فرهنگ مصادیق:پرهیز از آرزوهای طولانی
نویسندگان: محمودی نژاد - میرمحمدی - خجسته صفا
پیامبر اکرم(ص) فرموده است از دو خصلت بر شما میترسم:
اتباع الهوی و طول الامل، فاما اتباع الهوی فانه یعدل عن الحق، اما طول الامل فانه یحبب الدنیا;
پیروی از هوی و آرزوی طول و دراز; زیرا هوی پرستی شما را از حق باز میدارد و اما آرزوی دور و دراز شما را حریص بر دنیا میکند».[۱]
ما معمولا با آرزوهای طولانی زندگی میکنیم و به اغلب آرزوهای خود نیز نمیرسیم و جز حسرت و ندامت چیزی برای ما نمیماند؛ آرزوها خیالی بیش نیستند و نقطه مقابل امید هستند. آرزوی طولانی انسان را از عقلانیت نیز دور میکند. علی (علیه السلام) در خطبه معروف به دیباج میفرماید:
بدانید ای بندگان خدا! آرزوهای دراز، عقل انسان را میبرد و وعده قیامت را دروغ میشمارد و انسان را بر غفلت ترغیب میکند و سرانجام، حسرت به بار میآورد.
در مقابل آرزوهای منفی، امید قرار دارد نکتهای که امام علی ع در حکمت ۸۲ به آن تاکید میکند از شما جز به پروردگار امید نداشته باشد
ای مردم در نظر شما امید بخشترین آیه در قرآن کریم کدام است؟خود امام فرمود: امید بخشترین آیه قرآن این آیه است:
« و اقم الصلاة طَرَفَیِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ ». [۲]
حسنات سیئات را از بین میبرد. اگر کسی گناه کرد ه باشد و سپس نماز بخواند، چون نماز حسنه است گناه را از بین میبرد. گاهی خداوند تبدیل کننده سیئات به حسنات است.
نتیجه امید واقعی و پرهیز از آرزوهای طولانی این است که انسان رو به عمل صالح بیاورد و عاقبت به خیری برای خود تضمین کند.
بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله رب العالمین والعاقبه للمتقین
قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ یُوحَی إِلَیَّ أَنَّمَا إِلَهُکُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَن کَانَ یَرْجُو لِقَاء رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا یُشْرِکْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا [۳]
بگو: «من هم مثل شما بشری هستم ]ولی[ به من وحی میشود که خدای شما خدایی یگانه است. پس هر کس به لقای پروردگار خود امید دارد باید به کار شایسته بپردازد، و هیچ کس را در پرستش پروردگارش شریک نسازد.»
خداوند حسن عاقبت به همه ما عنایت بفرماید مناسبت ماه رجب و شب جمعه و شام شهادت حضرت زینب سلام الله علیها و روزی است که فاطمه بنت اسد در حالی که امیرالمومنین را در آغوش دارد از خانه کعبه بیرون میآید. به بهانه این شب روایتی از امام علی ع را برای شما بیان و ترجمه میکنم؛ روایت جهت دهنده است؛ مولا در این روایت خودش از بیانش تعریف میکند و میفرماید :
مردم از من پنج چیز را بگیرد قسم به خدا اگر مرکب راهواری را سوار شوید و او را کوچ بدهید و بخواهید به این گنجها برسید این مرکب خسته و رنجور و لاغر میشود و از راه باز میماند و شما به این گنجها نمیرسید ولی من میخواهم شما را به این گنجها برسانم:
۱- شما به غیر از خدا به کسی امید نداشته باشید؛
امید به انسان حرکت میدهد؛ امید به انسان نشاط میدهد. بین امید و آرزو تفاوت است. امید آرزوهای مثبت را میگویند ولی آرزوهای منفی که خیال هستند مذموم هستند.
امید حقیقت است و آرزو سراب است. سراب انسان را وادار به دویدن میکند ولی به چیزی نمیرساند.
