فرهنگ مصادیق:تربيت اخلاقي کودکان
نویسنده : مجید اسلامی
محتویات
- ۱ مقدمه
- ۲ مهمترین نکات برای ایجاد یک رفتار اخلاقی در کودکان
- ۲.۱ به ویژگیهای سنی کودکان توجه داشته باشید
- ۲.۲ الگوی مناسبی برای فرزندان خود باشید
- ۲.۳ باور و عقاید اخلاقی خود را بشناسیم
- ۲.۴ در کمین فرصتهای مناسب باشید
- ۲.۵ از کودکان خود انتظار رفتار اخلاقی داشته باشید
- ۲.۶ زور و اجبار ممنوع
- ۲.۷ رفتارهای اخلاقی را تقویت کنید
- ۲.۸ با رفتار نامناسب در مورد شخصیت فرزندتان قضاوت نکنید
- ۲.۹ برنامه عملی برای انجام رفتار اخلاقی تهیه کنید
- ۲.۱۰ خداباوری را در فرزندانتان تقویت کنید
- ۲.۱۱ با فرزندتان دربارهٔ ارزشها و اعتقادهایتان صحبت کنید
- ۲.۱۲ رابطه صمیمانه و محترمانه ای با فرزندان خود برقرار کنید
- ۲.۱۳ رعایت اعتدال ضامن سلامت روانی کودک است
- ۲.۱۴ هر روز اصول اخلاقی را اولویتبندی کنید
- ۲.۱۵ زمانی که کودک را از کاری نهی می کنیم دلایل این نهی را برای او توضیح دهیم زیرا
- ۲.۱۶ به شکل گیری وجدان اخلاقی در کودکان توجه کنیم
- ۲.۱۷ الگوهای مناسبی برای تاثیرگذاری و درونی کردن اخلاق در کوکان جستجو کنیم
مقدمه
پرورش اخلاقی درست، انسان را از تنگناهای بزرگ می رهاند و نیرویی است که به انسان، به منظور کنترل خود از وارد شدن در تباهی ها و لغزش ها کمک می کند. بدیهی است، وقتی کاری در شرایطی ویژه و در زمان خود انجام می گیرد، آثار دلخواه را به دست می دهد. دوران کودکی نیز بهترین زمان برای سازندگی است. کودک برای تربیت، آمادگی کامل را دارد و هر تدبیری در تربیت او به کار گرفته شود، در دل و جان او نقش می بندد و به راحتی از میان نمی رود. اخلاق و ویژگی های ناشایست را که در بزرگسالی جزو شخصیت فرد شده، نمی توان به آسانی تغییر داد. حال آنکه یک نهال کوچک را می توان از حالت انحراف به راستی درآورد. بنابراین، دوران کودکی، بهترین دوره سازندگی و تربیت اخلاقی است.
بسیاری از والدین دوست دارند فرزندانی داشته باشند که مقید به موازین اخلاقی باشند. اما روشهایی که به کار میبرند شاید روشهای نادرستی باشد که نتایج منفی را به دنبال میآورد. برای ایجاد رفتار اخلاقی باید نکاتی را در نظر گرفت.
مهمترین نکات برای ایجاد یک رفتار اخلاقی در کودکان
به ویژگیهای سنی کودکان توجه داشته باشید
مطابق با تحقیقات دقیقی که روانشناس بزرگ پیازو گلبرگ روی کودکان انجام دادهاند به این نتیجه رسیدهاند که اخلاق کودکان به شیوههای متفاوتی بروز میکند. و قواعدی کودکان سنین مختلف در رفتار اخلاقی خود به کار میبرند، متفاوت است. آنها قضاوتهای اخلاقی متفاوتی دارند. اگر داستانی به یک کودک خردسال تعریف میکنیم به این صورت که پسری بطور اتفاقی ۱۵ فنجان را میشکند کار بدتری کرده است یا پسری که از روی لجبازی و عصبانیت هنگامی که مادرش در خانه نیست ۱ عدد فنجان را شکسته است؟ دیده میشود که کودکان کوچکتر پسری را که ۱۵ فنجان شکسته است را پسر بدتر میشناسند و معتقد کار و رفتار او بدتر از پسری بوده که از سر لجاجت یک شیئ فنجان را شکسته است
