فرهنگ مصادیق:گناه اذیت وآزاروالدین
محتویات
گناه اذیت و ازار مادر چقدر است و عذاب ان در دنیا و آخرت چییت و چگونه است ؟
در آیات وروایات، لفظ والدین بسیار استعمال شده، درخصوص مادریعنی «اُم» نیز سفارشهایی شده است؛! که در بین بحث به آنها اشاره میشود ! باید بدانی که اگر حقوق ایشان را رعایت کنی انشاالله موجبات خشنودی خدا را نیز فراهم کردهای، به تحقیق زیر توجه نمایید. ( به دلیل اهمیت موضوع قسمتی از ترجمه کتاب معراج السعاده را نیز، برای شما آوردهایم)
احترام به پدر و مادر در منطق اسلام
اگر چه عواطف انسانی و حق شناسی به تنهایی برای رعایت احترام در برابر والدین کافی است. ولی از آنجا که اسلام حتی در مسائلی که هم عقل در آن استقلال کامل دارد و هم عاطفه آن رابوضوح در مییابد سکوت روا نمیدارد و به عنوان تاکید در این گونه موارد هم دستورهای لازم را صادر میکند، دربارهٔ احترام به والدین آنقدر تاکید کرده است که در کمتر مسئلهای دیده میشود به عنوان نمونه به چند قسمت اشاره میکنیم:
الف: در چهار سوره قرآن مجید، به نیکی به والدین بلافاصله بعد از مسئله توحید قرار گرفته است. این همردیف بودن، بیانگر این است که اسلام تا چه حد برای پدر و مادر احترام میگذارد.
۱- ( . . . . . لا تعبدون الا الله و بالوالدین احساناً» بقره /۸۳ (. . . . بجز خدا را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید).
۲. (واعبدوا الله و لا تشرکوا به شیئاً و بالوالدین احساناً» (نساء ۳۶) و خدا را بپرستید و چیزی را با او شریک نکنید و به پدر و مادر نیکی کنید.
ب: اهمیت این موضوع تا آن پایه است که هم قرآن و هم روایات، صریحاً توصیه میکنند که حتی اگر پدر و مادر کافر باشند، رعایت احترامشان لازم است.
۱- ( وقضی ربک الا تعبدوا الا ایاه و بالوالدین احساناً» (اسراء ۲۳) و پروردگارت حکم کرد که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید.
۲. (الا تشرکوا به شیئاً و بالوالدین احساناً» (انعام ۱۵۱) چیزی را با او شریک نکنید و به پدر و مادر نیکی کنید.
۳. (و آن جاهداک علی ا ن تشرک بی مالیس لک به علم فلا تطعمها و صاحبهما فی الدنیا معروفاً» (لقمان ۱۵) و اگر آنان به تو اصرار کنند که با من آنچه را که علم به آن نداری، شریک کنند اطاعتشان مکن، ولی در دنیا به نیکی با آنان رفتار کن.
ج: شکرگزاری در برابر پدر و مادر در قرآن مجید در ردیف شکرگزاری در برابر نعمتهای خدا قرار داده شده است؛ چنانکه میخوانیم: «ا ن اشکرلی ولوالدیک الی المصیر» (لقمان ۱۴) مرا و پدر و مادرت را شکرکن که بازگشت به سوی من است؛ با این که نعمت خدا بیش از آن اندازه است که قابل احصا و شماره باشد، پس، این دلیل بر عمق و وسعت حقوق پدران و مادران است.
