فرهنگ مصادیق:آیین حج – ویکی فقه

آیین حج – ویکی فقه

مقدمه

آیین حَجّ، یک آیین عبادی است که در فقه اهل بیتی شرایط معین و مشخصی دارد و در وقت و زمان خاصی هم باید انجام شود.

تاریخ شکل گیری آیین حج

درباره تاریخ شکل گیری و چگونگی آیین حج، اطلاع روشنی در دست نیست؛ اما روایات اسلامی بر پیشینه بسیار کهن آن تأکید کرده اند.

نخستین حج گزاران

براساس این روایات، قدمت این آیین به پیش از خلقت آدم بازمی گردد و نخستین حج گزاران فرشتگان بودند که در آسمان چهارم بر گرد بیت المعمور به طواف و عبادت می پرداختند. [۱] [۲] [۳] [۴] [۵].

حضرت آدم مأمور بنای کعبه

این مناسک پس از خلقت آدم به زمین نیز انتقال یافت و وی به فرمان خدا، مأمور بنای کعبه و برگزاری مراسم حج گردید. [۶] [۷] [۸].
در این خصوص، عبارت قرآنیِ «اَوَّلَ بَیتٍ» (نخستین خانه ) که در توصیف کعبه به کار رفته است [۹] [۱۰] [۱۱]. چه بسا ناظر به بنای کعبه توسط حضرت آدم باشد.

سنت حج گزاری در میان اخلاف حضرت آدم

سنّت حج گزاری در میان اخلاف حضرت آدم ( ملقب به ابوالحجاج ) تداوم یافت و پیامبران به برگزاری آن اهتمام ویژه ای داشته و بسیاری از آنان در جوار کعبه به خاک سپرده شده اند. [۱۲] [۱۳] [۱۴] [۱۵] [۱۶].

ناپدید شدن کعبه در طوفان نوح

گفته شده است که کعبه در طوفان نوح ناپدید [۱۷] [۱۸] [۱۹]. و به تدریج آیین های حج به فراموشی سپرده شد.

حضرت ابراهیم مأمور بازسازی کعبه و احیای آیین حج

این وضع تا زمانی که حضرت ابراهیم مأمور بازسازی کعبه و احیای آیین حج گردید [۲۰] [۲۱] [۲۲] [۲۳]. ادامه یافت.
گفته اند که پس از اتمام بنای کعبه، جبرئیل مناسک حج را یک به یک به او آموخت، آنگاه ابراهیم بر مکان مرتفعی (به روایتی کوه ثَبیر و به روایتی جایی که بعدها به مقام ابراهیم معروف شد) ایستاد و با صدای بلند، مردمان را به حج گزاری فراخواند، سپس خود، پسرش اسماعیل و گروهی از جُرهُم، به عنوان پیشگامان، حج به جای آوردند. [۲۴] [۲۵].

آداب حج

از آن پس، حج به عنوان سنّتی مقدّس و با آدابی چون مُحرِم شدن، طواف، سعی، وقوف در عرفه، مَشعَر، مِنا و مزدلفه، قربانی، تهلیل، تلبیه و رَمْیِ جمره، تداوم یافت و مناصبی چون کلیدداری، پرده داری و خدمتگزاری کعبه نیز پدید آمد. [۲۶] [۲۷] [۲۸] [۲۹] [۳۰].

تقدس کعبه نزد اهل کتاب و اقوام غیرعرب

حج گزاری مختص اهالی حجاز نبود، زیرا برخی روایات تاریخی از تقدس کعبه نزد اهل کتاب و برخی اقوام غیر عرب، خبر داده اند. [۳۱].
به روایت ابن هشام [۳۲]. دو دانشمند یهودی درباره عواقب هرگونه اقدام علیه کعبه به یکی از پادشاهان تُبَّع، هشدار دادند.
به نقل مسعودی، [۳۳]. ایرانیان قدیم با هدایای گران قیمت بسیار، به زیارت کعبه می رفتند زمزمه آنان بر سر چاه آن، سبب شد که « زمزم » نام گیرد.
آخرین ایرانی حج گزار، ساسان ( جد ساسانیان ) معرفی شده است.
از به زیارت کعبه رفتن پادشاهان حِمْیر، کِنده، غسّان و لخم نیز یاد شده است. [۳۴].
با این حال، تقسیم بندی حجاج به گروههای سه گانه حُمس، حِلَّه و طُلْس، گویای آن است که در ادوار نزدیک به ظهور اسلام، گستره جغرافیایی و قومی حج گزاران، به حجاز و نواحی اطراف آن محدود شده بود.

گسترش بت پرستی و تغییرات ماهوی آیین حج

آیین های حج، با گذشت زمان و گسترش بت پرستی میان اعراب، تغییرات ماهوی کرد.
نخستین بار، چندین قرن پیش از ظهور اسلام، عمروبن لُحَیّ خزاعی ( سرپرست امور مکه ) بت هایی بر گرد کعبه نهاد که تکریم آن ها بخشی از آیین حج شد.. [۳۵] [۳۶] [۳۷] [۳۸].

انحرافات مناسک حج پیش از اسلام

بعدها رسوم انحرافی دیگری به مناسک حج راه یافت، از جمله سعی میان اِساف و نائله در دو محل نصب گردیدند، ولی بعداً به عنوان دو بت مورد پرستش قرار گرفتند، [۳۹].
[۴۰]. سوت کشیدن و کف زدن ؛ و بالاخره مسئله نَسیء (تغییر زمان ماه های حرام به منظور قرار گرفتن موسم حج در ماه های معتدل سال و جلب منابع تجاری ) [۴۱].. [۴۲] [۴۳] [۴۴].در قرآن نیز به برخی از آن ها تصریح شده است . [۴۵].
با تفوق قریش بر مکه، بدعت های حج بیش تر شد که تقسیم حجاج به سه گروه حُمْس، حِلَّه و طُلْس از آن جمله بود.

آداب پسندیده مناسک حج پیش از اسلام

هرچند که آداب پسندیده ای نیز رواج داشت، از جمله اطعام حجاج و گاه بذل و بخشش به آنان. [۴۶].
این رسوم، به ویژه پس از تسلط قُصَیّ بن کلاب و اخلاف وی بر امور مکه، مورد توجه بسیار قرار گرفت، چنان که از آن پس رفادت [۴۷]. و قیادت [۴۸]. در کنار حجابت ( پرده داری و کلیدداری ) و سقایت (آبرسانی )، از وظایف لازم الاجرای قریشیان، به ویژه خاندان قصیّ (که این مناصب میانشان موروثی شد)، گشت. [۴۹] [۵۰].
سقایت، به ویژه به علت گرمای هوای مکه، اهمیت فراوان داشت.
به گزارش ازرقی، [۵۱]. عبدمناف و فرزندانش که عهده دار این مناصب بودند، با تدابیر رفاهی خاصی چون افزودن کشمش به آب زمزم برای کاستن از شوری آن و نیز تهیه مخلوط شیر و عسل، حجاج تشنه را سیراب می کردند.