پیامد آرزوهای طولانی یا «طول امل»
ما معمولا با آرزوهای طولانی زندگی میکنیم و به اغلب آرزوهای خود نیز نمیرسیم و جز حسرت و ندامت چیزی برای ما نمیماند؛ آرزوها خیالی بیش نیستند و نقطه مقابل امید هستند.
پیامبر اکرم(ص) فرموده است از دو خصلت بر شما میترسم:
اتباع الهوی و طول الامل، فاما اتباع الهوی فانه یعدل عن الحق، اما طول الامل فانه یحبب الدنیا;
پیروی از هوی و آرزوی طول و دراز; زیرا هوی پرستی شما را از حق باز میدارد و اما آرزوی دور و دراز شما را حریص بر دنیا میکند». [۴]
آرزوی طولانی انسان را از عقلانیت نیز دور میکند. هویت ما انسانها به تعقل است. علی (علیه السلام) در خطبه معروف به دیباج میفرماید:
«واعلموا عبادالله ان الأمل یذهب العقل و یکذب الوعد و یحب علی الغفلة و یورث الحسرة»
بدانید ای بندگان خدا! آرزوهای دراز، عقل انسان را میبرد و وعده قیامت را دروغ میشمارد و انسان را بر غفلت ترغیب میکند و سرانجام، حسرت به بار میآورد.
در حدیث دیگری مولا علی(ع) میفرمایند : «اکثر الناس املا اقلهم للموت ذکرا;
کسی که آرزویش از همه طولانی تر است از همه کمتر به یاد مرگ است« [۵]
در حالی که رسول اکرم (ص) در مورد یاد مرگ میفرماید: «اکثروا ذکر هادم اللّذات»
زیاد به یاد از بین برنده لذّتهای مادی باشید.
روایت از نبی اکرم ص داریم خداوند تعالی فرشتهای را خلق کرده است که هر روز متناسب با سن انسانها با آنها حرف میزند به بیست سالهها میگوید تلاش و کوشش کنید؛ به سی سالهها میگوید مراقب باشید دنیا فریب تان ندهد؛ به چهل سالهها میگوید برای ملاقات خدا چه چیزی آماده کردهاید؟ این روایت میگوید سن چهل سال سن کمال و امادگی ملاقات با خداست ولی ما می گوئیم اول چل چلی است.
به پنجاه سالهها هشدار میدهد عذاب به سویتان آمده است (خطر به بالای سرتان رسیده است)؛ به شصت سالهها میگوید شما به منزله زرعی هستید که زمان درو کردنش فرا رسیده است (زمان مرگتان نزدیک شده ا ست ) [۶]
در صورتی که ما در سن پنجاه و شصت تازه به فکر آرزوها میافتیم. ( توجه داشته باشید امید و آرزوی مثبت با آرزوهای خیال پردازانه مورد نظر ما متفاوت است روایاتی داریم که از آرزو به نیکی یاد کردهاند؛ مانند این روایت که اگر آرزو نبود، هیچ مادری فرزندی را شیر نمیداد و هیچ باغبانی، نهالی نمیکاشت).
بنی آدم پیر میشود ولی دو خصلت در او جوان میشود؛
در روایت داریم بدبختی و شقاوت نتیجه آرزوهای طولانی است.
روایت از پیامبر اکرم (صلی الله علیه واله وسلم) خطاب به حضرت علی (علیه السلام) دارد:
یا علی اربع خصال من الشقاء: جمود العین و قساوة القلب و بعد الامل و حب البقاء.
ای علی، چهار چیز نشانه بدبختی است: خشکی چشم و قساوت قلب و آرزوی دراز وعشق به زنده ماندن.
به بخش ابتدا صحبت بر میگردیم. در آیه صدرالاشاره تلاوت کردم... فَمَن کَانَ یَرْجُو لِقَاء رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا
هر کس امید به ملاقات خدا دارد باید عمل صالح انجام دهد امید تنها فائده ندارد. امید باید همراه با عمل صالح باشد.