بتدریج که کودکان بزرگتر میشوند حدود ۱۲-۱۳ سالگی پسری را مقصر و رفتار او را بد میدانند که یک فنجان را شکسته ولی کار بد او عمدی و از سر لجاجت بوده است. بنابراین لازم است در آموزش رفتار اخلاقی به کودکان سطح اخلاقی و میزان درک آنها را از رفتار اخلاقی مدنظر داشته باشیم. اگر تلاش کنیم به یک کودک خردسال تفهیم کنیم که پسر دوم کارش بدتر بوده موفق نخواهیم شد
الگوی مناسبی برای فرزندان خود باشید
خانواده و در راس آن والدین مهمترین الگوها برای فرزندانشان هستند. بنابراین اگر میخواهند رفتاری را به کودکان خود آموزش دهند در مرحله اول باید خود نسبت به انجام آن رفتار تعهد داشته باشند. و به این تریتب الگوی مناسبی برای فرزندانشان باشند. فرزندان ما بویژه در سنین پایین بیشتر از راه مشاهده و همانندسازی یاد میگیرند تا از راه آموزش مستقیم بویژه این مساله در مورد ایجاد رفتارهای اخلاقی آنها اهمیت دارد. به جای اینکه درس اخلاق به آنها بدهیم ابتدا الگوی خوبی برای آنها باشیم
والدین اولین و مهمترین الگو و معلم اخلاق کودکانشان هستند بنابراین مطمئن شوید به همان شیوهکه از کودکتان انتظار دارید، رفتار میکنید. شما اولین و مهمترین آموزگار اخلاقی کودکتان هستید. او با مشاهده انتخابها و واکنشها و شنیدن حرفهای روزمره شما، معیارهای اخلاقی را میآموزد. رفتارهای پدر و مادر در زندگی روزمره درسهای اخلاقی مهمی به کمک میدهد. شما خودتان با خویشاوندان، دوستان، همسایگان و بیگانگان چگونه رفتار میکنید؟ چه فیلمهایی تماشا و کدام کتابها و برنامههای تلویزیونی را انتخاب میکنید؟ با تضادهای اخلاقی روزانه چه برخوردی دارید؟ مثلا در مورد تقلب فرزندتان، دروغ دوستش و مزاحمت همسایه چه واکنشی نشان میدهید؟ به رفتارهایی توجه کنید که میخواهید فرزندانتان در مورد آنها از شما سرمشق بگیرند. یکی از بهترین سوالهایی که در پایان هر روز میتوانید از خودتان بپرسید، این است: «اگر من تنها سرمشق فرزندم برای تشخیص درست از نادرست باشم، او امروز چه چیزهایی یاد گرفته است؟»
باور و عقاید اخلاقی خود را بشناسیم
قبل از آنکه رفتارهای اخلاقی کودک را پرورش دهیم باید در مورد باورها و عقاید خود شناخت مناسب داشته باشیم. بنابراین در یک فرصت مناسب ارزشهایی که دارید را شناسایی کنید و سپس به دنبال روشهایی آموزش رفتار اخلاقی به کودک باشید. والدینی که کمک کردن به دیگران را جزو ارزشهای خود نمیدانند، نمیتوانند این رفتار را در کودک پرورش دهند
در کمین فرصتهای مناسب باشید
آموزش رفتارهای اخلاقی در منزل مانند آموزش دروس در مدرسه نیست که ساعت و زمان و برنامه مشخصی داشته باشد. والدین برای ایجاد این رفتارها باید در کمین فرصتها باشند. در زندگی روزمره و در مدت زمانی که فرزندان با والدین به سر میبرند فرصتهای زیادی پیش میآید که بتوان ذهن آنها را نسبت به مسائل اخلاقی آشنا ساخت. زمانی که مشغول یک فیلم اخلاقی هستید، زمانی که فرزند شما در مورد یک رفتار اخلاقی یا غیر اخلاقی همکلاسی اش صحبت میکند و ... فرصتهایی از این قبیل هستند.
از کودکان خود انتظار رفتار اخلاقی داشته باشید
برخی از والدین با اینکه ارزشها و رفتارهای اخلاقی برایشان مهم است اما این توقع و انتظار را بنا به دلایلی که دارند به فرزندنشان منتقل نمیکنند.اگر انتظارات شما مطابق با سن اخلاقی فرزندانشان هست حتما آنها را از توقع خود مطلع سازید. والدینی که چنین توقعی از فرزندانشان فرزندان اخلاقی تری دارند.
