فرهنگ مصادیق:استهزاء و تمسخر، روشی رایج در جامعه
محتویات
مقدمه
در برخی محیطهای خانوادگی در برابر رفتارهای تمسخرآمیز افراد، واکنش مناسبی صورت نمیگیرد حتی در مواردی والدین، شخصاً به دلیل اخلاق ناپسندشان، رفتار دیگران را مورد تمسخر قرار میدهند
"صراط" - امر به معروف و نهی از منکر، پیشینهای به قدمت تاریخ حیات انسان دارد. نخستین انسان دعوت کننده به نیکی، آدم بود و پس از وی نیز پیام آوران وحی و پیروان آنان در انجام این وظیفه مهم تلاش کردهاند. تاکیدهای مکرر قرآن کریم، در خصوص امر به معروف و نهی از منکر بیانگر اهمیتی است که اسلام برای سالم سازی محیط اجتماع و مبارزه با عوامل فساد و گناه قائل شده است.
اهمیت فریضه امر به معروف و نهی از منکر تا بدانجاست که سایر فرایض و دستورهای اسلامی در پرتو اجرای آن، بر پا داشته میشود و جامعه اسلامی محقق میگردد؛ از این رو هرگاه در جامعهای این فریضه مهم به اجرا گذاشته نشود و افراد در قبال پیاده شدن این امر خطیر احساس مسئولیت نکنند مرگ آن جامعه حتمی خواهد بود. قیام امام حسین (علیه السّلام) نیز برای اجرای این دو فریضه الهی بود. صراط نیوز از امروز تا فرا رسیدم ماه محرم الحرام که ماه عزاداری برای سالار شهیدان است هر هفته دو مقاله در چگونگی اجرای امر به معروف و نهی از منکر در سطح جامعه و موارد متعدد لزوم به جا آوردن این فریضه منتشر مینماید .
تحقیر وتمسخر دیگران
طلیعه
معاویه از بنی امیه و عقیل از بنی هاشم بودند، چون بنی هاشم همواره مورد تکریم و احترام قرار میگرفتند. بنی امیه در قبال آنان احساس حقارت میکردند و نسبت به آنان کینه داشتند و در هر فرصتی دشمنی خود را اعمال مینمودند.
روزی در مجلس معاویه، جمعی از رجال شام نشته بودند و عقیل نیز در آن مجلس حضور داشت. معاویه برای آنکه نیشی بزند، زهری بریزد، عقیل را در حضور دیگران تحقیر نماید بدون مقدمه رو به حضار کرد و گفت: آیا میدانید ابولهبی که خداوند در قرآن او را به بدی یاد کرده است و دربارهاش فرموده است: تبت یدا ابی لهب و تب.[۱] کیست؟
جواب دادند: نه.گفت: عموی این مرد است. و به عقیل اشاره کرد. عقیل نیز بلافاصله گفت آیا میدانید زن ابو لهب که خداوند در قرآن او را به بدی یاد کرده و دربارهاش فرموده است: و امراته حماله الحطب.[۲] کیست؟ جواب دادند: نه گفت: عمه این مرد است و معاویه را نشان داد.[۳]
مفهوم شناسی
تمسخر از ریشه "سخر" به معنای ریشخند کردن است.[۴]این واژه در معنا و مفهوم روایی آن در کلام حضرت امیر(ع) چنین آمده است: ستایش کننده مرد به صفاتی که در وی نیست، چون کسی است که او را استهزا کرده است. [۵]
زمینههای روانشناختی و جامعه شناختی مساله
آگاهی از علل موثر در تکوین چنین رفتاری، مقدمهای برای اصلاح و تحول آن رفتار محسوب میشود، این عوامل اجمالاً عبارتند از:
احساس حقارت درونی
به دلایل مختلف، برخی افراد در باطن خویش احساس ذلت مینمایند و از چنین احساسی رنج میبرند و چون احساس میکنند، قادر به غلبه بر این ضعفها و کمبودها نیستند، سعی در تخریب دیگران به ویژه افراد ممتاز و برجسته میکنند.