قرآن حتی کمترین بی احترامی را در برابر پدر و مادر، اجازه نداده است. در حدیثی، امام صادق (ع) میفرمایند: «لو علم الله شیئاً هو ادنی من اُف لنهی عنده و هو من ادنی العقوق، و من العقوق ان ینظر الرجل الی والدیه فیجد النظر الیها» اگر چیزی کمتر از «اُف» وجود داشت، خدا از آن نهی میکرد. «اف» کمترین اظهار ناراحتی است. (و از مثال اُف :نظر کردن تند و غضب آلود به پدر و مادر است. )
د: با اینکه جهاد یکی از مهمترین برنامههای اسلامی است، تا هنگامی که جنبه وجوب عینی نداشته باشد، بودن در خدمت پدر و مادر از آن مهمتر است. پس اگر حضور در این جهاد موجب ناراحتی آنان شود، جایز نیست. در حدیثی از امام صادق (ع) آمده است که مردی نزد پیامبر اسلام (ص) آمد و عرض کرد، جوان با نشاط وورزیدهای است و جهاد را دوست دارد، ولی مادرش از این موضوع ناراحت میشود. پیامبر (ص) فرمودند: «ارجع فکن مع والدتک فوالذی بعثنی بالحق لانسها بک لیله خیر من جهاد فی سبیل الله سنه» برگرد و با مادر خویش باش. قسم به آن خدایی که مرا به حق مبعوث کرد، یک شب مادر با تو مأنوس شود، از یک سال جهاد در راه خدا بهتر است. البته، هنگامی که جهاد جنبه وجوب عینی پیدا کند و کشور اسلامی در خطر قرار گیرد و حضور همگان لازم شود، هیچ عذری حتی نارضایتی پدر و مادر پذیرفته نیست.
- پبامبر (ص) فرمودند: «ایاکم وعقوق الوالدین فان ریح الجنه توجد من مسیر الف عام ولایجدها عاق» از عاق پدر ومادر بترسید زیرا بوی بهشت از هزار سال راه به مشام میرسد؛ اما هیچگاه به کسانی که مورد خشم پدر و مادر هستند نخواهد رسید.
- این تعبیر، اشاره لطیفی به این موضوع دارد که چنین اشخاصی نه تنها در بهشت گام نمیگذارند، بلکه در فاصله بسیار زیادی از آن قرار دارند و حتی نمیتوانند به آن نزدیک شوند.
- سید قطب در تفسیر فی ظلال القرآن، حدیثی به این مضمون از پیامبر (ص) نقل میکند که مردی که مادرش را بر دوش گرفته بود و طواف میداد، پیامبر (ص) را در همان حال مشاهده کرد. عرض کرد: «آیا حق مادرم را با این کار انجام دادم». پیامبر فرمودند: «نه، حتی جبران یکی از نالههای او را به هنگام وضع حمل» نمیکند.
- یک نکته که دراینجا باید ذکر شود، این است که گاه میشود پدر و مادر پیشنهادهای غیر منطقی یا خلاف شرع به انسان میکند، بدیهی است اطاعت آنان در هیچ یک از این موارد، لازم نیست. ولی با این حال، باید با برخورد منطقی و انجام دادن وظیفه امر به معروف و نهی از منکر در بهترین صورتش، با این گونه پیشنهادها برخورد کرد. امام کاظم (ع) میفرمایند: «کسی نزد پیامبر (ص) آمد و از حق پرد وفرزند سئوال کرد. فرمودند: باید او را با نام صدا نزند (بلکه بگوید پدرم)، جلوتر از او نرود، قبل از او ننشیند و کاری نکند که مردم به پدرش بدگویی کنند (نگویند خدا پدرت را نیامرزد که چنین کردی)».
