فرهنگ مصادیق:تجمل گرایی در لغت و در عرف
تجمل گرایی، اصطلاحی است مرکب از دو واژه «تجمل» و «گرایی»؛ تجمل به معنای «خود را زینت دادن و آراسته شدن» و گرایی به معنای «آهنگ کردن، میل و رغبت کردن». با توجه به این تعبیرها، تجمل گرایی به معنای رغبت کردن به تجملات وتوجه به ظواهر زندگی است. از میل به زیبایی و تجمل، در آیهها و روایتهای بسیاری یاد شده است. خداوند در قرآن کریم میفرماید:
قُلْ مَنْ حَرَّمَ زینَهَ اللّهِ الَّتی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ. (اعراف: 32)
بگو چه کسی زینتهای الهی را برای بندگان خود آفریده و روزیهای پاکیزه را حرام کرده است.
امامان معصوم علیهم السلام خود، به امر تجمل و زیبایی در حد معمول اهمیت میدادند. امام صادق علیه السلام میفرماید:
اِنَّ اللّهَ عَزَّ وَ جل یُحِبُّ الْجمالَ وَ التَّجَمُّلَ و یُبْغِضُ الْبُؤَسَ وَ الْتّباؤُّسَ.
همانا خداوند زیبایی و تجمل را دوست دارد و از فقر و فقرنمایی بدش میآید.
از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هم نقل است: «اِنَّ اللّهَ یُحِبُّ اِذا اَنْعَمَ عَلی عَبْدٍ اَنْ یَری اَثَرَ نِعْمَتَهُ عَلَیْه؛ همانا خداوند وقتی نعمتی به بندهای داد، دوست دارد اثر نعمتش را بر او ببیند». مسلم است که این، جنبه مثبت و معمول تجمل گرایی است که خداوند و ائمه اطهار بر آن تأکید کردهاند و باید به کنترل و مراقبت آدمی درآید؛ زیرا اگر از حد معمول فراتر رود و به افراط کشیده شود، به امری ناپسند و نامعقول تبدیل خواهد شد. تجمل گرایی در دیدگاه عرف، به معنای روی آوری بیش از حد به مادیات و گردآوری اشیا و لوازم غیرضروری و دل بستن به آنهاست، به گونهای که این عمل، به یک هدف برای انسانها تبدیل شود. این نوع تجمل گرایی نه تنها سفارش نشده، بلکه به دلیل پی آمدهای ناخوشایند آن، از جمله گرفتار شدن در دام اسراف نکوهش نیز شده است.
خداوند در کلامی نورانی میفرماید: «وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذیرًا إِنَّ الْمُبَذِّرینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطینِ؛ و هرگز اسراف و تبذیر مکن. چرا که اسراف کنندگان برادران شیاطینند».(اسراء: ۲۷) از نظر عرف مصداقهای تجمل گرایی، بیشتر هنگامی است که افراد در زندگی شخصی خود، به خانههای مجلل، اتومبیلهای مدل بالا، سفرهای اروپایی، شرکت در میهمانیهای اشرافی، تهیه لوازم خانگی لوکس و قیمتی و... روی میآورند.
== پیام متن: == تجمل گرایی در حد متعارف امری نکوست، اما اگر به اسراف گراید و به هدف زندگی تبدیل شود، پدیدهای ناپسند و نکوهیده است.
