، و اگر نتیجه نگرفت به مراتب بعدی و سخت و دشوار دست بزند، و درجه‌های بعدی را انتخاب کند.

و اگر اظهار انزجار قلبی و زبان ـ مرتبه اوّل و دوم ـ مؤثر واقع نشد نوبت می‌رسد به مرتبه عملی، و احتیاط واجب آن است که در انتخاب مرتبه سوم ـ اجراءات عملی ـ از حاکم شرع اجازه بگیرد؛ و لازم است عمل را از آنجا شروع بکند که ناراحتی و اذیّت آن کمتر است، و اگر نتیجه نگرفت با اعمال سخت‌تر و شدید اقدام نماید، ولی نباید بحدّی برسد که سبب شکستن عضوی و یا مجروح شدن بدن باشد.

مسئله ۴ ـ وجوب أمر به معروف و نهی از منکر، بر هر مکلّف نسبت به خانواده و نزدیکان شدیدتر است، بنابراین اگر کسی در خانواده و نزدیکان خود نسبت به واجبات دینی، از قبیل نماز، و روزه و خمس و . . . بی توجّهی و سبک شمردن احساس نماید، و نسبت به ارتکاب محرّمات ـ از قبیل غیبت، و دروغ و . . . بی‌مبالاتی و بی باکی ببیند، باید اهمّیّت بیشتری، با مراعات مراتب سه‌گانه أمر به معروف و نهی از منکر جلو کارهای زشت آنها را بگیرد، و آنها را با انجام کارهای خوب دعوت نماید.

ولی نسبت به پدر و مادر احتیاط واجب است که با ملایمت و نرمی آنها را راهنمائی بکند و هیچوقت با خشونت با آنها روبرو نشود.

۲نکته مهم و کاربردی در احکام امر به معروف و نهی از منکر آیت الله سیستانی (مدظله العالی):

مسئله ۱ ـ أمر به معروف و نهی از منکر، در صورتی واجب می‌شود که انجام دادن معروف و انجام دادن منکر حرام باشد، و در این صورت امر به معروف و نهی از منکر واجب کفائی است، و اگر بعضی از افراد به این وظیفه عمل کند، از دیگران ساقط می‌شود، ولی بر همه لازم است که اگر با فعل حرام و ترک واجبی مواجه شدند بی تفاوت نباشند، و انزجار خود را با گفتار و کردار ابراز نمایند و این مقدار واجب عینی است.

مسئله ۲-....(شرایط وجوب:)...

۲ ـ احتمال تأثیر در شخص خلافکار؛ بنابراین اگر کسی می‌داند که سخن و گفته او أثر ندارد، مشهور بین فقهاء آن است که در این صورت وظیفه ندارد، و امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب نیست، ولی احتیاط واجب آن است که کراهت و ناراحتی خود را از کارهای ناشایسته خلافکار بهر طوری که ممکن است اظهار نماید، هر چند بداند که در او اثر نخواهد داشت.

آیت الله مکارم شیرازی

شرایط امر به معروف و نهی از منکر

مسئله ۲۴۱۴ـ امر به معروف و نهی از منکر بر تمام افراد عاقل و بالغ با شرایط زیر واجب است:

۱ـ کسی که می‌خواهد امر و نهی کند باید یقین داشته باشد که طرف مقابل مشغول انجام حرام یا ترک واجبی است.

۲ـ احتمال دهد که امر و نهی او اثردارد، خواه اثر فوری داشته باشد یا غیر فوری، کامل یا ناقص، بنابراین اگر بداند هیچ اثر نمی‌کند واجب نیست.

۳ـ در امر و نهی او مفسده و ضرری نباشد، پس اگر بداند یا خوف این باشد که امر یا نهی او ضرر جانی یا عرضی و آبرویی یا مالی قابل توجّه نسبت به او یا بعضی از مؤمنین می‌رساند واجب نیست ولی اگر معروف و منکر از اموری باشد که شارع مقدّس اسلام اهمّیّت زیادی به آن می‌دهد (مانند حفظ اسلام و قرآن و استقلال ممالک اسلامی، یا حفظ احکام ضروری اسلام) باید اعتنا به ضرر نکند و با بذل جان و مال در حفظ آنها بکوشد.

مسئله ۲۴۱۵ـ هرگاه بدعتی در اسلام واقع شود (مانند منکراتی که دولتهای ناصالح به نام اسلام انجام می‌دهند) بر همه، مخصوصاً علمای دین واجب است حق را اظهار و باطل را انکار کنند و اگر سکوت علمای دین موجب هتک مقام علم، یا سوء ظنّ به علمای اسلام شود، اظهار حق به هر نحوی که ممکن باشد واجب است، هرچند بدانند تأثیر نمی‌کند.

مسئله ۲۴۱۶ـ هرگاه احتمال صحیح داده شود که سکوت، سبب می‌شود که عمل منکری معروف، یا عمل معروفی منکر شود، بر همه مخصوصاً علمای اسلام واجب است که حق را اظهار و اعلام کنند و سکوت جایز نیست.

مسئله ۲۴۱۷ـ هرگاه سکوت علمای اسلام یا غیر آنها موجب تقویت ظالم یا تأیید او شود، یا سبب جرأت او بر سایر محرّمات گردد، واجب است اظهار حق و انکار باطل کنند، هر چند تأثیر فوری نداشته باشد.

مسئله ۲۴۱۸ـ اگر داخل شدن بعضی از مؤمنین یا علمای اسلام در دستگاه‌های ظلمه سبب جلوگیری از مفاسد یا منکراتی شود واجب است قبول این کار، مگر آن که مفسده مهمتری در آن باشد، مثل این که باعث سستی عقاید مردم، یا سلب اعتماد آنها از علمای دین گردد که در این صورت جایز نیست.

مسئله ۲۴۱۹ـ امر به معروف و نهی از منکر مراتبی دارد که بعضی از این مراتب، احتیاج به اجازه حاکم شرع ندارد و بعضی دارد، آنچه احتیاج به اجازه حاکم شرع ندارد همان امر به معروف با زبان و دل و نصیحت کردن یا اعراض و بی اعتنایی و ترک مراوده نمودن است و اگر تأثیر نکرد جایز است با کلمات تند و خشن که خالی از گناه باشد یا با توسّل به زور، به این طریق که جلو فرد گنهکار را بگیرد، یا وسایل گناه را از دسترس او خارج سازد، اقدام نماید ولی اگر برای امر به معروف و نهی از منکر لازم شود که متوسّل به ضرب و جرح یا اتلاف اموال و بالاتر از آن گردد در این صورت هیچ‌کس بدون اجازه حاکم شرع حقّ اقدام ندارد، بلکه باید اصل کار و مقدار و اندازه آن طبق ضوابط اسلامی با نظر حاکم شرع تعیین گردد.

آیت الله نوری همدانی

اهمیّت امر به معروف ونهی ازمنکر

امر به معروف ونهی از منکر در میان فرائض اسلام، از جهت مو قعیّت و اهمیّت دارای امتیاز مخصوصی می‌باشد.

وجوب امر به معروف ونهی از منکر در اسلام، مانند وجوب نماز و روزه و زکوه از ضروریّات دین است کسی که از روی توجّه به لوازم آن وجوب آن را انکار کند، جزء کفّار محسوب می‌گردد. در این را بطه قرآن مجید می‌فرماید: «وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ اُمَّهٌ یَدْعثونَاِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْروُفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَاُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُون». یعنی: لازم است در میان شما مسلمانان، جماعتی به دعوت مردم به کارهای نیک و امر کردن مردم به معروف و نهی آنان از منکر قیام کنند و تنها راه فلاح و سعادت این است.

و نیز می‌فرماید: «کُنْتُمْ خَیْرَ اُمَّهٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللهِ». یعنی: شما مسلمانان به جهت اینکه به وظیفه امر به معروف و نهی از منکر قیام می‌کنید و ایمان به خداوند دارید، بهترین امّت‌های جهان می‌باشید.

حضرت پیغمبر اکرم (صلّی الله علیه و آله) می‌فرمودند: «تا هنگامی که امّت من امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند و به یکدیگر در کارهای نیک کمک می‌نمایند در خیر و صلاح و خوبی خواهند زیست، ولی همینکه این وظیفه‌های مهمّ را ترک کنند، برکت از زندگی آنها رخت برمی بندد و بعضی بر بعض دیگر (بدان بر نیکان) مسلّط می‌شوند و دیگر یار و یاوری در آسمان و زمین پیدا نمی‌کنند .» و نیز فرمودند: «هنگامی که امّتِ من انجام وظیفه امر به معروف ونهی از منکر را به یکدیگر حواله کنند (یعنی هر یک از ادای این وظیفة مهمّ شانه خالی کرده بگوید که این وظیفه را دیگری باید انجام بدهد) باید منتظر حوادث ناگوار و عذاب الهی باشند». و نیز حضرتش فرمودند: «خداوند مؤمن ضعیفی را که دین ندارد، دشمن می‌دارد» از آن حضرت پرسیدند: «مِؤمن ضعیفی که دین ندارد، کیست؟» در پاسخ فرمودند: «کسی است که نهی از منکر نمی‌کند».

حضرت امیرمِؤمنان (علیه السّلام) دریکی ازخطبه‌هایی که خواندند فرمود: «علّت هلاکت ملّت‌های پیشین و نزول عقوبت‌های خداوند برآنها، این بودکه به انجام معصیت‌ها اقدام می‌کردند و علما و متدیّنین آنها، نهی از منکر نمی‌نمودند. بنابر این شما ملّت مسلمان از این جریانها عبرت بگیرید و یکدیگر را به انجام کارهای نیک وادار کنید و جلو انجام منکرات را بگیرید.

حضرت صادق (علیه السّلام) فرمودند: مردی از قبیلة خثعم به محضر حضرت رسول (صلّی الله علیه وآله) شرفیات گردید و پرسید: «با فضیلت‌ترین اعمال در اسلام کدام است ؟»

حضرتش پاسخ داد که: «ایمان به خداوتد متعال».

پرسید: «بعد از آنچه عملی بافضیلت تر است؟»

فرمود: «صِلَة ارحام» (ارتباط با خویشاوندان)

سؤال کرد: «از آن پس چه عملی افضل است؟»

فرمود: «امر به معروف ونهی از منکر»

سپس پرسید: «کدام عمل در پیشگاه خداوند مبغوض‌ترین اعمال است؟»

حضرتش در پاسخ فرمود: «برای خداوند شریک قرار دادن».

سؤال کرد: «بعد از آن کدام عمل مبغوض تر است؟»

فرمود: «امر به معروف و نهی از منکر»

حضرت امیر مؤمنان (علیه السّلام) مردم را در رابطه با نجام این با انجام این دو وظیفه بر چهار دسته تقسیم نموده فرمودند:

۱- برخی از افراد منکَر را با دست و زبان و دل خود انکار می‌کنند. این قبیل افراد خصلت‌های خیر و نیکو را بسرحدّ کمال رسانیده‌اند.

۲- بعضی از اشخاص منکر را با زبان و دل خود انکار می‌کنند ولی در عمل برای جلوگیری از آن به فعالیّت نمی‌پردازند. این نوع اشخاص دو خصلت از خصلت های خیر را انجام داده، ولی یکی از آنها را (که فعالیّت عملی برای جلوگیری از منکر است) ضایع گذشته‌اند.

۳- بعضی از افراد فقط در دل خود از منکرات بیزارند، ولی با زبان و دست خود برای جلوگیری از منکر اقدام نمی‌کنند این قبیل افراد دو خصلت شرافتمند را ضایع گذاشته و تنها به یک خصلت اکتفا می‌کنند.

۴- دسته‌ای از افراد بطورکلّی دربرابر منکرات و معاصی که می‌بینند بی تفاوت می‌باشند، نه با دل و نه با زبان و نه با دست خود به جلوگیری از منکر نمی‌پردازند، اینها هر چند در ظاهر به نام انسانهای زنده نَفَسْ می‌کشند، ولی در حقیقت مردگانی هستند.

بعد از آن فرمود: «تمام اعمال نیک، حتّی جهاد در راه خدا در مقایسه با امر به معروف ونهی از منکر، مانند قطره‌ای در برابر دریای خروشان می‌باشند». (در این مورد باید بدانیم که رجحان وفضیلت امر به معروف و نهی از منکر حتّی از جهاد، از این نظر است که ریشه واساس جهاد نیز امر به معروف ونهی از منکر است زیرا اگر حرکت امر به معروف ونهی از منکر درمیان ملّت اسلامی خاموش شود جهاد که اساس عزّت وعظمت اسلا م است نیز تعطیل خواهد شد). بعد از آن افزودند که: «با فضیلت‌ترین امر به معروف ونهی از منکر آن است که یک فرد با ایمان رؤیا روی سلطان جبّار وستمگر با کمال شهامت بایستد واین وظیفه را به انجام برساند».

حضرت باقر (علیه السّلام) فرمودند: «امر به معروف ونهی از منکر، راه پیغمبران وصالحان روی زمین است، این فریضه، فریضه بزرگی است که فرائض دیگر تنها در سایه آن برپا می‌گردند، تنها این فریضه است که امنیّت بخش راه‌ها و رَوِشهای زندگش است، حِلِیپت کسبها و کارها و ادای حقوق فردی و اجتماعی در پرتو آن صورت می‌گیرد و در سایه این فریضه، زمین‌ها آباد می‌شود و از دشمنان اسلام انتقام گرفته می‌شود و از رشد آنها جلوگیری به عمل می‌آید و در راستای این فریضه، الهی تمام کارها براساس عدل انجام و روبراه می‌شود و تا این چراغ در جامعه اسلامی روشن است ظلمی د رهیچ بُعدی نمی‌تواند عَرْضِ اندام کند».

معنای معروف و منکر

«معروف» یعنی کار نیکی که عقل خوبی آن ر ادرک می‌کند و یا شرع مقدّس ما را به خوب بودن آن راهنمایی کرده است و «منکر» یعنی کار بد و ناپسند که عقل بد بودن آن را درک می‌کند و یا شارع اقدس ما را از ناپسند بودن آن آگاه نموده است؛ بنابراین هر دو (معروف و منکر) دارای مفهوم گسترده‌ای می‌باشند بطوری که در صحنه زندگی انسانها کلیّة آنچه که نیک و مستحسن است اعم از امور فرهنگی، اعتقادی، اقتصادی، عبادی، اخلاقی، سیاسی، جسمی، روانی، فردی و اجتماعی، مسول معروف و کلیّة آنچه که ناپسند و دارای عواقب و آثار نامطلوب است چه فرهنگی و چه اقتصادی چه سیاسی چه روانی و چه جسمی و چه فردی و چه اجتماعی همه و همه، مشمول منکر می‌باشند.

امر و نهی درای مراتبی است

امر به معروف به معنای وادار ساختن افراد به هر وسیله‌ای که باشد، گفتار یا عمل (به اشکالی که از موازین اسلام بدست می‌آید) به کارهای نیک اعمّ از اینکه آن معروف در حال فعلی انجام بگیرد یا فعلاً مقدّماتی را فراهم نمایند و زمینه‌هایی را بوجود بیاورند که موجب تحقّق معروف در آینده شود، بطوریکه اگر این مقدّمات امروز انجام نمی‌شود، در آینده آن معروف بوجود نمی‌آید.

و نهی از منکر یعنی جلوگیری از کارهای بد به هر شکلی که باید اعمّ از اینکه جلو ادامه آن منکری که هم اکنون واقع شده است را بگیرد و مانع ادامه آن گردند یا جلو آن منکری که فعلاً در شُرُف وقوع است گرفته شود یا زمینه‌ای بوجود بیاورد و مقدّماتی را ترتیب بدهند که مانع وجود منکر در آینده شود بطریکه این مقدّمات اگر فعلاً انجام نمی‌گرفت و این زمینه سازیها نبود آن منکر در آینده تحقق پیدا می‌کرد.

