کتابخانه:دعا هدیه آسمانی

دعا هدیه آسمانی

مشخصات کتاب

نویسنده	سیّد محمّدرضا مدرّسی طباطبایی یزدی
زبان	فارسی
ناشر	انتشارات کریمه اهل بیت علیها السلام
محل انتشارات	قم
شابک	۹ – ۷۰۲۵۱ – ۷۸۷ - ۹۶۴
دانلود	PDF

اشاره

‹یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فی شَأْنٍ›.
هرکه در آسمان‌ها و زمین است، از او درخواست می‌کند، هر روز (پیوسته) او در کاری است.
الرّحمن ، آیه ۲۹.
الحمدلله ربّ العالمین و صلّی الله علی محمّد و آله الطّاهرین و لعنه الله علی أعدائهم أجمعین.
دعا و دعوت، به معنای خواندن و ندا کردن است. همین که بگوییم: یا الله! این خود، دعاست؛ چون خواندنِ خداست. و در بسیاری از موارد، وقتی می‌گوییم «دعا» (خواندن) مقصود «خواندن خداوند» است. البتّه خودِ خواندنِ خداوند متعال لذّت بخش و کمال آفرین است، و سعادت برای انسان می‌باشد:
ذِکرُ اللهِ مَسَرَّهُ کُلِّ مُتَّقٍ و لَذَّهُ کُلِّ مُوقِنٍ ؛ ذکر خداوند، سُرور و شادمانی هر متّقی و لذّت هر صاحب یقینی است.
ولی معمولاً خداوند را که می‌خوانیم، به دنبال آن، درخواستی هم داریم و این ندا و درخواست باز بر روی هم، دعاست و اجابت مناسب خود را می‌طلبد و می‌تواند مشمول آیات و روایات مربوط به دعا شود. چنان که قبل از آن، همراه آن و حتّی بعد از آن، چه بسا مطالب دیگری را به درگاه خداوند متعال، عرض می‌کنیم. اگر نام خداوند، همراهِ درخواست و خواندن و ندا نباشد، اسم آن را ذکر می‌گذارند. مثل این که می‌گوییم:
لا اله الّا الله، سبحان الله، الله اکبر و لا حول و لا قوّه الّا بالله العلیّ العظیم، این‌ها ذکر است؛ چون خواندن، ندا دادن و درخواست در آن‌ها نیست. ولی اگر ندا بود، می‌شود دعا . و عرض کردیم معمولاً علاوه بر ندا و خواندن، درخواست و حتّی تسبیح و تنزیه و تحمید و ... همراه آن است؛ زیرا:
إنّما هیَ المِدحَهُ، ثُمَّ الثَّناءُ، ثُمَّ الإقرارُ بِالذَّنبِ، ثُمَّ المَسألَه ؛ همانا (آداب دعا کردن) این است: مدح و ثنای پروردگار، اقرار به گناه و سپس درخواست کردن.

اهمّیّت دعا

به هر حال، دعا از ارکان مهمّ اسلام است و علاوه بر آن که از فطرتِ الهیِ انسان بر می‌آید، در قرآن کریم و روایات معصومین - علیهم السلام - ، بر آن تأکید فراوانی شده است. در قرآن کریم می‌خوانیم:
‹قالَ رَبُّکُم أدعُونِی أستَجِب لَکُم› ؛ پروردگار شما فرموده است: مرا بخوانید تا (دعای) شما را بپذیرم.
خداوند متعال، چه فرموده است؟ فرموده: ‹اُدعونی أستَجِب لَکُم› من را بخوانید، جوابتان را می‌دهم؛ یعنی وقتی به درگاه خداوند عرض می‌کنیم: یا الله! این پاسخ دارد. این وعده ی خداست. به صراحت، امرِ به دعا و خواندنِ خود فرموده و نتیجه را پاسخِ خود قرار داده است. این خود، لطف خداوند به بندگانش می‌باشد که اجازه ی سخن گفتن با خود و دعا کردن را به آنان داده است. و گرنه، چه کسی می‌توانست به خود اجازه دهد در مقابلِ ذاتِ اقدسِ الهی، با زبان الکنش به سخن گفتن بایستد:
و مِن أعظَمِ النِّعَمِ عَلَینا جَرَیانُ ذِکرِکَ عَلَی ألسِنَتِنا و إذنُکَ لَنا بِدُعائِکَ و تَنزیهِکَ و تَسبیحِک ... ؛ از عظیم‌ترین نعمت‌هایی که به ما داده‌ای، جریان داشتن ذکرت بر زبان هایمان و اذن تو به ما برای خواندن و تنزیه و تسبیح کردن خودت ... .
در ادامه ی آیه ا ی که گذشت، خداوند متعال می‌فرماید:
‹إنَّ الَّذینَ یَستَکبِرونَ عَن عِبادَتی سَیَدخُلونَ جَهَنَّمَ داخِرین› ؛ کسانی که از عبادت من تکبّر می‌ورزند، به زودی با ذلّت وارد دوزخ می‌شوند.
اگر کسانی از عبادت خدا کِبر ورزیده، و نِخوت داشته باشند از این که خدا را بخوانند و حاضر نباشند دعا کنند، با ذلّت به درون آتش خواهند افتاد.
عبادت در این آیه، به معنای دعا است. روایات متعدّدی بیان فرموده است: منظور از عبادت در این آیه ی شریفه، دعاست و ‹إنَّ الَّذینَ یَستَکبِرونَ عَن عِبادَتی›؛ یعنی: «یستکبرون عن دعائی» . و یا دست کم، مصداق بارز عبادت در این آیه، دعاست.
امرِ به دعا در قرآن کریم مکرّر آمده است: ‹لِلَّهِ الأسماءُ الحُسنی فَادعوهُ بِها› ؛ برای خداوند، اسماء (و صفات) نیک است، خدا را به آن‌ها بخوانید.
در آیه ی دیگری می‌فرماید:
‹فَادعُوا اللَّهَ مُخلِصینَ لَهُ الدِّین› ؛ خدا را بخوانید در حالی که اخلاص در دین دارید.
مصادیق متعدّدی از دعا نیز در قرآن کریم آمده است، مثل:
(رَبَّنا آتِنا فی الدُّنیا حَسَنَهً و فی الآخِرَهِ حَسَنَهً و قِنا عَذابَ النّار› ؛ پروردگارا! به ما در دنیا نیکی و در آخرت نیکی عطا کن و ما را از عذاب آتش (دوزخ) نگهدار.
دعا تا بدان پایه مهمّ می‌باشد که در بعض روایات وارد شده است:
الدُّعاءُ مُخُّ العِبادَه ... ؛ دعا، لُبّ و اصل عبادت است.
خوب توجّه فرمایید! عبادت، غایت آفرینش است:
‹و ما خَلَقتُ الجِنَّ و الإنسَ إلاّ لِیَعبُدون› ؛ جنّ و انس را نیافریدم، مگر برای آن که مرا پرستش کنند.
پس همه ی هستی، برای عبادتِ حضرت حقّ است و انسان با این عبادت، به بالاترین کمال خود نائل می‌شود، و لُبّ عبادت دعا است. پس طبق این روایت، لُبّ و اصلِ غرضِ آفرینش، دعا است.