فاصله طولانی بین وضع موجود و مطلوب
استهزاءکنندگان، پیوسته و مداوم، میان آنچه که هستند و آنچه که میتوانستند باشند، مقایسهای ترتیب میدهند و رنج میبرند و برای خروج از این وضعیت دشوار، به تحقیر و تمسخر دیگران اقدام میکنند، زیرا با تمسخر دیگران، به عواطف خویش ظاهراً تسکین میدهند.
فقدان تربیت اصیل خانوادگی
در برخی محیطهای خانوادگی در برابر رفتارهای تمسخرآمیز افراد، واکنش مناسبی صورت نمیگیرد حتی در مواردی والدین، شخصاً به دلیل اخلاق ناپسندشان، رفتار دیگران را مورد تمسخر قرار میدهند و در شکل اخیر، والدین منشا بد آموزی و بد رفتاری فرزندان میباشند.
غفلت و بیگانگی از اخلاق اسلامی
نظام اخلاقی اسلام، نظامی جامع، متقن، مدلل و پاسخگوست و آنچه امروزه به عنوان منکرات در جامعه رواج دارد یا معلول بی توجهی و بیگانگی با اسلام و اخلاق اسلامی است یا محصول عدم پایبندی به آنها(ارزشهای اخلاقی) در عمل میباشند. لذا افرادی که دیگران را استهزاء میکنند یا اصلاً آشنایی به رویکرد اخلاق اسلامی در این باب ندارند و یا اینکه علی رغم آگاهی، اراده لازم را ندارند.
کم خردی
بررسی افرادی که به تحقیر دیگران، مبادرت میکنند، بیانگر این واقعیت است که عقل در وجود آنان به کمال خود نرسیده است وگرنه انسانی که بر مبنای عقلانیت زندگی میکند، از چنین شیوهای استفاده نخواهد کرد. همین واقعیت در کلام رسول خدا(ص) چنین آمده است: یا علی برای آدم احمق و کم خرد، سه نشانه است: سستی نمودن در انجام واجبات الهی، به مسخره گرفتن بندگان خدا و فراوان سخن گفتن در غیر یاد خدا [۶]
پیشنهادها و راهکارها
در مواجهه با افرادی که اگر مبتلا به چنین رفتارناپسندی هستند، از روشهای متفاوتی میتوان استفاده کرد که برخی از آنها عبارتند از:
تکریم و احترام
اگرچه قبول این پیشنهاد دشوار به نظر میرسد که اگر آدمی در قبال افراد توهین کننده و استهزاءگر با احترام مواجه شود و به آنها تکریم شخصیت نشان دهد، آنان تغییر مییابند و واقیت امر، حاکی از تاثیر گذاری فوق العاده و عمیق چنین روشی است زیرا اولاً، چنین روشی، او را شرمنده میکند، ثانیاً دلیلی بر تداوم عملش نمیبیند.
موعظه حسنه
به کار گیری روش پند و اندرز نیکو(موعظه حسنه) استناد قرآنی دارد چنانچه موعظه حسنه موثر، ملایم و دلپسندانه و از روی نیت خیر انجام شود، در روحیه مخاطب تاثیر گذاشته و او را متحول مینماید. اهمیت کلام ملایم در موعظه تا آنجاست که خداوند متعال به حضرت موسی(ع) در ماموریت الهی اش به سوی فرعون، چنین سفارش میکند:
فقولا له قولاً لینا لعله یتذکر او یخشی. با او با کمال آرامی و نرمی سخن گوئید باشد که از این خواب غفلت و غرور بیدار و متذکر شود.[۷]
روش منع محبت
چنانچه روشهای تکریم احترام و نیز موعظه حسنه، سودی نبخشید، لازم است چنین فردی را به حال خود رها کرده و از محبت و توجه به او خودداری ورزید، زیرا چنین شیوهای موجب تنبه و بیداری فرد خطاکار شده و او را از تداوم اشتباه باز میدارد.
روش ایجادبصیرت
قبلاً اشاره شد که یکی از علل تحقیر و تمسخر دیگران، احساس ناتوانی در ابراز وجود از طریق صحیح است و چنانچه به اینگونه افراد تفهیم شود که آنان میتوانند با آگاهی به سرمایههای وجود خویش و تلاش جدی خود را به رشد و تعالی برسانند شاید آنان به خود آیند و توان خویش را به جای تخریب دیگران به سازندگی خویش معطوف نمایند.
