فرهنگ مصادیق:راه عملی مبارزه با خودخواهی
مقدمه
نگاهی به تعالیم آسمانی و دست پروردگان آن به خوبی نشان میدهد که اولین گامی که در این مکتب آسمانی در جهت انسان سازی برداشته میشود رها ساختن انسان از قید خودخواهی و خودپرستی است. نمونههای فراوانی که در صدر اسلام وجود داشته، نشان دهنده این حقیقت است که دست پروردگان مکتب اسلام به سرعت و به سهولت از عوالم حیوانی و اسارت در دام خودپرستی خارج میشوند و به چنان مرتبهای از وارستگی میرسند که تاریخ نمونههای آن را فرهنگهای دیگر سراغ ندارد.
مهم این است که در مکتب اسلام از افراط و تفریطهای مکاتب و فرهنگهای دیگر در این زمینه، خبری نیست. مکتبهای دیگر، گاهی چنان راه افراط پیمودهاند که به کلی امیال غریزی را سرکوب نموده و سلامت جسمی، فکری و روانی انسان را به خطر انداختهاند، و لذا نه تنها انسان را به سوی شاهراه تکامل روحی و رشد فکری سوق ندادهاند بلکه با ایجاد مشکلات اساسی بر سر راه اعتدال جسمی و روانی، مانع رشد و تکامل او نیز شدهاند. از قبیل روشهای نامتعادل موجود در بعضی مکاتب و مسالک به ظاهر عرفانی در شرق و غرب؛ و گاهی چنان راه تفریط پیمودهاند که به کلی بندها را از پای دیو نفس اماره باز کرده و او را به سوی بی بندوباری و لجام گسیختگی سوق دادهاند. این روش چون مطبوع طبع انسانهای بوالهوس بوده و پشتوانهای چون نفس و شیطان به دنبال داشته، از موفقیت بسیار چشمگیری در میان انسانها برخوردار شده است.
اما در مکتبهای آسمانی و به خصوص در اسلام، وضع به گونهای دیگر است. تعالیم اسلامی چنان است، در هر گامی که یک مسلمان واقعی بر میدارد، یک قدم از خودخواهی دور میشود، به طوری که میتوان گفت هر حکمی از احکام و هر تعلیمی از تعالیم اسلامی، به طور مستقیم یا غیر مستقیم، در کاهش خودخواهی نقش دارد و نمیتوان حتی یک مورد از تعالیم اسلامی را پیدا کرد که به نحوی در تقلیل خودخواهی و خارج ساختن انسان از حصار خود مؤثر نباشد.
اسلام در مبارزه همه جانبه و عملی با خودخواهی، اصولی را مورد توجه قرار داده است که در زیر به سه محور اصلی آن اشاره میکنیم:
۱ - ایمان به مبدأ و معاد
محور اصلی اسلام در مبارزه با خودخواهی، توجه به مبدأ و معاد است. روح تمام تعالیم آسمانی این است که انسان در همه حال به حضور پر احتشام الهی توجه داشته باشد و از یاد مرگ و آخرت غفلت نکند. توجه به مبدأ و معاد از روی ایمان و معرفت، زمینه را برای نشو و نمای خودخواهی و مفاسد حاصل از آن از بین میبرد.
از طرف دیگر، میدانیم، از نظر اسلام عملی ارزش دارد که به قصد قربت انجام پذیرد، یعنی در انجام عمل، شخص از میل و خواسته خود صرف نظر کند و به قصد تسلیم امر خدا و اطاعت او آن را انجام دهد. همین گذشتن از میل و خواست خود در برابر فرامین الهی و مخالفت با امیال و هوسهای خویش، بهترین وسیله عملی برای تضعیف خودخواهی است. زیرا هر بار که شخص بر خلاف میل درونی، از خواست خود میگذرد، یک قدم در جهت تقلیل خودخواهی پیش میرود؛ اما کسی که جز از امیال، هوسها و خواستههای خود، از کسی دیگر فرمان نمیگیرد و در تمام مراحل تابع نفس خویش است، رفته رفته بر شدت خودخواهی اش افزوده میگردد. بنابراین انجام احکام الهی در تمام مراحل زندگی روزمره، با نیت خالص و فقط به منظور نزدیکی به خدا، بهترین و کاملترین روش برای مهار کردن حس نیرومند خودخواهی و غلبه بر نفس سرکش است.
۲ - ایجاد تعادل در امیال
اسلام با ارایه احکام و دستورهای بی شمار در قالب شریعت که حتی مشتمل بر جزئیترین اعمال و رفتار انسان میشود، حدود مناسب برای هر میل و گرایش را تعیین فرموده است. به طوری که اگر این اندازهها رعایت شود، سهم هر میلی ادا شده، از هر گونه افراط یا تفریط جلوگیری به عمل میآید (۱۲۰). بنابراین التزام به احکام شرع در تمامی زمینهها، در واقع یک راه حل عملی برای ایجاد تعادل در بین امیال گوناگون و جلوگیری از رشد بی رویه خودخواهی در انسان است.