مقایسه‌ای بین دعا، قرائت قرآن و نماز

حدیث جالبی است که از لحاظ سند تمام است؛ یکی از راویان معروف (معاویه بن عمّار) خدمت امام صادق - علیه السلام - رسید. خیلی دقیق بدین گونه فرض کرد:
رَجُلانِ افتَتَحا الصَّلاهَ فی ساعَهٍ واحِدَهٍ فَتَلا هَذا القُرآنَ فَکانَت تِلاوَتُهُ أکثَرَ مِن دُعائِهِ و دَعا هَذا أکثَرَ فَکانَ دُعاؤُهُ أکثَرَ مِن تِلاوَتِهِ ثُمَّ انصَرَفا فی ساعَهٍ واحِدَهٍ. أیُّهُما أفضَلُ؟ قالَ: کُلٌّ فیهِ فَضلٌ. کُلٌّ حَسَنٌ. قُلتُ: إنّی قَد عَلِمتُ أنّ کُلًّا حَسَنٌ و أنّ کُلًّا فیهِ فَضلٌ. فَقالَ: الدُّعاءُ أفضَل ؛ دو نفر، هم زمان نماز را شروع می‌کنند. یکی در نمازش بیشتر قرآن می‌خواند تا نمازش به پایان می‌رسد. دیگری در نمازش بیشتر دعا می‌کند و به پایان می‌بَرد. و هر دو هم زمان به پایان می‌بَرند. کدامیک از این دو عمل، افضل است؟ حضرت می‌فرماید: هر دو خوب است، هر دو نیک است. امّا این راوی در صددِ چیز خاصّی بود. می‌خواست با خط کشِ میلیمتری بفهمد کدام بهتر است راوی عرض کرد: من می‌دانم هر دو خوب است، می‌خواهم دقیق بدانم کدام برتر است؟ حضرت فرمودند:
الدُّعاءُ أفضَلُ .... هِیَ و اللَّهِ أفضَلُ؛ ... به خدا قسم، دعا برتر است.
این مطلبِ مهمّی است که اگر یکی در نماز، قرآن بیشتر بخواند و دیگری بیشتر دعا بخواند و در یک آن، شروع و در یک آن، پایان ببرند، آن کسی که دعای بیشتری کرده، ارزش بیشتری را کسب کرده و طبق این روایت و بعض روایات دیگر، کار برتری را انجام داده است. وقتی بُرَید بن معاویه از امام باقر - علیه السلام - می‌پرسد: کثرت قرائت قرآن افضل است یا کثرتِ دعا؟ امام - علیه السلام - می‌فرماید:
کَثرَهُ الدُّعاءِ أفضَل ؛ بیشتر بودن دعا، برتر است.
توجّه کنید! در این روایت، بیشتر بودن قرائت و بیشتر بودن دعا، موضوعِ مقایسه قرار گرفته است، نه اصل قرائت و اصل دعا، و گرنه در برخی روایات، اصل قرائت، بر اصل دعا مقدّم شده است .
در روایت معتبر دیگری از امام باقر - علیه السلام - آمده است:
الدُّعاءُ بَعدَ الفَریضَهِ أفضَلُ مِنَ الصَّلاهِ تَنَفُّلا ؛ دعا بعد از نمازِ واجب، برتر از نماز مستحبّی است.
در روایتِ جناب صدوق;، بعد از بیان فوق آمده است: «سنّت به این جاری شده است .» حتّی در روایتی، عبید بن زراره از امام صادق - علیه السلام - می‌پرسد:
عَن رَجُلَینِ قامَ أحَدُهُما یُصَلّی حَتَّی أصبَحَ و الآخَرُ جالِسٌ یَدعو أیُّهُما أفضَلُ؟ قالَ - علیه السلام - : الدُّعاءُ أفضَل ؛ اگر دو فرد را فرض کنیم که یکی قیام به نماز می‌کند تا صبح فرا رسد و دیگری نشسته و مشغول دعا می‌باشد، کدام افضل است؟ حضرت در جواب فرمودند: دعا برتر است.
شاید خیلی از ماها این اهمّیّت‌ها را ندانیم و لذا اهتمامی را که باید به دعا داشته باشیم، نداریم. البتّه هر یک از این امور؛ یعنی دعا، قرائت قرآن، نمازِ نافله و ...، جای خود و نتایج خود را دارد و چنان که معلوم است، از هر یک به واسطه ی دیگری بی نیاز نمی‌شویم.

دعا، سِلاح مؤمن، ستون دین و نورِ آسمان‌ها و زمین

از جمله روایاتی که در زمینه ی اهمّیّت دعا وارد شده است، این روایت معتبر است که:
قالَ رَسولُ اللَّهِ - صلی الله علیه و آله و سلم - : الدُّعاءُ سِلاحُ المُؤمِنِ و عَمودُ الدّینِ و نورُ السَّماواتِ و الأرض ؛ رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمودند: دعاء سلاحِ مؤمن، عمود دین و نور آسمان‌ها و زمین است.
چگونه دعا سلاحِ مؤمن است؟ دعا که می‌تواند سلاح مؤمن باشد، تهاجمی است یا دفاعی؟ در روایات هر دو خصوصیّت برای دعا ذکر شده است؛ چون در روایات دارد که:
إنّ الدُّعاءَ أنفَذُ مِنَ السِّنان ؛ دعا نفوذش از نوکِ نیزه، بیشتر است.
که این خصوصیّت، سلاحِ تهاجمی بودن را برای دعا اثبات می‌کند.
در عین حال، در روایت آمده است:
الدُّعاءُ تُرسُ المُؤمِن ؛ دعا، سپر مؤمن است.
که این روایت، خصوصیّتِ سلاح دفاعی را برای دعای مؤمن ذکر می‌کند. دعا، هم به منزله ی تیر و نیزه است و هم به منزله ی سپر.
در روایت فرمود: دعا، عمود و ستون دین است. اگر دعا باشد، دین هم هست و اگر نباشد، چون عمود دین نیست، دین هم نخواهد بود. چگونه دعا ستون دین است؟ اساسِ دین، اعتراف به خدایِ خالقِ قادرِ واحد، و اقرار به نیازِ همه، به آن ذات مقدّس می‌باشد و این حقیقت، صادق‌ترین و بارزترین تجلّی را در دعا دارد. دعا کننده، از یک سو با تمام وجود، اعتراف به مبدأ بی انتهای هستی می‌کند و از سوی دیگر برای خود، جز نیاز و وابستگی چیزی نمی‌بیند.
این که نماز نیز عمود و ستون دین است: «الصَّلاهُ عَمودُ الدِّین» شاید عمده دلیل آن، در این باشد که در نماز نیز به حقیقتِ فوق، به بهترین وجه اعتراف می‌کنیم. علاوه، در واقع خداوند متعال در سوره ی حمد (فاتحه الکتاب) که نماز بدون قرائت آن صحیح نیست: «لا صَلاهَ إلّا بِفاتِحَهِ الکِتاب» به انسان می‌آموزد، چگونه دعا کند؛ زیرا خداوند متعال در این سوره ی مبارکه، بعد از ابتدا به نام خود و ستودن به وصفِ رحمان و رحیم و ستایش ذات اقدس خود با لفظِ جلاله که بیانگر ذاتِ کامل بی نهایت است و ذکر ربوبیّت حضرتش نسبت به همه ی عالمیان، و این که مهربان و بخشایش گر و مالِک روز جزاء می‌باشد، و این که تنها او را می‌پرستیم و تنها از او یاری می‌خواهیم، به بندگان خود می‌آموزد که هدایت به راه راست را از او درخواست نمایند. شایسته است، نمازگزار علاوه بر آن که قرائت سوره ی حمد می‌کند که این وظیفه ی او در اتیان نماز است، در همان زمان این معانی را مورد توجّه قرار دهد و بلکه انشای دعا کند؛ یعنی مفادِ آیه‌ای را که قرائت می‌کند، به طور جدّ از خداوند متعال درخواست نماید.
هم چنین در نماز، خواندنِ خداوند جهتِ درود بر پیامبر و آل - علیهم السلام - واجب است. این جزئیّت صلوات بر محمّد و آل - علیهم السلام - ، آن چنان واضح است که حتّی اهل تسنّن نیز معترف به آن هستند و شعر امامِ شافعیه: «..... مَن لم یُصَلَّ علیکم لا صلاهَ له ؛ هرکه بر شما درود نفرستد، نمازی برای او نیست.»، مشهور است.
در این جا سزاوار است بدانیم، روایات صحیح و متعدّدی وارد شده است که دعا به آسمان بالا نمی‌رود تا آن که شخص، درود بر محمّد و آل محمّد فرستد. از جمله:
لا یَزالُ الدُّعاءُ مَحجوباً حَتَّی یُصَلَّی عَلَی مُحَمَّدٍ و آلِ مُحَمَّد ؛ همیشه دعا در حجاب است (به استجابت نمی‌رسد)، تا زمانی که بر محمّد و آل محمّد درود فرستاده شود.
باید اضافه نمود بر آن چه در رابطه با دعا در نماز ذکر کردیم، دعاهای مستحبّی که در نماز و خصوص قنوتِ آن وارد شده است، و اساساً صلاه (نماز) در اصل به معنای دعا می‌باشد. پس نماز با اشتمالش بر دعا، ستون دین است.
امّا این که دعا، نور آسمان‌ها و زمین است، به چه معناست؟ احتمالات مختلف در آن است، یکی از آن احتمالات این است که آسمان‌ها و زمین با دعا روشن می‌شود؛ چنان که در روایت آمده است:
إنّ المُصَلّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ و آلِهِ لَیلَهَ الجُمُعَهِ یَزهَرُ نورُهُ فی السَّماواتِ إلَی یَومِ تَقومُ السّاعَه ؛ صلوات فرستنده ی بر محمّد و آل محمّد در شب جمعه، نورش در آسمان‌ها تا روز قیامت می‌درخشد.
احتمال دیگر آن است که آسمان‌ها و زمین با زبانِ استعداد، از خداوند درخواستِ وجود کردند و به آن‌ها اعطا شد. و وجود، هم چون نور، ظهور و بُروز است.