پیراسته شدن آیین حج از مناسک شرک آلود

با ظهور اسلام، آیین حج یکی از فرایض دینی مسلمانان [۵۲] [۵۳]. و از مناسک شرک آلود پیراسته شد؛ ازاین رو، پیامبر اکرم پس از فتح مکه در سال هشتم هجرت، کعبه را از بت ها پاک ساخت. [۵۴].

ممنوع شدن حج گزاری مشرکان

یک سال بعد، با نزول سوره برائت، حج گزاری مشرکان، برای همیشه، ممنوع شد و در سال دهم نیز پیامبر صلی اللّه علیه وآله و سلم با شرکت در مراسم حج، احکام و آداب حج را به مسلمانان آموزش داد و مسئله نسیء را مُلغا اعلام کرد. [۵۵] [۵۶].

باقی ماندن برخی از مناصب دوران جاهلی

از مناصب دوران جاهلی نیز فقط حجابت و سقایت ابقا شد و متولیانشان در سمت خود باقی ماندند، ضمن آن که اطعام حجاج نیز به طور خاص مورد توجه پیامبر قرار گرفت. [۵۷]. احتمالا نخستین بار در همین زمان منصب امارت حج / امیرالحاج ــ که چه بسا شکل تغییریافته قیادت بود ــ پدیدار شد. [۵۸].از همان آغاز، فریضه حج در اسلام، اهمیت فراوان داشت.

حج گزاری با پای پیاده

حج گزاری با پای پیاده ــ اگرچه بنابه برخی روایات، سابقه ای کهن داشت [۵۹] [۶۰]. ــ پس از ظهور اسلام، به واسطه تأکیدات خاص پیامبر [۶۱]. به عنوان سنّتی حسنه، مورد توجه بسیار قرار گرفت، این سنّت به ویژه در میان خاندان پیامبر موردتوجه خاص بود؛ چنان که درباره امام حسن و امام زین العابدین علیهماالسلام آورده اند که بارها پیاده به حج رفتند. [۶۲] [۶۳].

اهمیت سیاسی حج

حج، علاوه بر جنبه عبادی، از همان روزگار پیامبر برای حکومت نوپای اسلامی، اهمیت سیاسی روزافزونی داشت، زیرا تسلط بر مکه، مشروعیت حکومت تلقی می شد. [۶۴] [۶۵] [۶۶] [۶۷] [۶۸] [۶۹] [۷۰].
همین حساسیت، در کنار نقش مهم شهرهای مکه و مدینه در رساندن اخبار و حوادث مهم جهان اسلام، حج را به آوردگاهی سیاسی بدل کرده بود، چنان که طلحه و زبیر پس از جدا شدن از امام علی علیه السلام به بهانه به جا آوردن عمره، به مکه رفتند و علم مخالفت برافراشتند. [۷۱].
از همین نمونه است اقدام معاویه در اعزام جاسوسانی به مکه در موسم حج، با هدف ایجاد هرج ومرج در قلمرو خلافت [۷۲]. ؛ برافراشته شدن چهار پرچم مختلف به نمایندگی از چهار گرایش سیاسی (خوارج، امویان، زبیریان و طرفداران محمدبن حنفیه ) در مراسم حج سال ۶۸؛ [۷۳]. و امارت حج حجاج بن یوسف در سال های ۷۲ و ۷۳، با هدف سرکوب ابن زبیر . [۷۴] [۷۵] [۷۶].

اقدامات عمرانی و رفاهی مخصوص حج گزاران

اهمیت عبادی و سیاسی حج، اقدامات عمرانی و رفاهی مخصوص حج گزاران را نیز در پی داشت.

روزگار عثمان

در روزگار عثمان، به منظور آبرسانی به حجاج، در عرفات استخرهایی ساختند و آب همه قنات ها را به سوی آن هدایت کردند. [۷۷].

زمان ولید بن عبدالملک

[[ولیدبن عبدالملک به والیانش دستور داد تا راه ها و چاه های شهرها را ترمیم کنند، به ویژه آن هایی را که در مسیر حجاز بودند. [۷۸] [۷۹].

زمان هشام بن عبدالملک

هشام بن عبدالملک نیز مقرر کرد تا در موسم حج، به حجاج آشامیدنیهای متنوع داده شود. [۸۰].بخش مهمی از این اقدامات را وابستگان به دستگاه خلافت انجام می دادند.

زمان عمربن عبدالعزیز

عمربن عبدالعزیز هنگامی که والی مکه بود، مکیان را ملزم کرد که برای در امان ماندن اموال حجاج از دستبرد دزدان، اقدام به افروختن آتش و روشن کردن چراغ نمایند. [۸۱].
همچنین وی و رَمْله ( نوه عبدالملک بن مروان )، هریک، خانه ای را در مکه وقف سکونت حاجیان کردند، رمله در عین حال موقوفاتی را در شام، برای تأمین هزینه آشامیدنی های ساکنان این خانه، اختصاص داده بود. [۸۲] [۸۳].

زمان مهدی عباسی

سفر حج مهدی عباسی در سال ۱۶۰ ــ به سبب بذل و بخشش فراوانش به حجاج و مردم مکه و مدینه، و اقداماتش درخصوص احداث آبگیرهای متعدد در مسیرهای منتهی به مکه، بازسازی راه ها و حفر چاه ها ــ بسیار مشهور است. [۸۴] [۸۵] [۸۶] [۸۷] [۸۸] [۸۹] [۹۰].
سیاسی بودن این اقدامات نیز دور از ذهن نیست، زیرا در زمان او شهید فخ، [۹۱]. از حجاج خانه خدا بیعت گرفت تا بر ضد مهدی شورش کنند. [۹۲].

زمان هارون الرشید

درباره هارون آورده اند که سالی به جهاد و سالی به حج می رفت و در مجموع، نُه بار حج گزارد. [۹۳] [۹۴].وی تعداد زیادی از فقها را با خود به حج می برد و به حجاج و اهالی حرمین، بسیار بذل و بخشش می کرد. [۹۵].
[۹۶]. لایروبی و بازسازی قنات های مکه نیز از اقدامات مهم زمان وی بود. [۹۷].
با این حال مهم ترین حادثه موسم حج در روزگار وی، برگزاری مراسم انتصاب امین و مأمون در سال ۱۸۶ به ولایتعهدی و تعیین قلمرو حکومتی هریک از آن ها بود که عهدنامه آن را در کعبه آویختند، از جمله در این عهدنامه، هر دو ولیعهد تعهد کردند در صورت نقض پیمان، سی بار پیاده و با پای برهنه به حج بروند. [۹۸].