محتویات
مسئولان و خطر تجمل گرایی
در بحث تجمل گرایی، به ویژه و در حکومت اسلامی نوک پیکان متوجه حاکمان و والیان کشور است. حاکم جامعه باید از بعضی کارهای مشروع که به ظاهر، دنیادوستی، لذت گرایی، حب جاه و مقام و مانند آن خوانده میشود، پرهیز کند ؛ زیرا رفتار، کردار، طرز تفکر و زندگی او به خاطر موقعیت خاصی که در جامعه دارد، در نظر عموم به منزله معیاری برای خوبی و بدی رفتار به شمار میآید. به همین سبب، مردم از نوع خوراک، پوشاک، مسکن، اتومبیل و دیگر ظواهر زندگی او الگو میگیرند. در صورت بهره مندی او از زندگی اشرافی، مردم نیز ناخودآگاه به تجمل گرایی بیش از حد تشویق خواهند شد که این خود، یکی از راههای شکل گیری اخلاق پست و اندیشههای بی ارزش در جامعه است. در صورت آلوده شدن کارگزاران کشور به تجمل گرایی و زندگی مرفه، مردم نیز بر اساس فرمایش حضرت علی علیه السلام که: «اَلنّاسُ بأُمَرائِهِمْ أشْبَهُ مِنْهُمْ بِآبائِهِمْ؛ شباهت مردم به زمامدارانشان بیشتر از شباهت آنان به پدرانشان است.» گرفتار روحیه دنیاطلبی و رفاه زدگی میشوند که ریشه بسیاری از انحرافها و ناهنجاریهای فردی و اجتماعی است. رهبر معظم انقلاب در این باره میفرماید:
اگر در جبهه امیرالمؤمنین علی علیه السلام قرار بگیرید، برجستهترین خصوصیت او در دوران حکومتش که مربوط به امروز من و شما میشود، دو چیز است: یکی عدالت اجتماعی، دیگر زهد نسبت به دنیا.
شهید مدرس نیز در مورد پیوند زندگی زاهدانه خود با آزادگی و مبارزاتش علیه استبداد میگوید:
اگر من اظهار عقیده میکنم و هر حرف حقی را بی پرده میزنم، برای آن است که چیزی ندارم و از کسی هم نمیخواهم. اگر شما هم بار خود را سبک کنید، آزاد میشوید... باید جان انسان از هرگونه قید و بندی آزاد باشد تا مراتب انسانیت و آزادگی خوش را حفظ کند.
بنابراین، تجمل پرستی یک مسئول، به فساد اخلاقی و اقتصادی جامعه میانجامد. همچنین عاقلانه و سزاوار نیست که عدهای از مردم بر اثر فشارهای اقتصادی، با ریاضت و صرفه جویی و کمترین امکانات زندگی کنند و در عین حال، برخی، از مسئولان به تجمل روآورند و به ولخرجیهای زیان بارشان مشروعیت بخشند. پس، بر همه کارگزان است که به این فرموده حضرت علی علیه السلام گوش فرادهند:
همانا خدای بزرگ بر پیشوایان دادگستر واجب کرده است که خود را با ضعیفترین مردم برابر نهند تا مبادا تنگ دستی، فرد نیازمند را به هیجان و طغیان وادارد.
پس، پرهیز از تجمل پرستی مسئولان نظام و زندگی ساده و همراه با زهد آنان، همچون اکسیری نشاط آفرین، معنویت و فضیلت را در لایههای مختلف اجتماع تزریق میکند و محیط را برای فعالیت رانت جویان و مفسدان اخلاقی تحمل ناپذیر میسازد.
پیام متن
تجمل گرایی مسئولان، با ناهنجاریهای فردی و اجتماعی جامعه ارتباط مستقیم دارد.
تجمل گرایی و مصرف زدگی و در نتیجه بازماندن از تولید
تجمل گرایی، راه مصرف زدگی را هموار میکند و سرانجام، انگیزه تولید را از جامعه میگیرد. وقتی جامعهای به اسراف و تجمل گرایی پرداخت و آزادانه و بدون کنترل به مصرف کننده صِرف تبدیل شد، به تدریج از قدرت تولید آن کاسته میشود؛ زیرا اگر منابع آن بیش از اندازه مصرف نمیشد، در اختیار نیروی تولید درمی آمد و در نتیجه، دستگاهها و عوامل تولید افزایش مییافت. افزون بر آن، اندیشهای که به مصرف گرایی خو کرد، اساسا از فکر و عمل تولید باز میماند. همچنین، هر قدر اسراف در یک اجتماع فراگیرتر باشد، فاصله میان مصرف و تولید بیشتر میشود. بدیهی است چنین کشوری، نه تنها توان رشد هم زمان با دیگر کشورها را نخواهد داشت، بلکه به پسروی و نابودی کشانده خواهد شد.
به طور کلی اسراف در هر جنبه از زندگی، موجب عدم رشد در جنبههای دیگر و توقف در آنها میشود. بنابر تجربه، غرب اصولاً با ملتهای مسلمان دشمنی داشته است و همواره در پی آن بوده و هست که آنها را مصرف زده بار آورد.