وجود نورانی حضرت علی در حکمت ۱۵۰ ( که به قول سید رضی نیکوترین بیان و لطیفترین استنباط از آیات قرآن است) چنین فرمود:
«لا تکن ممن یرجو الاخره بغیر العمل و یرجی التوبه بطول الامل،
همانند کسی مباش که بی آنکه کاری کرده باشد به آخرت امید میبندد و به آرزوی دراز خود توبه را عقب میاندازد.
هنگامی که به امام صادق علیه السلام عرض شد؛
عن قَومٍ یَعمَلُونَ بالمَعاصِی و یَقولونَ نَرجُو
عدّهای از شیعیان شما گناه و معصیت میکنند و بعد میگویند ما [به رحمت خدا ] امیدواریم؛
حضرت فرمود: کَذَبوا لَیسُوا
دروغ میگویند اینها شیعیان ما نیستند. اگر کسی امید به چیزی داشته باشد برای رسیدن به امید حرکت میکند کار میکند.
لذا اولین نکتهای که امام علی علیه السلام در حکمت ۸۲ به آن تاکید میکند امید داشتن فقط به خداست
هر چه میخواهیم از خدا بخواهیم و دست نیاز به پیش خلق الله دراز نکنیم، امیدمان به مردم نباشد. امید فقط به خدای علی اعلی داشته باشید و آنگاه ببینید خدا چگونه گرهها را باز میکند.
در قران آیاتی وجود دارد که انسان را امیدوار میکند. تعبیری داریم در لسان روایات تحت عنوان امید بخشترین آیات در قرآن کریم (ارجی آیه فی کتاب الله)
امیرالمومنین ع از مردم سوال کردند أیُّ آیَةٍ فی کتابِ اللّهِ أرجی ؟
ای مردم در نظر شما امید بخشترین آیه در قرآن کریم کدام است؟
افراد جوابهای مختلف دادند. عدهای گفتند آیه: « قُلْ یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ؛ ای بندگان من که اسراف بر خویشتن کردهاید، از رحمت خدا مایوس نشوید».؛
عدهای گفتند آیه: « إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ؛
خداوند هرگز شرک را نمیبخشد و پائینتر از آن را برای هر کس که بخواهد میبخشد».
بعضی گفتند: آیه: « و من یعمل سوء أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللَّهَ یَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحیما؛ اگر کسی گناه کند یا بر خویشتن ستم کند و سپس از خدا آمرزش بخواهد خدا را غفور و رحیم خواهد یافت.
افراد آیات دیگری را بر شمردند و حضرت هر بار فرمودند خوب است، ولی اینها آنچه میخواهم نیست؛
تا اینکه خود امام فرمود: از حبیب خودم رسول صلی الله علیه خدا شنیدم که فرمود: امید بخشترین آیه قرآن این آیه است:
« و اقم الصلاة طَرَفَیِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ ». [۷]
حسنات سیئات را از بین میبرد. اگر کسی گناه کرد ه باشد و سپس نماز بخواند، چون نماز حسنه است گناه را از بین میبرد. گاهی خداوند تبدیل کننده سیئات به حسنات است.
البته آیات دیگری در روایات امده است که امید بخشترین آیه قرآن، آیه شفاعت است؛ وَلَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضَیٰ (الضحی- 5)
اما در عین حال بدانیم امید بدون عمل صالح ثمرهای ندارد.
امام در ادامه حکمت ۸۲، دومین گنج از گنجینههای را بیان میفرمایند:
وَ لَا یَخَافَنَّ إِلَّا ذَنْبَهُ
از هیچ چیزی جز از گناه خود نترسید؛
از دیگران ترس دلهره و اضطراب نداشته باشیم. اگر بناست بدن انسان از چیزی بلرزد، آنجا است که انسان گرفتار گناه و معصیت خود شده است.