زمان منصور عباسی

در میان خلفای عباسی، منصور بیش از همه حج گزارد [۹۹]. که چه بسا تا حدی به سبب تجمع مخالفان وی در مکه و اطراف آن بود، چنان که پیروزی منصور بر ابراهیم بن عبداللّه ( برادر نفس زکیه ) نیز در موسم حج اعلام شد. [۱۰۰].
گفته اند که پس از هارون، هیچ یک از خلفای عباسی حج نگزاردند. [۱۰۱] [۱۰۲].

خلفای عباسی و مسئولیت امارت حج

با این حال خلفای عباسی (نظیر اسلاف امویشان ) معمولا مسئولیت مهم امارت حج را به افرادی خارج از تیره و قبیله یا اعوان و انصار خود واگذار نمی کردند.
از همین گونه بود منصب عمل الحرمین ( اداره امور حرمین ) که نمایندگان و امیران تابع خلیفه عهده دار آن بودند یا سقایت حجاج که تا نیمه قرن سوم همچنان در اختیار اخلاف عباس بن عبدالمطلب قرار داشت [۱۰۳]. البته موروثی بودن این منصب، معلول عوامل دیگری چون سنن قبیله ای نیز بود.

عمل الحرمین

عمل الحرمین، منصبی تشریفاتی ـ سیاسی بود که متصدی آن از میان امرای بانفوذ انتخاب می شد و هنگام خطبه خواندن در مکه، نامش همراه با نام خلیفه ذکر می شد و در موسم حج، عَلَمی نیز برای وی نصب می گشت، در مقابل، او نیز موظف بود مالیاتی معین به دستگاه خلافت بپردازد و امنیت مکه و کاروان های حجاج را تأمین کند.
در این خصوص، طاهریان که از ۲۳۷ تا ۲۵۳ و صفاریان که از ۲۶۵ تا ۲۷۱ عهده دار این منصب بودند، به ویژه شایان ذکرند. [۱۰۴] [۱۰۵] [۱۰۶] [۱۰۷] [۱۰۸] [۱۰۹] [۱۱۰].
با این همه، اداره امور حرمین، در بسیاری موارد، با اختلال بسیار همراه بود که این معضِل، طیف متنوعی از فرصت طلبی های غارتگرانه، [۱۱۱] [۱۱۲]. شورش های مقطعی ( ابن طباطبا ؛ نفس زکیه )، جنگ و گریز رقبای سیاسی [۱۱۳] [۱۱۴] [۱۱۵] [۱۱۶]. و سیطره رقبای عباسیان بر حرمین را شامل می شد.
مورد اخیر، به ویژه از اوایل قرن چهارم به بعد، با استیلای بنوسلیمان (از سادات حسنی ) بر مکه، [۱۱۷]. تحرکات وسیع قرمطیان در حجاز و عراق، اقدامات اخشیدیان برای استیلا بر حرمین [۱۱۸] [۱۱۹]. و بالاخره تسلط فاطمیان بر مکه و مدینه، ابعاد گسترده ای یافت.

موسم حج در زمان فاطمیان

برای فاطمیان، حج از موارد استراتژیک در سیاست خارجی، به ویژه برای تقابل با خلافت عباسی، بود.
مهم ترین جلوه این تقابل، رقابت تنگاتنگ آنان با آل بویه و بعدها سلاجقه (نمایندگان عباسیان در اداره حرمین) در امر خطبه خوانی موسم حج بود که به تناوب میان آنان دست به دست می گشت. [۱۲۰] [۱۲۱] [۱۲۲] [۱۲۳] [۱۲۴].
با این حال، فاطمیان ــبه سبب سیاست هایی چون ارسال آذوقه برای حرمین، فرستادن مقرری و هدایا برای خدام و مجاورین و پرده داران و کلیدداران کعبه و نیز امیر مکه، ارسال جامه کعبه به صورت سالیانه و بالاخره ایجاد امنیتِ بیشتر برای کاروان های حجاج در مسیر مصر و شام موفق تر بودند و تا پایان خلافت فاطمی، غالباً خطبه به نام آنان خوانده می شد. [۱۲۵] [۱۲۶] [۱۲۷] [۱۲۸] [۱۲۹].
در دستگاه فاطمیان، امارت حج از وظایف ارباب سیوف بود. [۱۳۰].

موسم حج در زمان آل بویه و سلاجقه

آل بویه و سلاجقه، اگرچه عنوان عمل الحرمین نداشتند، برای نظارت بر امور حرمین تلاش فراوان کردند و گاه در خطبه های موسم حج، نامشان با نام خلیفه ذکر می شد. [۱۳۱] [۱۳۲].
عضدالدوله با برخی اقدامات رفاهی و عمرانی ــچون لغو اخذ مالیات راهداری از حجاج مسیر عراق، بازسازی مسیر مکه، اهدای پول بسیار به خاندان های بانفوذ مکه و مجاوران خانه خدا، حفر چاههای آب در مسیر مکه و بالاخره فرستادن جامه کعبه به صورت سالیانه [۱۳۳] [۱۳۴]. ــ موقعیت خود را در حرمین تحکیم کرد.
آلب ارسلان و ملکشاه سلجوقی نیز، به رغم توان نظامی، از چنین سیاست هایی بهره گرفتند. [۱۳۵] [۱۳۶] [۱۳۷].

ناامنی برای کاروان های حج در زمان عباسیان

در اوایل قرن چهارم تحرکات قرامطه و ناتوانی عباسیان از دفع آنها، طی سالیان متوالی، برای حاجیانی که از مسیر عراق سفر می کردند، به کابوسی هولناک بدل شده بود.
قتل و غارت کاروان های حج و ناامنی حاصل از آن، به اندازه ای بود که بارها و بارها یا حرکت کاروان های حج متوقف شدند یا کاروان ها به مکه نرسیدند یا مراسم حج نیمه تمام ماند و یا به خاک و خون کشیده شد. [۱۳۸] [۱۳۹] [۱۴۰] [۱۴۱] [۱۴۲] [۱۴۳] [۱۴۴] [۱۴۵].
در یکی از مهم ترین این ترک تازیها، [۱۴۶]. ابوطاهر جَنّابی و سپاهش، پس از کشتار وسیع حاجیان و اهالی مکه، اجساد را در چاه زمزم ریختند و حجرالاسود را با خود به بحرین بردند که سالها در آن جا باقی ماند [۱۴۷] [۱۴۸].
غیر از قرامطه، راهزنانی نیز با کمین در مسیر حجاج، آنها را غارت می کردند [۱۴۹] [۱۵۰] [۱۵۱].

