فرهنگ مصادیق:تلاوت - ویکی شیعه

تلاوت - ویکی شیعه

تلاوت

تِلاوَت، به معنای خواندن قرآن و اندیشیدن در معانی آن است. مادّهٔ تلاوت فقط یک بار در قرآن کریم آمده، اما مشتقات آن بیش از پنجاه بار به کار رفته است. در بسیاری از احادیث پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار بر تلاوت قرآن تأکید شده است. در حدیثی نبوی آمده است که تلاوت قرآن، نور و مایه برکت و وسعت روزی است.

در لغت و اصطلاح

تلاوت، یکی از صورت‌های مصدری ریشه «ت ـ ل ـ و» و به معنای خواندن است. به نوشته ابن فارس این ریشه یک معنا بیش ندارد و آن در پی آمدن (اِتْباع، اتّباع) است و چون در خواندن قرآن آیات در پی یکدیگر می‌آیند، به آن «تِلاوه القرآن» گفته شده است. راغب اصفهانی نیز همین معنا را برای ریشه مذکور بیان کرده و گفته است به خواندن قرآن و اندیشیدن در معانی آن تِلاوت می‌گویند. وی همچنین اشاره کرده که واژه تِلاوت فقط به خواندن کتاب‌های آسمانی اختصاص دارد، بر خلاف قرائت که کاربرد آن عام است، اما به نوشته ابن منظور برخی کاربرد تلاوت را نیز عام می‌دانند.
مفسران نیز تلاوت را به معنای خواندن و برگرفته از معنای اصلی آن (در پی آمدن) دانسته‌اند. از جمله، به نوشته شیخ طوسی و طبرسی و علامه طباطبایی خواندن (قرائت) را از آنرو تلاوت می‌گویند که حروف از پی یکدیگر می‌آیند. توضیح بعدی طوسی و طبرسی نیز در خور توجه است: عمل خواندن را تلاوت می‌گویند چون حروف در پی یکدیگر ادا می‌شوند و به آن قرائت می‌گویند از آنرو که حروف در یک جا جمع می‌شوند.

تفاوت تلاوت با قرائت

فرق معنایی تلاوت و قرائت این است که قرائت به معنای خواندن و غالباً خواندن صورت ظاهر آیات است، اما تلاوت هم خواندن صورت ظاهر آیات است و هم در موردی به کار می‌رود که شخص ضمن خواندن کلام الاهی، به معانی و مفاهیم و مصادیق و اوامر و نواهی نیز توجه دارد، چنانکه گویی آیات در همان لحظه بر او نازل می‌شوند.

در قرآن

در قرآن بر فضیلت تلاوت قرآن تأکید شده است، از جمله در آیه ۲۹ سوره فاطر آمده است که تلاوت صحیح و حقیقی قرآن، تجارتی بدون زیان است. لفظ تلاوت فقط یک بار در قرآن کریم آمده، اما مشتقات آن بیش از پنجاه بار به کار رفته است.
در قرآن تلاوت و مشتقات آن عموماً برای خواندن مطالبی به کار رفته که پیروی از مضامین آنها ضروری است. تلاوت قرآن دارای مراتبی است که بالاترین آنها حق تلاوت آن است.

معانی حق تلاوت

در معنای حق تلاوت اختلاف نظر وجود دارد:
برخی آن را خواندن یا پیروی کردن با خضوع و خشوع و صفای اعتقاد و بدون تغییر و تحریف قرآن دانسته‌اند.
کلبی آن را درنگ کردن به هنگام ذکر جنّت و نار و طلب بهشت از خدا و پناه بردن به او از شرّ جهنم، بیان کرده است.
بعضی نیز حق تلاوت را ترتیل الفاظ قرآن و فهم معانی آن و تدبر در آن یا عمل کردن به محکمات قرآن و ایمان آوردن به متشابهات آن ذکر کرده‌اند.
بنا بر روایاتی از پیامبر اکرم و امام علی و امام صادق علیهم السلام، حق تلاوت مرتبه‌ای است که تلاوت کننده قرآن، آن را با فهم و تدبر بخواند و به دستورهای آن به گونه‌ای شایسته عمل کند.
ابن عباس، ابن مسعود، مجاهد بن جبر و حسن بصری، تلاوت را پیروی کامل از قرآن، عمل به حلال و پرهیز از حرام آن، تفسیر کرده‌اند.