آنتونی پارسونز، سفیر انگلیس در رژیم شاه که پس از ۵ سال سفارت، تنها ۵ روز پیش از فرار شاه از کشور، ایران را ترک کرد، در کتاب خود با نام غرور و سقوط متن اظهاراتش را در سال ۱۹۷۴ میلادی خطاب به بازرگانان انگلیسی و کسانی که دست اندرکار تجارت و معامله با ایران بودند، این گونه بیان کرده است:
نخستین کاری که اینجا میکنید، این است که تا میتوانید، کالاهایتان را بفروشید و فقط در صورتی سرمایه گذاری کنید که برای فروش چارهای جز این کار نداشته باشید. اما اگر مجبور به سرمایه گذاری شدید، به کمترین میزان سرمایه گذاری کنید و صنایعی انتخاب کنید که قطعهها و لوازم آن از انگلستان وارد شود. مانند صنایع مونتاژ که در واقع سوارکردن قطعههای صادراتی انگلیسی در ایران است. در این زمینه و با توجه به این نکتهها، من معتقدم که ایران، یکی از بهترین بازارهایی است که شما میتوانید برای مصرف کالاهای خود در جهان سوم پیدا کنید.
همچنین انستیتوی سیاست خاورمیانه، واشنگتن، نتیجه مطالعات سال ۲۰۰۰ خود را منتشر و در آن تأکید کرد که صادرات کالاهای مصرفی به ایران، باید از سرگرفته شود. این کار موجب کم شدن ارز خارجی موجود در ایران خواهد شد. امام خمینی رحمه الله ، رمز سرافرازی و آزادگی را در ساده زیستی و پرهیز از تجمل گرایی و مصرف زدگی میداند و میفرماید:
آنها که اسیر هواهای پست نفسانی و حیوانی بوده و هستند، برای حفظ یا رسیدن به آن تن به هر ذلت و خواری میدهند و در مقابل زور و قدرتهای شیطانی، خاضع و نسبت به تودههای ضعیف، ستمکار و زورگو هستند، ولی وارستگان خلاف آنانند؛ چرا که با زندگانی اشرافی و مصرفی نمیتوان ارزشهای انسانی ـ اسلامی را حفظ کرد.
در حقیقت، بزرگواری و آزادگی انسان، با تجمل گرایی و زندگی مصرفی داشتن فراهم نمیشود؛ زیرا هر اندازه انسان به تجملات و ظواهر زندگی بیشتر گرایش یابد، آزادی و عزت خود را نیز به سرعت از بین میبرد و سرانجام، وابسته و مصرف زده میشود. آدمی هر قدر وابسته و دربند مادیات باشد، به همان اندازه شخصیت انسانی خود را به خطر میاندازد و در واقع، فضیلتهای وجودی خود را از یاد میبرد و آنها را به خاطر ثروت ناچیز و بی ارزش دنیا از دست میدهد.
«قُلْ مَتاعُ الدُّنْیا قَلیلٌ؛ بگو متاع دنیا قلیل است.» (نساء: 77)
تجمل گرایی و فراموشی یاد خدا
از آثار شوم تجمل گرایی، غفلت از یاد خداوند است. این فراموشی به دلیل از یادبردن ذات خویش و نیز گوهر پرارزش انسانیت و استعدادهای نهفته در آن است. با شکوفایی این انگیزهها و استعدادها، انسان لحظه لحظه به سوی کمال گام برمی دارد و حتی از فرشتگان مقرب هم بالاتر میرود، ولی با فراموش کردن خداوند استعدادها و فطرت کمال جویی، در روح انسان به خاموشی میگراید و آدمی در سیاهچال حیوانیت اسیر میشود. خداوند باری تعالی در کتاب آسمانی خود، در نکوهش از خصلت تجمل گرایی و دنیاطلبی، بندگان خود را حتی از هم نشینی با صاحبان این صفات هشدار میدهد و به روی گردانی از آنها امر میفرماید. همچنین، از افراد تجمل گرا، به عنوان مصداق آشکار غافلان یاد خداوند نام میبرد:
فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّی عَنْ ذِکْرِنا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیاهَ الدُّنْیا. (نجم: 29)
حال که چنین است، از کسی که از یاد ما روی میگرداند و جز زندگی مادی دنیا را نمیطلبد، اعراض کن.