دعا، دگرگون کننده ی قضا و قدر الهی

به هرحال دعا در نظام عالم آن قدر مهمّ است که انسان می‌تواند قضا و قدر الهی را با دعا کردن، تغییر دهد. دعا می‌تواند بلایی را که مقدّر شده است، عوض کند. در روایت هست که:
عَلَیکُم بِالدُّعاءِ فإنّ الدُّعاءَ لِلَّهِ و الطَّلَبَ إلَی اللَّهِ یَرُدُّ البَلاءَ و قَد قُدِّرَ و قُضِیَ ... ؛ بر شما باد (که ملازمت کنید) به دعا، زیرا دعا به درگاه خدا و خواستن از او، بلایی را که مقدّر شده و حکم بدان شده، بر می‌گرداند.
دعا حتّی بلای نازل را که نزدیک به اصابت است، مادامی که نازل نشده است، برمی گرداند:
الدُّعاءُ یَدفَعُ البَلاءَ النّازِلَ ما لَم یَنزِل ؛ دعا بلایی که می‌خواهد نازل شود را تا زمانی که نازل نشده، دفع می‌کند.
بلکه دعا بلایی را که نازل شده است، کوتاه می‌کند:
عن أبی عَبدِ اللَّهِ - علیه السلام - : إذا اُلهِمَ أحَدُکُمُ الدُّعاءَ عِندَ البَلاءِ فَاعلَموا أنَّ البَلاءَ قَصیر ؛ امام صادق - علیه السلام - فرمودند: زمانی که در هنگام بلا، بر یکی از شما الهام شد که دعا نماید، پس بدانید که همانا بلا، کوتاه مدّت است.
این‌ها خواصّ دعاست. ماها خوابیم، از ملکوت آسمان‌ها و حقایق عالَم و از آن چه باطنِ عالَم هست، درست اطلاع نداریم. آن چه را هم که از زبان معصومین - علیهم السلام - رسیده است، یا درست دنبالش نمی‌رویم یا درست در آن تفکّر نمی‌کنیم و یا در جانمان نهادینه نمی‌شود.

ده ویژگی برای دعا

با تأمّل و تدبّر در کلمات معصومین - علیهم السلام - و دعاهای وارد شده و تدبّر در آیات الهی، ما می‌توانیم حدّاقلّ ده ویژگی را برای دعا ارائه دهیم:

نزدیک شدن به خداوند متعال، ویژگی تخلّف ناپذیر دعا

دعا کننده با دعای خویش به مبدأ هستی و سرچشمه ی جوشانِ وجود، نزدیک می‌شود و قرب الی الله پیدا می‌کند. دعا انسان را به جایی می‌رساند که فاصله اش با مبدأ هستی، کم و کم و کم تر می‌شود و این بالاترین و برترین مزیّت برای دعاست. و این مزیّت برای هر دعایی که با توجّه انجام بشود، وجود دارد؛ چه مستجاب شود و چه بنا به مصلحتی مستجاب نشود؛ زیرا با دعا، انسان به طرف پروردگار حرکت می‌کند و تا آن اندازه‌ای که همّت و ظرفیّت دارد و شرایط دعا را فراهم کرده، به خداوند متعال نزدیک می‌گردد. پس اوّلین و ساری‌ترین و جاری‌ترین فایده ی دعا، قرب الی الله است که این بالاترین هدف هر انسان فرهیخته‌ای هست و باید باشد، و بلکه در حقیقت، دعا خود قرب الی الله است، نه آن که قُرب، فایده‌ای باشد که بر دعا مترتّب می‌شود. بنابرین دعا، هم اصالت دارد و هم وسیله است. در روایتِ صحیحِ سَیف التمّار از امام صادق - علیه السلام - آمده است:
عَلَیکُم بِالدُّعاءِ فَإنّکُم لا تَقَرَّبونَ بِمِثلِه؛ بر شما باد دعا! همانا شما به مثلِ دعا، به چیزی تقرّب نمی‌یابید.
سپس امام - علیه السلام - توصیه می‌فرمایند:
و لا تَترُکوا صَغیرَهً لِصِغَرِها أن تَدعوا بِها إنّ صاحِبَ الصِّغارِ هوَ صاحِبُ الکِبار ؛ کوچک بودن خواسته‌ای شما را از دعا باز ندارد که آن کس که صاحب خُردهاست، هم او صاحب کلان‌ها می‌باشد.

برآورده شدن نیاز

فرد با دعای خویش، با خواندن پروردگار و درخواست از درگاه خداوند متعال، به مقاصد و حوائج و نیازهای خودش می‌رسد. و آن چه را دوست دارد و حاجت‌هایی را که در نظر دارد، با دعا به دست می‌آورد؛ زیرا خداوند متعال را می‌خواند که خدا حوائج او را برآورده کند و خداوند متعال هم، وعده داده که جواب بدهد، و اگر مصلحتش باشد و شرایط دعا را فراهم کرده باشد، معلوم است که او به خواسته اش خواهد رسید و حتّی سفارش شده در دعا حاجات خود را نام ببریم:
... فَإذا دَعَوتَ فَسَمِّ حاجَتَک ؛ پس هنگامی که دعا می‌کنی، حاجتت را نام ببر.
و نیز یقین به اجابت داشته باشیم:
فإذا دَعَوتَ فَأقبِل بِقَلبِکَ ثُمَّ استَیقِن بِالإجابَه ؛ هرگاه دعا کردی، با دل خود روی به دعا بیاور و آن گاه یقین به اجابت داشته باش.
پس دومین خاصیّت دعا آن است که انسان به حوائج خود می‌رسد.

عمق بخشیدن به حقایق و نهادینه کردن آن‌ها در جان، در مقابل غفلت‌ها

سومین خاصیّتی که می‌توانیم برای دعا فرض کنیم این است که فرد با دعا به حقایقِ عالَم و واقعیّات هستی، انس بیشتری پیدا می‌کند، حقایقی که در بسیاری از اوقات مورد غفلت انسان‌ها قرار می‌گیرد و بدین جهت افراد راه را گم می‌کنند. با مداومت بر دعا، اعتراف به این حقایق در جان دعا کننده و شنونده نهادینه می‌شود. کسی که توفیق بیابد مثلاً شب‌های جمعه دعای کمیل یا روز جمعه دعای ندبه، یا عصر آن دعای سمات را بخواند، یا هر صبح دعای صباح را زمزمه کند، و ...، با حقایقی که در این دعاها ذکر شده، مأنوس گردیده و در ژرفای جان و اعماق روحش نفوذ کرده، جای گرفته و نهادینه می‌شود، و لامحاله غفلت‌ها و اغواهای شیطان نمی‌تواند او را از این حقایق دور نماید و همیشه شخصِ اهلِ دعا همراه نورانیّت و روشن بینی است که:
عن أمِیرِالمُؤمِنین - علیه السلام - : الدُّعاءُ مِفتاحُ الرَّحمَهِ و مِصباحُ الظُّلمَه ؛ دعا، کلید رحمت و چراغ تاریکی است.
هرچه فرد بر دعا مداومت بیشتر داشته باشد اثرات آن آشکارتر و قوی تر خواهد بود، که:
قَلیلٌ مَدومٌ عَلَیهِ خَیرٌ مِن کَثیرٍ مَملولٍ مِنه ؛ (عملِ) اندکی که پیوسته باشد، به از بسیاری است که مَلال آرد.
چنان که تکرار و اصرار در دعا، محبوب خداوند و موجب اجابت می‌باشد:
فَإنّ اللَّهَ یُحِبُّ إلحاحَ المُلِحّینَ مِن عِبادِهِ المُؤمِنین ؛ خداوند اصرارِ اصرارکنندگان (در دعا) از بندگان مؤمنش را دوست دارد.
و نیز:
لا واللَّهِ لا یُلِحُّ عَبدٌ عَلَی اللَّهِ عَزَّوجَلَّ إلّا استَجابَ لَه ؛ نه، به خدا هیچ عبدی در درگاه خداوند اصرار نمی‌کند مگر این که خداوند دعایش را مستجاب می‌کند.
این هم یک خاصیّت دیگر دعا.