در احادیث

در بسیاری از احادیث پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار بر تلاوت قرآن تأکید شده است. در حدیثی نبوی آمده است که تلاوت قرآن، نور و مایه برکت و وسعت روزی است. در سفارش‌های پیامبر اکرم(ص) به علی علیه السلام برتلاوت قرآن، در هر حال، تأکید گردیده و در خطبه ۱۱۰ نهج البلاغه به نیکو تلاوت کردن قرآن توصیه شده است.

آداب تلاوت

در برخی آیات قرآن و در بسیاری از احادیث، برای تلاوت و قرائت کلام خدا آدابی ذکر شده است که اجمالاً به آداب ظاهری و باطنی تقسیم می‌شوند. برخی از آداب ظاهری عبارت اند از:

آداب ظاهری

گرفتن وضو و شستن دهان پیش از تلاوت؛
پناه بردن به خدا (گفتن اَعوذُ بِاللهِ مِنَ الشیطانِ الرَّجیمِ)؛
تلاوت با صوت نیکو و دوری از لحن اهل فسق؛
خواندن با حزن؛
گوش فرا دادن و سکوت کردن در هنگامی که قرآن تلاوت می‌شود؛
مراعات حرمت مُصحف و مداومت بر تلاوت؛
قرائت به ترتیل؛
یکی از مهمترین مسائل مرتبط با تلاوت، فنّ تلفظ صحیح حروف و اصوات قرآن با رعایت لهجه فصیح عربی است که به آن تجوید عملی گفته می‌شود.

آداب باطنی

برخی آداب باطنی نیز عبارت اند از:
اخلاص و دوری از ریا؛
خشوع؛
تدبر در هنگام خواندن آیات؛
عمل به احکام و مراعات حدود الاهی.
در باره تلاوت قرآن و آداب و فضائل آن کتابهای متعددی به زبانهای مختلف از جمله عربی و فارسی تألیف شده است.

منابع

قرآن.
نهج البلاغه، چاپ صبحی صالح، بیروت 1387/ 1967.
الصحیفه السجادیه، چاپ محمدجواد حسینی جلالی، قم ۱۳۸۰ ش.
ابن بابویه، کتاب من لایحضره الفقیه، چاپ علی اکبر غفاری، قم 1404.
ابن فارس.
ابن منظور.
ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن، چاپ محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد ۱۳۶۵ـ۱۳۷۶ ش.
محمدحسن بکائی، کتابنامه بزرگ قرآن کریم، تهران ۱۳۷۴ ش.
احمدبن علی بیهقی، تاج المصادر، چاپ هادی عالم زاده، تهران ۱۳۶۶ـ۱۳۷۵ ش.
عبدعلی بن جمعه حویزی، کتاب تفسیر نورالثقلین، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم، ۱۳۸۳ـ1385.
حسین بن محمد راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، چاپ محمد سیدکیلانی، تهران، ۱۳۳۲ ش.
سیوطی.
طباطبائی.
طبرسی.
طوسی.
محمدفؤاد عبدالباقی، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، قاهره ۱۳۶۴، چاپ افست تهران، 1397.
فتح اللّه بن شکراللّه کاشانی، منهج الصادقین، چاپ علی اکبر غفاری، تهران، 1385.
کلینی.
مجلسی.
الموسوعه الفقهیه، ج ۱۳، کویت: وزاره الاوقاف والشئون الاسلامیه، 1408/1988.
مسعودبن عیسی ورّام، تنبیه الخواطر و نزهه النواظرالمعروف بمجموعه ورّام، چاپ علی اصغر حامد، تهران، 1376.

پانویس

منبع: ویکی شیعه - تاریخ برداشت : ۹۵/۳/۳۱

بازگشت به تلاوت قرآن