توحید و نیکی به پدر و مادر، سرآغاز یک رشته احکام مهم اسلامی
«لا تجعل مع الله الها اخر فتقعد مذموماً مخذولاً و قضی ربک الا تعبدوا الا ایاء و بالوالدین احساناً اما یبلغن عندک الکبر احدهما اوکلاهما فلا تقل لهما «اف» و لا تنهر هما و قل لهما قولاً و کریماً و احفض لهما جناح الذال من الرحمه و قل رب ارحمهما کما ریبانی صغیراً ربکم اعلم بما فی نفوسکم ان تکونوا صالحین فانه کان للاوابین غفوراً» (اسراء ۲۲-۲۵) با خدای یکتا، خدای دیگری به خدای مگیر که نکوهیده و خوار خواهی ماند. پروردگارت مقرر داشت که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید. هر گاه تا تو زنده هستی هر دو یا یکی از آن دو سالخورده شوند، آنان را میازار و به درشتی خطاب مکن و با آنان به اکرام سخن بگو. در برابرشان از روی مهربانی سر تواضع فرود آور و بگو: ای پروردگار من، همچنانکه مرا در خردی پرورش دادند، بر آنان رحمت آور. پروردگارتان از هر کس دیگر به آنچه در دلهایتان میگذرد. داناتر است. و اگر از صالحان باشید. او توبه کنندگان را میآمرزد.
در اینجا، به قسمتی از ریزه کاریهای برخورد بسیار مودبانه و احترام آمیز فرزندان به پدران و مادران از دیدگاه قرآن، اشاره میشود.
۱. از یک سو، روی حالت پیری آنان- که در آن موقع نیازمندتر به حمایت ومحبت و احترامند- تاکید میکند، و فرزندانشان را از کمترین سخن اهانت آمیز به آنان نهی میکند. آنان ممکن است بر اثر کهولت، طوری شوند که نتواند بدون کمک دیگری حرکت کنند، از جا برخیزند و حتی ممکن است قادر به رفع آلودگی از خود نباشند. در این مواقع، آزمایش بزرگ فرزندان شروع میشود.
۲. از سوی دیگر، قرآن تاکید میکند که در این هنگام نه تنها به آنان نباید «اف» گفت: و با صدای بلند و اهانت آمیز با آنان صحبت کرد، بلکه با قول کریم و گفتار بزرگوانه باید با آنان گفتگو کرد. همه اینها، نهایت ادب در سخن را میرساند، که زبان کلید قلب است.
۳. از سوی دیگر، دستور به تواضع و فروتنی داده شده است، تواضعی که نشاندهنده محبت و علاقه باشد، و نه چیز دیگر
۴. سرانجام، سفارش شده است که حتی موقعی که فرزند رو به سوی درگاه خدا میآورد، پدر و مادر را، چه در حیات و چه در ممات، نباید فراموش کند و باید تقاضای رحمت پروردگار را برایشان بنماید، بویژه این تقاضایش را با این دلیل همراه سازد: «پروردگارا، همان گونه که آنان در کودکی مرا تربیت کردند. تو به آنان رحم کن»
- نکته مهمی که از این تعبیر- علاوه بر آنچه گفته شد- استفاده میشود. این است که اگر پدر و مادر آنچنان مسن و ناتوان شدند که به تنهایی قادر بر حرکت و دفع آلودگیها از خود نباشند. فراموش نکن که تو هم در کودکی چنین بودی و آنان را باید جبران کرد. از آنجا که گاهی در رابطه با حفظ حقوق پدر و مادر واحترام و تواضع به آنان، ممکن است لغزشیهایی پیش بیاید که انسان آگاهانه یا نا آگاهانه به سوی آن کشیده شود. در آخرین آیه مورد بحث میفرماید: «پروردگار شما به آنچه در دلهای شماست، آگاهتر است؛ زیرا علم خدا در همه زمینهها ضروری، ثابت، ازلی و خالی از هر گونه اشتباه است؛ در حالی که علوم انسانی واجد این صفات نیست.
بنابراین اگر بدون قصد طغیان و سرکشی در برابر فرمان خدا لغزشی در زمینه احترام و نیکی به پدر و مادر از انسان سر زد ولی بلافاصله پشیمان شد و در مقام جبران بر آمد، مسلماً مشمول عفو خدا خواهد شد.
