فرهنگ مصادیق:مفهوم اسرار آمیز خلاقیت

مفهوم اسرار آمیز خلاقیت

به پرواز زنبور دقت کن !

در میان موجودات ، آنچه انسان را از دیگران متمایز ساخته و او را اشرف مخلوقات کرده ، داشتن قوه تفکر و درک کلیات است .
زندگی انسان در طول تاریخ هرگز از تفکر و اندیشه خالی نبوده است ؛ اما چیزی که مهم است و ابعاد موثر این تفکر را وسعت می‌بخشد ، پویایی اندیشه است . انسانی که پیوسته تفکر می‌کند و ذهن را از محبوس شدن در چارچوب ثابت و قواعد معین رها می‌کند و هر بار امور را به نحوی نو به هم مرتبط می‌سازد ، می‌تواند ایده یی جدید ارایه کند و در اینجا است که خلاقیت ظهور و بروز پیدا می‌کند .
خلاقیت ، همواره مفهومی اسرار آمیز ، وسیع و بسیار پیچیده بوده است ، بالاترین توانمندی تفکر و محصول نهایی ذهن و اندیشه انسان دانست اما صرف نظر از این باور قدیمی که خلاقیت را ناشی از نیروی اسطوره یی و ماورایی می‌پنداشتند در قلمرو علم روانشناسی و رفتارشناسی جدید نیز به دلیل ابهام و پیچیدگی ماهیت خلاقیت ، میان روانشناسی و پژوهشگران ذهن و روان در تعریف و تبیین آن اختلاف نظرهای زیادی وجود دارد .

عناصر خلاقیت

خلاقیت ، دارای عناصر تشکیل دهنده یی است ، اولین عنصر ، قلمرو مهارت‌ها است کهر مربوط به استعداد آموزش و تجربه در یک زمینه خاص است و به عنوان مواد اولیه کار محسوب می‌شود زیرا ، برای اینکه در یک حوزه خاص ، خلاق شوند ، باید دارای مهارت لازم در آن زمینه باشند . عنصر دوم مهارت‌های خود را در راه جدیدی به کار اندازند . این ویژگی‌ها یا مهارت‌ها را می‌توان با آموزش و تجربه گسترش داد .
عنصر سوم ، انگیزه است ، انگیزه میل به کار بخاطر همان کار است . اصولا انگیزه زمانی ایجاد می‌شود که شخص ، کار را جالب ، جذاب و رضایت آمیز ببیند و به انجام آن علاقه مند شود .

روش‌های ایجاد تفکر خلاق

معلم می‌تواند با به کارگیری شیوه‌های مناسب زمینه رشد خلاقیت را در دانش آموزان فراهم کند ذیل از آن جمله‌اند :

استفاده از مغایرت‌ها

ارایه مطالبی که خلاف باورها مرسوم و عمومی علمی باشد ، مثلاً معلم در درس علوم از دانش آموزان بخواهد که نظریات قدیمی را رد کنند و بدین ترتیب دانش آموزان را بر انگیزاند تا چیزها را ارزیابی کنند و راه‌های جالبی برای آزمون و اثبات کردن مسائل بیابند .

استفاده از تمثیل

معلم به دانش آموزان کمک کند تا با استفاده از چیزهایی که قبلاً می‌دانستند در موقعیتی مشابه به اطلاعات ، حقایق و اصول تازه یی دستیابند . به آنها نشان داده شود چگونه محصولات علمی بر اساس موقعیت‌های مشابه شکل گرفته‌اند .

توجه دادن به کمبودها و خلأ موجود در دانش

از دانش آموزان خواسته شود بجای آنکه به دانستنی‌های انسان بپردازند آنچه را که برای انسان مجهول مانده است بررسی کنند . مهارتهای دانش آموزان را برای جستجوی شکافهای ، ناشناخته‌ها و مجهولات توسعه دهند . معلم باید از دانش آموزان بخواهد تا تمام تعاریف ممکن یک مساله و همچنین موارد نقض آن را جست و جو کنند .

تقویت تفکر دربارهٔ امکانات و احتمالات

فرصتهایی ایجاد شود تا به سوالهایی مانند چطور ، اگر ، یا از چه راه‌هایی پاسخ داده شود و حتی خود وادار به پاسخ دادن به آنها بشود . دانش آموزان باید بفهمند چگونه یک چیز به چیزدیگر منجر می‌شود . هنگام گفتن مساله به دانش آموزان فرصت اندیشیدن به راه‌های مختلف حل مساله داده شود .