تربیت اطرافیان

فایده ی چهارم دعا این است که انسان می‌تواند با دعا اطرافیان خود را تربیت کند. دعا کننده نه تنها خودش تربیت می‌شود بلکه اطرافیان را هم تربیت می‌کند؛ چون دعا یعنی زمزمه کردن و مناجات کردن اذکار و اوراد و درخواست‌هایی از روی اخلاص و پاکی با خدای خود. دعا کننده از یک سو نیاز وجودی خود و نیاز ثانوی خود را حاضر می‌بیند و از سوی دیگر می‌یابد تنها منبع هستی بخش و برآورده کننده ی نیازها، ذات اقدس الهی می‌باشد. وقتی دیگران این اعتراف از جان برآمده را از دعا کننده می‌بینند به ناچار متأثّر می‌شوند. وقتی فرد در دل شب بلند می‌شود و تضرّع به درگاه خداوند متعال می‌نماید، اشک‌هایش جاری می‌شود و خدا را می‌خواند معلوم است که آن چه را که واقعاً برای او اهمّیّت و ارزش دارد از درگاه خدا می‌خواهد. وقتی در درگاه خدا می‌گوید: خدایا! ایمان مرا حفظ فرما، توفیق علم و عمل صالح به من عطا فرما، من را از شرّ شیطان، از شرّ نفسِ أمّاره ی به سوء، از هوس‌های گول زننده حفظ کن. خدایا! من را نجات از دوزخ و آتش جهنّم و دوری از غضبت لطف فرما. وقتی که سلامت را می‌خواهد، وقتی که امنیّت را می‌خواهد، وقتی که سلامت پدر و مادر و دوستان را می‌خواهد، وقتی که روزی حلال را می‌خواهد. وقتی که این خواسته‌ها را برای دیگران نیز از خداوند می‌خواهد یعنی به فرزندانش، به اطرافیان و دوستانش می‌گوید این‌ها مهمّ است. مبادا راه خلاف بروید. علم صحیح و ایمان درست و نجات از آتش جهنّم و مسائل معنوی در درجه ی اوّل اهمّیّت است. سپس امنیّت و سلامت و روزی حلال دارای اهمّیّت می‌باشد. هم چنین این واقعیّت به دیگران القا می‌شود که نباید فقط به فکر خودمان باشیم، بلکه به فکر دیگران هم باید باشیم حتّی در دل شب و حسّاس‌ترین و طلایی‌ترین فرصت‌ها. به فکر پدر و مادر و برادر و همسایه و ... باشیم.
چنان که زهرای اطهر - علیها السلام - در شب جمعه ی خود، در محراب عبادت چنین بود که:
تَدعو لِلمُؤمِنینَ و المُؤمِناتِ و تُسَمّیهِم و تُکثِرُ الدُّعاءَ لَهُم و لا تَدعو لِنَفسِها بِشَی ء ؛ (زهرای اطهر - علیها السلام - ) برای مؤمنین و مؤمنات دعا می‌کرد و نام ایشان را می‌آورد و فراوان برای ایشان دعا می‌کرد و برای خودش هیچ دعایی نمی‌کرد.
این حقیقت در حقّ تربیت شدگان از شیعیان اهل بیت - علیهم السلام - نیز نقل شده است؛ چون می‌دانستند دعای برای دیگران، مثل و بیش از آن را برای دعا کننده به ارمغان خواهد آورد و حتّی فرشته برای او دعا خواهد کرد:
مَن دَعا لِإخوانِهِ مِنَ المُؤمِنینَ وَکَّلَ اللَّهُ بِهِ عَن کُلِّ مُؤمِنٍ مَلَکاً یَدعو لَه ؛ هر کس برای برادران مؤمنش دعا کند خداوند در برابر هر مؤمنی که او برایش دعا کرده، فرشته‌ای را وکیل می‌کند تا برایش(دعاکننده) دعا کند.
و این امر تشدید می‌شود در صورتی که مؤمن برای مؤمن غایب دعا کند که:
إنّ مَن دَعا لِأخیهِ بِظَهرِ الغَیبِ نُودِیَ مِنَ العَرشِ و لَکَ مِائَهُ ألفِ ضِعف ؛ هرکس برای برادرش (برادر مؤمنش) در حال غیبتش دعا کند، از عرش ندا می‌آید که صد هزار برابر (آن چه که برای برادر مؤمنش خواسته است) برای توست.
این‌ها افکاری است که به طور غیر مستقیم از طرف دعوت کننده و دعا کننده به کسانی که ناظر هستند به ویژه فرزندانش، همسرش و نزدیکانش القا می‌شود. پس دعا اثر تربیتی دارد. فراموش نمی‌کنم وقتی که دعایی از حضرت سجاد - علیه السلام - در صحیفه ی سجّادیّه را در یک جمعی قرائت کردم که حضرت با ابتهال خاصّی از درگاه خداوند می‌خواست که کسانی که حتّی به او ظلم کرده‌اند، کسانی که حقّی از او را ضایع نموده‌اند، از آن‌ها درگذرد به گونه‌ای که حتّی از یادآوری آن ناراحت نشوند:
و اعفُ لَهُ عَمّا أدبَرَ بِهِ عَنّی، و لا تَقِفْهُ عَلَی ما ارتَکَبَ فِیَّ، و لا تَکشِفْهُ عَمّا اکتَسَبَ بی ؛ بر او ببخش هر آن چه که از من با وزر و گناه برده، و به روی او نیاور آن چه را در حقّ من مرتکب شده، و بر او آشکار مکن (با اکراه) آن چه از ناحیّه ی من گرفتار شده است (و به او رسیده است).
در این هنگام بعضی از افراد منقلب شدند. عجب! تا این حدّ اسلام عنایت دارد. تا این حدّ می‌خواهد افراد دارای بخشش باشند. از خدا درخواست می‌کند: خدایا! کسی که علیه من کاری کرده، سخن ناروایی، کلام نابجایی در حقّ من زده، خدایا من او را عفو کردم و چنان از او بگذر که به طور ناگوار نفهمد که این گناه را انجام داده و این خطا را مرتکب شده است. خیلی این مقام بالایی است. این مقامی است که به این سادگی‌ها برای کسی میسّر نمی‌شود. وقتی که فرد می‌بیند امام سجاد - علیه السلام - با آن مقام و عظمتش در درگاه خداوند متعال و در بالاترین مقامات قرب چنین درخواستی را از خداوند می‌کند، می‌فهمد گذشت و عفو ملکه و صفت والایی است. به ناچار روحیّه ی گذشتِ از مردم آن هم این چنین گذشتی، در او پدید می‌آید. هم چنین اگر من و شما و دیگران با صِدق و پاکی این چنین دعایی بکنیم، در دیگران اثر می‌گذارد. روحیّه ی گذشت و عفو آن هم در آن مقیاس عجیب ، در دیگران پدید می‌آید. هر چند معمولاً انسان در خِفا دعا می‌کند و دعای در خِفا و سرّ از حیثی به استجابت نزدیک تر است، که:
دَعوَهُ العَبدِ سِرّاً دَعوَهً واحِدَهً تَعدِلُ سَبعینَ دَعوَهً عَلانیَه ؛ یک دعای بنده در پنهان برابر هفتاد دعای آشکار است.
ولی دعای در پنهان هم چه بسا آشکار شود. چنان که دستور دعای جمعی را هم داریم، و هر کدام مزیّتی دارد؛ مثل صدقه ی سّر و صدقه ی آشکار. پس اثر چهارمی که برای دعا طرح کردیم این است که دعا علاوه بر آن که تربیت کننده ی دعا کننده است، تربیت کننده ی اطرافیان نیز می‌باشد.