«ولقد اتینا لقمان الحکمه ان اشکر الله و من یشکر فانما یشکر لنفسه و من کفر فان الله غنی حمید و اذقال لقمان لابنه و هو یعظه یا بنی لا تشرک بالله ان الشرک لظلم عظیم و وصینا الانسان بوالدیه حملته امه وهناً علی وهن و فصاله فی عامین ان اشکرلی ولوالدیک الی المصیر و ان جاهداک علی ان تشرک بی ما لیس من اناب الی ثم الی مرجعکم فانبئکم بما کنتم تعلمون» (لقمان ۱۵-۱۲) و آدمی را دربارهٔ پدر و مادرش سفارش کردیم. مادرش به او حامله شد و هر روز ناتوانتر میشد و پس از دو سال از شیرش باز گرفت. و سفارش کردیم که مرا و پدر و مادرت را شکر گوی که سرانجام تو نزد من است. اگر آن دو به کوشش از تو بخواهد تا چیزی را که نمی دانی چیست با من شریک گردانی، اطاعتشان مکن. در دنیا با آنان به وجهی پسندیده زندگی کن و خود، راه کسانی را که به درگاه من باز میگردند. در پیش گیر، بازگشت همه شما به سوی من است و من از کارهایی که میکردهاید، آگاهتان میکنم.
آنگاه، به زحمات بسیار مادر اشاره میشود. این مسئله از نظر علمی ثابت شده و تجزیه نیز نشان داده است، که مادران در هنگام بارداری گرفتار سستی میشوند؛ زیرا شیره جان و مغز استخوان را به پرورش جنین خود اختصاص میدهند، و از تمام مواد حیاتی وجود خود بهترینش را تقدیم او میکنند. به همین دلیل، مادران در دوران بارداری گرفتار کمبود انواع ویتامینها میشوند که اگر جبران نشود، ناراحتیهایی را برای آنان به وجود میآورد. این ویژگی، در دوران رضاع و شیر دادن نیز ادامه مییابد؛ چرا که شیر، شیره جان مادر است. لذا به دنبال آیه، آمده است که پایان نکته، اشاره شده است: «والوالدات یرضعن اولادهن حولین کاملین» (بقره ۲۳۳) مادران فرزندانشان را دو سال تمام شیر دهند. البته، منظور دوران، کمتر از دوسال انجام شود. به هر حال، مادر در این ۲۳ ماه، دوران حمل و دوران شیر خوارگی، بزرگترین فداکاری راهم از نظر روحی و عاطفی، هم از نظر جسمی، و هم از جهت خدمات، دربارهٔ فرزندش انجام میدهد.
جالب اینکه در آغاز توحید، پدر و مادر را ذکر میکند، ولی به هنگام بیان زحمت و خدمات، تکیه روی زحمات مادر است تاانسان متوجه ایثارگریها و حق عظیم او شود. سپس، به شکر خداوند و شکر پدر و مادر سفارش شده است. شکر خدا را باید کرد، زیرا خالق و منعم اصلی انسان، خداست که چنین پدر و مادر مهربانی را به ما داده است. و هم شکرگزار پدر و مادر باید بود، که به واسطه این فیض و عهده دار انتقال نعمتهای خداوند به انسان میباشند.