راه مقابله ناامنی برای کاروان های حج

و تنها راه های مقابله با آنها، همراهی گروهی نظامی با کاروان ها [۱۵۲]. و نیز استفاده از راه شناس های خبره ای بود که قادر به هدایت کاروان از مسیرهای امن تر بودند، صرف نظر از معضلات این چنینی و فارغ از دنیای حکومت و سیاست، سنّت حج گزاری در میان مسلمانان، مقتضیات خاص خود را داشت.

تالیفات درباره راه های حج

نخستین آثار درباره راه های حج در همین قرون تألیف شد [۱۵۳] [۱۵۴] [۱۵۵]. که در یکی از مهم ترین آنها (متعلق به قرن سوم) راه بغداد و کوفه، راه بصره، راه یمامه، راه یمن، راه حضرموت، راه مصر، راه شام، راه طائف و راه جدّه، مسیرهای شناخته شده حج در جهان اسلام معرفی شده اند. [۱۵۶].

اقامت حجاج در مکه

حجاج بسیاری یا از ابتدا به قصد اقامت طولانی یا دائم وارد مکه می شدند و یا پس از ورود به مکه، به دلایل متعدد، برای همیشه رحل اقامت می افکندند.
تنوخی [۱۵۷]. از اهتمام حجاج متمول به کمک به فقرای مدینه، به ویژه علویان، یاد کرده و کشّی [۱۵۸]. نیز ضمن اشاره به مشکلات مالی حجاج شیعه، از توقیع امام زمان علیه السلام برای رفع این مشکلات سخن گفته است.

وصیت برای دفن در مکه

به خاک سپرده شدن در مکه، به ویژه در مراسم حج، نیز از جمله رسومی بود که بزرگان و صاحب منصبان بدان وصیت می کردند. [۱۵۹].

وقف برای حرمین

از دیگر سنن پررونق، وقف کردن برای حرمین بود که به ویژه شیعیان دوازده امامی عصر سلجوقی، بدان توجه خاص داشتند.

اقدامات براوستانی و خاندان ابوسعد ورامینی

عبدالجلیل قزوینی [۱۶۰] [۱۶۱] [۱۶۲]. از خیرات و مبرّات فراوان مجدالملک براوستانی ( وزیر برکیارق ) در حرمین و نیز از اقدامات خاندان رضی الدین ابوسعد ورامینی که به سبب انفاق فراوان به حجاج، رسیدگی به امور حرمین و بقای عمارات متعدد در مکه و مدینه، شهرت بسیار داشته اند، یاد کرده است. [۱۶۳] [۱۶۴].

حج گزاری عرفا و زهاد

یکی از رسوم حج گزاری این ادوار، حج گزاری عرفا و زهاد با آدابی خاص بود، از جمله بی زاد و توشه سفر کردن با هدف توکل کامل به خدا (که گاه به افراط کشیده می شد)، صبر بر دشواریهای راه، توسل به امدادهای غیبی، پرهیز از غرور، بی اعتنایی به ستمگران و استفاده نکردن از خدمات رفاهی حکومتی، انجام دادن برخی اعمال طاقت فرسا با انگیزه حفظ حرمت خانه خدا، و اهتمام به ختم قرآن در طواف . [۱۶۵] [۱۶۶].> [۱۶۷] [۱۶۸] [۱۶۹].
بسیاری از آنان بارها به حج می رفتند و گاه سفرشان چند سال به طول می انجامید. [۱۷۰].

آداب استقبال از حجاج

بخش دیگری از آیین های حج، آداب استقبال از حجاج بود که ظاهراً به شیوه جشنی عمومی برگزار می شد، مثلا نقل است که در سال ۳۱۷ برای استقبال از حجاج، بغداد را آراسته بودند. [۱۷۱].

چنگیز جلوگیری از حج گزاری مسلمانان

با هجوم مغولان به سرزمین های شرقی اسلامی در قرن هفتم، حج گزاری مسلمانان این خطه بسیار دشوار شد.
چنگیز با این استدلال که «سراسر جهان خانه خداست » از حج گزاری مسلمانان قلمرو خود جلوگیری کرد. [۱۷۲].
از نظر جانشینان او نیز تا پیش از مسلمان شدنشان، بی شک مسئله همین گونه بوده است، چون تا مدتهای مدید راه حج (در قلمرو مغولان) بسته بود. [۱۷۳].

حج گزاری حجاجِ عراقی پس از حمله مغول

فاسی، نخستین حج گزاریِ حجاجِ عراقی ( عراق عرب و عراق عجم ) پس از حمله مغول را در سال ۶۶۶ دانسته، [۱۷۴]. که این گزارش با تاریخ صدور یر لیغ اباقاخان مبنی بر بازگشایی راه حجاز [۱۷۵]. سازگار است. [۱۷۶].
این یرلیغ، که حاصل تلاش ع طاملک جوینی بود، به دلیل اشاره به اعزام نیروی نظامی برای حفاظت از کاروان ها، [۱۷۷]. حاکی از برقراری نظارت حکومتی بر امر حج و سامان بخشیدن به آن پس از سالهاست، آنچنان که فاسی [۱۷۸]. نیز از کاروان بزرگ حجاج عراقی در ۶۶۹ و ۶۸۸ خبر داده است.

توجه مغولان به مسئله حج

بیشترین اخبار متعلق به روزگار سلطان محمد خدابنده است که هم مسلمان بودنش و هم رقابت میان اشراف حسنی مکه با ممالیک ( رقبای سیاسی ایلخانان )، بر سر تسلط یافتن بر مکه که به یاری جستن گروهی از اشراف حسنی، از سلطان مغول انجامید، توجه مغولان را بیش از پیش به مسئله حج جلب کرد. [۱۷۹].
این توجه در روزگار سلطان ابوسعید نیز تداوم یافت، چنان که در سالهای ۷۱۸ تا ۷۲۰ در مکه به نام وی خطبه می خواندند و کاروان حج ایران (وفد عراقی/ قافله شرقی) با هدایای فراوان دربار ایران، راهی مکه می شد. [۱۸۰] [۱۸۱].

منصب امیرالحاج

امیرالحاج این کاروان، منصوب د ستگاه حکومتی بود و فرمان های ویژه ای، برای اعطای مسئولیت به وی، صادر می شد.