گنجینه سوم در بیان امام علی ع دارد:
وَ لَا یَسْتَحِیَنَّ أَحَدٌ مِنْکُمْ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا یَعْلَمُ أَنْ یَقُولَ لَا أَعْلَمُ
و اگر از یکی شما سؤال کردند و نمیدانید، شرم نکنید و بگوئید نمیدانم،
وَ لَا یَسْتَحِیَنَّ أَحَدٌ إِذَا لَمْ یَعْلَمِ الشَّیْءَ أَنْ یَتَعَلَّمَهُ و کسی در آموختن آنچه نمیداند شرم نکند
و مولا آخر ویژگی ای را میفرماید:
وَ عَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ
و بر شما باد به شکیبایی
فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِیمَانِ کَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ
که شکیبایی، ایمان را چون سر است بر بدن
وَ لَا خَیْرَ فِی جَسَدٍ لَا رَأْسَ مَعَهُ وَ لَا فِی إِیمَانٍ لَا صَبْرَ مَعَهُ.
و ایمان بدون شکیبایی چونان بدن بی سر، ارزشی ندارد.
شما امید را در خود حضرت علی ع و زینب کبری س چگونه میبینید؟ در کربلا همه مصائب بر عمه سادات وارد شده است اما وجود نورانی حضرت تحمل میکند، امیدوار به خدای علی اعلی است. چون به خدا امیدوار است مصائب را زیبا میبیند. شما نماد این روایت را در وجود مولا علی ع میبینید.
در روایتی پیامبر گرامی اسلام در مورد امام علی ع فرمودند : «لَوْ کانَ الْحِلْمُ رَجُلًا لَکانَ عَلِیاً»
هر آینه اگر صبر و استقامت و بردباری بخواهد به چهره انسانی در بیاید هر آینه امیر المومنین ع نماد صبر است.
امام در مصائب مدینه در سختترین شرائط به فاطمه ع فرمودند زهرا جان اگر میخواهی نام پیامبر باقی بماند باید صبر کنی.
فقط در یک جا امام گفتند نمیتوانم صبر نمیکنم؛ در دعای کمیل میفرمایند «صبرتعلیعذابکفکیفاصبر علیفراقک». بر عذاب تو صبر میکنم ولی صبر بردوری تو را ندارم. تا تو را داشته باشم صبر میکنم. همین خصوصیت را در وجود مبارک حضرت زینب کبری صاحب امروز ببینید. کاری که زینب کرد کار بزرگی بود زینب پیام رسان کربلا بود. کربلا در کربلا میماند اگر زینب نبود.
حضرت زینب ع چگونه پیام رسانی کرد ؟ با صبوری همان صبری که نشان از ایمان عمیق زینب کبری دارد. سختترین مصائب را تحمل میکند. مگر نه این است که وقتی به یک انسان داغدیده که مصائب زیادی را تحمل کرده است زخم زبان بزنند باید بی تابی کند احساساتی شود و اشکش جاری شود. اما وقتی ابن زیاد ملعون رو به حضرت زینب کرد و گفت دیدی خدا با برادرت چه کرد، چه جوابی دادند؟ حضرت فرمودند ما رایت الا جمیلا؛ جز زیبائی ندیدم. وقتی شهادت برادر و فرزند زیبائی میشود او مجسمه صبر است و مصداقی آیه پایانی سوره آل عمران است.
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اصْبِرُواْ وَصَابِرُواْ وَرَابِطُواْ وَاتَّقُواْ اللّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ
ای مومنین اگر میخواهید به فلاح برسید صبر کنید و دیگران را نیز به صبر سفارش کنید مرزها را نگهبانی کنید و با حجت خدا رابطه داشته باشید و خدا ترس باشید امید است که رستگار شوید.
حضرت زینب کبری با همه مصائبی که دیدند رابطه شان را با خدا حفظ کردند و دچار غفلت نشدند چون در مکتب امیرالمومنین تربیت شدهاند.
امام سجاد ع فرمودند دیدم عمهام زینب را در آن شب که نماز شب را نشسته میخواند. حضرت زینب آنقدر عظمت دارد که امام معصوم حجت خدا میفرماید خواهرم در نماز شبت مرا دعا کن.
حضرت زینب خسته نیز نشدند چون بلافاصله بعد از همه داغ دیدنها در کربلا وارد کوفه شدند. در کوفه خطبهای خواندند که مردم فکر کردند امیرالمومنین زنده شده است.