گستردگی امر به معروف و نهی از منکر

بنابر توضیحی که دربارهٔ معنای معروف و منکر داده شد و همچنین توضیحی که در رابطه با معنای امر به معروف و نهی از منکر دادیم وسعت و گستردگی این دو فریضه الهی روشن می‌شود یعنی آموزش بی سوادان و نادانان، آگاه کردن غافلان، راهنمایی گمراهان، پاکسازی و تهذیب اخلاق انسانها، موعظه، ارشاد، پند و تذکّر، تأسیس مدارس اسلامی، ساختن و تعمیر مساجد و مراکز تعلیم و ترتیب با برنامه‌های منظّم دینی، ایجاد محیط مساعد و جَوّ خوب، اقدام به ترتیب کودکان و نوجوانان تأسیس مراکز اداره و تربیت سالم برای کارهای یتیمان، تألیف کتابهای سودمند در سطوح مختلف، نوشتن مقالات مفید و چاپ و نشر آنها، بیدار ساختن ملّت‌ها و توضیح نقشه‌ها و ترفندهای استعمار برای آنها و راهنمایی آنها به راه‌های نجات از این دامها، تشکیل سمینارها و کنفرانسهای مفید و آگاهی بخش، آماده کردن علمی و عملی نیروها برای تبلیغ و نشر معارف اسلامی، صرف اموال و اوقات و تحمّل رنجها و زیانها و در راه اهداف مذکوره، همه و همه از شاخه‌های امر به معروف است (هر چند در بعضی از این موارد وجوب و در برخی مستحبّ است).

چنانچه منع و جلوگیری از تأسیس مراکز فحشاء و فساد از هر راه ممکن و تخریب و بهم زدن آن مراکز پس از تشکیل شدن، جلوگیری از بوجود آمدن جَوّ ومحیط ناسالم، پاسخ صحیح به مکتب‌های باطل وبی اساس وهمچنین پاسخ به تبلیغات وسیعی که استعمار برای جلوگیری از نشر اسلام بوجود می‌آورد، ردّ کتابها ومقالات گمراه کننده و منع از انتشار آنها و رو در رویی با جبّاران وطاغوتها در هر عصر و زمان و مبارزه برای جلوگیری از نفوذ ظلم وستم آنها و مجهّز ساختن نیروهای مادّی ومعنوی در راه نابود ساختن هرگونه عوامل استعمار واستثمار وجلوگیری از گسترش آنها وتأسیس مراکز آموزشی واجتماعی اسلامی به منظور جلوگیری از توجّه انسانها به مراکز آموزشی واجتماعی دشمنان اسلام همه وهمه از شاخه‌های نهی از منکر است (هر چند در برخی از این موارد وجوب و در بعضی استحباب حکمفرما است).

اکنون مطالبی را که ذکر شد با ذکر مثالی توضیح می‌دهیم:

وادار ساختن افراد به قرائت قرآن ۲ مرحله دارد:

۱- افراد را فعلاً وادار به قرائت قرآن نماییم.

۲- مقدّماتی ترتیب بدهیم و مسائلی بوجود بیاوریم که همه را با سواد کنیم تا قرآن راقرائت کنند.

معلوم است که در مرحله اوّل فقط با سوادهای فعلی قرآن خواهند خواند، ولی در مرحلة دوّم همه افراد جامعه اسلامی قرائت قرآن خواهند کرد. منظور ما این نیست که امر به معروف با معنای وسیعی که (برای امر وهمچنین معروف) گفته شد در کلیّة معروف‌ها شامل هر دو مرحله است ونباید آن را در مرحلة اوّل محصور بدانیم.

دربارهٔ نهی از منکر نیز همین دو مرحله وجود دارد:

۱-جلو افرادی که فعلاً اشتغال به انجام منکری دارند را بگیریم.

۲-مقدّماتی ترتیب بدهیم و وسائل وتجهیزاتی بوجود بیاوریم که اصلاً زمینه وامکانی برای انجام منکربوجود نیاید.

روشن است که هر دو مرحله باید مورد نظر باشد وهرگز محصور در مرحلة اوّل نباید باشد واظهر آن است که هر یک از این دو فریضه امر به معروف ونهی از منکر نسبت به مرحلة اوّل واجب کفایی است که در صورت اقدام عدّه‌ای که با قیام آنها آن معروف انجام می‌گیرد وآن منکر رایج ترک می‌شود از بقیّه افراد ساقط می‌شود و امّا نسبت به مرحلة دوّم با آن گستردگی که ذکر گردید، واجب عینی است وبر همه افراد لازم است که در محدوده قدرت و امکانات خود در این راه گام بردارند وبه وظیفة خود عمل نمایند.

آثار وعواقبی که در احادیث اهلبیت عصمت (علیهم السّلام) برای امر به معروف ونهی از منکر ذکر شده است، از قبیل اینکه این فریضه امنیّت بخش راها و روشهای زندگی وموجب حلال شدن همه کسبها وکارها و ادای حقوق فردی واجتماعی وآباد شدن زمینها وجلوگیری از رشد قدرت دشمنان اسلام وانجام یافتن کلیّه کارها بر اساس عدل و رو براه شده همه کارها بر اساس موازین اسلامی است؛ بهترین گواه است که فریضه امر به معروف ونهی از منکر با همان گستردگی که ذکر گردید، مورد نظر حضرت رسول اکرم (صلّی الله علیه واله) وائمه اطهار (علیهم السّلام) است ونباید آنرا در قالب محدودی محصور نمود، از خداوند متعال توفیق عمل به این وظیفه را مسألت می‌نماییم.

امر به معروف ونهی از منکَر

(مسئله ۲۷۸۴)امر به معروف و نهی از منکر با شرائطی که ذکر خواهد شد واجب است و ترک آن معصیت است و در مستحبّات و مکروهات امر و نهی، مستحبّ است.

(مسئله ۲۷۸۵) امر به معروف و نهی از منکر واجب کفائی می‌باشد و در صورتی که بعضی از مکلًّفین قیام به آن بکنند از دیگران ساقط است، و اگر اقامه معروف و جلوگیری از منکر موقوف بر اجتماع جمعی از مکلَّ باشد، واجب است اجتماع کنند.

(مسئله ۲۷۸۶) اگر بعضی امر و نهی کنند و مؤثر نشود و بعض دیگر احتمال بدهند که امر آنها یا نهی آنها مؤثر است واجب است امر و نهی کنند.

(مسئله ۲۷۸۷) بیان مسئله شرعیّه کفایت نمی‌کند در امر به معروف و نهی از منکر بلکه باید مکلّف امر و نهی کند.

(مسئله ۲۷۸۸) در امر به معروف و نهی از منکر قصد قربت معتبر نیست، بلکه مقصود اقامه واجب و جلوگیری از حرام است.

شرایط امر به معروف ونهی از منکر

(مسئله ۲۷۸۹) چند چیز شرط است در واجب بودن امر به معروف و نهی از منکر:

اوّل: آنکه کسی که می‌خواهد امر و نهی کند، بداند که آنچه شخص مکلّف بجا نمی‌آورد واجب است بجا آورد، و آنچه بجا می‌آورد باید ترک کند و بر کسی که معروف و منکر را نمی‌داند واجب نیست.

دوّم: آنکه احتمال بدهد امر و نهی او تأثیر می‌کند، پس اگر بداند اثر نمی‌کند واجب نیست.

سوّم: آنکه بداند شخص معصیت خود را تکرار کند، پس اگر بداند یا گمان کند یا احتمال صحیح بدهد که تکرار نمی‌کند، واجب نیست.

چهارم: آنکه در امر و نهی، مفسده‌ای نباشد پس اگر بداند یا گمان کند که اگر امر یا نهی کند ضرر جانی یا عرضی و آبروئی یا مالی قابل توجّه به او می‌رسد واجب نیست، بلکه اگر احتمال صحیح بدهد که از آن ترس ضررهای مذکور را پیدا کند واجب نیست بلکه اگر بترسد که ضرری متوجّه متعلِّقان او می‌شود واجب نیست بلکه با احتمال وقوع ضرر جانی یا عِرضی و آبروئی یا مالی موجب حَرَج بر بعضی مؤمنین، واجب نمی‌شود بلکه در بسیاری از موارد حرام است.

(مسئله ۲۷۹۰) اگر معروف یا منکر از اموری باشد که شارع مقدس به آن اهمیّت زیاد می‌دهد مثل اصول دین یا مذهب و حفظ قرآن مجید وحفظ عقاید مسلمانان یا احکام ضروریّه، باید ملاحظه اهمیّت شود و مجردّ ضرر، موجب واجب نبودن نمی‌شود پس اگر توقّف داشته باشد حفظ عقائد مسلمانان یا حفظ احکام ضروریّه اسلام بر بذل جان و مال، واجب است بذل آن.

(مسئله ۲۷۹۱) اگر بدعتی در اسلام واقع شود، مثل منکراتی که دولتهای جائر انجام می‌دهند به اسم دین مبین اسلام، واجب است خصوصاً بر علماء اسلام اظهار حق وانکار باطل، واگر سکوت علماء اعلام موجب هتک مقام علم وموجب اسائه ظنّ به علماء اسلام شود واجب است اظهار حق به هر نحوی که ممکن است اگر چه بدانند تأثیر نمی‌کند.

(مسئله ۲۷۹۲) اگر احتمال صحیح داده شود که سکوت موجب آن می‌شود منکری معروف شود یا معروفی منکر شود بر علماء اعلام اظهار حق واعلام آن، وجایز نیست سکوت.

(مسئله۲۷۹۳) اگر سکوت علماء اعلام موجب تقویت ظالم شود یا موجب تأیید او گردد یا موجب جرأت او شود بر سایر محرّمات، واجب است اظهار حق وانکار با طل، اگر چه تأثیر فعلی نداشته باشد.

(مسئله ۲۷۹۴) اگر سکوت علماء اعلام باشد که مردم به آنها بدگمان شوند وآنها را متهم کنند به سازش با دستگاه ظلم، واجب است اظهار حق وانکار باطل، اگر چه بدانند جلوگیری از محرّم نمی‌شود واظهار آنها اثری برای رفع ظلم ندارد.

مراتب امربه معروف ونهی ازمنکر

(مسئله ۲۷۹۵) برای امر به معروف ونهی از منکر مراتبی است وجایز نیست با احتمال حاصل شدن مقصود از مرتبه پائین، به مراتب دیگر عمل شود.

(مسئله ۲۷۹۶) مرتبة اوّل آنکه با شخص معصیت کار طوری عمل شود که بفهمد برای ارتکاب او به معصیت این نحو عمل با او شده است، مثل اینکه از او رو برگرداند، یا با چهرة عبوس با او ملاقات کند، یا ترک مراوده با او کند واز او اعراض کند به نحوی که معلوم شود این امور برای آن است که او ترک معصیت کند.

(مسئله ۲۷۹۷) اگر در این مرتبه درجاتی باشد لازم است با احتمال تأثیر درجه خفیف تر، به همان اکتفا کند. مثلاًاگراحتمال می‌دهد که با تکلّم با او مقصود حاصل می‌شود به همان اکتفا کند وبه درجه بالاتر عمل نکند خصوصاً اگر طرف شخصی است که این نحو عمل موجب هتک او می‌شود.

(مسئله ۲۷۹۸) اگر اعراض نمودن وترک معاشرت با معصیت کار موجب تخفیف معصیت می‌شود یا احتمال بدهد که موجب تخفیف می‌شود، واجب است اگر چه بداند موجب ترک بکلّی نمی‌شود، واین امر در صورتی است که با مراتب دیگر، نتواند از معصیت جلوگیری کند.

(مسئله ۲۷۹۹) اگر علماء اعلام احتمال بدهند که اعراض از ظلمه وسلاطین جور موجب تخفیف ظلم آنها می‌شود واجب است اعراض کنند از آنها وبه ملت مسلمان بفهمانند اعراض خود را.

(مسئله۲۸۰۰) مرتبة دوّم از امر به معروف ونهی از منکر، امر ونهی به زبان است پس با احتمال تأثیر وحصول سایر شرایط گذشته، واجب است اهل معصیت را نهی کنند وتارک واجب را امر کنند به آوردن واجب.

(مسئله ۲۸۰۱) اگر احتمال بدهد که با موعظه ونصیحت، معصیت کار ترک می‌کند معصیت را، لازم است اکتفا به آن ونباید از آن تجاوز کند.

(مسئله ۲۸۰۲) اگر می‌داند که نصیحت تأثیر ندارد، واجب است با احتمال تأثیر امر ونهی الزامی کند، اگر تأثیر نمی‌کند مگر با تشدید در گفتار وتهدید بر مخالفت، لازم است لکن باید از دروغ ومعصیت دیگر احتراز شود.

(مسئله ۲۸۰۳) جایز نیست برای جلوگیری از معصیت، ارتکاب معصیت مثل فحش ودروغ واهانت مگر آنکه معصیت، از چیزهائی باشد که مورد اهتمام شارع مقدّس باشد وراضی نباشد به آن به هیچ وجه، قتل نفس محترمه، در این صورت باید جلوگیری کند به هر نحو ممکن است.

(مسئله ۲۸۰۴) اگر عاصی ترک معصیت نمی‌کند مگر به جمع مابین مرتبة اوّلی وثانیه از انکار واجب است جمع به اینکه هم از او اعراض کند و ترک معاشرت نماید وبا چهره عبوس با او ملاقات کند وهم او را امر به معروف کند لفظاً ونهی کند لفظاً.

(مسئله۲۸۰۵) مرتبة سوّم توّسل به زور وجبر است پس اگر بداند یا اطمینان داشته باشد که ترک منکر نمی‌کند یا واجب را بجا نمی‌آورد مگر با اعمال زور وجبر، واجب است لکن باید تجاوز از قدر لازم نکند.

(مسئله ۲۸۰۶) اگر ممکن شود جلوگیری از معصیت به اینکه بین شخص و معصیت حائل شود وبا این نحو مانع از معصیت شود لازم است اقتصار به آن اگر محذور آن کمتر از چیزهای دیگر باشد.

(مسئله ۲۸۰۷) اگر جلوگیری از معصیت توقّف داشته باشد بر اینکه دست معصیت کار را بگیرد یا اورا از محلّ معصیت بیرون کند یا در آلتی که به آن معصیت می‌کند تصرّف کند جایز است بلکه واجب است عمل کند.

(مسئله ۲۸۰۸) جایز نیست اموال محترمه معصیت کار را تلف کند مگر آنکه لازمه جلوگیری از معصیت باشد در این صورت اگر تلف کند ضامن نیست ظاهراً، ودر غیر این صورت، ضامن ومعصیت کار است.

(مسئله ۲۸۰۹) اگر جلوگیری از معصیت توقّف داشته باشد بر حبس نمودن معصیت کار در محلّی یا مانع نمودن ازآنکه به محلّی وارد شود واجب است، با مراعات مقدار لازم وتجاوز ننمودن از آن.

(مسئله ۲۸۱۰) اگر توتقّف داشته باشد جلوگیری از معصیت بر کتک زدن و سخت گرفتن بر شخص معصیت کار و در مضیقه قرار دادن او، جایز است لکن لازم است مراعات شود که زیاده روی نشود وبهتر آن است که در این امر ونظیر آن اجازه از مجتهد جامع‌الشرایط گرفه شود.