استفاده از سوالهای محرک

معلم باید بیشتر به گزاره‌های پرسشی که نیاز به درک عمیق دارد ، توجه کند و سوالهایی که نیاز به ترجمه ، تفسیر ، تعریف ، اکتشاف و تجزیه و تحلیل دارد استفاده کند .

تقویت تعامل دانش آموزان با اطلاعات قبلی

ایجاد فرصتهایی برای دانش آموزان تا با اطلاعاتی که دارند بازی کنند و به آنها کمک کنند و فرصت دهند تا بتوانند با استفاده از حقایق و اطلاعات که قبلا آموخته‌اند کارهایی را تجربه کنند .

تقویت مهارتهای مطالعه خلاق

از دانش آموزان خواسته شود به جای آنکه بگویند چه خوانده‌اند ، عقایدی را که در نتیجه خوانده‌اند به دست آورده‌اند بیان کنند .

ایجاد ابهام و تقویت آن

همه می‌دانند دانش آموزان زمانی یاد می‌گیرند که با موفقیتهای حل مساله مواجه باشند . بنابراین معلم باید موقعیت یادگیری را بیان نکته یی آغاز کند و سپس دست نگهدارد و اجازه دهد دانش آموزان خود با اطلاعات بازی کنند و درگیر شوند ، این روش خوبی است که منجر به یادگیری خود هدایتی می‌شود .

استفاده از روش اکتشافی

در روش اکتشافی ، دانش آموز خود به جستجوی راه حل می‌رود و معلم نقش راهنما را ایفا می‌کند . در این روش بیش از جواب مساله چگونگی یافتن جواب مهم است . دانش آموز خود را به اطلاعاتی که پیرامون مساله توجه کرده و حتی ممکن است تغییراتی در آن ایجاد کند . بدین ترتیب امکان تجربه شخصی توسط دانش آموزان ، موقعیت یادگیری را برای آنها جذاب و مطبوع می‌نمایید و انگیزه‌های درونی آنها را تقویت می‌کند . همه این جنبه‌ها در کشف و شکوفایی استعداد خلاق دانش آموزان تأثیر مستقیم دارد .

ویژگی‌های شخصیت خلاق

هر چند خلاقیت یک توانایی همگانی است و همه انسانها کم و بیش از آن برخوردارند اما افرادی که خلاقیت بالایی دارند و به عنوان افرادی خلاق شناخته می‌شوند دارای خصوصیات شخصیتی و رفتار ویژه یی هستند که به وسیله این خصوصیات می‌تواند آن را از سایر افرادی که از خلاقیت کمتری برخوردار هستند تشخیص داد .

استقلال

فرد خلاق در افکار و کارهای خویش از استقلال بالایی برخوردار است .

کنجکاوی

کنجکاوی یک خصوصیت بارز فرد خلاق است . او تمایل زیادی به کشف مسائل و پی بردن به اصل پدیده‌ها دارد .

علاقه به کارهای پیچیده

فرد خلاق پیچیدگی را دوست دارد به همین دلیل او در کارهای مشکل و پیچیده بیش از هر چیز دیگر انرژی صرف می‌کند .

تحمل ابهام

برای فرد خلاق مواجه شدن با ابهامات ، یک مبارزه محسوب می‌شود و برای او نوعی لذت به دنبال دارد .

انعطاف پذیری

فرد خلاق از ذهن و شخصیتی بسیار انعطاف پذیر برخوردار است .

شوخ طبعی

شوخی ، خود نوعی خلاقیت است و شوخ طبعی از جمله ویژگی‌های عینی و قابل مشاهده در افراد خلاق است .

اعتماد به نفس بالا

فرد خلاق نسبت به خود و توانمندی‌هایش آگاهی دارد به همین سبب است از اعمتاد به نفس زیاد برخوردار است .

ابتکار

ابتکار داشتن یعنی دور شدن از کلیشه‌ها ، قالبها و عادت‌های رایج و تکراری . فرد خلاق به راه حلهای کلیشه‌ای و به طور کلی تفکر مبتنی بر عادت علاقه‌ای ندارد .

پشتکار

فرد خلاق تلاشگر و سخت کوش است و شکستها او را خسته نمی‌کند .

تخیل قوی

تخیل زیربنای خلاقیت است . این واقعیت را تاریخ علم و اندیشه‌های شخصیتهای خلاق به اثبات رسانیده است .

حساسیت و توجه

بسیار از اشیا و پدیده‌هایی که برای اغلب مردم عادی و پیش پا افتاده جلوه می‌کند ، می‌تواند توجه و حساسیت فرد خلاق را برانگیزد .

زیبایی دوستی

فرد خلاق به اسانی مجذوب زیبایی می وشدو نسبت به آن توجه و دقت زیادی دارد .