زور و اجبار ممنوع
از استفاده روشهایی چون تحمیل رفتار اخلاقی، ایجاد محدودیت شدید، و زور اجبار خوددداری کنید. در صورتی که از این روشها استفاده کنید هر چند ممکن است رفتار اخلاقی را در فرزند خود مشاهده کنید، اما این رفتار در او درونی نمیشود و در فرصتهای که به دور از اجبار و تحمیل شما باشند خواسته خود را انجام خواهند داد نه رفتار اخلاقی را که شما به او دیکته کردهاید
رفتارهای اخلاقی را تقویت کنید
در هنگام مشاهده رفتار اخلاقی در فرزندتان نسبت به آن بیتوجه نباشید. برخی از والدین انجام آن رفتار را عادی میدانند و واکنش لازم را نشان نمیدهند. این مساله ممکن است موجب دلسردی فرزندتان شود. برای تقویت و تداوم این رفتارها در فرزندان حتما به آنها تقویت دهید، تشویق کنید و توجه نمائید. در مقابل در صورت مشاهده یک عمل غیر اخلاقی واکنش مناسب نشان دهید. روشهایی درست تنبیه را به کار ببرید و به او تفهیم کنید کارش از نظر شما مردود است.
با رفتار نامناسب در مورد شخصیت فرزندتان قضاوت نکنید
وقتی یک عمل اخلاقی از فرزندتان میزند شخصیت او را بطور کلی زیر سوال نبرید. از رفتار او انتقاد کنید، نه از شخصیت او. او به هیچ وجه یک فرد غیر اخلاقی نیست. اما رفتار و واکنش نامناسب شما ممکن است بتدریج در او مشکلاتی را بوجود بیاورد. بنابراین از رفتار او ناراحت شوید نه از شخصیت او
برنامه عملی برای انجام رفتار اخلاقی تهیه کنید
فرزندان اگر به صورت عملی کاری انجام دهند بهتر یاد میگیرند. برای اینکار برنامهای تهیه کنید و سعی کنید این کار را با کمک فرزندانتان انجام دهید و هر روزی که رفتار و عمل اخلاقی را انجام دهید. میتوانید خودتان نیز با کلیه اعضا خانواده در این برنامه شرکت کنید
خداباوری را در فرزندانتان تقویت کنید
تکیه به قوانین و دستورات مذهبی عمل اخلاقی و انجام آن را تسهیل میسازد و موجب میشود فرد نیروی قویتری برای دوری از اعمال غیر اخلاقی داشته باشد. برای اینکار از همان دوران کودکی به تقویت خداباوری در کودک خود بپردازید و او را با مفاهم اولیه و بتدریج با مفاهیم عمیقتر آشنا کنید
با فرزندتان دربارهٔ ارزشها و اعتقادهایتان صحبت کنید
پژوهشها نشان میدهند والدینی که فرزندان با اخلاق پرورش میدهند، چنین رفتاری دارند. در پی موضوعات اخلاقی باشید و آنها را مطرح کنید.
از هر منبعی که در دسترس دارید، از اخبار و برنامههای تلویزیونی گرفته تا موقعیتهایی که در مدرسه، خانه و در میان دوستان پیش میآید، استفاده کنید و به فرزندانتان بگویید چه احساسی دربارهٔ این موارد دارید و چرا. مثلا میتوانید وضعیتی را شرح دهید و بگویید: «اگر من در این وضعیت بودم، به این علت این حرف را میزدم» یا «اگر تو جای او بودی، چه میگفتی؟ به نظر تو رفتار آن شخص درست بود؟ چرا؟»
رابطه صمیمانه و محترمانه ای با فرزندان خود برقرار کنید
پژوهشها نشان میدهند کودکان بیشتر از همه تحتتاثیر اشخاصی قرار میگیرند که بیشترین علاقه و احترام را برایشان قائل باشند. یکی از مطمئنترین راهها برای تقویت اخلاق در فرزندتان، برقراری رابطهای صمیمانه و پر مهر با او است. کلید موفقیت آن است که توجه کنید این رابطه از دو سو محترمانه باشد، یعنی هم شما با محبت و احترام با فرزندتان رفتار کنید و هم او در مقابل به همین شیوه با شما رفتار کند.
رعایت اعتدال ضامن سلامت روانی کودک است
دوست داشتن افراطی و برآوردن نیازها، صرفنظر از خواستهها و نیازهای کودک، او را لوس میکند. این مساله باعث میشود کودکان در اولین مراحل رشد اخلاقی بر اساس فردگرایی خودخواهانه مغرور شوند. از سوی دیگر، محدودیت زیاد کودک را دچار احساس کمارزشی و خویشتندار نبودن میکند.