(مسئله۲۸۱۱) اگر جلوگیری از منکرات واقامة واجبات موقوف باشد بر جرح و قتل، جائز نیست مگر به اذان جامع‌الشرایط با حصول وشرائط آن.

(مسئله۲۸۱۲) اگر منکر از اموری است که شارع اقدس به آن اهتمام می‌دهد وراضی نیست به وقوع آن به هیچ وجه، جایز است دفع آن به هر نحو ممکن باشد مثلاً اگر کسی خواست یک شخص را که جایز القتل نیست بکشد باید از او جلوگیری کرد واگر ممکن نیست دفاع از قتل مظلوم مگر به قتل ظالم جائز است بلکه واجب است ولازم نیست از مجتهد اذن حاصل نماید لکن باید مراعات شود که در صورت امکان جلوگیری به نحو دیگری که به قتل منجر نشود به آن نحو عمل کند واگر از حدّ لازم تجاوز کند معصیت کار و احکام متعدی بر او جاری خواهد بود.

آیت الله وحید خراسانی

از بزرگترین واجبات بر مکلّفین امر به معروف و نهی از منکر است.

خداوند متعال می‌فرماید: (وَالْمُؤمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ اَوْلِیاءُ بَعْض یأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ ینْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ)»، (و مردان و زنان مؤمن، بعضی از ایشان دوستان بعضی دیگر هستند، امر می‌کنند به معروف و نهی می‌کنند از منکر).

امر به معروف و نهی از منکر راه انبیای خداست، و به این فریضه الهیه، بقیه فرایض و مقرّرات دین اجرا می‌شود، و کسب و کار حلال، و امنیت جان و عرض و مال مردم حفظ، و حقّ به حقّ دار می‌رسد، و زمین از لوث منکرات و بدیها تطهیر و به معروف و خوبیها آباد می‌شود.

و به روایتی از امام ششم (علیه السلام) اکتفا می‌شود که فرمود: «رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود: چگونه است حال شما، زمانی که زنان شما فاسد، و جوانان شما فاسق شوند، و حال آن که امر به معروف و نهی از منکر نکرده‌اید؟

گفته شد: چنان خواهد شد یا رسول الله؟

فرمود: بلی، و بدتر از آن هم خواهد شد، چگونه است حال شما، زمانی که امر کنید به منکر، و نهی کنید از معروف؟

گفته شد: یا رسول الله چنان خواهد شد؟

فرمود: بلی، و بدتر از آن هم خواهد شد، چگونه است حال شما زمانی که معروف را منکر و منکر را معروف ببینید!»

مسئله ۲۰۶۸ ـ امر به معروف و نهی از منکر با شرایطی که بیان می‌شود، واجب کفایی است، به این معنی که اگر به مقدار کافی کسانی این وظیفه را انجام دادند از دیگران تکلیف ساقط می‌شود، و گرنه همه گناهکارند.

مسئله ۲۰۶۹ ـ وجوب امر به معروف و نهی از منکر مشروط به شرایطی است:

(اوّل) آن که امر کننده به معروف و نهی کننده از منکر، عالم به معروف و منکر باشد، پس جاهل به معروف و منکر نباید متصدّی امر و نهی شود، و امر و نهی جاهل به معروف و منکر، خود منکری است که باید از آن نهی شود.

(دوم) آن که احتمال تأثیر بدهد، و اگر بداند تارک معروف و فاعل منکر، به امر و نهی ترتیب اثر نمی‌دهد، واجب نیست.

(سوم) آن که تارک معروف، و فاعل منکر، از ترک و فعل منصرف نباشد، ولی اگر برایش انصراف حاصل شده باشد، یا احتمال انصراف باشد، واجب نیست.

(چهارم) آن که در ترک معروف و فعل منکر معذور نباشد، و معذور مثل آن است که مقلّد کسی باشد که آن فعل را واجب یا حرام نمی‌داند، هرچند به حسب اجتهاد یا تقلید آمر یا ناهی ـ امر کننده و نهی کننده ـ واجب و حرام باشد.

(پنجم) آن که اگر نداند امر و نهی او تأثیر می‌کند، ضرری ـ از امر و نهی او ـ بر جان یا عرض یا مال مسلمانی وارد نشود، و اگر بداند تأثیر می‌کند، باید اهمّ و مهم را ملاحظه نماید، پس چنانچه امر به معروف و نهی از منکر ـ از جهت اهمیت فعل معروف و ترک منکر ـ شرعاً اهمّ از آن ضرر باشد، وجوب امر به معروف و نهی از منکر ساقط نمی‌شود.

مسئله ۲۰۷۰ ـ هر گاه شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر، برای مکلّف ـ به علم یا اطمینان ـ ثابت شد، امر به معروف و نهی از منکر واجب می‌شود، و اگر وجود یکی از شرایط مشکوک باشد واجب نیست.

مسئله ۲۰۷۱ ـ اگر تارک معروف و فاعل منکر ادّعا کند که در ترک و فعل عذر شرعی دارد، امر و نهی واجب نیست.

مسئله ۲۰۷۲ ـ بر هر مسلمانی واجب است از بدعت گذاران در دین، و کسانی که موجب افساد در دین و تزلزل عقاید حقّه هستند، اظهار برائت و بیزاری کند، و دیگران را از فتنه و فساد آنان بر حذر دارد.

مسئله ۲۰۷۳ ـ سرکشی کردن به خانه دیگران و تجسّس برای اطّلاع از ترک معروف و فعل منکر جایز نیست.

مسئله ۲۰۷۴ ـ امر به معروف و نهی از منکر، در مواردی که برای امر کننده و نهی کننده موجب حرج و مشقّت غیرقابل تحمّل از نظر عرف باشد، واجب نیست، مگر در اموری که اهمیت آنها در شرع مقدّس به مرتبه‌ای باشد که تکلیف به آنها به واسطه حرج رفع نشود، مانند حفظ دین و نفوس مسلمین.

مسئله ۲۰۷۵ ـ بر هر مکلّفی به مقتضای فرمان خداوند متعال (یأَیهَا الَّذینَ ءامَنُوا قُوْا اَنْفُسَکُمْ وَاَهْلیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النّاسُ وَالْحِجَارَةُ) (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، نگهدارید خود را و اهل خود را از آتشی که آتش افروز آن مردم و سنگ است)، واجب موکّد است که اهل خود را امر به معروف و نهی از منکر کند، و به آنچه خود را به آن امر می‌کند، آنان را امر کند، و از آنچه خود را نهی می‌کند، آنان را نهی نماید.

مسئله ۲۰۷۶ ـ بر هر مکلّفی واجب است که به قلب خود، از منکر کراهت داشته باشد، هرچند نتواند از آن جلوگیری نماید.

و در مقام امر به معروف و نهی از منکر، اوّل به اظهار کراهت قلبی، هر چند به ترک معاشرت با تارک معروف و فاعل منکر، و به وسیله زبان به موعظه و نصیحت، و بیان ثواب معروف و عذاب منکر، او را وادار به معروف نماید، و از منکر باز دارد.

و اگر این دو اثر نکرد، و جلوگیری متوقّف بر زدن بود، باید به گونه‌ای باشد که موجب دیه و قصاص نشود، و گرنه، چنانچه ـ مثلاً ـ موجب به جراحتی شود، در صورتی که به عمد باشد، مجروح می‌تواند قصاص کند و اگر از روی خطا باشد، می‌تواند دیه بگیرد.

مسئله ۲۰۷۷ ـ وظیفه آمر به معروف و ناهی از منکر آن است که در امر به معروف و نهی از منکر غرض شارع مقدّس را ـ که ارشاد گمراه و اصلاح فاسد است ـ در نظر داشته باشد، و این مهمّ حاصل نمی‌شود، مگر به آن که مبتلا به گناه را مانند عضو فاسد پیکر خود بداند، و همچنان که به علاج پاره تن خود می‌پردازد، به معالجه مبتلایان به مفاسد و امراض روحی بپردازد، و آمر به معروف و ناهی از منکر نباید غفلت کند که شاید در صحیفه عمل آن گناهکار حسنه‌ای باشد که خدا او را به آن ببخشد، و در دفتر عمل خودش سیئه‌ای باشد که او را به آن مؤاخذه کند.

مسئله ۲۰۷۸ ـ امر به معروف در مستحبات مستحبّ است.

خاتمه:

هرچند هر گناهی بزرگ است ـ چون عظمت و جلال و کبریای خداوند، محدود به حدّی نیست، پس نافرمانی خداوند متعال هم با توجه به این که معصیتِ خداوند علیّ عظیم است، بزرگ است، و روایت شده: «نظر نکن به آنچه معصیت کردی، بلکه ببین چه کسی را معصیت کردی» ـ ولی در مقایسه گناهان به یکدیگر، بعضی بزرگتر و عذاب آن شدیدتر است، و بر برخی از گناهان به طور صریح یا ضمنی، تهدید و وعید به عذاب و آتش شده، و یا در روایات وارده از اهل بیت عصمت (علیهم السلام) از آنها تعبیر به کبیره شده است، و به مقتضای آیه کریمه (اِنْ تَجْتَنِبُوا کَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیئاتِکُمْ) (اگر دوری کنید از گناهان کبیره‌ای که نهی شده‌اید از آن، می‌پوشانیم از شما بدیها و سیئات شما را).

اجتناب از آنها موجب آمرزش گناهان دیگر است.

و بعضی از فقهاء (اعلی الله مقامهم) آنها را تا هفتاد و بعضی بیشتر از آن شمرده‌اند، و قسمتی از آنها که بیشتر مورد ابتلاست ذکر می‌شود:

۱ ـ شرک و کفر به خداوند متعال، که با هیچ گناه کبیره‌ای قابل قیاس نیست.

۲ ـ یأس و ناامیدی از رَوح و رحمت خداوند متعال.

۳ ـ امن از مکر خداوند متعال.

۴ ـ قسم دروغ به خداوند متعال.

۵ ـ انکار آنچه خداوند نازل فرموده است.

۶ ـ محاربه با اولیای خداوند متعال.

۷ ـ محاربه با خدا و رسول به قطع طریق و افساد در زمین.

۸ ـ حکم به غیر آنچه خداوند نازل فرموده است.

۹ ـ دروغ بستن بر خدا و رسول و اوصیا.

۱۰ ـ منع از ذکر خداوند، در مساجد و سعی در خراب کردن آنها.

۱۱ ـ منع زکاتی که واجب است.

۱۲ ـ تخلّف از جهاد واجب.

۱۳ ـ فرار از جنگ مسلمین با کفّار.

۱۴ ـ اضلال ـ گمراه کردن ـ از راه خداوند متعال.

۱۵ ـ اصرار بر گناهان صغیره.

۱۶ ـ ترک عمدی نماز و سایر واجبات الهیه.

۱۷ ـ ریا

۱۸ ـ اشتغال به لهو، مانند غنا و تار زدن.

۱۹ ـ ولایت ظالم.

۲۰ ـ اعانه ـ کمک کردن ـ ظالم.

۲۱ ـ شکستن عهد و قسم.

۲۲ ـ تبذیر (فاسد کردن مال و بیهوده خرج کردن آن).

۲۳ ـ اسراف.

۲۴ ـ شرب خمر.

۲۵ ـ سحر.

۲۶ ـ ظلم.

۲۷ ـ غنا.

۲۸ ـ عقوق والدین (اذیت و بدرفتاری با پدر و مادر).

۲۹ ـ قطع رحم.

۳۰ ـ لواط.

۳۱ ـ زنا.

۳۲ ـ نسبت دادن زنا به زن محصنه.

۳۳ ـ قیادت (جمع کردن بین مرد و زن به زنا، یا دو مرد به لواط).

۳۴ ـ دزدی.

۳۵ ـ ربا ۳۶ ـ خوردن سُحت (خوردن حرام) مانند بهای خمر، و اجرت زن زناکار، و رشوه‌ای که حاکم برای حکم می‌گیرد.

۳۷ ـ کم فروشی.

۳۸ ـ غشّ مسلمین.

۳۹ ـ خوردن مال یتیم به ظلم.

۴۰ ـ شهادت دادن به ناحقّ.

۴۱ ـ کتمان شهادت.

۴۲ ـ اشاعه فاحشه و گناه بین مؤمنین.

۴۳ ـ فتنه.

۴۴ ـ سخن چینی کردن که موجب تفرقه بین مؤمنین شود.

۴۵ ـ ناسزا گفتن به مؤمن و اهانت به مؤمن و ذلیل کردن او.

۴۶ ـ بهتان بر مؤمن (تهمت زدن به مؤمن)

۴۷ ـ غیبت، و آن ذکر عیبِ مستور و پوشیده مؤمن، در غیاب او است، چه آن عیب را به گفتار بیان کند، یا به رفتار بفهماند، هرچند در اظهار عیب مؤمن قصد اهانت و هتک حیثیت نداشته باشد، و اگر به قصد اهانت ، عیب مؤمن را اظهار نماید، دو گناه مرتکب شده است.

و مرتکب غیبت باید توبه کند، و بنابر احتیاط واجب از کسی که غیبت او را کرده، حلیت بطلبد، مگر آن که حلیت طلبیدن موجب مفسده‌ای شود.

و در مواردی غیبت جایز است:

۱ ـ متجاهر به فسق، یعنی کسی که آشکارا و علنی گناه می‌کند، که غیبت کردن از او در همان گناه جایز است.

۲ ـ غیبت کردن مظلوم از ظالمی که بر او ظلم کرده، نسبت به آن ظلم.

۳ ـ در مورد مشورت، که اظهار عیب به قصد نصیحت مشورت کننده، در حدّی که نصیحت محقّق شود، جایز است.

۴ ـ غیبت بدعت گذار در دین، و کسی که موجب گمراهی مردم می‌شود.

۵ ـ غیبت برای اظهار فسق شاهد، یعنی اگر کسی که شهادت می‌دهد فاسق است، غیبت او به اظهار فسق او، برای آن که به شهادت او حقّی ضایع نشود، جایز است.

۶ ـ غیبت کردن از شخصی برای دفع ضرر از جان یا عرض یا مال آن شخص.

۷ ـ غیبت کردن از گناهکار به قصد بازداشتن او از آن گناه، در صورتی که به غیر آن بازداشتن او ممکن نباشد.

استفتائات

گزیده استفتائات مقام معظم رهبری

استفتائات جدید

لزوم تکرار

س: اگر فردی‌ بعد از امر به معروف کار ناپسندش را تکرار کند آیا باید مجدداً او را ارشاد کنیم؟

ج) آری‌ مجدّداً با وجود شرایط امر به معروف و نهی‌ از منکر لازم است امر به معروف و نهی‌ از منکر کنید.

ماهواره های همسایه ها

س: در همسایگی‌ ما شخصی‌ دارای‌ دستگاه ماهواره است. اگر امر به معروف به صورت گفتار و به نرمی‌ باعث شود ما متضرر شویم و یا احتمال این را بدهیم که در آنها اثری‌ نداشته باشد. آیا وظیفه ما این است که به نیروی‌ انتظامی‌ اطلاع دهیم؟

ج) اگر از ماهواره استفاده ی‌ حرام می‌ شود و با اعلام به نیروی‌ انتظامی‌ جلوی‌ استفاده حرام گرفته خواهد شد، اعلام، از مصادیق نهی‌ از منکر است و لازم می‌ شود.

احتمال ضرر، رافع وظیفه؟

س: آیا امر به معروف و نهی‌ از منکر به معلمان در صورتی‌ که احتمال بدهیم که برای‌ ما ضرر نمر ه ای‌ داشته باشد جایز می‌ باشد؟

ج) موارد معروف و منکر مختلف است و صرف احتمال ضعیف ضرر، رافع تکلیف نیست.