اِبراز محبّت به دیگران و جلب محبّت آن‌ها

اثر دیگر دعا، إعمال و ابراز محبّت به هرکس که شایسته ی دوست داشتن است. اگر فرزندت را دوست داری، اگر همسرت را دوست داری، اگر پدر و مادرت را دوست داری، اگر همسایه‌هایت را دوست داری، اگر اساتیدت را دوست داری، اگر علمای دین را دوست داری، اگر همه ی مؤمنین را دوست داری، چه خوب است که این محبّت را به نوعی إعمال و ابراز کنی و احساسات خود را بروز بدهی. آن‌ها هم به نوعی بفهمند که تو آن‌ها را دوست داری و در نتیجه آن‌ها هم تو را بیشتر دوست بدارند. وسیله‌های متعدّد برای إعمال و ابراز این محبّت‌ها ممکن است باشد، ولی یکی از پاک‌ترین، آسان‌ترین و در عین حال مطمئن‌ترین وسیله‌ها برای إعمال و ابراز محبّت و دوستی به نزدیکان و فرزندان و خویشان و پدر و مادر، دعاست.
معلوم است وقتی مثلاً کسی در حال نماز و قرب به خداوند است، تلاش می‌کند آن چه را که برای او مهم‌ترین است، از درگاه خداوند متعال بخواهد. دست‌ها را بالا می‌برد، خدایا! پدر و مادرم را حفظ فرما. خدایا! سلامت به آن‌ها بده. خدایا! عاقبت فرزندانم را خیر بگردان، دنیا و آخرتشان را اصلاح بفرما. خدایا! برادر، خواهر و نزدیکان مرا عافیت عطا فرما. خدایا! فلان قوم و خویشم را، فلان رفیقم را، خیر عنایت بفرما. این دعاها علامت‌های مهمّی را ارسال می‌کند. این دعاها نشانه ی عالی‌ترین محبّت‌ها است، و در عین حال بهترین هدیّه است برای کسانی که در حقّ آنان فرد دعا کرده است. وقتی که به کسی بگویی دوستت دارم، همیشه شاهدی بر آن که این کلام از عمق جان و صدق نیّت باشد وجود ندارد و حتّی در مراحلی خدای نکرده احتمال تزویر و دورویی منتفی نیست؛ امّا وقتی فرد در گوشه ی عزلتی، در دل شبی، گوشه ی مسجدی، هنگامی که حال خوشی دارد، برای فلان شخص دعا می‌کند؛ یعنی این از روی خلوص است، و از عمق جان است. دعا اگر واقعاً دعا نباشد لذّتی ندارد، انسان اهتمام به آن ندارد. پس اگر کسی واقعاً با اقبال قلب و با توجّه دعا بکند یعنی آن کسی را که برایش دعا کرده از اعماق قلب دوست دارد و برای او خیر و رحمت و برکت و مغفرت می‌خواهد. این دعا اگر پنهان هم باشد و بهتر است که چنین باشد ولی چه بسا به نوعی آشکار شده و بُروز پیدا می‌کند و یک جایی شناخته می‌شود. نه این که خدای نکرده کسی دعا کند به خاطر این که دیگران بفهمند، نه، این نباید هدف باشد. انسان باید کار را برای خداوند انجام دهد. خدا هم کار او را اصلاح می‌کند، زیرا:
مَن أصلَحَ فیما بَینَهُ و بَینَ اللَّهِ أصلَحَ اللَّهُ ما بَینَهُ و بَینَ النّاس ؛ هرکس ما بین خود و خدا را اصلاح کند، خداوند بین او و مردم را اصلاح می‌کند.
علاوه چون دعای در جمع و آمین گفتن دیگران موجب اجابت دعاست چه بسا انسان دعای در جمع را انتخاب کند که:
ما مِن مُؤمِنَینِ أو ثَلاثَهٍ اجتَمَعوا ... إن دَعَوُا اللَّهَ أجابَهُم ... ؛ هر دو مؤمن یا سه مؤمنی که گرد هم آیند ... اگر خدا را بخوانند، آنان را اجابت کند ... .
چنان که در برخی اوقات هم قهراً دعای فرد آشکار می‌شود. وقتی که کسی در منزل یا مسجد یا مکان دیگر نماز می‌خواند و دعا می‌کند به خصوص در نماز جماعت به طور طبیعی حتّی علی رغم میل او دیگران متوجّه می‌شوند که چگونه برای والدین، فرزند، نزدیکان و دوستان دعا می‌کند. مثلاً وقتی طبق دستور در سجده ی نماز واجب می‌گویی:
یا خَیرَ المَسئولینَ و یا خَیرَ المُعطینَ اُرزُقنی و ارزُق عِیالی مِن فَضلِکَ فَإنَّکَ ذو الفَضلِ العَظیم . «یا خَیرَ المَسئولینَ؛ ای برترین درخواست شوندگان»، «یا خَیرَ المُعطین؛ ای برترین اعطاء کنندگان»، «اُرزُقنی و ارزُق عِیالی؛ من و عیالم (خانواده‌ام) را روزی بده.» مگر همسرت و فرزندانت نمی‌فهمند که در حال خواندن این دعا هستی؟ می‌فهمند که تو از عمق جانت، در نمازت و در بهترین حالات یعنی در حال سجده، هم برای خودت و هم برای آن‌ها دعا می‌کنی. معلوم است که چنین ابراز محبّتی که بی ریا و خالص در درگاه خداوند است و هیچ توقّعی در مقابلش نداری، از طرف کسی که این ابراز محبّت را دریافت می‌کند، دارای انعکاس است و در او هم همین محبّت نسبت به تو پدید خواهد آمد و یا تشدید خواهد شد.
اصلاً از هر کسی درخواست دعا داشته باش. در روایت وارد شده است که: مبادا دعای کسی را کوچک بشمارید:
لا تُحَقِّروا دَعوَهَ أحَدٍ ... .
حتّی در روایتی امام - علیه السلام - فرمودند: اگر مریض شدید به دوستانتان خبر دهید که به عیادتتان بیایند.
البتّه عیادت رفتن هم شرایط دارد. کِی، کجا و با چه خصوصیّاتی چون وقتی به عیادت شما می‌آیند، برایتان دعا می‌کنند و مستجاب می‌شود:
فَإنَّهُ لَیسَ مِن أحَدٍ إلّا و لَهُ دَعوَهٌ مُستَجابَه ؛ پس همانا هیچ فردی نیست مگر این که برای او دعای مستجابی هست.
از طرف دیگر، هنگامی که شما به عیادت مریضی می‌روید، شما هم از مریض بخواهید برایتان دعا کند؛ زیرا:
لَم یَسألِ المَریضُ لِلعائِدِ شَیئاً إلّا استَجابَ اللَّهُ لَه ؛ بیمار، چیزی را برای عیادت کننده درخواست نمی‌کند مگر آن که خداوند آن را مستجاب می‌نماید.
و کلّاً دعای مریض در روایات مستجاب خوانده شده است . مریض دل شکسته است و حالتی دارد که قُربش به خداوند متعال و آمادگی اتّصالش به عالَم بالا بیشتر و دعایش به استجابت نزدیک تر است. ممکن است مصلحت نباشد که در مورد بیماری خودش به نحوی که او دعا بکند در همان لحظه اجابت شود؛ امّا در حقّ شما و در حقّ هر کسی که به عیادت او می‌رود و در موارد دیگر چه بسا مُستجاب شود. و لذا شایسته است هم مریض از آن‌ها بخواهد که برایش دعا کنند، و هم کسانی که عیادت می‌روند از مریض بخواهند برایشان دعا کند.
صَرف نظر از استجابت، این ابراز محبّت و پیوند دوستی بین افراد است و عالی‌ترین و پاک‌ترین هدیّه‌ای است که مسلمان‌ها و همه ی کسانی که معتقد به مبدا و معاد هستند، می‌توانند به یکدیگر بدهند. و این خصوصیّتی است که فقط برای انسان‌های خدایی است و دیگران از آن محرومند. بیچاره‌اند کسانی که اعتقاد به خدا ندارند نعوذ بالله کسانی که اعتقادی به مبدا و معاد ندارند، کسانی که اعتقادی به دعا و عالَم معنا ندارند، از همه ی این خیرات و برکات محروم می‌باشند. این یکی از مزایای اعتقاد به عالَم معناست. بنابراین خاصیّت و ویژگی پنجمی که برای دعا عرض کردیم این است که دعا ابراز محبّت به فرزند، همسر، نزدیکان و دوستان و همه ی افراد می‌باشد و در عین حال جلب محبّت آن هاست. جالب آن است که در حدیثی از پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - وارد شده است که: در روز قیامت امر می‌شود برخی را به آتش ببرند و در نتیجه به طرف آتش کشیده می‌شود، در آن هنگام مردان و زنان مؤمن می‌گویند:
یا رَبِّ! هَذا الَّذی کانَ یَدعو لَنا فَشَفِّعنَا فیهِ فَیُشَفِّعُهُمُ اللَّهُ عَزَّوجَلَّ فیهِ فَیَنجو ؛ خداوندا! این کسی است که مارا دعا می‌کرد، پس مارا شفیع او قرار بده. خداوند عزّوجلّ هم آنان را شفیع او قرار می‌دهد و این فرد از آتش نجات می‌یابد.