خداوند در آیههای دیگری از کتاب هدایت، زیان و سیه بختی تجمل پرستان و افزون خواهان را یادآور شده است و آگاه میکند که فریب دنیا و دارایی اش را نخورد و سرگرمش نشود تا مبادا از یاد خداوند غافل شود که این، بزرگترین زیان برای آدمی معرفی شده است:
یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ. (منافقون: 9)
ای کسانی که ایمان آوردهاید! اموال و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نکند! و کسانی که چنین کنند، زیان کارانند.
روایتها و کلام بزرگان نیز مؤمنان را از زیاده خواهی بر حذر داشتهاند و آفتها و خطرهای آن، از جمله غفلت از یاد خدا را برای انسانها برشمرده و انسانها را به پارسایی و رستگاری و عمل به دستورهای الهی هدایت کردهاند. امیرالمؤمنین علی علیه السلام نیز تجمل گرایی و دنیاطلبی را نفی میکند و یکی از پی آمدهای آن را فراموشی یاد خداوند میداند. ایشان انسانهای غافل را به حیوانات پرواری تشبیه کرده است که برای بریده شدن با کارد آمادهاند، ولی خود چیزی نمیدانند. این امام همام در فرازی میفرماید:
ای مردمی (که غافلید)، اما از شما غافل نیستند (و تمام کردارتان را ثبت میکنند) و ای آنان که (دستورهای خدا را) ترک میکنید، اما شما را ترک نمیگویند (و سرمایه هایتان را میگیرند) چه شده است، میبینیم از خدای روی برتافتهاید و به غیر او روی آوردهاید؟! گویا شما گلّههای شتران و گوسفندانی هستید که چوپان، شما را به چراگاهی پر و به چشمهای بیماری زا میبرد. آنها همانند حیوانات پرواری هستند که برای کارد آماده شدهاند، ولی خودشان نمیدانند چه هدفی از آنها در نظر است... .
و به تعبیر دل نشین باباطاهر:
بوره غافل مچر در چشمه ساران هر آن غافل چره غافل خوره تیر
تجمل گرایی، راهی به سوی نابودی فرهنگی
استعمارگران برای فراهم کردن زمینههای سقوط ملت ایران و نابودی فرهنگ ایرانی، از ترویج تجمل گرایی به روشهای گوناگون کمک گرفتند. پیش از انقلاب، برای اولین بار که یهود میخواست مجری این طرح باشد، با وارد کردن لباسها و وسایل تجملی از غرب به ایران، شروع به کار کرد. به این صورت که لباسهای کهنه مردم را میخریدند و به جای آنها ظرف زیبای چینی و پارچههای فاستونی میدادند، در وضعیتی که مردم تا آن زمان، پارچههای دست باف خود را میپوشیدند.
از آنجا که دشمنان اسلام، راه وابسته کردن ایران را از طریق رواج تجمل گرایی در آن تجربه کردهاند، بار دیگر در عصر حاضر این نقشه را به کار گرفتهاند تا نیروی جوان و سرمایههای عظیم کشور را به مدپرستی و تجمل گرایی سرگرم کنند، با این تفاوت که این بار تبلیغ میکنند محصولات خارجی بهتر است. با کمال تأسف، امروزه بر روی پوشاک و دیگر وسایل زندگی مسلمانان مارکها و خطهای خارجی، بسیار به کار میرود که برخی از این نوشتهها، پیامهای زشت اخلاقی و شهوانی را دربردارد . اگر نقاب مرغوبیت یا استحکام جنس خارجی به کنار زده شود، چهره زشت وابستگی و ذلت و سرانجام، نابودی فرهنگ ایرانی در پس آن به چشم میخورد. از امام صادق علیه السلام نقل است که:
خداوند به پیامبری از پیامبرانش وحی میکند که به مؤمنان بگو:
لا تَلْبِسُوا لباسَ اَعدائی و لاتَطْعَمُوا مَطاعِمَ اَعْدائی، وَ لا تَسْلُکُوا مَسالِکَ اَعدائی، فَتَکُونُوا اَعْدائی کَما هُم اَعْدائی.