آرایشگاه های خانمها

س: آیا خانمی‌ که شغل آرایشگری‌ دارد، می‌ تواند خانم هایی‌ را آرایش کند که می‌ داند به نامحرم نشان می‌ دهند؟ و همچنین کاشت ناخن توسط او جایز است؟ ( با توجه به اینکه با انجام آن، سبب م ی‌ شود که مدتی‌ وضو و غسل شخص به صورت جبیره شود.)

ج) اگر آرایشگر می‌ داند که کار او در جهت حرام بهره برداری‌ می‌ شود، جایز نیست چنین آرایشی‌ را انجام دهد، حکم کاشتن ناخن که احیاناً موجب وضو و غسل جبیره ای‌ می‌ شود، در بالا گذشت.

بینی عمل کرده و انگشتر و آرایش ابروها و ...

س: آن مقدار از زیور زنان که ظاهر است مثل حلقه نامزدی‌، آرایش معمولی‌ ابروان و ... آیا واجب است پوشانده شود؟

ج) هر آنچه عرفاً زینت محسوب می‌شود باید از نگاه نامحرم پوشانیده شود.

س: آیا کسی‌ که عمل انحراف بینی‌ همراه با عمل زیبایی‌ انجام می‌ دهد موظف به پوشانیدن بینی‌ خود می‌ شود؟

ج) در فرض سؤال پوشاندن بینی‌ واجب نیست مگر آنکه عمل زیبایی‌، عرفاً زینت محسوب شود.

س: حکم حضرتعالی‌ درباره تاتو کردن ابرو برای‌ زنان چیست؟

ج) مانع ندارد، و اگر در نظر عرف زینت محسوب می‌ شود باید از نامحرم بپوشانند.

دکتر محرم نیست/ مورد استفاده در درمانگاهها و بیمارستانها و مطبها

س: آیا معاینه افراد غیر بیمار برای‌ کنترل سلامتی‌ آنها، توسط پزشک نامحرم جایز است؟

ج) اگر ضرورت نباشد جایز نیست.

س : ۱ - آیا مرد می‌ تواند نزد زن نامحرم حجامت کند؟

۲ - آیا مرد می‌ تواند نزد دکتر زن نامحرم رود؟ ( با لمس بدن)

ج ۱ ) با توجه به اینکه حجامت مستلزم نظر به بدن مرد و احیاناً لمس است جایز نیست.

ج ۲ ) با امکان لمس از روی‌ لباس یا با دست کردن دستکش هنگام معالجه مانع ندارد وبهتر است اگر ضرورت ندارد مرد به دکتر زن مراجعه نکند وچنانچه مستلزم لمس یا نظر حرام باشد، جایز نیست.

س: دانستن مسائل شرعی‌ برای‌ پزشکان، دندانپزشکان، داروسازان، پرستاران و به طور کلی‌ پیراپزشکان، در حین آموزش و کار تا چه حدّی‌ لازم است؟

ج) اگر نیاموختن احکام به ترک واجب یا ارتکاب حرام بیانجامد، گناهکار است.

س: اگر بیمار خانمی‌ که جانش در خطر است به تنها پزشک یک روستای‌ دورافتاده که مرد است، مراجعه کند آیا این پزشک مجاز است هرگونه معاینه ضروری‌ را در مورد بیمار انجام دهد؟

ج) چنانچه مورد ضرورت باشد اشکال ندارد.

س: اگر زنی‌ دچار بیماری‌ خفیفی‌ شده بطوری‌ که جانش در خطر نیست، با فرض دوری‌ او از شهر و وجود پزشک مرد در روستا حتماً باید به پزشک خانم در شهر مراجعه کند و یا در همان جا پزشک مرد مجاز است با انجام معاینات ضروری‌، اقدام به تشخیص و درمان نماید؟

ج) چنانچه به طور عادی‌ و بدون حرج و مشقت، رفتن به شهر میسّر است، باید در شهر به پزشک زن مراجعه نماید.

س: اگر برای‌ ازدواج، نیاز به آزمایش خون باشد، چنانچه دکتر زن برای‌ این کار نباشد آیا دکتر مرد که نامحرم است می‌ تواند این کار را انجام دهد؟ در صورتی‌ که دکتر زن وجود دارد ولی‌ در اثر بی‌ توجهی‌ و امثال آن، دکتر مرد اقدام به این کار م ی‌کند تکلیف چیست؟

ج) اگر ضرورت باشد مانعی‌ ندارد لکن سهل انگاری‌ و ب ی‌ توجهی‌ مجوز این امر نیست.

رفتن بچه های دانشجو به اون ور آب

س: اینجانب یکی‌ از مخترعین ایران عزیز اسلامی‌ می‌ باشم و از طرف دانشگاه های‌ آمریکایی‌ برای‌ تحصیل و پژوهش دعوتنامه هایی‌ دریافت کرد هام عنایت فرموده و بفرمایید اجابت این دعوتنامه ها چه حکمی‌ دارد و در صورت جواز، برگشت و یا عدم برگشت از این کشورها پس از پایان تحصیلات چه احکامی‌ را دارا می‌ باشد؟

ج) با توجه به موضعگیری‌ کشوری‌ مثل آمریکا در برابر اسلام و کشورهای‌ اسلامی‌ و قیام با جنگ فیزیکی‌ و فرهنگی‌ علیه بلاد اسلامی‌، در دعوت مغزهای‌ متفکر برای‌ تحصیل به آمریکا دو هدف دار د ١ جمع کردن نخبگان بشری‌ و مغزهای‌ متفکر عالم در کشور خود برای‌ بهر ه بردارای‌ از آنان ٢ خالی‌ کردن کشورهای‌ اسلامی‌ از مغزهای‌ متفکر به منظور فلج کردن آنان از هرگونه پیشرفت علمی‌ صنعتی‌. با این حال پیداست که کشور دعوت کننده از شما قصد خیر برای‌ شما و کشور شما ندارد بلکه قصد خیانت دارد با این وصف آیا باز مایلید که دعوت چنین کشور خیانتکار را اجابت کنید؟ مگر آنکه تصمیم جدّی‌ برای‌ حصول پیشرفت علمی‌ برای‌ خود و عزم قاطع به برگشتن به ایران عزیز جهت بکارگیری‌ معلومات بدست آمده در پیشرفت و سربلندی‌ مسلمین و ایران اسلامی‌ داشته باشید.

تاکسی و نوار خوانندگی زن

س: اگر در موردی‌ صدای‌ زن مصداق غنا نباشد گوش دادن آن چه حکمی‌ دارد؟

ج) در حرمت غنا فرقی‌ بین این که مغنّی‌ زن باشد یا مرد نیست و شنیدن صدای‌ زن اگر غنا نباشد، حرمت شرعی‌ ندارد مگر آن که به قصد ریبه یا موجب ترتّب مفسده باشد ولی‌ شنیدن خوانندگی‌ زن که غالباً مشتمل بر مفسده است جایز نیست.

س: گوش دادن به آواز زنان در صورتی‌ که از لحاظ شعر و موسیقی‌ لهو و لغو نباشد چه حکمی‌ دارد؟

ج) اگر آواز زنان بگونه ای‌ باشد که مهیج شهوت گردد و یا گوش دادن به آن موجب ترتب مفاسد باشد جایز نیست گوش کند.

تاکسی و شعرهای بدمحتوا

س: اگر محتوای‌ شعری‌ ناامیدی‌ از لطف حق باشد و با ترجیع خوانده شده باشد ولی‌ برای‌ عرف مناسب با مجالس لهو و مطرب به حساب نیاید و مکلّف را نیز به گناه سوق ندهد چه حکمی‌ دارد؟

ج) اگر محتوای‌ شعری‌ موجب ناامیدی‌ و یأس از رحمت خدا باشد خواندن آن در هر صورت حرام است ولی‌ اگر محتوای‌ شعر، محتوای‌ صحیح و حلال باشد خواندن آن به صورت غنا باز در هر صورت حرام است و چنانچه غنا نباشد اشکال ندارد.

سیگار کشیدن

س: سیگار کشیدن چه حکمی‌ دارد؟

ج) حکم، تابع میزان ضرر آن است اگر دارای‌ ضرر قابل ملاحظه ای‌ باشد یا موجب اذیّت و آزار دیگران گردد، جایز نیست.

اجوبه استفتائات

محیط های مختلف

س ١٠٨٤ : آیا منکرات امور نسبی‌ هستند تا با مقایسه محیط دانشگاه مثلاً با محیطهای‌ بدتر از آن، نهی‌ از منکر نسبت به بعضی‌ از منکرات ترک شود و جلوی‌ آن به دلیل اینکه نسبت به سایر منکرات حرام و منکر محسوب نمی‌ شود، گرفته نشود؟

ج : منکرات از این جهت که منکر هستند، فرقی‌ بین آنها نیست، ولی‌ در عین حال ممکن است که بعضی‌ از آنها در مقایسه با منکرات دیگر دارای‌ حرمت شدیدتری‌ باشد. به هرحال نهی‌ از منکر برای‌ کسی‌ کهشرائط آن را احراز کرده، یک وظیفه شرعی‌ است و ترک آن جایز نیست، و در این حکم بین منکرات و محیطهای‌ دانشگاهی‌ و غیر دانشگاهی‌ تفاوتی‌ وجود ندارد.

نظر به نامحرم

س ١٠٨٦ : بعضی‌ از برادران برای‌ امر به معروف و نهی‌ از منکر و نصیحت و ارشاد به مکانهائی‌ می‌ روند که ممکن است زنان بی‌ حجاب در آنجا حضور داشته باشند، آیا از آنجا که برای‌ امر به معروف به آنجا رفته اند، نگاه کردن به زنهای‌ بی‌ حجاب برای‌ آنان جایز است؟

ج: نگاهِ اول اگر بدون قصد باشد، اشکال ندارد، ولی‌ نگاه عمدی‌ به غیر از صورت و دست ها تا مچ جایز نیست، هر چند به قصد امر به معروف باشد.

وظیفه جوانان مؤمن

س ١٠٨٧ : وظیفه جوانان مؤمن در دانشگاههای‌ مختلط در برابر مفاسدی‌ که در بعضی‌ از آن مکانها مشاهده می‌ کنند، چیست؟

ج: بر آنان واجب است که ضمن دوری‌ جستن از ابتلا به مفاسد، در صورت تمکّن و تحقق شرائط امر به معروف و نهی‌ از منکر مبادرت به انجام این فریضه کنند.

مظاهر فرهنگ غرب

س ١٠٧٣ : با توجه به هجوم مستمر فرهنگ غربی‌ که در تضا د بااخلاق اسلامی‌ است، و رواج بعضی‌ از عادتهای‌ غیراسلامی‌، مثل به گردن آویختن صلیب طلائی‌ توسط بعضی‌ از مردان، و یا استفاده بعضی‌ از زنان از مانتو با رنگ های‌ زننده، و یا استفاده بعضی‌ از مردان و زنان، از زیورآلات و عینک های‌ تیره و ساعت هائی‌ که جلب نظر می‌ کند و استفاده از آنها نزد عرف مردم قبیح است، و عده ای‌ از آنها حتی‌ بعد از امر به معروف و نهی‌ از منکر هم اصرار بر کار خود دارند، امیدواریم حضرتعالی‌ روشی‌ را که باید در برابر این افراد در پیش گرفت، بیان فرمائید.

ج : پوشیدن طلا یا آویختن آن به گردن بر مردان مطلقا حرام است، و پوشیدن لباسهائی‌ که ا ز نظر دوخت یا رنگ یا غیر آن تقلید و ترویج فرهنگ مهاجمِ غیر مسلمانان در نظر عرف محسوب م ی‌شود، جایز نیست. همچنین استفاده از زیور آلاتی‌ که استعمال آن تقلید از فرهنگ تهاجمی‌ دشمنان اسلام و مسلمین محسوب شود، جایز نیست، و بر دیگران واجب است که در برابر اینگونه مظاهر فرهنگی‌ تقلیدی‌ از بیگانگان مبادرت به نهی‌ از منکر زبانی‌ کنند.

نهی از منکر در دانشگاه

س ١٠٧٤ : گاهی‌ مشاهده می‌ کنیم که دانشجوی‌ دانشگاهی‌ و یا کارمندی‌ مرتکب فعل حرام می‌ شود، حتی‌ بعد از تذکرات و راهنمائی‌ های‌ مکرر هم از کار خود دست برنمی‌ دارد، بلکه بر انجام کارهای‌ زشت که باعث ایجاد جو فاسد در دانشگاه است، اصرا ر می‌ ورزد، نظر شریف جنابعالی‌ درباره اِعمال بعضی‌ از مجازاتهای‌ اداری‌ مؤثر مثل ثبت در پرونده آنها چیست؟

ج: با مراعات نظام داخلی‌ دانشگاه اشکال ندارد، و بر جوانان عزیز لازم است که مسأله امر به معروف و نهی‌ از منکر را جدی‌ گرفته و شرائط و احکام شرعی‌ آن را به دقت بیاموزند و این اصل را عام و فراگیر نموده و روش های‌ اخلاقی‌ و مؤثر را برای‌ تشویق فعل معروف و جلوگیری‌ از ارتکاب محرمات به کار بگیرند، و از استفاده از آن برای‌ اغراض شخصی‌ باید خودداری‌ نمایند و بدانند که این راه بهترین و مؤثرترین روش برای‌ ترویج کار خیر و جلوگیری‌ از شرّ است. خداوند شما را به آنچه رضای‌ او در آن است، موفق بدارد.

جواب سلام ندادن

س ١٠٧٥ : آیا جواب ندادن به سلام کسی‌ که فعل حرام انجام می‌ دهد، برای‌ تنبیه او جایز است؟

ج: جوابِ سلامِ مسلمان شرعا واجب است، ولی‌ اگر بر خودداری‌ از جواب سلام به قصد نهی‌ از منکر، عرفا نهی‌ و منع از منکر صدق کند، جایز است.

آبروی شخصی که منکر را انجام داده

س ١٠٥٣ : اگر امر به معروف و نهی‌ از منکر مستلزم بی‌ آبروئی‌ کسی‌ که واجب را تر ک کرده و یا فعل حرام را به جا آورده باشد، و موجب کاسته شدن احترام او در برابر مردم گردد، چه حکمی‌ دارد؟

ج: اگر در امر به معروف و نهی‌ از منکر، شرائط و آداب آن رعایت شود و از حدود آن تجاوز نشود، اشکال ندارد.

مجرد بودن آمر به معروف و ناهی از منکر

س ١٠٦٠ : اگر در بعضی‌ از محیطهای‌ دانشگاهی‌ معروف ترک شود و معصیت رواج پیدا کند و شرائط امر به معروف و نهی‌ از منکر هم وجود داشته باشد و امر کننده به معروف و نهی‌ کننده از منکر شخصی‌ مجرّد باشد که هنوز ازدواج نکرده است آیا به خاطر مجرّد بودن، امر به معروف و نهی‌ از منکر از او ساقط م ی‌ شود یا خیر؟

ج : اگر موضوع و شرائط امر به معروف و نهی‌ از منکر محقق باشد، تکلیف شرعی‌ و وظیفه واجب اجتماعی‌ و انسانی‌ همه مکلفین است، و حالت های‌ مختلف مکلّف مانند مجرّد یا متأه ل بودن در آن تاثیر ندارد، و به صرف اینکه مکلّف مجرد است، تکلیف از او ساقط نمی‌ شود.