افشاندن بذر دوستی خوبان و ترویج دشمنی ستمکاران

دعا راهی برای افشاندن بذر دوستی خوبان و طرفداران حقّ و عدالت در جامعه و افشاندن بذر بُغض و کینه نسبت به ستم گران و تبه کاران و رهزنان و فاسدان غیر قابل هدایت است. معمولاً در جوامع، انسان‌هایی هستند که پرچم دار خیرخواهی و عدالت و همکاری و یاوری مردم و خدمت به انسان‌ها می‌باشند، و متأسّفانه در مقابل، افرادی هم در جامعه هستند که نمودهای تباهی و ظلم و ستم و تجاوز و فساد می‌باشند. ما وظیفه داریم خوبان، متّقین و راستگویان را یاری کنیم. به انسان‌هایی که در خدمت مردم هستند و در طریق کار نیک قدم بر می‌دارند کمک نماییم. خداوند متعال می‌فرماید:
‹تَعاوَنوا عَلَی البِرِّ و التَّقوی› ؛ هم دیگر را در نیکی و تقوی یاری کنید.
و یا می‌فرماید:
‹کونوا مَعَ الصّادِقین› ؛ با راستگویان باشید.
ما باید علیه دشمنان و ستمکاران هر عمل مناسبی که بتوانیم انجام بدهیم. امیرالمؤمنین - علیه السلام - در وصیّت خود به دو فرزندش و دیگران می‌فرماید:
کونا لِلظّالِمِ خَصماً و لِلمَظلومِ عَونا ؛ دشمن ظالم و یار مظلوم باشید.
یاریِ ستمدیده و دشمنی با ستمکار و تلاش به نفع عدل و احسان و علیه ستم و طغیان، مراتب و راه‌هایی دارد. یکی از راه‌های مهمّ یاری دادن به خوبان و عدل گستران این است که آن‌ها را دعا کنیم. اصلاً در برخی از شرایط، به جز دعا راه دیگری برای یاری رساندن نداریم. عدّه‌ای برای ابراز دشمنی و کُند کردن دشمنی دشمنانِ حقّ و حقیقت و ستمکاران و تبهکاران راهی به جز دعا ندارند. وقتی که انسان در حالتی قرار دارد که در نهایت صفای قلب و ارتباط با مبدأ هستی می‌باشد و همه ی وجودش را آورده و در مقابل پروردگارش به کرنش، پوزش، ستایش و نیایش پرداخته و آن چه را که برای او مهمّ است از درگاه خداوند درخواست می‌کند و بر ستمکاران و گنهکارانی که به حقوق مردم تجاوز می‌کنند و حاضر نیستند از این اعمالشان دست بردارند، لعن و نفرین می‌فرستد، معلوم است که علاوه بر استجابت، دعا می‌تواند اثر بازدارنده ی نیرومندی در اجتماع داشته باشد. این مطلب توصیه هم شده است. اگر در جامعه این احساس وجود داشته باشد که اگر کسی تجاوز به حقوق دیگران کند حدّ اقلّ مردم در خلوت با خدای خود، در دل شب در منزل یا در مسجد علیه او نفرین می‌کنند و برای دفع شرّش دعا می‌کنند، اگر ذرّه‌ای ایمان و عقل داشته باشد به خود می‌آید. در این حال یا دست از ستم بر می‌دارد یا حدود تجاوزش را کم می‌کند.
امروز در دنیا آن قدر درباره ی افکار عمومی صحبت می‌شود، رسانه‌های گوناگون راه می‌اندازند تا افکار عمومی را در اختیار بگیرند. دعا برای این که افکار عمومی را به طرف حقّ و طرف داری از عدالت گستران هدایت بکند، از بهترین و پاک‌ترین چیزهاست. و برای ترویج عدالت و احسان و جلوگیری از ستم و طغیان امر بسیار خوبی است. و لذا پیامبر عظیم الشّأن اسلام و امیرمؤمنان - علیهما السلام - و ائمّه ی معصومین - علیهم السلام - به حَسَب روایات متعدّده‌ای که داریم سعی در این داشته‌اند که در نمازهایشان، در تعقیباتشان و در دعاهایشان به نفع عدالت گستران دعای خیر کنند و علیه ستمکاران و متجاوزان نفرین نمایند. امیرالمؤمنین - علیه السلام - در دعایی که در قنوت یا بعد از نماز می‌خواندند، علیه عدّه‌ای نفرین می‌کردند حال یا به نحو کلّی یا با اسم بردن خاصّ و به طور جزیی . نصر بن مزاحم در کتاب وقعه صفین می‌گوید: فَکانَ عَلِیٌّ - علیه السلام - بَعدَ الحُکومَهِ إذا صَلَّی الغَداهَ و المَغرِبَ و فَرَغَ مِنَ الصَّلاهِ و سَلَّمَ قالَ: اللَّهُمَّ العَن مُعاوِیَهَ و عَمرواً (عمروعاص) و أبا موسَی و ... ؛ علی - علیه السلام - پس از قضیّه ی حکمیّت، بعد از سلام نماز صبح و مغرب می‌گفت: خدایا! لعن فرما معاویه و عمروعاص و ابوموسی و ... .
از پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله و سلم - هم، دعا علیه مشرکین و سران آنان نقل شده است. از سایر ائمّه ی اطهار - علیهم السلام - نیز، چنین نفرین و دعاهایی در تعقیباتشان نقل شده است؛ یعنی علیه بدکاران و تبهکاران و ستمکاران دعا می‌کردند. و بالخصوص در مورد امام صادق - علیه السلام - آمده است که بعضی‌ها را اسم می‌بردند. خدایا فلانی و فلانی را از رحمت خودت دور کن. چه مرد و چه زن. اهمّیّتی که اسلام برای کمک به مظلومان و مقابله با ظالمین داده است در یک طیف وسیعی تجلّی پیدا می‌کند.
این‌ها به حَسَب ظاهر حدّاقل است، امّا فی الواقع خیلی اثر دارد. دعایی که در قنوت و سجده خوانده می‌شود. دعا بعد از نماز و در هنگام تعقیبات و در غیر وقت نماز، هنگامی که انسان حال خوشی دارد، همه ی این‌ها می‌تواند این خدمت را به حقّ و حقیقت بکند که کسانی را که در طریق عدالتند کمک نماید، و علیه کسانی که در طریق فساد و تباهی و ظلمند مبارزه کند. علاوه بر این که در درگاه خداوند این دعاها چه بسا و امید است چنین باشد به اجابت برسد و بارها شده است.
چنان که از امام صادق - علیه السلام - وارد شده است که وقتی بعضی از افراد را نفرین می‌کردند، همان شب هنوز حضرت - علیه السلام - از حال دعا خارج نشده بودند که دعایشان مستجاب می‌شد . دعا اثرات روانی اجتماعی گسترده‌ای دارد و اهرمی پاک و قوّی در اختیار مؤمنین است. مخصوصاً با توجّه به نکته‌ای که قبلاً اشاره کردیم که تکرار و اصرار در دعا از امور توصیه شده است. و چقدر محروم است جامعه‌ای که با دعا بیگانه می‌باشد. گاهی هم وقتی بیگانه‌های از معنویّت این سلاح برنده را در دست مؤمنان می‌بینند علی رغم عدم اعتقاد درونی به شبیه سازی ظاهری روی می‌آورند که از مضحک‌ترین شگردهاست. وقتی که در دوره ی به اصطلاح اصلاحات (غربی) و تسلّط سکولارهای پنهان و نیمه پنهان، مردم مؤمن به خاطر دفع شرّ آنان اقبال بیشتری به دعا و تضرّع و توسّل به درگاه خداوند آوردند و بحمدالله خداوند متعال هم عنایت فرمود برخی از آنان در آن دوره و نیز بعد از خَلع ید، در کنار سایر توطئه‌های خود به شبیه سازی دعا و توسّل و تضرّع پرداختند!!
و واقعاً شگفتی آفرین است که کسانی بخواهند با دعا علیه دعا و اهل دعا مقابله کنند، با توسّل علیه اولیای الهی برنامه داشته باشند و با مجالس فاتحه و قرائت قرآن علیه قرآن و اهل قرآن تبلیغات کنند، به اسم روحانیّت و مرجعیّت علیه روحانیّت و مرجعیّت توطئه کنند، و به اسم امام و انقلاب علیه امام و راه امام و اساس انقلاب اهداف خود را پیش ببرند ... ولی دنیا جای شگفتی هاست.
نظیر همین در مقیاس دیگری در زمان امیرالمؤمنین علی - علیه السلام - اتّفاق افتاد وقتی معاویه مطّلع شد که امیرالمؤمنین علی - علیه السلام - بعد از نماز علیه او دعا می‌کند، او هم به شبیه سازی مزوّرانه پرداخت و وقتی نماز می‌خواند العیاذ بالله سه نفر از معصومین - علیهم السلام - و برخی از اصحاب امیرالمؤمنین - علیه السلام - را به اسم لعن می‌کرد . در این جا این نکته را هم باید تذکّر دهم که حتّی دعا علیه ظالم هم حدودی دارد و افراط بی جا مذموم است. در روایت صحیح هشام بن سالم آمده است:
إنّ العَبدَ لَیَکونُ مَظلوماً فَما یَزالُ یَدعو حَتَّی یَکونَ ظالِما ؛ همانا بنده مظلوم است؛ امّا آن قدر دعا علیه (ظالم بر خود) می‌کند، که خود ظالم می‌شود.