لباس دشمنان مرا نپوشید و غذای دشمنان مرا نخورید و به شیوه دشمنان من رفتار نکنید که شما نیز همانند آنان جز و دشمنان من خواهید شد!
امام خمینی رحمه الله در پیامی در این باره این گونه هشدار میدهد:
استعمارگران چنان که تجربه نشان داده، جز تباهی شما و اغفالتان از سرنوشت کشورتان و چاپیدن ذخایر شما و به بند استعمار و ننگ وابستگی کشیدنتان و مصرفی نمودن ملت و کشورتان، به چیز دیگری فکر نمیکنند و میخواهند با این وسایل و امثال آن، شما را عقب مانده و به اصطلاح نیمه وحشی نگه دارند.
پیام متن:
تجمل گرایی، نابودی فرهنگی را در پی خواهد داشت.
تجمل گرایی و وابستگی
وسایل رفاهی غیرضروری، در مقایسه با دیگر تولیدات مورد نیاز جامعه، تولید یا واردات چشمگیرتری دارند. در نتیجه، در پاسخ به تقاضای مردم برای خرید این گونه وسایل، سرمایه و ارز ملی فراوانی از کشور خارج میشود و به سرمایههایی که غرب به وسیله آنها بر ضد اسلام توطئه میکنند، افزوده میشود. با گذشت چندین سال از دوران انقلاب اسلامی کشورمان، با وجودی که هویت و فرهنگ ملی ما اسلامی است، امروزه افراد جامعه مان به اخلاق، رفتار و کارهایی روی آوردهاند که با فرهنگ اصیل مذهبی و ملی ما در تضاد است.
لوازم زندگی، وسایل تزئینی و حتی خوراک و پوشاک ما که هم سو با فرهنگ بیگانه است، به قدری در جامعه ما رواج یافته که موجب نگرانی دلسوزان و مسئولان فرهنگی جامعه شده است. این در حالی است که از سراسر دنیا، مردم برای نجات زندگی خود از فرهنگ و آموزههای پست غربی، به ایران و برنامه دینی ـ سیاسی آن توجه دارند. همچنین، جنبشهای آزادی بخش دنیا برای مبارزه با استعمارگران، مردم ایران را الگوی خود قرار دادهاند. دلیل این مدعا، گزارشی است که بنابر آن مجری شبکه یک سیما در روز افتتاح صدای برون مرزی ایران اعلام کرد: سالانه بیش از سی هزار نامه از گوشه و کنار جهان، به منظور درخواست شناساندن اسلام به آنها، به ایران فرستاده میشود.
پیام متن:
یکی از راههای نجات از وابستگی، پرهیز از تجمل گرایی است.
تجمل گرایی، عامل بی اعتباری و انحطاط اجتماعی
افراد تجمل پرست همواره در حال تهیه وسایل لوکس و تشریفاتی زندگی اشرافی خود هستند و در خرج کردن، هیچ حدی را رعایت نمیکنند. از این رو، به تدریج از مردم دور و در نظر آنها بی اعتبار میشوند. کسی که جویای کمال انسانی است، نه تنها از شهوتهای حرام، بلکه از پارهای شهوتها و خواستههای حلال نیز باید بگذرد. رهبر معظم انقلاب، حضرت آیت اللّه خامنهای در فرازی میگوید:
... اگر ما به فکر زندگی شخصی خودمان افتادیم، دنبال تجملات و تشریفات رفتیم، در خرج کردن بیت المال هیچ حدی برای خودمان قائل نشدیم، هر چه توانستیم خرج کردیم؛ مگر اعتماد باقی میماند؟
خداوند در آیهای شریف از قرآن کریم فرموده است:
«... وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَهِ؛ و خودتان را با دستهای خود به هلاکت نیفکنید». (بقره: 195)
از این آیه به خوبی استفاده میشود که اسراف کردن ثروتهای شخصی و ملی در تجملات و ولخرجیهای گوناگون و بی توجهی به حد معقول مصرف در زندگی، موجب میشود انسانها خود، عامل پستی و نابودی اجتماع خویشتن شوند.
پیام متن
تجمل گرایی، سبب دور شدن انسان از مردم و انحطاط اجتماعی میشود.