اگر نهی از منکر موجب بد بینی به دین شود؟

س ١٠٦٢ : گاهی‌ در اثنای‌ امر به معروف و نهی‌ از منکر مواردی‌ پیش می‌ آید که شخص گناهگار بر اثر عدم آگاهی‌ از واجبات و احکام اسلامی‌، با نهی‌ از منکر، نسبت به اسلام بدبین م ی‌شود، و اگر هم او را به حال خود رها کنیم، زمینه فساد و ارتکاب گناه توسط دیگران را فراهم می‌ کند، تکلیف ما در این موارد چیست؟

ج: امر به معروف و نهی‌ از منکر با رعایت شرائط آن یک تکلیف شرعی‌ عمومی‌ برای‌ حفظ احکام اسلام و سلامت جامعه است، و مجرّد توهم اینکه موجب بدبینی‌ فاعل منکر یا بعضی‌ از مردم نسبت به اسلام می‌ گردد، باعث نمی‌ شود که این وظیفه بسیار مهم ترک شود.

راننده تاکسی و نوارهای ...

س ١٠٦٥ : بعضی‌ از رانندگان از نوارهای‌ موسیقی‌ غنا و حرام استفاده می‌ کنند و عل ی‌ رغم نصیح ت ها و راهنمائی‌ ها آن را خاموش نمی‌ کنند، خواهشمندیم نحوه برخورد مناسب با این موارد و این افراد را بیان فرمائید، آیا برخورد شدید با آنان جایز است یا خیر؟

ج: با تحقق شرائط نهی‌ از منکر، بر شما بیشتر از نهی‌ زبانی‌ از منکر واجب نیست، و در صورتی‌ که مؤثر واقع نشود، واجب است که از گوش دادن به غنا و موسیقی‌ حرام اجتناب کنید، و اگر به طور غیر ارادی‌ صدای‌ موسیقی‌ حرام و غنا به گوش شما برسد، چیزی‌ بر شما نیست.

ترس از گناه هنگام نهی از منکر بدحجابان

س ١٠٦٨ : امر و نهی‌ زنانی‌ که حجاب کامل ندارند، چه حکمی‌ دارد، و در صورتی‌ که انسان هنگام نهی‌ زبانی‌ از تحریک شهوت خود بترسد، چه حکمی‌ دارد؟

ج: نهی‌ از منکر متوقف بر نگاه با ریبه به زن نامحرم نیست، و بر هر مکلفی‌ واجب است که از حرام اجتناب کند، بخصوص زمانی‌ که مبادرت به انجام فریضه نهی‌ از منکر می‌ کند.

تراشیدن ریش

س ١٤١٤ : آیا تراشیدن ریش فسق محسوب می‌ شود؟

ج: تراشیدن ریش بنابر احتیاط حرام است و احوط این است که احکام و آثار فسق بر آن مترتّب می‌ شود.

تراشیدن بخشی از ریش

س ١٤١٣ : بعضی‌ از مردان موهای‌ چانه خود را باقی‌ گذاشته و باقیمانده را می‌ تراشند، این کار چه حکمی‌ دارد؟

ج : تراشیدن مقداری‌ از ریش حکم تراشیدن تمام آن را دارد.

اصل: صدق ریش

س ١٤١١ : ریش از نظر کوتاهی‌ و بلندی‌ باید چه مقدار باشد؟

ج: حد معیّنی‌ ندارد، بلکه معیار این است که عرفا بر آن ریش صدق کند و بلندبودن آن بیشتر از قبضه دست کراهت دارد.

کروات

س ١٣٧٩ : پوشیدن کروات چه حکمی‌ دارد؟

ج: به طور کلی‌ پوشیدن کروات و دیگر لباسهایی‌ که پوشش و لباس غیر مسلمانان محسوب م ی‌ شوند بطوریکه پوشیدن آنها منجر به ترویج فرهنگ منحطّ غربی‌ شود جایز نیست.

بدحجابی فقط بیرون بودن موهاست یا مانتوهای تنگ و .... هم مصداق بدحجابی است؟

س ١٣٦٤ : آیا برای‌ زنان پوشیدن لباسهای‌ تنگی‌ که برجستگیهای‌ بدن آنان را نشان می‌ دهد و یا پوشیدن لباسهای‌ بدن نما و عریان در عروسیها و مانند آن جایز است؟

ج: اگر از نگاه مردان اجنبی‌ و ترتّب مفسده در امان و محفوظ باشند، اشکال ندارد در غیر این صورت جایز نیست.

آیت الله بهجت

شرایط امر به معروف و نهى ازمنکر

سوال۴۴۱: «امر به معروف و نهى ازمنکر چه شرایطى دارد و در این مورد وظیفه چیست؟»

جواب: «اگر کسى واجبى را انجام نمى دهد و یا معصیتى را به جا مى آورد، در صورت تحقق شرایط ذیل بر دیگران واجب است او را امر به معروف و نهى ازمنکر نمایند: ۱) علم به حکم شرعى؛ ۲) احتمال تأثیر؛ ۳) اصرار بر ترک واجب و یا انجام دادن معصیت؛ ۴) عدم مفسده؛ و اگر کسى مستحبى را ترک و یا مکروهى را به جا مى آورد، امر به معروف و نهى ازمنکر او مستحب است. (مسأله ى ۱۶۰۸ رساله).»

ملاک معروف و منکر

سوال۴۴۲: «آیا ملاک معروف و منکر فقط واجبات و محرمات است یا معروف و منکر عقلى، اخلاقى و عرفى را نیز شامل مى شود؟»

جواب: «حدّ وجوب امر به معروف و نهى ازمنکر، در همان واجبات و محرمات است.»

قصد قربت در امر به معروف و نهى ازمنکر

سوال۴۴۳: «آیا در انجام امر به معروف و نهى ازمنکر قصد قربت شرط است؟»

جواب: «براى ترتّب ثواب بر آن، قصد قربت شرط است.»

عدالت در امر به معروف و نهى ازمنکر

سوال۴۴۴: «آیا در امر به معروف و نهى ازمنکر، عدالت شرط است؟»

جواب: «شرط نیست.»

عامل بودن آمر به معروف

سوال۴۴۵: «آیا آمر به معروف باید عامل به معروف باشد؟»

جواب: «شرط وجوب نیست، گر چه در صورت عامل بودن تأثیر آن بیشتر است.»

امر به معروف و نهى ازمنکر در صورت یاس از تأثیر آن

سوال۴۴۶: «آیا امر به معروف و نهى ازمنکر در صورت یأس از تأثیر آن باز هم واجب است؟»

جواب: «در صورت یأس، جواز بلکه رجحان امر به معروف و نهى ازمنکر در صورت عدم خوف ضرر، خالى از وجه نیست.»

مفسده چیست

سوال۴۴۷: «منظور از عدم مفسده در امر به معروف و نهى ازمنکر چیست؟

جواب: «مفسده در این جا عبارت است از ضرر جانى یا آبرویى و یا مالى قابل اعتنایى که در صورت وجود چنین مفسده اى امر به معروف و نهى ازمنکر بر انسان واجب نیست.»

ساقط دانستن امر به معروف، با وجود مراکز متولّى این امر

سوال۴۴۸: «با وجود مراکز فرهنگى و نظارتى متفاوت در جامعه، آیا مى توان امر به معروف و نهى ازمنکر را از خود ساقط دانست؟»

جواب: «با وجود شرایط آن، بر همگان لازم است.»

مراتب امر به معروف و نهى ازمنکر

سوال ۴۴۹: «لطفا مراتب امر به معروف و نهى ازمنکر را بیان فرمایید.»

جواب: «۱) انکار قلبى؛ ۲) اظهار کردن به زبان؛ ۳) متألّم کردن معصیت کار. (مسأله ى ۱۶۱۰ رساله).»

کراهت قلبى از انجام منکر

سوال ۴۵۰: «آیا کراهت قلبى از انجام منکرات، واجب است؟»

جواب: «واجب است.»

مراتب اظهار زبانى امر به معروف و نهى ازمنکر

سوال ۴۵۱: «آیا اظهار زبانى امر به معروف و نهى ازمنکر، مراتبى دارد؟»

جواب: «اگر انسان بدون گفتن، به هر وسیله دیگر ناراحتى قلبى خود را به معصیت کار نشان دهد و این کار موجب ترک معصیت شود، لازم نیست با زبان امر به معروف و نهى ازمنکر بنماید، البته اگر هیچ گونه اشکال شرعى دیگرى در این کار نباشد و اگر چاره اى به جز اظهار زبانى نیست، باز باید درجات خفیف تر را در اظهار زبانى ملاحظه نماید.»

لج بازى طرف مقابل

سوال ۴۵۲: «اگر در امر به معروف و نهى ازمنکر حس کردیم طرف لج بازى مى کند ولى باز احتمال تأثیر مى دهیم، وظیفه چیست؟»

جواب: «در صورت تحقق شرایط دیگر، امر به معروف و نهى ازمنکر واجب است.»

تذکر به افرادى که نماز را صحیح نمى خوانند

سوال ۴۵۳: «آیا لازم است به کسانى که نمازشان را درست نمى خوانند، مدام تذکر داده شود؟»

جواب: «تا حدّ اطمینان به عدم تأثیر لازم است؛ با وجود سایر شرایط.»

کم رویى در امر به معروف و نهى ازمنکر

سوال ۴۵۴: «آیا کم رویى و خجالت مى تواند مجوز ترک بعضى از وظایف ـ مثل امر به معروف و نهى ازمنکر ـ باشد؟»

جواب: «خیر.»

امر به معروف و نهى ازمنکر به افراد نامحرم

سوال ۴۵۵: «آیا مرد مى تواند به افراد نامحرم امر به معروف و نهى ازمنکر کند؟

جواب: «با رعایت مسایل شرعى مى تواند.

تأدیب اطفال

سوال ۴۵۶: «آیا جایز است اطفال را براى تمرین و عادت دادن به ترک معصیت و یا انجام دادن واجبات ادب کرد.»

جواب: «جایز است، خصوصا در مراحل آخر، که به انجام واجب و ترک معصیت نزدیک تر است که اگر تأدیب نشوند، در بعضى از موارد منجر به ترک واجبات و انجام گناهان از طرف آن ها مى شود.»

مجروحیت یا قتل در امر به معروف و نهى ازمنکر

سوال ۴۵۷: «اگر انسان بداند یا شک داشته باشد در صورتى که بخواهد جلوگیرى از معصیتى بنماید، منجّر به ایجاد جرح یا قتل خواهد شد، وظیفه او چیست؟ و آیا با اجازه مجتهد جامع الشرایط مى تواند این کار را انجام دهد؟»

جواب: «بنابر اظهر بدون اجازه امام معصوم ـ علیه السّلام ـ یا کسى که از طرف آن حضرت مستقیما نایب مخصوص او است، نباید این کار را بکند. و با اجازه مجتهد جامع الشرایط مورد تأمل است. اما اگر نمى داند این کار منجر به مجروح کردن یا قتل مى شود ولى احتمال این را مى دهد، بنابر احتیاط واجب باید مستقیما از طرف امام معصوم ـ علیه السّلام ـ یا نایب مخصوص آن حضرت و یا از طرف مجتهد جامع الشرایط اجازه داشته باشد.»

احکام دیه و قصاص در امر به معروف و نهى ازمنکر

سوال ۴۵۸: «آیا کلیّه احکام دیه و قصاص در جریان وظیفه امر به معروف و نهى ازمنکر چه در مورد آمر و ناهى و چه در مورد طرف مقابل ثابت و جارى مى باشد؟»

جواب: «با تحقّق شرایط، آن جا که انجام وظیفه باشد، جارى نیست.»

تجسّس از دختر و پسرى که با هم هستند

سوال ۴۵۹: «آیا تجسس از دختر و پسرى که در اماکن عمومى با همدیگر هستند، در مورد محرمیّت و عدم محرمیّت آن دو جایز است؟»

جواب: «در شرایط متعارف، جایز نیست.»

گشت زنى و نظارت

سوال ۴۶۰: «گشت زنى و نظارت در اماکن عمومى، به عنوان مبارزه و برخورد با مفاسد اجتماعى براى بسیجیان یا غیر آن ها، چه حکمى دارد؟»

جواب: «براى ردع (بازداشتن) از منکرات با وجود شرایط مانعى ندارد.»

بیدار کردن فرد براى نماز صبح

سوال ۴۶۱: «اگر کسى خواب باشد، لازم است او را براى نماز صبح بیدار کنیم؟»

جواب: «سیره بر بیدار کردن است، اگر مانع خاصّى نیست.»

گوش دادن به مکالمات تلفنى جهت احراز منکر

سوال ۴۶۲: «اگر به فردى مظنون باشیم که آیا مرتکب عمل منکرى مى شود یا نه، آیا مى توان به مکالمات تلفنى او گوش داد و یا برخى از صحبت هاى او را ضبط کرد؟»

جواب: «خیر، نمى توان.»

نگاه به زن نامحرم در نهى ازمنکر

سوال ۴۶۳: «اگر نهى ازمنکر مستلزم نگاه به زن نامحرم باشد، آیا نظر کردن واجب مى شود یا وجوب نهى ازمنکر در این مورد برداشته مى شود؟»

جواب: «بدون نظر غیر جایز به او، نهى از منکر کند.»

میزان پرداختن به امر به معروف و نهى ازمنکر

سوال ۴۶۴: «برخى از منکرات در جامعه چنان شیوع یافته که پرداختن به نهى ازمنکر، تمام وقت انسان را مى گیرد ـ مثل برخورد با بدحجابى یا… ـ در این مورد وظیفه چیست؟ و چه مقدار باید به این مسأله پرداخت؟»

جواب: «با وجود شرایط به حدّ میسور، تا مزاحم با ترک اهمّ (مطلب مهم تر) نشود، لازم است.»

اهانت به لباس روحانیت

سوال ۴۶۵: «اگر طلبه اى بداند در صورت امر به معروف و نهى ازمنکر به لباس روحانیت اهانت مى شود، آیا این عمل بر او واجب است؟»

جواب: «موارد آن مختلف است.»

امر به معروف و نهى ازمنکر در جمع

سوال ۴۶۶: «اگر انسان بداند چنان چه کسى را در جمعى امر به معروف و نهى ازمنکر نماید بر وى اثر مى کند، آیا اگر این عمل منجر به کشف ستر او و بردن آبروى او شود، امر به معروف و نهى ازمنکر، چه حکمى دارد؟»

جواب: «او را در خلوت تهدید کند که اگر خود را اصلاح نکند در جلوت (در میان جمع) خواهد گفت.»

سکوت روحانى

سوال ۴۶۷: «اگر یک روحانى در جمعى که عمل حرامى انجام مى شود، شرایط وجوب امر به معروف و نهى ازمنکر را نبیند، اما سکوت او موجب بدگمانى مردم به وى گردد ـ چون انتظار برخورد از وى را دارند ـ تکلیف او چیست؟»

جواب: «باید به گونه اى اظهار کند و نبودن شرایط، رافع وجوب است نه جواز آن.»

نهى ازمنکر با منکر

سوال ۴۶۸: «آیا نهى ازمنکر با منکرى دیگر ـ مثل دروغ، تهدید و ارعاب یا… ـ جایز است؟»

جواب: «اگر منکر دیگر بر وجه محرّم است، خیر، جایز نیست.»

تصرف در مال دیگرى جهت نهى ازمنکر

سوال ۴۶۹: «اگر نهى ازمنکر مستلزم شکستن نوار موسیقى یا محو کتاب گمراه کننده یا تصرف در آنتن ماهواره و… باشد، این عمل چه حکمى دارد؟»

جواب: «از بین بردن وسایل گناه با قدرت و عدم خوف ضرر و خطر، بر همه لازم است و مقصود، فقط از بین بردن امکان استفاده ى از آن در حرام است.»