اظهار عقاید حقّه و شناساندن اولیای الهی

یکی دیگر از ویژگی‌های دعا، ابراز عقاید حقّه و شناساندن آن، و شناساندن اولیاء الهی و برگزیده گان خداوند متعال به دیگران می‌باشد. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌هایی که از طرف معصومین - علیهم السلام - به ماتوصیه شده و در دعاهای مأثور نیز آمده است این که خدای متعال را به اولیایش قسم می‌دهیم، یا بر آنان درود می‌فرستیم و ... . گاهی این قسم دادن و ذکر اولیاء به نحو کلّی است: خدایا به حقّ اولیایت. این خوب است، امّا مهم تر آن است که گاهی و در برخی موارد شایسته هم هست که چنین باشد بر روی افراد خاصّ انگشت می‌گذاریم و این‌ها را واسطه ی بین خود و خدای خود قرار می‌دهیم. وقتی که دیگران این را می‌بینند یا می‌فهمند که من در دعایم در آن وقتی که مضطر شده‌ام و مشکلی دارم و هیچ راهی ندارم، و برای رفع مشکلم از ظریف‌ترین، دقیق‌ترین و مطمئن‌ترین راه استفاده می‌کنم، ناله می‌کنم خدایا! مستأصل و بی چاره و مضطرّم، خدایا به حقّ پیامبرت - صلی الله علیه و آله و سلم - ، به حقّ امیرالمؤمنین - علیه السلام - ، به حقّ فاطمه ی زهرا - علیها السلام - ، به پهلوی شکسته ی زهرا - علیها السلام - . این‌ها را که ذکر می‌کنیم یعنی پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - در درگاه خداوند عزیزترین فرد است و برای من هم عزیزترین. چرا؟ به خاطر این که من عزیزترین را به درگاه خدا می‌آورم؛ بنابراین پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - نزد من عزیز است؛ چون در نزد خدا عزیزترین است.
امیرالمؤمنین - علیه السلام - و اولاد ایشان هم این چنین هستند. در روایت از امام رضا - علیه السلام - آمده است:
إذا نَزَلَت بِکُم شِدَّهٌ فَاستَعینُوا بِنا عَلَی اللَّه ... ؛ هنگامی که بر شما دشواری نازل شد پس از ما استعانت بجویید به سوی خدا ... .
و یا در دعا می‌گوییم: خدایا! به حقّ قرآنت، و چه بسا آن را بر سر می‌گذاریم؛ یعنی قرآن پیش ما عزیز است و یک حقیقت آسمانی است.
ما هیچ وقت خداوند را مثلاً به یک کتاب داستان سر گرم کننده قسم نمی‌دهیم. این که ارزش ندارد. خدا را به نویسنده ی یک داستان، قسم نمی‌دهیم؛ امّا خدا را به قرآنش قسم می‌دهیم؛ یعنی از عمق جانمان به حقیقت آن اعتقاد داریم و این اعتقادمان را به دیگران سرایت داده و در جامعه گسترش می‌دهیم. این معنی را در جامعه جا می‌اندازیم که قرآن حقّ است و در پیش گاه خداوند متعال عزیزترین است. پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - و اهل بیتِ پیامبر - علیهم السلام - هم در پیش گاه خداوند متعال این چنین هستند. این که اسماء مبارک ائمّه ی معصومین - علیهم السلام - در دعاها می‌آید دو خاصیّت دارد:
الف) یکی این که به واسطه ی ایشان دعای ما مستجاب می‌شود.
ب) دیگر این که ایشان که پرچم داران حقّ و عدالت، و امامان بر حقّ و برگزید گان الهی هستند، به مردم معرفی می‌شوند و ابراز می‌شود که این عقیده ی خالص من است.
در بسیاری از دعاها و زیارات اسماء ائمّه - علیهم السلام - را می‌بریم. و چه بسا در بسیاری از دعاها اسماء مؤمنین را می‌بریم. شما هنگامی که نماز شب می‌خوانید، در دل شب و در آن تاریکی‌ها که چشم‌های خسته خواب است؛ چشم‌های کسانی که عقیده ندارند خواب است؛ چشم‌های کفّار هم خواب است، از میان بستر نرم از خواب شیرین بلند شده‌ای و وضو گرفته‌ای و آمده‌ای با خدای خودت، با ربُّ الارباب، با پروردگار عالمیان مناجات و راز و نیاز می‌کنی؛ امّا در قنوت نماز وَتر چهل مؤمن را دعا می‌کنی و مثلاً برای آنان طلب غفران می‌کنی؛ چون:
مَن قَدَّمَ أربَعینَ مِنَ المُؤمِنینَ ثُمَّ دَعا استُجیبَ لَه ؛ هرکس چهل نفر از مؤمنین را مقدّم کرده و سپس دعا کند، دعایش مستجاب می‌شود.
این چهل مؤمن را که یاد می‌کنی؛ یعنی این‌ها در درگاه خداوند متعال، ارزش دارند و می‌توانی با حدّاقلّ دعایی برای ایشان جلب لطف و رضایت خداوند را بکنی تا خداوند متعال دعای تو را مستجاب کند. در مثل این لحظات حسّاس چه کسانی را اسم می‌بری؟ علما، زهّاد و اولیا را یاد می‌کنی. مثلاً می‌گویی: «اللّهم اغفر للشیخ الکلینی، للصدوق، للشیخ الطوسی، للمحقق الاردبیلی، للفلان للفلان» این‌ها را دعا می‌کنی؛ یعنی راه این‌ها، راه درستی است؛ یعنی این‌ها پرچم داران راه حقیقت هستند. این‌ها از برکات دعاست. دعا می‌تواند حقایق تکوینی و تشریعی را و آن چه را که مرضیّ رضای خداوند است و آن چه را که مورد عنایت پروردگار عالم است، به زبان ما بیاورد و این را در جامعه ترویج کند. بنابراین دعا راهی برای اظهار عقاید حقّه و شناساندن اولیای الهی، و راه‌های ایشان می‌باشد. و این که در دعاها خدا را قسم می‌دهیم به اولیاء خودش، به ائمّه ی معصومین - علیهم السلام - و نیز بر آنان درود می‌فرستیم این خاصیّت بر دعا مترتّب است که علاوه بر آن که به عنایت پروردگار دعا مستجاب می‌شود، این بزرگان هم به جامعه شناسانده می‌شوند و معرفت خودمان نیز افزایش می‌یابد.