هر روز اصول اخلاقی را اولویتبندی کنید
کودکان با خواندن اصول اخلاقی در متن کتابها یاد نمیگیرند چگونه افرادی با اخلاق بشوند، بلکه با انجام کارهای خوب، آنها را میآموزند. اصول اخلاقی باید به زندگی روزمره کودکان وارد شود تا آنها را برای خودشان درونی کنند. این اتفاقفقط زمانی میافتد که والدین دائم بر اهمیت فضیلتها تاکید و بچهها رفتارهای اخلاقی را تمرین کنند.
زمانی که کودک را از کاری نهی می کنیم دلایل این نهی را برای او توضیح دهیم زیرا
اول آنکه او را به معیارهای اخلاقی متعهد می کنیم . دوم آنکه در مواقعی می توانیم همدلی را به او بیاموزیم و از اجرای قوانین خشک و غیر قابل انعطاف خودداری نماییم . سوم آنکه زمینه را برای پذیرش بیشتر این امور برای کودک فراهم می کنیم. و حال آنکه تهدید و تنبیه با ایجاد اضطراب درونی مسیر را برای تفکر و درونی سازی اخلاق فراهم نمی سازد.
به شکل گیری وجدان اخلاقی در کودکان توجه کنیم
همه نظریه های رشد اخلاقی تصدیق می کنند که وجدان در اوایل کودکی به تدریج شکل می گیرد. پدر و مادر به عنوان مربیان آموزشی برای کودک می توانند به رشد اخلاق کمک کنند. به این صورت که در ابتدا می توانند با امر و نهی های خود خوب و بد را مشخص کنند. کودک به دلیل محبوب بودن نزد والدین و یا کنترل بیرونی سعی دارد تا این اصول مقرر شده اخلاقی را رعایت کند اما به تدریج این معیارها می توانند درونی شود و توسط انگیزه های درونی و وجدان کنترل گردد . دیدگاه های مختلف روانشناسی هر یک علل خاصی را برای برانگیختن یک رفتار خوب مطرح می کنند. برخی انگیزه رفتار خوب را از طریق همانندسازی با والد یا الگویی که مورد پذیرش است توجیه می کنند. برخی معتقدند که رفتارهای خوب در کودک با پیامدهای مثبتی روبرو میشود بنابراین پیامد های مثبت می توانند عوامل برانگیزاننده باشند برای تکرار رفتار مطلوب و برخی دیگر اعتقاد دارند که کودکان با رشد توانایی استدلال در مورد مفاهیم مثبت، رفتارهای مطلوب را افزایش می دهند تهدید و تنبیه با ایجاد اضطراب درونی مسیر را برای تفکر و درونی سازی اخلاق فراهم نمی سازد . مهم این است که در تربیت اخلاقی باید علاوه بر تفهیم رفتار مثبت از روش های مناسب نیز استفاده کنیم تا وجدان شکل بگیرد و اخلاق ثبات پیدا کند. پدر و مادری که مرتباً با روش های تنبیهی و یا محروم سازی سعی دارند تا ارزش های اخلاقی را نهادینه کنند باید متوجه باشند که در آینده ای نزدیک نه تنها وجدان و احساس گناه و اخلاق مداری شکل نمی گیرد بلکه کودک از طریق الگوبرداری یاد می گیرد که بعد از صدمه زدن به دیگران کمتر احساس گناه کنند. در مقابل نوع خاصی از انضباط به نام القاء به شکل گیری وجدان کودک کمک می کند
الگوهای مناسبی برای تاثیرگذاری و درونی کردن اخلاق در کوکان جستجو کنیم
روان شناسان سه نوع ویژگی را برای الگوهای موثر و موفق ذکر می کنند
صمیمیت
پدران و مادرانی که گرم و عاطفی هستند و ابراز عواطف دارند و با هیجانات فرزندشان همراهند بیشتر می توانند تاثیرگذار باشند
تطابق رفتار با گفتار
زمانی فرزندان ما به گفتارها و اوامر و نواهی ما عمل می کنند که با رفتار ما منطبق باشد. در غیر این صورت آنها مسیری را انتخاب می کنند که آسان تر است و آن سرمشق گیری از اعمال و رفتارهای والدین است
شایستگی
کودکان کسی را برای الگوگیری انتخاب می کنند که شایستگی داشته و تاثیرگذارتر باشد. به همین دلیل در خانواده هایی که والدین از اقتدار لازم (نه دیکتاتور) برخوردارند نیازها را درک می کنند مهربان هستند اما با قاطعیت رفتار می کنن، فرزندان راحت تر یاد می گیرند وقدرت پذیرش بیشتری دارند. اما فرزندان در خانواده های دیکتاتور و یا سهل گیر بیشتر به همسالان با الگوهای تربیتی متفاوت روی می آورند.