ورود به منزل و حریم خصوصى دیگران

سوال ۴۷۰: «اگر نهى ازمنکر مستلزم ورود به خانه یا ملک شخصى او یا تصرف در اموال و جستجوى منزل کسى باشد، آیا این عمل جایز است؟»

جواب: «خیر، جایز نیست.»

نوار موسیقى در وسیله نقلیه

سوال ۴۷۱: «اگر سوار وسیله نقلیه عمومى ـ مثل اتوبوس، تاکسى ـ شده و راننده نوار موسیقى گذاشت، وظیفه چیست؟ اگر پیاده شدن باعث حرج باشد، آیا لازم است پیاده شویم؟ و آیا مى توان بدون تذکر به او، حواس خود را از شنیدن آن صدا پرت کنیم؟»

جواب: «در موقع حرج باید استماع نکند (گوش ندهد) و سماع (به گوش خوردن صدا) اشکال ندارد.»

منکرهاى ادارى و اجتماعى

سوال ۴۷۲: «وظیفه مسلمین درباره ى منکرهایى که گاه در سطح مسؤولین و یا در ادارات و سازمان هاى دولتى و غیر دولتى ـ مثل رشوه، پارتى بازى، و… ـ اتفاق مى افتد چیست؟»

جواب: «با تحقق شرایط امر به معروف و نهى از منکر با موارد دیگر فرق نمى کند.»

معاشرت با غیر شیعه جهت امر به معروف و نهى ازمنکر

سوال ۴۷۳: «آیا مى توان با فرقه هایى هم چون وهابیّت، بهاییّت و… معاشرت کرد تا در طولانى مدت آن ها را ارشاد نمود؟»

جواب: «اگر احتمال تأثیر پذیرى از آن ها نباشد، جایز است.»

اطلاع به خانواده فردى که حرامى را انجام مى دهد

سوال ۴۷۴: «اگر بدانیم کسى هم جنس بازى مى کند، آیا موظفیم به خانواده اش بگوییم؟»

جواب: «تا راه ارتداع (بازداشتن او از عمل زشت) در این منحصر نشده است، طرق دیگر انتخاب شود.»

فردى که روش امر به معروف و نهى ازمنکر را نمى داند

سوال ۴۷۵: «آیا بر کسى که راه و روش امر به معروف و نهى از منکر را نمى داند، واجب است امر به معروف و نهى ازمنکر کند یا نه؟»

جواب: «در حدّ متیقّن لازم باید امر به معروف و نهى از منکر کند، به نحوى که احتمال تجاوز از حدّ ندهد.»

نهى ازمنکر نمودن کسى که خود مرتکب آن منکر مى شود

سوال ۴۷۶: «کسى که خود مرتکب منکرى مى شود، آیا نهى ازمنکر از آن منکر بر این فرد واجب است؟»

جواب: «بله، واجب است.»

وظیفه زن نسبت به شوهر بى بند و بار

سوال ۴۷۷: «اگر شوهر زنى در منزل بى بند و بار بوده و مرتکب گناهى شود، وظیفه زن در قبال او چیست؟ و آیا اگر امر به معروف و نهى ازمنکر زن به روابط زناشویى و خانوادگى آن ها تأثیر منفى بگذارد، باز هم این عمل بر او واجب است؟»

جواب: «خیر، اگر موجب مفسده براى او است واجب نیست، ولى نباید در معصیت او را کمک کند.»

برخورد جدى بعد از عدم تأثیرگذارى در نهى ازمنکر

سوال ۴۷۸: «ٰهمسر من با ترانه و موسیقى میانه خوبى دارد، اگر بعد از امر به معروف و نهى ازمنکر، همسرم اصلاح نشد، مى توانم با او برخورد جدى کنم؟»

جواب: «اگر اطمینان به عدم تأثیر دارید و یا مفسده در بین است، خیر نمى توانید ولى خود شما، نباید گوش کنید.»

چگونگى تذکّر به والدینى که دچار حرام شده اند

سوال ۴۷۹: «پدر و مادرى که دچار منکر شده اند، چگونه مى توان، آن ها را امر به معروف و نهى ازمنکر کرد، اگر نصیحت تأثیر نکرد، آیا مى توان به آن ها اخم یا تندى کرد؟»

جواب: «اگر شرایط متوفّر نیست، خیر نمى توان.»

ممنوع کردن افراد از تماشاى فیلم هاى مشتبه

سوال ۴۸۰: «آیا به علت پخش بعضى از آهنگ ها و تصاویر و فیلم هایى که احتمال غیر شرعى بودن آن مى رود، مى توان خانواده و فرزندان را از نگهدارى و نگاه به این برنامه ها محروم کرد؟»

جواب: «احتمال غیر شرعى بودن، هر چند موجب تکلیف نیست، ولى تا ممکن است احتیاط در آن ها راجح و مطلوب است، به خلاف این که علم داشته باشد که آن برنامه ها ـ فى الجمله ـ مشتمل بر حرام است که در این صورت موظّف به اجتناب است.»

تعارض صله رحم و امر به معروف و نهى ازمنکر

سوال ۴۸۱: «اگر امر به معروف و نهى ازمنکر مستلزم قطع رحم و قطع رابطه با خویشاوندان باشد، کدام یک مقدم است؟»

جواب: «با فرض انجام وظیفه، شما به طور کلى قطع رابطه نکنید هر چند آن ها هم قطع کنند.»

دید و بازدید همراه با منکر

سوال ۴۸۲: «اگر در صله رحم و دید و بازدید، محرم و نامحرم رعایت نمى شود و یا نوارهاى مبتذل پخش مى شود، وظیفه ما چیست؟»

جواب: «باید آن ها را امر به معروف و نهى از منکر کرد و اگر تأثیر نکرد، باید آن مجالس را ترک نمود.»

آیت الله مکارم شیرازی

۱- نهی از منکر برای رانندگانی که موسیقیهای نامشروع استفاده می کنند

گاهی که در تاکسی یا اتوبوس سوار می‌شویم راننده نوار موسیقی زن روشن می‌کند اگر انسان بداند با تذکر وی ممکن است

نوار را خاموش کند اما بعد از پیاده شدن وی دوباره روشن می‌کند وظیفه‌اش چیست؟

بعضی راننده‌های اتوبوس عنوان می‌کنند که اگر نوار گوش نکنند خوابشان می‌برد در این حالت وظیفة انسان چیست؟

باید تذکر دهد و به وظیفه نهی از منکر با زبان خوش توأم با ادب و منطق عمل کند.

باید آنها را توجیه کرد که برای این منظور از نوارهای مشروع استفاده کنند.

۲- نهی از منکر از طریق ضرب و شتم

در دوران نوجوانی که مصادف با دهه شصت بود من در بسیج محلات مشغول به خدمت بودم که در حین این انجام وظائف گاه با کسانی که از منظر ما مرتکب بزه یا منکری بودند برخورد فیزیکی می کردیم و آنها را با جلب مورد ضرب وشتم قرار می دادیم. اکنون به ایشان دسترسی ندارم آیا اموری که در آن شرایط انجام می دادیم درست بوده و اگر نه چگونه رضایت آنها را حاصل کنم؟

بدون اجازه حاکم شرع اینگونه نهی از منکر کردن برای افراد عادی جائز نیست و اگر چنین کاری کرده اید و دسترسی دارید حلیّت بطلبید والّا برای آن اشخاص استغفار کنید و کار خیر انجام دهید.

۳- کتک زدن بخاطر عدم رعایت حجاب

اگر یکى از محارم مردى ملتزم به حجاب شرعى نباشد، آیا مرد حق دارد به خاطر این کار او را بزند، البتّه بعد از این که راههاى مختلف زیادى را براى قانع ساختن او پیموده و نتیجه اى نگرفته است؟

زدن به منظور امر به معروف و نهى از منکر بدون اجازه حاکم شرع جایز نیست.

۴- عدم التزام مرد به حجاب شرعی همسر

اگر مردى همسرش را به حجاب شرعى ملتزم نکند، آیا فاسق محسوب مى شود؟

اگر نهى از منکر را ترک کند فاسق است.

۵- نهی از منکر اساتید توسط دانشجو

گاهى بعضى از اساتید زن در کلاس درس دانشجویان با لباسهاى تحریک کننده حضور پیدا مى کنند و دانشجویان بناچار براى دریافت درس و مطلب به او نگاه مى کنند، تکلیفشان چیست؟

در این گونه موارد باید با هماهنگى مسؤولین دانشگاه جلو این گونه مسائل را گرفت تا دانشجویان به مشکل برخورد نکنند و اساتید به وظیفه شرعیّه خودشان عمل نمایند.

۶- قطع رابطه برای اصلاح رفتار ناشایست

آیا با اشخاصى که افعال و کردار غیر معقولانه و ناشایست دارند و با تذکّر، از افعال خود دست بردار نیستند، مى شود قطع رابطه نمود؟

در صورتى که قطع رابطه موجب خوددارى از منکر شود لازم است.

۷- ترک کردن مجلس غیبت

اگر کسى در بین جمع، غیبت بکند و مطمئن باشیم امر به معروف و نهى از منکر در او تأثیر نمى کند، وظیفه ما چیست؟

در چنین جلسه اى شرکت نکنید.

۸- قطع رابطه خانوادگی جهت نهی از منکر

آیا قطع رابطه با اقوامى که نسبت به امور شرعى بى تفاوتند مثلا ، خمس و زکات نمى دهند و یا امور خلاف شرع انجام مى دهند و امر به معروف و نهى از منکر در آنها تأثیرى ندارد جایز است؟

اگر قطع رابطه موجب بیدار شدن آنها گردد واجب است و اگر اثر منفى دارد، این کار را نکنید.

۹- تذکر به کسی که قرآن را غلط می خواند

آیا تذکّر به کسى که قرآن را غلط مى خواند واجب است؟

بهتر است با زبان خوب تذکّر دهید.

۱۰-نهی از منکر در دانشگاهها

یکى از مسؤولین دانشگاهها به غلط امر به معروف و نهى از منکر و تذکّر به دانشجویان خاطى را محدود به مسؤولین انضباطى دانشگاه مى داند و به دانشجویان مؤمن میدان نمى دهد، با توجّه به این مطلب وظیفه یک دانشجوى متعهّد و انقلابى در این زمینه چیست؟

امر به معروف و نهى از منکر وظیفه همه مسلمانهاست و کسى نمى تواند جلوى آن را بگیرد ولى باید طورى انجام گیرد که نظم دانشگاهها و مؤسّسات به هم نخورد.

۱۱- نهی از منکر در تاکسی

اگر سوار تاکسى شدیم و راننده نوار ترانه غیر مذهبى گذاشت تکلیف ما در این حال چیست؟

باید نهى از منکر کنید و اگر نمى پذیرد پیاده شوید، مگر این که عسر و حرج لازم آید.

۱۲- امر به معروف و نهی از منکر نسبت به نامحرم

امر به معروف و نهى از منکر مرد نسبت به زن نامحرم، یا بالعکس چگونه باید صورت پذیرد؟

باید به صورتى باشد که خلاف شرعى در آن پیش نیاید، و به زبان خوش و منطقى انجام گیرد.

۱۳- نهی از منکر شخصی که موجب اذیت و آزار دیگران می شود

اگر کسى با راه رفتن یا صحبت کردن در مکان عمومى، موجب اذیّت و آزار دیگران شود، چه حکمى دارد؟ بر فرض حرام بودن، آیا باید نهى از منکر کرد؟

کار خلافى انجام داده، و لازم است با زبان خوش او را نهى از منکر کرد.

۱۴- پخش صدای خواننده زن در وسایل نقلیه عمومی

گاهی در تاکسی یا در اتوبوسهای بین شهری صدای زن پخش می شود. در این موارد چه باید کرد؟

با زبان خوب، امر به معروف و نهی از منکر نمایید تا نوار را قطع کنند و با توجه به اینکه این کار غیر قانونی است می توانید در صورت عدم توجه، به مراکز مزبور شکایت کنید.

۱۵- نهی از منکر ناصحین

آیا امر به معروف و نهی از منکر توسط ناصحین مرد وابسته به ستاد اجرای امر به معروف و نهی از منکر به زنان بدحجاب مجاز است یا خیر؟ با عنایت به اینکه ناصحین زن در ستاد فعالیت دارند و امر به معروف توسط ناصحین مرد مستلزم صحبت کردن، نگاه کردن به مو یا حتی بدن زن نامحرم باشد.

امر به معروف و نهی از منکر واجب کفائی است، اگر به اندازه کافی ناصح از جنس موافق باشد لزومی ندارد جنس مخالف اقدام کند.

۱۶- حکم ارشاد جاهل به حکم یا موضوع

آیا ارشاد جاهل در موارد جهل به حکم واجب و در موارد جهل به موضوع جایز یا مستحب است؟

در موارد جهل به حکم واجب است و در جهل به موضوع لازم نیست مگر اینکه موضوع خطرناکی باشد.

۱۷- نهی از منکر بچه ممیز

امر به معروف و نهی از منکر بچه ممیز واجب است؟

در صورتی که ممکن است برای او عادت شود و در بزرگی کار خلاف را تکرار کند احتیاط آن است که در مورد او انجام شود.

۱۸- قلمرو حریم خصوصی و مجوز ورود به آن

نظر حضرت عالی در خصوص تعریف و قلمرو حریم خصوصی افراد چیست؟

منظور از حریم خصوصی اموری است که جزء اسرار و مسائل شخصی محسوب می شود.

۱۹- امر به معروف کسانی که زندگی اشرافی دارند

آیا شما مى دانید روحانیت حاکم در کشور چه ظلم و ستمى بر مردم روا مى دارند؟؟ آیا شما از زندگى اشرافى آقایان هم کیش خود خبر دارید؟ آیا وظیفه شما همین سکوت کردن است؟ آیا فقط کار مهم شما گفتن احکام شرعى ظاهرى است؟ آیا پیامبر و امام هم نسبت به مردم این همه بى تفاوت بودند؟؟!!

سعى ما این است که خودمان زندگى متوسطى داشته باشیم و بحمدالله داریم، و به دیگران هم توصیه کرده و مى کنیم، ضمناً توجّه داشته باشید در تبلیغات رسانه هاى خارجى دروغ و بزرگ نمایى فراوان است.

۲۰- نهی از منکر مراجع عظام در برابر بی عدالتی ها

سکوت علما ( خصوصا مراجع عظا م ) در برابر بی عدالتیها و تضعیف حقوق مستضعفین به ویژه توسط افرادی که ظاهر مذهبی دارند چه حکمی دارد؟

ان شاء الله سکوت نمی کنند و به وظیفه خود عمل می کنند خواه مؤثر بیفتد یا نه.

۲۱- امر به معروف همسر به مرتب خواندن نماز

همسر من در خواندن نماز تنبلی و کاهلی می نماید و هر چه به او تذکر می دهم بعضا دوباره مشاهده می کنیم در نماز تنبلی می نماید و نمازهایش قضا می شود … حال وظیفه من در قبال ایشان و دینم چیست؟

باز هم به وظیفه امر به معروف و نهی از منکر ادامه دهید و مأیوس نباشید ان شاء الله مشکل حل خواهد شد.

۲۲- قصد قربت در امر به معروف

آیا در امر به معروف و نهى از منکر قصد قربت شرط است؟

قصد قربت شرط نیست ولى بدون آن ثواب به کسى نمى دهند

۲۳- مضر بودن امر به معروف و نهی از منکر

اگر امر به معروف و نهى از منکر در اداره باعث شود که انسان از مزایایى همچون اضافه کار و یا پاداشهاى دیگر محروم شود، آیا باز هم واجب است؟

اگر موجب ضرر و زیان مهمّى نشود واجب است.