- و نیز فرمود: و اما حق مادرت این است که بدانی او تورا طوری حمل کرد که احدی، احدی را آن طور حمل نمی کند، آری او تو را در داخل شکم خود حمل کرد، واز میوه قلبش چیزی به تو داد، که احدی به احدی نمی دهد، و او با تمامی اعضای بدنش تو را محافظت نمود، و باک نداشت ازاینکه گرسنه و تشنه بماند، بلکه پروایش همه از گرسنگی و تشنگی تو بود، او باک نداشت ازاینکه برهنه بماند، همه پروایش از برهنگی تو بود، او هیچ پروایی نداشت از گرما، ولی سعیش این بود که بر سر تو سایه بیفکند، او به خاطر تو از خواب خوش صرفنظر کرد، و تو را از گرما و سرما حفظ نمود، همه این تلاشها برای این است که تو مال اوباشی، و تو نمی توانی از عهده شکر او برآیی، مگر با یاری و توفیق خدا. (صفحه 328)
و اما حق پدرت این است که بدانی او ریشه تو است، چون اگر او نبود تو نبودی، پس هر وقت از خودت چیزی دیدی که خوشت آمد، بدان که اصل آن نعمت پدرتو است، پس حمدخدا گوی، و شکر پدر بجای آر، آن قدر که با این نعمت برابری کند، و هیچ نیرویی نیست جزبه وسیله خدا. (من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص ۳۷۶)
- و در کافی به سند خود از هشام بن سالم، از امام صادق (ع) روایت کرده که فرمود : مردی نزد رسول اکرم(ص) رفت و گفت: یا رسول الله به چه کس نیکی کنم؟فرمودبه مادرت، عرضه داشت: سپس به چه کس؟
فرمود: به مادرت، عرضه داشت : سپس به چه کس؟فرمود: به مادرت، عرضه داشت: سپس به چه کس؟ فرمودبه پدرت. (کافی، ج ۲، ص ۱۵۹، ح 9)
- و در مناقب آمده که روزی حسین بن علی (ع) به عبدالرحمان بن عمرو بن عاص گذشت، پس عبد الرحمان گفت : هر که می خواهد به مردی نظر کند که محبوبترین اهل زمین است نزد اهل آسمان، به این شخص نظر کند، که دارد می گذرد، هر چند که من بعد ازجنگ صفین تاکنون با او هم کلام نشدهام.
پس ابوسعید خدری او را نزد آن جناب آورد، حسین (ع) به او فرمود : آیا می دانستی که من محبوبترین اهل زمین نزد اهل آسمانم و با این حال در صفین شمشیر به روی من و پدرم کشیدی ؟ به خدا سوگند پدر من بهتر از من بود، پس عبد الرحمان عذر خواهی کرد و گفت : آخر چه کنم رسول خدا (ص) به خود من سفارش فرمود که پدرت را اطاعت کن، حضرت فرمود : مگر کلام خدای را نشنیدی که فرمود :
و ان جا هداک علی ان تشرک بی ما لیس لک به علم فلا تطعهما و نیز مگر از رسول خدا (ص) نشنیدهای که فرمود : اطاعت (پدر و مادر و یا هر کس که اطاعتش واجب است) باید که معروف باشد و اطاعتی که نافرمانی خدا است معروف و پسندیده نیست و نیزمگر نشنیدهای که هیچ مخلوقی در نافرمانی خدا نباید اطاعت شود. (مناقب، ج ۴، ص ۷۳ - طبع قم)
و روایت است: «مردی از یمن نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلّم آمد که در خدمت آن حضرت جهاد کند، حضرت فرمود: برگرد و از پدر و مادر خود اجازه بخواه، اگر اجازه دادند جهاد کن، و گر نه تا توانی به آنها نیکی کن، که این بعد از توحید از همه آنچه نسبت به آن تکلیف مقرر شده است بهتر است». و دیگری برای جهاد نزد آن حضرت آمد، فرمود:
«آیا مادر داری؟» گفت: آری! فرمود: «ملازم او باش، که بهشت زیر پای اوست».
- و دیگری آمد که برای جهاد بیعت کند، و گفت: به خدمت شما نیامدم مگر اینکه پدر و مادرم را به گریه آوردم. فرمود: «برگرد نزد ایشان، و آنها را چنانکه گریانیدی بخندان».
عذاب نافرمانی از مادر
گناهی که مانع استجابت دعا میشود و زندگی را تیره و تار میکند، نافرمانی از پدر مادر است. ( علل الشرایع، ج ۲، ص ۵۸۴)
این احادیث را با «اصول کافی»: باب نیکی به پدر و مادر، و با «وسائل»: کتاب نکاح، باب وجوب نیکی به والدین، و با «مستدرک»: ۲- ۶۲۸، کتاب نکاح، تصحیح کردیم.