لوازم اصلی کار امیرالحاج

آشنایی با مناسک حج و منازل بین راه و احوال قبایل عرب ساکن در مسیر، از ضروریات این منصب بود و حمل پول زیاد (برای توزیع میان قبایل هم پیمان ) و به همراه داشتن چند صد نظامی (به منظور دفع حملات عشایر عرب و راهزنان ) از لوازم اصلی کار امیرالحاج به شمار می رفت. [۱۸۲] [۱۸۳].

شخصیت فعال دستگاه مغول در امور عام المنفعه حج

از برجسته ترین شخصیت های فعال در امور عام المنفعه حج در دستگاه مغولان، امیر چوپان بود که برای آبرسانی به مکه، پنجاه هزار دینار هزینه کرد و پس از وفات نیز بنابه وصیتش، هم زمان با موسم حج، در مدینه به خاک سپرده شد. [۱۸۴] [۱۸۵].
بسیار بیش تر از مغولان، همسایگان آن ها در نواحی غربی جهان اسلام، با حج و مسائل مرتبط به آن درگیر بودند.

اقدامات ایوبیان در امور حج

ایوبیان ــ که سرسلسله آنها، صلاح الدین، با لغو یکی از مالیات های حجاج، توجه خاصی به امر حج نشان داده بودــ در تثبیت جایگاه سیاسی خود در حرمین، مجدّانه تلاش می کردند، حج گزاری برخی از این سلاطین، لغو مالیات مکیان، اعطای کمک های مالی فراوان به حکام و اهالی حرمین و اعطای امتیازات اقتصادی به امرای عربِ حاکم بر نواحی واقع در مسیر حج، از مهم ترین این تلاشها بود. [۱۸۶] [۱۸۷] [۱۸۸] [۱۸۹] [۱۹۰] [۱۹۱].
با این حال، گاه روش های خشونت باری نیز به کار گرفته می شد. [۱۹۲].

اقدامات ممالیک نسبت به حج

اهتمام ممالیک به حج بیش از ایوبیان بود. [۱۹۳].
بیبرس اول در ۶۶۷ مناسک حج معروفش را با اقدامات سیاسی ـ مذهبی و عام المنفعه توأم کرد، ضمن آن که همه ساله به حجاج مصر و شام مساعدت مالی بسیار می کرد. [۱۹۴].
برخی از سلاطین مملوک، بیش از یک بار و با تشریفات بسیار حج گزاردند، [۱۹۵]. هرچند که این تشریفات با حج گزاری مسرفانه و شگفت آور منسی موسی، پادشاه تکرور ( کشور مالی )، قابل مقایسه نبود. [۱۹۶] [۱۹۷] [۱۹۸].
ابن بطوطه [۱۹۹]. و قلقشندی [۲۰۰]. از مراسم محمل گردانی [۲۰۱]. سخن گفته اند، نیز نقل است که کاروان مصر، همه ساله پرده جدید کعبه را به همراه می آورد و این پرده، پس از عید قربان، طی مراسمی، بر کعبه پوشانده می شد. [۲۰۲].
کسب امتیاز مذکور، منوط به تأمین تمامی هزینه ها و مایحتاج حرمین و اهالی اش بود [۲۰۳] [۲۰۴]. که غالباً سلاطین مصری، پیشتاز آن بودند.
ابن بطوطه [۲۰۵] [۲۰۶]. از مراسم باشکوه عمره رجب و نواختن مکرر طبل و دهل از ابتدای ذیحجه [۲۰۷]. در مکه یاد کرده است.
رسم اعطای صدقات و خیرات به مجاورین و فقرا، چنان رواجی داشت که گاه به تنزل ارزش نقدینگی می انجامید. [۲۰۸] [۲۰۹]. تجارت ایام حج نیز رونقی به سزا داشت و حتی بین صفا و مروه، بازار برپا بود. [۲۱۰].برای دولتمردان، رفتن به حج کاربرد دیگری نیز داشت که همانا جان به سلامت بردن از توطئه های رقبای سیاسی بود و در ادوار بعد نیز رواج داشت. [۲۱۱] [۲۱۲].

خطرات در موسم حج

همواره در موسم حج، مخاطرات بزرگی وجود داشته است.
فاسی [۲۱۳] [۲۱۴] [۲۱۵] [۲۱۶]. از درگیریهای گاه خونین (میان رقبای سیاسی، میان حجاج با اهالی مکه یا میان خود حجاج) و نیز از کشته شدن حجاج براثر ازدحام، سخن گفته است. [۲۱۷] [۲۱۸].
راه های حج، به علت بی ثباتیهای سیاسی داخلی و یا تهاجمات خارجی، ناامن بود. [۲۱۹] [۲۲۰].

حج گزاری مسلمانان در دوره حکومت عثمانی

از قرن دهم تا سیزدهم، به سبب تسلط حکومت عثمانی بر حجاز، حج گزاری مسلمانان، تابع چگونگی مناسبات دولت های متبوعشان با عثمانیان بود.
سلطه رسمی عثمانی بر حرمین، اگرچه در دوران سلطان سلیم (قرن دهم) و در پی سقوط ممالیک اتفاق افتاد، اما سابقه نفوذ آنان در حجاز به روزگار مراد اول که به تألیف قلوب شرفای حجاز، توجه بسیار نشان داد و نیز بایزید اول که نخستین صُرّه همایون به ارزش هشتاد هزار سکه طلا را برای حرمین فرستاد، بازمی گشت. [۲۲۱] [۲۲۲].

تعریف صره

صُرّه، هدایای نقدی و غیرنقدی سلاطین و درباریان و ثروتمندان عثمانی برای اهالی حرمین بود که ارسال آن مهم ترین تدبیر عثمانیان تا پایان حکومتشان برای تسلط بر حرمین بود.

عوامل تسلط عثمانیان بر حج گزاری

گستردگی تشریفات توأم با فهرست نسبتآ طویل کارگزاران آن و تبدیل شدن واژگان خاص آن نظیر کاروان صرّه، دفاتر صرّه، اوقاف صرّه و امین صرّه به بخش مهمی از فرهنگ لغوی حج در قلمرو عثمانی، [۲۲۳]. میزان اهمیت آن را نشان می دهد، علاوه بر ارسال صرّه، اقدامات دیگری نیز از عوامل تسلط عثمانیان بر حج گزاری این ادوار بود، از جمله اختصاص موقوفات و خیرات، حمایت مالی از امرای حجاز و بَدَویان عرب و انجام دادن کارهای عمرانی. [۲۲۴] [۲۲۵] [۲۲۶] [۲۲۷].
ازاین رو به رغم آن که هیچ یک از سلاطین عثمانی به حج نرفتند (البته زنان درباری به این سفر اشتیاق زیادی نشان می داده اند)، عنوان خادم الحرمین به آنان اختصاص داشت. [۲۲۸] [۲۲۹] [۲۳۰].