۲۴- ملتزم نکردن همسر به امور شرعی

اگر مردى همسرش را به امور شرعى و وظائف دینى ملتزم نکند، آیا فاسق محسوب مى شود؟

اگر مى تواند نهى از منکر کند و ترک نماید، فاسق است.

۲۵- سلب امر به معروف و نهی از منکر

با وجود نهادى براى امر به معروف در نظام جمهورى اسلامى، آیا وظیفه امر به معروف و نهى از منکر از دیگران سلب مى شود؟ و در صورت تداخل کار آنها با دیگران، تکلیف چیست؟

امر به معروف و نهى از منکر یک حکم عام است و همه به مقدار توان خود موظف به آن هستند و وجود چنین نهادى سلب مسؤولیت از دیگران نمى کند و موارد تداخل را با برنامه ریزى باید حل کرد.

آیت الله صافی گلپایگانی

س. بنظر شما، آیا همکاری بین آحاد مختلف جامعه اسلامی در اجرای فریضه امر به معروف و نهى از منکر ضروری است یا هر کس به تنهایی می‌تواند از عهده این کار برآید؟

ج. امر به معروف و نهى از منکر یکى از تکالیف اجتماعى است که در بعض موارد با همت و اقدام یک نفر انجام مى‌پذیرد و در بعض مواقع، موقوف به قیام چند نفر، بلکه محتاج به اقدام و همکارى یک جمعیت و امّت است. پس نمى‌توان اقدام یک نفر را در همه موارد کافى شمرد و از دیگران تکلیف را ساقط دانست؛ زیرا اوّلاً: همکارى و همصدا شدن دیگران با آن کس که امر به معروف و نهى از منکر مى‌کند، باعث کمال تأثیر و حصول مقصود است. اگر هزار نفر در یک موضوع موافق یکدیگر اظهارنظر کنند از حیث اثر با نظرى که یک نفر اظهار نماید یکسان نیست.

و ثانیاً: بیانات اشخاص و طرز اداى مطالب و سلیقه‌هایى که در این موارد اعمال مى‌شود در تأثیر، تفاوت دارد. بسیار اتفاق افتاده که شخصى از مواعظ و نصایح طولانى یک نفر متنبّه نشده، ولى با یک کلمه که از دیگرى شنیده فوراً متنبّه و بیدار گردیده است.

و ثالثاً: در مورد بعضى از منکرات که میان جامعه رایج مى‌شود یا بعضى از فرایض و واجباتى که ترک آن متداول مى‌گردد و همچنین نسبت به بعض اشخاص که باید امر به معروف و نهى از منکر شوند، جز با کمک و همکارى افراد و همصدا شدن جمعیت بسیار، موفقیت حاصل نمى‌شود.

مخصوصاً همراهى و همکارى کسانى که در میان جامعه داراى شخصیت و وزن علمى و مقام و نفوذ هستند در پیشرفت مقصد مشروع آمر به معروف و ناهى از منکر دخالت بسیار دارد؛ زیرا مرتکبین معاصى وقتى ببینند جامعه به آنها با دیده تنفّر نگاه مى‌کند و کار آنها را زشت و خلاف شرافت و انسانیت تشخیص مى‌دهد، یا کسانى که داراى مقامات و یا اطلاعات و معلوماتى هستند عمل او را تقبیح مى‌نمایند، بیشتر راه منحرفى را که در پیش گرفته‌اند ترک مى‌کنند. پس تأثیر امر به معروف و نهى از منکر، غالباً محتاج به همکارى و تعاون است. اگر چنانچه آمرین به معروف را تنها گذارند، موفقیت لازم به دست نخواهد آمد.

س. چگونه است با آن‌که بسیارى از مصالح و فواید امر بمعروف و نهی از منکر و زیان‌هاى ترک آن را مى‌دانیم، در ادای این فریضه کوتاهى می‌کنیم؟

ج. بعض علل این بى‌قیدى بشرح ذیل است:

اوّل: «ضعف ایمان» را که علت العلل این بى‌اعتنایى است. ضعف ایمان قدرت و شجاعت اخلاقى را از انسان سلب کرده و او را تحت نفوذ و مرعوبیت از قدرت‌هاى موهومه و اعتبارات ظاهریه، خوار و زبون مى‌سازد. بدترین نقطه ضعف انسان که با وجود آن او را از هیچ عمل زشت و ارتکاب خلاف وظیفه نمى‌توان مصون دانست، بى‌ایمانى و بى‌دینى است.

دوّم: «طمع است». بسیارى از مردم با آن‌که آگاه و ملتفت هستند و خسارت ترک امر به معروف و نهى از منکر را مى‌فهمند، براى طمعى که به مال یا استفاده از مقام اشخاص دارند به خیال آن‌که اگر فلان شخص را امر به معروف کنند از مال او یا ریاست او بى‌بهره مى‌مانند، در اداى این وظیفه سهل‌انگارى روا داشته و بسا که در حضور آنها معصیت‌ها واقع شود که چون خوى زشت طمع، آنان را فاقد حریت و آزادمنشى و صراحت لهجه کرده از نهى از منکر خوددارى مى‌کنند.

سوّم: «ترس بى جا و خوف بیمورد است». پاره‌اى از مردم براى آن‌که رشد و بلوغ اخلاقى ندارند بیم و ترس بیجا غالباً از اداى این تکلیف باز مى‌دارد و در پیش خودشان براى یک امر به معروف و نهى از منکر ساده و سهل که به هیچ مانع و محذورى برخورد نمى‌کند، محاذیر و موانع بسیارى فرض نموده و خود را به خیال خویش، معذور مى‌سازند. حتى گاهى این مردم ترسو به دیگران هم که امر به معروف و نهى از منکر مى‌کنند اعتراض مى‌نمایند و آنها را احساساتى و بى فکر مى‌شمارند! چهارم: «یأس و نومید از حصول مقصود است». بسیارى از مردم وقتى کثرت اهل معصیت و طغیان و قوه و قدرت و تظاهرات و رونق بازار آنها را مى‌بینند، گمان مى‌کنند با امر به معروف و نهى از منکر مخصوصاً با نداشتن همکار، نمى‌توان کارى انجام داد و مردم را عوض نمود.

س. در مقابل منکراتی که در جامعه صورت می‌پذیرد، کمترین کاری که می‌توانیم و باید آن را انجام دهیم چیست؟

ج. چون مقصود از امر به معروف و نهی از منکر آن است که مرتکب فعل حرام و ترک واجب، این عمل را ترک کند، پس‎اگر به مجرد اظهار کراهت از این عمل ـ ولو به اعراض و ترک معاشرت و مراوده- مرتکب، مرتدع می‎شود و ترک می‎کند، کافی است در اداء وظیفه امر به معروف و نهی از منکر و حاجت به امر و نهی بیشتر از این نیست.

س. بنظر حضرتعالی، ‌آیا آمر بمعروف و ناهی از منکر خود باید عامل به معروف و منکر باشد یا با عدم عمل هم می‌تواند امربمعروف و نهی از منکر نماید؟

ج. بجا آوردن معروف و ترک نمودن منکر، بر هر مسلمانی، واجب است و لکن آنان که امر و نهی می‎کنند باید در عمل به معروف و ترک منکر، بر دیگران، پیش‌قدم باشند زیرا عمل، شرط تأثیر گفتار است.

س. شرایط امر به معروف و نهی از منکر چیست؟

ج.۱٫ آمر و ناهی، باید معروف و منکر را بشناسند.

۲٫ احتمال دهد امر و نهی او تأثیر دارد.

۳٫ امر و نهی، مفسده‎ای (ضرر جانی، مالی مهم و آبرویی) نداشته باشد.

۴٫ کسی که معروف را ترک می‎کند، و نیز کسی که منکر را انجام می‎دهد، بر ادامه عمل خود اصرار داشته باشد.

س. اگر کسی عملی را مرتکب شود که مرجع تقلید من آن را حرام می‎داند، ولی به نظر مرجع تقلید خودش جایز است، آیا باید او را از آن عمل نهی کنم؟

ج. خیر، نهی او در این خصوص مورد ندارد.

س. در فریضه امر به معروف و نهی از منکر، آیا یک بار تذکر دادن کافی است یا باید چندین بار تکرار کند؟

ج. اگر در تکرار تذکّر، احتمال اثر می‎دهد، باید تکرار کند.

س. اگر پدر و مادر انسان، مرتکب گناه شوند، آیا نهی از منکر آنان بی‎احترامی محسوب نمی‎شود؟

ج. خیر، نهی از منکر آنان.‎ با فراهم بودن شرایط آن‎، بر فرزند واجب است؛ البته سعی کند این کار را با سخن نرم و اخلاق نیک، انجام دهد و این امر، بی‎احترامی به آنان محسوب نمی‎شود و اگر تأثیر نکرد، وظیفه دیگری ندارد.

س. در زمان حکومت اسلامی، اگر نیروی انتظامی در برخورد با مفاسد اجتماعی از خود جدیّت نشان ندهد، وظیفه مردم چیست؟ ج. این واجب با وجود شرائط از کسی ساقط نمی‎شود، مگر آن‌که دیگران به این فریضه عمل نمایند.

س. امروزه بیشتر مراسم‌های عروسی آلوده به انواع گناه‌هاست. وظیفه ما در برابر دعوت به اینگونه مراسم در صورتی که از اقوام نزدیک هم می‌باشد چیست؟ با توجه به اینکه عدم اجابت دعوت،‌ موجب قطع رحم می‌شود.

ج. شرکت در اینگونه مجالس، شرکت در مجلس معصیت و حرام است و شخص مسلمان نباید در چنین مجالسی شرکت کند و باید علّت آن را بگوید و چنانچه حاضر نشدن وی در مجالس معصیت سبب قطع رحم شد، اشکال ندارد چرا که در حقیقت، علت قطع رحم آنها هستند.

س. وظیفه‌ی بنده به عنوان یک دانشجو، در مورد شرکت در کلاس‌های مختلط و نیز بی‌حجابی‌های موجود در دانشگاه چیست؟

ج. شرکت در کلاس‌های مختلط اگر مستلزم حرام باشد (از قبیل نظر به نامحرم و غیره)، جائز نیست. دانشجویان مسلمان متعهد باید مؤکداً از اولیاء دانشگاه، مراعات تعالیم و ظواهر اسلامی را بخواهند که هم دانشجویان در معرض محرمات قرار نگیرند و هم دانشگاه از مفاسد مصون بماند.

س. برخی از افراد خانواده ما نماز نمی خوانند. آیا بیدار کردن آنها برای نماز جایز است؟

ج. بیدارکردن کسی که بنای خواندن نماز صبح را ندارد بعنوان امر به معروف واجب است ولی کسی که قصد نماز خواندن دارد و اتفاقاً خواب مانده است، بیدار کردنش واجب نیست.

س. اگر کسی در اداره‌ای رشوه بگیرد. آیا حق داریم به مسئولان مربوطه گزارش کنیم؟

ج. اول به خود او تذکّر دهید و اگر تذکر را نپذیرفت، باید به مسئولان امر گزارش داد.

س. وظیفه شرعی فرزندی که تحت تکفل پدری که رعایت موازین شرعی را درباره کسب و در آمد حلال را نمی‌کند و یا اینکه خمس نمی‌دهد چیست؟ با فرض اینکه امر و نهی تأثیر ندارد.

ج. اگر امر بمعروف و نهی از منکر در او اثر نمی‌کند وظیفه‌ای ندارد، ولی اگر عین مالی را که از اموال پدر مورد ابتلاء او است بداند حرام است، باید از آن اجتناب نماید.

س. گاهی در وسایل نقلیه عمومی، مانند اتوبوس، مینی‌بوس و غیره، راننده‌ها نوارهای موسیقی پخش می‌کنند. وظیفه ما چیست؟

ج. در صورتی که احتمال تأثیر بدهید باید تذکر بدهید و الّا لازم نیست و نباید به آن گوش داد.

س. همان‌طور که مستحضرید در رسانه‌ها مخصوصاً تلویزیون برخی فیلم‌های خلاف شرع که مشتمل بر زنان بی‌حجاب و یا موسیقی‌های لهوی است پخش می‌شود. وظیفه ما چیست؟

ج. همه مسلمانان وظیفه دارند در برابر منکراتی که صورت می‌پذیرد نهی از منکر نمایند و اگر همه در برابر پخش این بی‌عفتی‌ها در این موارد اعتراض کنند، از رواج این منکرات جلوگیری می‌شود.

س. آیا جایز است با کسانی که نماز و روزه و احکام شرعی اسلام را بجا نمی‌آورند معاشرت کرد یا خیر؟

ج. اگر معاشرت به منظور ارشاد و امر بمعروف و نهی از منکر باشد اشکال ندارد، و اگر مؤثر واقع نشود ترک معاشرت نماید.

آیت الله وحید خراسانی

وجوب کفائی امر به معروف و نهی از منکر

سوال ۲۵۷ : «اگر شخصی امر منکری را انجام داده و شخصی او را از این کار نهی کرده، آیا بازهم بر ما واجب است که امر به معروف و نهی از منکر نمائیم؟»

جواب: «امر به معروف و نهی از منکر واجب کفائی است و اگر یک نفر اقدام به آن بنماید، تکلیف از دیگران ساقط می‌شود.»

شرائط امر به معروف و نهی از منکر

سوال ۲۵۸: «کسی که می‌خواهد امر به معروف و نهی از منکر نماید چه شرائطی باید داشته باشد؟»

باید پنج شرط داشته باشد: اول: معروف و منکر را بشناسد و جاهل به معروف و منکر نباید متصدّی امر و نهی شود. دوم: اینکه احتمال تأثیر بدهد و اگر بداند تارک معروف و فاعل منکر به امر و نهی ترتیب اثر نمی‌دهد واجب نیست. سوم: اینکه کسی‌ که معروف را ترک کرده یا منکر را مرتکب شده از ترک معروف و فعل منکر منصرف نشده باشد، ولی اگر برایش انصراف حاصل شده باشد، یا احتمال بدهیم که از ترک معروف و فعل منکر منصرف و یا پشیمان شده است، امر او به معروف یا نهی او از منکر واجب نیست. چهارم: اینکه درترک معروف و ارتکاب منکر معذور نباشد، ولی اگر معذور باشد مثل اینکه مقلد کسی باشد که آن فعل را واجب یا حرام نمی‌داند، هرچند به حسب اجتهاد یا تقلید امر کننده یا نهی کننده واجب یا حرام باشد در این صورت امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست. پنجم: اینکه از امر و نهی، ضرری بر جان یا عِرض یا مال خودش یا مسلمانی وارد نشود و همچنین اگر احتمال چنین ضرری را بدهد و این احتمال مورد اعتنا بوده و نزد عقلا موجب خوف از ضرر باشد، در این صورت امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست، البته باید اهمیت معروف و منکر ملاحظه گردد، لذا چنانچه امر به معروف و نهی از منکر (از جهت اهمیت فعل معروف و ترک منکر) شرعاً مهمتر از آن ضرر باشد، وجوب امر به معروف و نهی از منکر ساقط نمی‌شود.

آیت الله مظاهری

امر بمعروف و نهی از منکر وظیفه کیست؟

آیا امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر وظیفه حکومت‌ است‌ یا آحاد مردم‌؟ و توصیه حضرت‌ عالی‌ در این‌ زمینه‌ چیست‌؟

- همه‌ باید این‌ فریضه الهی‌ را آنجا که‌ زمینه‌ باشد انجام‌ دهند.

امر به معروف و نهی از منکر زنان بدحجاب

وظیفه ما در برابر امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر زنان‌ بدحجاب‌ در جامعه کنونی‌ چیست‌؟

- وظیفه عمومی‌ ندارید.