روشن بودن نور امید، در سخت‌ترین و تاریک‌ترین شرایط

اثر دیگری که بر دعا مترتّب است آن که انسان همیشه به پشتوانه ی دعا امیدوار است. هر مشکلی در هر مقیاس کمّی و کیفی پدید بیاید انسان می‌تواند با دعا به نوعی برون رفت از آن را از خداوند درخواست کند. و از آن جا که انسانِ دعا کننده می‌داند خداوند متعال قادر بر هر چیز است و مستجاب کننده ی دعاهای بندگانش می‌باشد هیچ گاه نور امید در دل مؤمن خاموش نخواهد شد. در سخت‌ترین شرایط، در تاریک‌ترین لحظات و در ترسناک‌ترین وضعیّت دعا کننده باز امید به گشایش و پیروزی دارد. و این نکته ی بسیار دقیقی است که قرآن کریم بر آن عنایت ویژه فرموده است. آیه ی شریفه ی:
‹أمَّن یُجیبُ المُضطَرَّ إذا دَعاهُ و یَکشِفُ السُّوء› ؛ یا کیست آن که هرگاه درمانده ی بیچاره او را بخواند پاسخ می‌گوید و گرفتاری را برطرف کند.
آشنای دلِ مؤمنان است. و جالب آن است که در روایت آمده: مصداق اتمِّ مضطرّی که خداوند را می‌خواند و پاسخ گرفته و مشکلش رفع می‌شود، قائم آل محمّد عجّل الله تعالی فرجه می‌باشد و این اختصاص، با توجّه به دنباله ی آیه بیشتر آشکار می‌شود که خداوند می‌فرماید:
‹و یَجعَلُکُم خُلَفاءَ الأرض...›؛ و شما را خلفای زمین قرار می‌دهد.
روایات متعدّدی مشتمل بر این مضمون است. از جمله:
عَن أبی عَبدِ اللَّهِ - علیه السلام - قالَ: نَزَلَت فی القائِمِ - علیه السلام - هُوَ و اللَّهِ المُضطَرُّ إذا صَلَّی فی المَقامِ رَکعَتَینِ و دَعا اللَّهَ فَأجابَهُ و یَکشِفُ السُّوءَ و یَجعَلُهُ خَلیفَهً فی الأرض ؛ امام صادق - علیه السلام - فرمود: آیه در مورد قائم - علیه السلام - نازل شده است. به خدا او مضطرّ می‌باشد؛ هرگاه در مقام، دو رکعت نماز بگزارد و خدا را بخواند پس خداوند او را جواب داده و بدی را بر طرف نماید، و او را جانشین در زمین قرار دهد.
در آیات متعدّد دیگری نیز مسئله ی استجابت دعا در حال اضطرار و بیچارگی ذکر شده است. واقعاً وقتی کسی در بن بست شرایط مادّی قرار می‌گیرد و تمام راه‌ها بر او بسته باشد چه چیزی جز دعا و عنایت پروردگار می‌تواند نجات بخش او باشد. فرض کنید کسی بر کشتی سوار است و امواج توفنده ی دریا در دل اقیانوس در شب تار بدنه ی کشتی را شکافته و هر لحظه با سرعت آب بیشتری داخل می‌شود. جز دعا و پناه بردن به قدرت بی پایان حضرت حقّ چه چیز می‌تواند امید بخش چنین فردی باشد!؟ یا هواپیمایی در بالای ابرها در دل آسمان دچار سانحه شده است و هر آن مُشرِف به سقوط است آیا جز دعا روزنه ی امید دیگری هست و همین طور در بیماری‌ها، در خشک سالی‌ها و در مشکلات فراگیر اقتصادی، در کشمکش‌ها و جنگ‌ها و ... .
این دعا چیزی است که می‌تواند به افراد درمانده و محاصره شده در حوادث روحیّه، نشاط، عزم و اراده ببخشد و صرف نظر از حیثیّت استجابت، دعا فرد را از ورطه ی خود باختگی و اضمحلال نجات داده، او را به تلاش نجات بخش وا می‌دارد. و به طور کلّی امید به رحمت و اعتقاد به قدرت پروردگار، اصلی بنیادین در بینش قرآنی است که از آن شاخه‌های متعدّدی می‌جوشد معمولاً در دعاها بر دو وصف رحمت و قدرت و مترادف‌های این دو تأکید می‌شود. مثلاً در دو فراز آغازین دعای شریف کمیل، خداوند متعال را به رحمت و قدرت فراگیرش می‌خوانیم و درخواست می‌کنیم . و تکرار عبارت یا ارحم الراحمین و نیز إنّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیر در دعاها بر همین اساس است و دعا بدون چنین باوری حقیقتاً دعا نیست؛ لقلقه ی بی معنای زبان است.
ببینید چگونه امام حسین - علیه السلام - در سخت‌ترین شرایط که مشابه آن وجود ندارد و بعد از شهادت فرزند شیرخوارش، باز هم چنان وجودش سرشار از امید به درگاه خداوند است و عرض می‌کند:
اللَّهُمَّ إن کُنتَ حَبَستَ عَنّا النَّصرَ فَاجَعل ذلِکَ لِما هوَ خَیرٌ لَنا ؛ خدایا! اگر پیروزی ما را مقرّر نفرمودی آن چه را برای ما بهتر است برای ما قرار بده.
این همه رنج و مصیبت، هتّاکی دشمن، شهادت عزیزان، تشنگی خود و اهل حرم و خطر قریب الوقوع اسارت اهل حرم و ... نتوانسته نور امید به رحمت و قدرت حقّ را در دل امام - علیه السلام - کم سو کند:
اولاً عدم پیروزی ظاهری را به گونه ی شرطی بیان می‌کند که: اگر پیروزی ما را مقرّر نفرمودی.
ثانیاً درخواست می‌کند در ازاء حبسِ پیروزی از ما، آن چه را برای ما بهتر است، برای ما قرار بده.
زیبایی، توحید، تسلیم و امید، در آخرین دعای حضرت - علیه السلام - به اوج می‌رسد:
اللَّهُمَّ (أنت) مُتَعالِی المَکانِ عَظیمُ الجَبَروتِ شَدیدُ المِحالِ غَنیٌّ عَنِ الخَلائِقِ عَریضُ الکِبریاءِ قادِرٌ عَلَی ما تَشاءُ قَریبُ الرَّحمَهِ صادِقُ الوَعدِ سابِغُ النِّعمَهِ حَسَنُ البَلاءِ قَریبٌ إذا دُعیتَ ... فَاجعَل لَنا مِن أمرِنا فَرَجاً و مَخرَجاً بِرَحمَتِکَ یا أرحَمَ الرّاحِمین ؛ خدایا! (تو) مقام برتری داری و بزرگ جبروتی و بر حکم تدبیر سخت توانایی (سخت کیفری). بی نیازی از خلایق. دستگاه بزرگیت، پهناور است. توانایی بر هرچه خواهی. نزدیک است رحمت تو. وعده ات راست، نعمتت فراوان و امتحانت نیکوست. نزدیکی در وقت دعا. .... پس مقرّر فرما برای ما در کار ما فرج و گشایشی. به رحمت تو ای مهربان‌ترین مهربانان.
البتّه باید توجّه کنیم، هیچ کس نباید به آن چه شدنی نیست و یا حرام است، دعا کند. امیرالمؤمنین - علیه السلام - در پاسخ کسی که پرسید: چه دعایی تباه‌ترین است؟ فرمود:
الدّاعِی بِما لایَکُون ؛ کسی که دعا کند به چیزی که شدنی نیست.
و در روایت از پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - است که دعای مؤمن مستجاب است «ما لَم یَدعُ بِمَأثَم ؛ مادام که دعای به گناه نکند.» از موارد دعای به امرِ ناشدنی این است که کسی مثلاًبرای دیگری دعا کند که: خداوند هیچ امرِ ناخوشایندی را برای تو پیش نیاورد؛ زیرا به تعبیر روایت:
مَن عاشَ فی الدُّنیا لا بُدَّ أن یَرَی المَکروه ؛ هرکه در دنیا زندگی کند، به ناچار ناخوشایند خواهد دید.
چنان که در نهج البلاغه آمده است:
کسی از شماد هرگز نگوید: اللَّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِنَ الفِتنَهِ لِأنَّهُ لَیسَ أحَدٌ إلّا و هوَ مُشتَمِلٌ عَلَی فِتنَهٍ؛ خدایا! پناه می‌برم به تو از فتنه؛ زیرا هیچ کس نیست مگر آن که درگیر فتنه است. ولکن کسی که به خداوند پناه می بَرَد، پناه بَرَد از مضلّات الفِتَن؛ یعنی: فتنه‌های گمراه کننده. همانا خداوند سبحان می‌فرماید: ‹و اعلَمُوا أنّما أموالُکُم و أولادُکُم فِتنَه›؛ بدانید که اموال و فرزندانتان فتنه و آزمایش می‌باشند.