کاروان های حج عثمانی

کاروان ( محمل ) های حج عثمانی، به طور عمده، در سه گروه سازمان دهی می شدند.

کاروان شام

بزرگ ترین آنها، کاروان شام بود که ظاهراً از ۱۰۱۰ شکل گرفت و بزرگ ترین محموله صرّه همایون را حمل می کرد، این کاروان در مراسمی باشکوه و با حمایت لشکری چند هزار نفری، از استانبول راهی مکه می شد.
در مکه و مدینه، استقبال رسمی مفصّلی از این کاروان به عمل می آمد که چند روز به طول می انجامید و طی آن هدایای ارسالی، میان اهالی توزیع می شد. [۲۳۱] [۲۳۲].
کاروان شام به دو دسته مقاطره (سواره) و شعاره (پیاده) تقسیم می شد و ده ها بیرق، دهها نوازنده و چند صد راهنما، آن را همراهی می کردند.

کاروان مصر

دومین گروه، کاروان مصر بود که وظیفه حمل پرده کعبه را برعهده داشت و سومین گروه، کاروان عراق بود، کاروان های کوچک تر دیگری نیز بودند که از افریقای شمالی، یمن و ایران، از دو مسیر زمینی و دریایی، راهی مکه می شدند، حجاج آسیای میانه نیز اگر از قلمرو روسیه و ایران به سلامت گذر می کردند، خود را به کاروان شام می رساندند. [۲۳۳] [۲۳۴].

کاروان های مغرب و یمن

از مغرب و یمن نیز کاروان های بزرگی عازم حج می شدند، اعزام قافله مغرب تابع نظم خاصی نبود و گاه چندین سال متوقف می شد، این کاروان هیئت رئیسه ای شامل امیرالحاج، یک عالم دینی، یک قاضی و یک راهنما داشت، گروه نظامی کوچکی نیز مأمور حفاظت از کاروان بود، هرچند حجاج، معمولا خود مسلح بودند.
حرکت کاروان از شهر فاس و در میان هلهله و شادی مردم آغاز می شد و سپس در طی مسیر ( الجزایر، تونس، طرابلس و مصر ) حجاج دیگری به آن می پیوستند [۲۳۵] [۲۳۶].
کاروانهای یمنی، علاوه بر حجاج یمن، زائران ایرانی و هندی را نیز شامل می شدند و مهم ترین مشخصه آن ها مال التجاره فراوانی بود که برای فروش به مکه می بردند.
گفته شده است که مکیان برای این کاروانهای ثروتمند احترام بسیار قائل بودند و آنان را در محلات ویژه اسکان می دادند [۲۳۷].
کاروانهای مصری نیز کوچک تر از کاروان های شامی بود، جز آن که التزام به تقیدات شرعی گاه در میان این کاروانیان محلی از اعراب نداشت [۲۳۸] [۲۳۹].

امیرالحاج در دولت عثمانی

مدیر مدیر کاروان، امیرالحاج بود که اگر تا هفت سال، وظیفه اش را به درستی انجام می داد، به وزارت منصوب می شد؛ ازاین رو گاه بر سر کسب این منصب منازعاتی درمی گرفت، استخدام نیروهای نظامی محافظ کاروان و عرضه خدماتی چون اجاره شتر برای حجاج بی بضاعت، آبرسانی به کاروان ها، اختصاص اماکنی جهت سکونت زائران در مدینه و نیز توزیع آشامیدنی های رایگان میان حجاج، برعهده دولت عثمانی بود، با این حال، انجام دادن برخی خدمات (مانند پرداخت پول و اهدای گوسفند ) برعهده ثروتمندان بود، اموال زائران بی وارثِ متوفای کاروان ها هم به دولت می رسید. [۲۴۰] [۲۴۱] [۲۴۲].

رسوم شامیان و مصریان در ایام حج

از مهم ترین رسوم شامیان و مصریان در ایام حج، برگزاری جشن های گسترده پس از عید قربان بود که شریف مکه و اعوان و انصارش نیز در آن شرکت می جستند و چراغانی، آتش بازی و نوازندگی جزء لاینفک آن به شمار می رفت. [۲۴۳].

== مخاطرات حج گزاری حجاج ایرانی == حج گزاری حجاج ایرانی در این ادوار، که درگیر مناسباتِ غالباً خصمانه صفویان و عثمانیان بودند، با مخاطراتی چون مسدود شدن متوالی مسیر ایرانیان (مسیر بصره ـ مکه)، وادار ساختن ایرانیان به استفاده از مسیرهای پرخطر [۲۴۴] [۲۴۵] [۲۴۶]. و سوءقصدهای مکرر به ایرانیان شیعه مذهب در مکه و حتی مسجدالحرام همراه بود.
مورد اخیر به کشته شدن ایرانیان متعددی حتی در سطح شخصیت های عالی رتبه، نظیر معصوم بیگ صفوی [۲۴۷]. و زین العابدین کاشانی، [۲۴۸]. انجامید. [۲۴۹] [۲۵۰] [۲۵۱] [۲۵۲].
مشکلات دیگری نیز وجود داشت، از جمله سوءاستفاده های مالی حکام بصره، غارتگری دزدان عرب، و اهمال مباشران امر حج که گاه سبب دیر رسیدن زائران و محروم ماندنشان از انجام دادن مناسک حج می شد [۲۵۳]. ازاین رو، بسیاری از ایرانیان، همراه شدن با کاروان شام را، به سبب امنیت بیش تر آن، ترجیح می دادند. [۲۵۴] [۲۵۵].
در عین حال، درباریان و صاحب منصبان و علما، هنگام عزیمت به حج، توصیه نامه هایی از جانب شاه خطاب به امرای طول مسیر و نیز شریف مکه، همراه می بردند تا امنیت سفرشان تضمین باشد. [۲۵۶] [۲۵۷].
در این خصوص، مناسبات خوب شرفا با صفویان، بسیار مؤثر بود. [۲۵۸] [۲۵۹].
چنین مناسبات حسنه ای را میان سلاطین گجرات و شاهان بابری هند با شرفا نیز سراغ داریم، چنان که کاروان حج هندیان، همه ساله، حامل هدایای نقدی و غیرنقدی فراوانی برای شریف مکه، سادات و فقرای حرمین بود. [۲۶۰] [۲۶۱] [۲۶۲] [۲۶۳] [۲۶۴].
در قرون سیزدهم و چهاردهم، کاروان های دولت عثمانی، به ویژه کاروان شام، از نظر نظم و تعداد کاروان ها مهم ترین کاروان های حج بود [۲۶۵] [۲۶۶]. و رسومی چون استقبال از آنان هنگام ورود به مدینه و مکه و برگزاری جشنهای گسترده عید قربان در مِنا در میان آن ها رواج داشت [۲۶۷] [۲۶۸] [۲۶۹].