مرحله پس از موعظه برای کسانی که تاثیر ندارد

اگر مجریان‌ فریضه الهی‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر، احتمال‌ بدهند که‌ فرد معصیت‌ کار با موعظه‌ و نصیحت‌، معصیت‌ را ترک‌ نمی‌کند وظیفه‌ چیست‌؟

- وقتی‌ که‌ موعظه‌ تأثیر نداشت‌ باید با تندی‌ و قهر و ترک‌ مرابطه‌، او را وادار به‌ ــ(انجام‌ )ــ واجبات‌ و اجتناب‌ از گناه‌ نمود ولی‌ بیش‌ از این‌، یعنی‌ کتک‌ و زجر و بازداشت‌ گرچه‌ مرتبه سوّم‌ است‌ ولی‌ مربوط‌ به‌ حکومت‌ اسلامی‌ است‌ و عموم‌ مردم‌ حق‌ّ چنین‌ کاری‌ را ندارند.

مصادیق:

عنوان: نهی از تراشیدن ریش

سوال :

آیا توصیه‌ به‌ گذاشتن‌ ریش‌ و ممانعت‌ از تراشیدن‌ آن‌ می‌تواند از مصادیق‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر قرار گیرد؟ پاسخ:

معلوم‌ است‌ که‌ از مصادیق‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر است‌.

عنوان: در صورت عدم دسترسی به نیروهای انتظامی

سوال :

در صورتی‌ که‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر واجب‌ کفایی‌ باشد و هر کس‌ می‌تواند امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر کند، اگر با وجود آن‌ که‌ دسترسی‌ به‌ مأموران‌ انتظامی‌ متعسّر است‌، خود اشخاص‌ نهی‌ از منکر کنند، این‌ با رعایت‌ مراتب‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر (با رفتار، با گفتار، ….) تا قتل‌ کسی‌ که‌ به‌ منکر روی‌ آورده‌ پیش‌ رود (مثلاً شخصی‌ عمل‌ منافی‌ عفّت‌ انجام‌ می‌دهد) آیا این‌ گونه‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر مشروع‌ است‌ یا خیر؟

پاسخ:

افراد عادی‌ فقط‌ می‌توانند با گفتن‌، امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر کنند ولی‌ سایر مراتب‌ مربوط‌ به‌ حاکم‌ شرع‌ است‌ نه‌ افراد عادی‌.

عنوان: نوشیدن شراب

سوال :

اگر غیر مسلمانی‌ در منزل‌ خود یا اماکن‌ خصوصی‌ شراب‌ بنوشد و با حالت‌ مستی‌ وارد اماکن‌ و معابر عمومی‌ شود، چه‌ حکمی‌ دارد؟ پاسخ:

باید از اشاعه فحشاء جلوگیری‌ شود.

عنوان: امر و نهی دانشجویان

سوال :

وظیفه جوانان‌ مؤمنی‌ که‌ در دانشگاه‌های‌ مختلط‌ در رابطه‌ با مفاسدی‌ که‌ در دانشگاه‌ می‌بینند، چیست‌؟ آیا در این‌ محیط‌ می‌توانند دختری‌ را امر و نهی‌ کنند؟

پاسخ:

باید اوّلاً مواظبت‌ از خود بنماید و ثانیاً به‌ مقدار امکان‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر داشته‌ باشد.

عنوان: نهی از منکر زنان در کوچه و خیابان

سوال :

در جامعه‌ زنانی‌ هستند که‌ حجابشان‌ کامل‌ نیست‌ و در بعضی‌ یا اکثر مواقع‌ سبب‌ جلب‌ توجّه‌ نامحرم‌ می‌شوند، حال‌ تکلیف‌ ما در قبال‌ زنانی‌ که‌ حجاب‌ ناقص‌ دارند در خصوص‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر چگونه‌ است‌؟ و اگر آمر برخود از تأثیر شهوت‌ در موقع‌ نهی‌ زبانی‌ بترسد، حکم‌ چیست‌؟

پاسخ:

باید اوّلاً مواظبت‌ از خود بنماید و ثانیاً اگر بتواند امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر زبانی‌ داشته‌ باشید.

عنوان: جلوگیری از منکر در صورت نزاع و … در مجلس عروسی چگونه است؟

سوال :

تکلیف‌ قطعی‌ و دقیق‌ ما برای‌ مسائل‌ ذیل‌ چیست‌؟

در جشن‌ ازدواج‌ دو جوان‌، متأسّفانه‌ با اصرار مهمان‌ها تلاش‌ می‌شود که‌ نوار ترانه‌ پخش‌ شود، البته‌ مادر عروس‌ خانم‌ و مادر داماد و خود عروس‌ و داماد اصلاً راضی‌ به‌ این‌ امر نیستند لذا مادر عروس‌ با استمداد از صاحب‌ عصر «عجّل‌الله تعالی‌فرجه‌» مانع‌ می‌شوند ولی‌ مهمان‌ها در جواب‌، مجلس‌ را ترک‌ می‌کنند یعنی‌ به‌ جای‌ جلوگیری‌ از کار حرام‌ (نوار ترانه‌ پخش‌ کردن‌) با زخم‌ زبان‌ و نیش‌ رفتاری‌ سعی‌ می‌کنند که‌ به‌ بهانه اینکه‌ دختر اوّل‌ است‌ و شادی‌ است‌ حتّی‌ مانع‌ از فرستادن‌ صلوات‌ شوند و در واقع‌ یا دین‌ را جدا از جشن‌ می‌دانند یا اینکه‌ ادّعا دارند این‌ کارها در دین‌ بوده‌ است‌ و عموماً هم‌ این‌ افراد لجبازی‌ می‌کنند و پافشاری‌ بر عمل‌ حرام‌ می‌کنند، تکلیف‌ خانواده عروس‌ چیست‌؟ آیا باید نظر آنها را جلب‌ کرد تا با ناراحتی‌ مجلس‌ را ترک‌ نکنند و یا وظیفه بالاتری‌ داریم‌؟ گاهی‌ هم‌ خانواده عروس‌ سالم‌ و دین‌ دار و خانواده داماد هم‌ با فضیلت‌ هستند ولی‌ اطرافیان‌ داماد مثل‌ خواهران‌ یا اقوام‌ دیگر طرف‌ داران‌ سرسخت‌ نوار ترانه‌ و وسائل‌ لهو و لعب‌ هستند، لذا در شب‌ عروسی‌ برخورد و درگیری‌ و حتّی‌ احتمال‌ جدایی‌ و آبروریزی‌ را پیش‌ می‌آورد با اینکه‌ قبلاً تذکّر داده‌ شده‌ که‌ نباید این‌ برنامه‌های‌ بیهوده‌ در آن‌ شب‌ باشد ولی‌ در عمل‌ با مشکل‌ مواجه‌ شده‌ و خلاصه‌ در جامعه اسلامی‌ هم‌ نمی‌شود آن‌ طور که‌ خدا و رسولش‌ خواسته‌اند عمل‌ کرد، خواهشمندیم‌ بدون‌ رعایت‌ ما، وظیفه ناب‌ ما را در برخورد با این‌ افراد مشخّص‌ فرمایید تا در معصیت‌ نیفتیم‌ و وظیفه امر و نهی‌ را ترک‌ نکنیم‌.

پاسخ:

باید با آنها مدارا کرد و هر کجا که‌ موجب‌ جرّ و نزاع‌ شود باید کوتاه‌ آمد.

عنوان: جلوگیری از پخش نوار ترانه در اتوبوس

سوال :

اگر در اتوبوس‌ مسافربری‌ به‌ شهر مقدّس‌ مشهد، راننده‌ به‌ بهانه اینکه‌ هوشیار باشد نوار ترانه‌ روشن‌ کند و با وجود امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر چند تن‌ از مسافران‌، اصرار به‌ این‌ کار داشته‌ باشد و به‌ ناهیان‌ منکر پرخاش‌ کند و ادّعا کند که‌ رهبر این‌ نوارها را آزاد کرده‌اند و از طرفی‌ ما دو ساعت‌ از سفر را رفته‌ باشیم‌ و در بین‌ راه‌ باشیم‌ چه‌ باید بکنیم‌ تا هم‌ وظیفه امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر خود را کامل‌ انجام‌ بدهیم‌ و هم‌ مبتلا به‌ معصیتی‌ نشویم‌؟

پاسخ:

شما باید تذکّر بدهید اگر فائده‌ نکرد می‌توانید به‌ مسافرت‌ خود ادامه‌ بدهید و جرّ و بحث‌ لازم‌ نیست‌ چنانچه‌ پیاده‌ شدن‌ هم‌ لازم‌ نیست‌.

عنوان: تفاوت نهی از منکر و جلوگیری از مزاحمت

سوال :

در کتاب‌ «کاوشی‌ نو در اخلاق‌ اسلامی‌، ص‌ ۳۳۸» ذکر نموده‌اید «غیرت‌ در مورد عفّت‌ عمومی‌ حتّی‌ زنان‌ غیر مؤمن‌» یعنی‌:

۱) اگر خدای‌ نکرده‌ مردی‌ مزاحم‌ زنی‌ شد که حجابش‌ را رعایت‌ نکرده‌، آرایش‌ کرده‌، باز باید جلوی‌ آن‌ مرد ایستاد و مانع‌ شد؟ یا اگر نگاه‌ ناصحیح‌ به‌ زنی‌ که‌ غیر مؤمن‌ است‌ و پوشش‌ صحیح‌ ندارد یا رفتار صحیح‌ ندارد، باید مرد مسلمان‌ دیگر او را باز دارد؟

۲) غیرت‌ فقط‌ از آن‌ مردان‌ است‌ یعنی‌ غیرت‌ در مورد عفّت‌ عمومی‌، این‌ واجب‌ وظیفه مردان‌ است‌ یا وظیفه زنان‌؟

پاسخ:

۱) نهی‌ از منکر که‌ لازم‌ است‌ غیر مزاحمت‌ است‌ و جلوی‌ مزاحمت‌ را همه‌ باید بگیرند.

۲) نهی‌ از منکر اگر ضرر نداشته‌ باشد بر همه‌ از زن‌ و مرد لازم‌ است‌.

عنوان: الات موسیقی محلی و جشن عروسی سنتی در اقوام مختلف ایرانی

سوال :

با توجّه‌ به‌ اینکه‌ حفظ‌ بقای‌ اسلام‌ از اهم‌ّ واجبات‌ می‌باشد و در این‌ امر علمای‌ اسلام‌ و مراجع‌ عظیم‌ الشأن‌ وظایف‌ سنگینی‌ در حراست‌ آن‌ دارند و طبق‌ نبوی‌ شریف‌ «اذا ظَهَرَت‌ الْبدَع‌ُ فی‌ اُمِّتی‌ فَلْیُظْهر الْعالم‌ُ علْمَه‌ُ»، به‌ خصوص‌ در این‌ مقطع‌ زمان‌ که‌ دشمنان‌ اسلام‌ به‌ هر وسیله‌ای‌ برای‌ نابودی‌ و یا تضعیف‌ کردن‌ آن‌ دامن‌ می‌زنند و نهایت‌ سعی‌ را در مفاسد اخلاقی‌ در کشور اسلامی‌ و در مناطق‌ آن‌ به‌ انحاء و شیوه‌های‌ مختلف‌ به‌ مقصد خود می‌رسانند و از مواردی‌ که‌ در مملکت‌ ما رواج‌ پیدا کرده‌ و رو به‌ افزایش‌ است‌ آلات‌ لهو و لعب‌ مطرب‌ و موسیقی بخصوص‌ در این‌ مناطق‌ چهار محال‌ و بختیاری‌، منطقه فلارد و …. و دیگر مناطق‌ مطربی‌ است‌ معروف‌ به‌ ساز و دهل‌ که‌ در مراسم‌ عقد و عروسی‌ دعوت‌ می‌کنند و آن‌ را به‌ عنوان‌ رسم‌ و سنّت‌ عرف‌ تلقّی‌ می‌کنند در صورتی‌ که‌ یکی‌ از اقسام‌ مطرب‌ است‌ که‌ تمام‌ مردم‌ را به‌ هیجان‌ در می‌آورد و زنان‌ و مردان‌ در ملا عام‌ می‌رقصند و نوامیس‌ مردم‌ در معرض‌ دید قرار می‌گیرند و هیچ‌ احساس‌ مسئولیّتی‌ در برابر احکام‌ الله نشان‌ نمی‌دهند و علاوه‌ بر اینکه‌ هزینه‌های‌ کلانی‌ بیهوده‌ صرف‌ حرام‌ می‌شود که‌ اگر این‌ مبالغ‌ را در امور خیریه‌ به‌ مصرف‌ برسانند نه‌ معصیّتی‌ صورت‌ می‌گیرد و نه‌ مال‌ی بی‌مورد ضایع‌ می‌گردد، لذا مستدعی‌ است‌ نظر مبارک‌ را در این‌ مورد ارائه‌ فرمایید.

پاسخ:

در وضع‌ فعلی‌ نهی‌ از منکر لازم‌ است‌ ولی‌ ایجاد تنش‌ و بحران‌ جایز نیست‌ و استفاده‌ از آلات‌ موسیقی‌ که‌ شهوت‌انگیز و مفسده‌انگیز باشد حرام‌ است‌ و گناه‌ آن‌ خیلی‌ بزرگ‌ است‌.

عنوان: آیا نهی از منکر در مدارس با استفاده از تنبیه جایزاست؟

سوال :

۱) در مدارس‌ خصوصاً دبیرستان‌ها، رفتارهای‌ بعضی‌ از دانش‌آموزان‌ به‌ گونه‌ای‌ است‌ که‌ اثرات‌ سوء رفتاری‌ و اخلاقی‌ در سایرین‌ دارد، در این‌ خصوص‌ مسئولین‌ امر پس‌ از ارشاد، راهنمایی‌، تذکّر و تهدید، بعضاً به‌ رفتار خشونت‌ آمیز یا ندرتاً تنبیه‌ بدنی‌ مبادرت‌ می‌نمایند، آیا این‌ کار از نظر شرعی‌ جایز است‌؟ حدّ آن‌ چه‌ مقدار است‌؟

۲) در موقع‌ بروز خطا و رفتارهای‌ ضدّ اخلاقی‌ به‌ وسیله بعضی‌ از دانش‌آموزان‌، برخوردهایی‌ همراه‌ با خشونت‌ و بعضاً تحقیرآمیز جهت‌ جلوگیری‌ از تکرار موارد مذکور از طرف‌ مسئولین‌ امر معمول‌ می‌گردد:

اوّلاً) آیا این‌ کار اشکال‌ ندارد؟

ثانیاً) بعد از حل‌ّ مشکل‌ حصول‌ رضایت‌ افراد موصوف‌ لازم‌ است‌ یا خیر؟

پاسخ:

۱) در صورت‌ ضرورت‌ به‌ اندازه ضرورت‌ جایز است‌.

و در هر دو صورت‌ تحصیل‌ رضایت‌ لازم‌ نیست‌.

عنوان: امر بمعروف و نهی از منکر

سوال :

نظر مبارک‌ خود را در مورد فریضه الهی‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر بیان‌ فرمائید.

پاسخ:

یکی‌ از اهم‌ّ واجبات‌ در اسلام‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر است‌ و همه‌ باید این‌ فریضه‌ را زنده‌ نگاه‌ بدارند و اگر همه‌ این‌ واجب‌ راعمل‌ می‌کردند جائی‌ برای‌ افراد گناهکار نبود و همه‌ جا برای‌ آنها نا امن‌ می‌شد.

منبع http://vfsh.ir/?p=11326