تردید

فرد خلاق معمولا هر عقیده یا ایده تازه یی را به راحتی نمی‌پذیرد .

شناخت ویژگی‌های خلاق

۱- ایده‌ها و نظرات خود را بدون ترس مطرح می‌کند .
۲- معمولاً برای مسائل ، راه حلها و پاسخهایی متفاوت از سایر همسالان خود ارایه می‌کند .
۳- به فعالیتها هنری علاقه زیادی دارد و در این زمینه دارای تجربه و مهارت است .
۴- قالباً ایده‌ها و راه حلهای بیشتری نسبت به سایر همسالان خود پیشنهاد می‌کند .
۵- معمولا قادر است با طنز پردازی‌ها و شوخی‌های جالب دیگران را بخنداند .
۶- از والدین خود اغلب سؤالاتی غیر عادی و گاه عجیب و غریب می‌پرسد .
۷- علاقه زیادی به نقاشی و ترسیم افکار و ایده‌های خود دارد .
۸- انتقادگر است وهر نظر یا عقیده یی را به راحتی نمی‌پذیرد .
۹- گاهی به خاطر بیان نظرات ایده‌های عجیب و غریبش در نظر همسالان خود فردی غیر عادی جلوه می‌کند .
۱۰- از قوه تخیل خوبی برخوردار است .
۱۱- معمولا با آب و تاب صحبت می‌کند وسعی می‌کند ایده‌هایش را با جزییات کامل شرح دهد .

منابع خلاقیت

۱- عدم آشنایی والدین و مربیان با مفهوم واقعی خلاقیت
۲- قرار دادن قوانین خشک و دست و پاگیر در منزل و جامعه
۳- عدم تکیه بر تفاوتهای فردی
۴- عدم اعمال مدیریت مناسب برای ایجاد جو مناسب برای خلاقیت
۵- عدم مشاهده و آزمایش
۶- تأکید بر روش تقلیدی و قالبی در علم و یادگیری
۷- تأکید بر تفکر همگرا به جای تفکر واگرا
۸- رواج روح سکوت در مقابل افراد
۹- درگیر نشدن در مسائل زندگی
۱۰- عدم نشاط و پویایی در جامعه

نگاه خلاقانه آبراهام لینکلن رئیس جمهور پیشین آمریکا را در باره معلم پسرش می‌آوریم . آبراهام لینکلن در نامه یی به آموزاگار پسرش نوشت :
او باید بداند که همه مردم عادل و همه آنها صادق نیستند . اما به پسرم بیاموزید که به ازای هر شیاد ، انسانهای صدیق هم وجود دارد ، به او بگویید در ازای هر سیاستمدار خودخواه رهبر با همتی هم وجود دارد ، به او بیاموزید که در ازای هر دشمن ، دوستی هم هست .
می‌دانیم که وقت می‌گیرد ، اما به او بیاموزید که از باختن پند بگیرد و از پیروز شدن لذت ببرد . او را از غبطه بر حضر دارید . به او نقش مهم کسب در زندگی را آموزش دهید به او بگویید تعمق کند . به پرندگان در در حال پرواز در دل آسمان دقیق شود . به گلهای درون باغچه ، به زنبورها که در هوا پرواز می‌کند دقیق شود .
به پسرم بیاموزید که در مدرسه بهتر این است که مردود شود اما با تقلب به قبولی نرسد به پسرم یاد بدهید با ملایم‌ها ملایم و با گردن کشها گردن کش باشد . به عقاید ایمان داشته باشد حتی اگر همه در جهت خلاف حرف می‌زنند .
به پسرم یاد بدهید که همه حرفها را بشنود و سخنی را که به نظرش درست می‌رسد انتخاب کند . ارزشتهای زندگی را پسرم یاد بدهید که در اوج اندوه تبسم کند ، به او بیاموزید که در اشک ریختن خجالتی و جود ندارد ، به او بیاموزید که برای فکر و شعورش مبلغی تعیین کند ، اما قیمت گذاری برای دل بی معنا است . به او بگوید که تسلیم هیاهو نشود و اگر خود را بر حق می‌داند پای سخنش بایستد و با تمام قوا بجنگد . در کار تدریس به پسرم ملایمت به خرج دهید ، اما از او یک نازپرورده نسازید .
بگذارید که او شجاع باشد . به او بیاموزید که به مردم اعتقاد داشته باشد . توقع زیادی است ، اما ببینید که چه می‌توانید بکنید . پسرم کودک کم سال خوبی است .

منبع: وبلاگ تفکر برتر - تاریخ برداشت: 95/03/26

بازگشت به تفکّر