مسیرهای دریایی حج

با عمومیت یافتن استفاده از کشتی های بخار، استفاده از مسیرهای زمینی حج از رونق افتاد.
بیشترین مسافران دریا را زائران شمال و شرق افریقا، جنوب شرقی آسیا، هند و حتی ایران تشکیل می دادند [۲۷۰] [۲۷۱] [۲۷۲].

معضلات مسیرهای دریایی حج

مسافرت با این کشتی ها، به لحاظ مصون بودن از خطر راهزنان، و سرعت و نظم و کاهش هزینه ها، [۲۷۳]. در آغاز، نگرانی حجاج را برطرف کرد، اما به تدریج معضلات آن نیز نمایان شد، که عمده ترین آن ها عبارت بود از:
باری بودن کشتی ها؛ اروپایی و غیر مسلمان بودن خدمه آن ها و بی حرمتی کردن آن ها به مسلمانان ؛
کثرت بیش از اندازه مسافران؛ آلودگی محیط و شیوع بیماریها ؛
طوفان های شدید به نام باد سیاه یا باد سام ؛
و قرنطینه حجاج (با هدف جلوگیری از شیوع بیماریها) در مسیرهای رفت و برگشت که، به دلیل شرایط بسیار طاقت فرسا، با تعابیری چون عوالم برزخیه، حبس نحس، بدعت و ننگ از آن یاد شده است. [۲۷۴] [۲۷۵] [۲۷۶] [۲۷۷] [۲۷۸].
با این همه، برای بسیاری از ایرانیان، استفاده از مسیر دریا، گریزناپذیر بود، زیرا مهم ترین مسیر زمینی آنان ( راه جبل یا نجد ) ــ که برای جمع میان زیارت عتبات و خانه خدا، از آن استفاده می کردندــ چنان ناامن بود که دولت ایران آمد و شد از آن جا را اکیداً منع کرده بود و علما نیز آن را حرام دانسته بودند [۲۷۹] [۲۸۰] [۲۸۱] [۲۸۲] [۲۸۳] [۲۸۴].
گفتنی است که قرنطینه زائران در کشتی، به رغم ناگوار بودنش، در جلوگیری از شیوع بیماری های واگیردار، مؤثر بود.

بیماری های موسم حج وعلت آن

فقرات متعددی از خاطرات مکتوب حجاج این ادوار، به توصیف شیوع بیماری هایی چون وبا و طاعون و برخی بیماریهای بومی حجاز، در موسم حج اختصاص یافته است.
این بیماری ها که حاصل ازدحام جمعیت، رعایت نکردن اصول بهداشتی، کمبود آب سالم و تجمع و تعفن لاشه های حیوانات قربانی شده در عید قربان بود، به مرگ بسیاری از حجاج انجامید. [۲۸۵] [۲۸۶] [۲۸۷] [۲۸۸] [۲۸۹].

ظهور و گسترش فرقه وهابیت

مهم ترین تحول در مسئله حج این ادوار، ظهور و گسترش فرقه وهابیت و حاکمیت آنان بر سرزمین عربستان بود، حاکمیت وهابیان بر حجاز، اگرچه به نوعی برای تمام مسلمانان گران تمام شد، برای شیعیان سختی های بیشتری در پی داشت، با این که تا پیش از سلطه وهابیان نیز شیعیان، و به ویژه ایرانیان، همواره در معرض تعدی قرار داشتند [۲۹۰]. و بسیاری از آنان تقیه می کردند [۲۹۱] [۲۹۲]. اما حمایت شرفای مکه از ایرانیان [۲۹۳] [۲۹۴] [۲۹۵]. در کاستن از خشونتها، بسیار مؤثر بود.
با سقوط شرفا و حاکمیت وهابیان، سخت گیری های پیشین ابعاد گسترده تر و خشن تری یافت.

مشکلات حاد ایرانیان در زمان ظهور وهابیت

رفتار توهین آمیز مأموران دولت سعودی با ایرانیان، سخنرانی های رسمی ضدشیعی، تخریب مزارات امامان شیعه و چند مزار دیگر در قبرستان بقیع (ب قیع الغرقد )، ممنوعیت یا ایجاد تضییقاتی برای زیارت امامان مدفون در بقیع، ضرب و شتم نمازگزاران ایرانی و دستگیری زائران ایرانی به دلایل ناموجه، از مشکلات حاد ایرانیان در این زمان بود. [۲۹۶].

تحریم حج توسط ایران

اعدام یک زائر ایرانی بیمار در ۱۳۲۲ش، به تیرگی مناسبات دو دولت ایران و سعودی و تحریم حج توسط ایران انجامید، هرچند این تحریم در ۱۳۲۷ش و در پی برقراری مناسبات سیاسی میان دو دولت [۲۹۷]. لغو شد، اما تضییقات حجاج شیعه، و به ویژه ایرانیان، به نحوی تداوم یافت.

فهرست منابع

۱-  قرآن.

۲-  منیر آتالر، صرّه همایون و کاروان صرّه در دولت عثمانی، ترجمه بلال خاکی،  چاپ-  رسول جعفریان، در میقات حج، ش ۴۷  بهار ۱۳۸۳- .

۳-  ابن اثیر، الکامل فی التاریخ.

۴-  ابن بابویه، علل الشرایع، نجف ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، چاپ افست قم.

۵-  ابن بطوطه، رحله ابن بطوطه، چاپ علی منتصر کتانی، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.

۶-  ابن حبیب، کتاب المُنمَّق فی اخبار قریش، چاپ خورشید احمد فارق، حیدرآباد، دکن ۱۳۸۴/۱۹۶۴.

۷-  ابن خرداذبه، المسالک و الممالک.

۸-  ابن خلدون، تاریخ.

۹-  ابن فقیه، اخبار البلدان.

۱۰-  ابن فهد، اتحاف الوری باخبار ام القری، چاپ فهیم محمد شلتوت، مکه  ۱۹۸۳ـ ۱۹۸۴- .

۱۱-  ابن کلبی، کتاب الاصنام، چاپ احمد زکی پاشا، قاهره ۱۳۳۲/۱۹۱۴.

۱۲-  ابن هشام، السیره النبویه، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی،  بیروت-  : دارابن کثیر،.

۱۳-  ابوالغازی بهادرخان، شجره ترک، چاپ پیتر د مزون، سن پطرزبورگ ۱۲۸۷/۱۸۷۱، چاپ افست آمستردام ۱۹۷۰.

۱۴-  محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.

۱۵-  اصطخری، صور الاقالیم.

۱۶-  عبداللّه بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱ـ.

۱۷-  محسن امین، «پا به پای امین جبل»، ترجمه جواد محدثی، میقات حج، ش ۷  بهار ۱۳۷۳- .

۱۸-  اولیا چلبی، تاریخ  سیاح .

۱۹-  احمد هاشم بدرشینی، اوقاف الحرمین الشریفین فی العصر المملوکی، مدینه ۱۴۲۶/۲۰۰۵.

۲۰-  محمدامین بزاز، «حج گزاری در کشور مغرب  سده نوزدهم- »،  ترجمه-  حمیدرضا آژیر، میقات حج، ش ۴۴  تابستان ۱۳۸۲- .

۲۱-  تاریخ سیستان، نوشته به نیمه ی قرن پنجم هجری، ویرایش متن: جعفر مدرس صادقی، تهران: نشر مرکز، ۱۳۷۳ش.

۲۲-  محسن بن علی تنوخی، کتاب الفرج بعدالشده، چاپ عبود شالچی، بیروت ۱۳۹۸/۱۹۷۸.

۲۳-  رسول جعفریان، «خاندان ابوسعد ورامینی و تلاش برای آبادانی حرمین شریفین»، میقات حج، ش ۱  پاییز ۱۳۷۱- .

۲۴-  رسول جعفریان، «مناسبات اصفهان و حجاز»، میقات حج، ش ۳۹  بهار ۱۳۸۱- .

۲۵-  عطاملک بن محمد جوینی، «حکم فتح راه حجاز»، چاپ رسول جعفریان، میقات حج، ش ۱۵  بهار ۱۳۷۵- .

۲۶-  یوسف ناگوا چانگ، « بررسی-  یادداشت های سفر به خانه خدا  اثر روح الدین مافاچو- »،  ترجمه-  رضا مرادزاده، میقات حج، ش ۳۷  پاییز ۱۳۸۰- .

۲۷-  «چند نامه از کارپرداز جدّه و سرپرست حجاج ایرانی»، چاپ سجاد اصفهانی، میقات حج، ش ۴۸  تابستان ۱۳۸۳- .

۲۸-  ابراهیم بن اسحاق حربی، کتاب المناسک و اماکن طرق الحج و معالم الجزیره، چاپ حمد جاسر، ریاض ۱۴۰۱/۱۹۸۱.

۲۹-  حسن بصری، فضائل مکه معظمه  از مترجمی ناشناخته- ، چاپ علی صدرایی  خویی، در میقات حج، ش ۱۲  تابستان ۱۳۷۴- .

۳۰-  زین العابدین بن نورالدین علی حسینی کاشانی، رساله مفرِّحه الانام فی تأسیس بیت اللّه الحرام، چاپ رسول جعفریان، در میراث اسلامی ایران، دفتر ۱، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۳ش.

۳۱-  احمدبن محمد خوافی، مجمل فصیحی، چاپ محمود فرخ، مشهد ۱۳۳۹ـ۱۳۴۱ش.

۳۲-  احمدبن زینی دحلان، خلاصه الکلام فی بیان امراء البلد الحرام، مصر ۱۳۰۵.

۳۳-  اسرا دوغان، « بررسی کتاب-  حجّاج و سلاطین  اثر ثریا فاروقی- »،  به کوشش-  رسول جعفریان، میقات حج، ش ۴۸  تابستان ۱۳۸۳- .

۳۴-  محمدبن علی راوندی، راحهالصدور و آیهالسرور در تاریخ آل سلجوق، به سعی و تصحیح محمد اقبال، بانضمام حواشی و فهارس با تصحیحات لازم مجتبی مینوی، تهران ۱۳۶۴ش.

۳۵-  سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷،  از مؤلفی ناشناخته- ، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.

۳۶-  سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان،  تهران-  ۱۳۷۴ش.

۳۷-  مارکو سلتی، «تاریخ تشیع در مکه و مدینه و»،  ترجمه-  رسول جعفریان، میقات حج، ش ۲۲  زمستان ۱۳۷۶- .

۳۸-  محمدعلی سلطانی، «نقش حج در تحولات دینی غرب آفریقا»، میقات حج، ش۱۰  زمستان ۱۳۷۳- .

۳۹-  سمعانی، الانساب.

۴۰-  ولی قلی بن داودقلی شاملو، قصص الخاقانی، چاپ حسن سادات ناصری، تهران ۱۳۷۱ـ۱۳۷۴ش.

۴۱-  ناصر شکریان، «سیر تاریخی حج در قرآن»، میقات حج، ش ۵۱  بهار ۱۳۸۴- .

۴۲-  شمس الدین سراج عفیف، تاریخ فیروزشاهی، چاپ ولایت حسین، کلکته ۱۸۹۱.

۴۳-  محمدبن هندوشاه شمس منشی، دستورالکاتب فی تعیین المراتب، چاپ عبدالکریم علیزاده، مسکو ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.

۴۴-  ایوب صبری پاشا، مرآهالحرمین  سفرنامه مکه- ، ترجمه عبدالرسول منشی، چاپ جمشید کیان فر، تهران ۱۳۸۲ش.

۴۵-  محسن صدر، «خاطرات سرپرست حجّاج در سفر حج سال ۱۳۲۷ خورشیدی»،  چاپ-  جواد حسینی، میقات حج، ش ۵۱  بهار ۱۳۸۴- .

۴۶-  طبری، تاریخ  بیروت- .

۴۷-  محمدرضا ظهیرالملک کرمانشاهی، سفرنامه مکه، چاپ رسول جعفریان، در میراث اسلامی، دفتر ۵، میقات حج.

۴۸-  عبدالجلیل قزوینی، نقض، چاپ جلال الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.

۴۹-  عبدالرشید ابراهیم، «مکه در سال ۱۳۲۷»، ترجمه محمدعلی سلطانی، میقات حج، ش ۱۳  پاییز ۱۳۷۴- .

۵۰-  محمدبن ابراهیم عطار، کتاب تذکرهالاولیاء، چاپ محمد قزوینی، تهران ۱۳۳۶ش.

۵۱-  علی بن ابی طالب  ع- ، امام اول، نهج البلاغه، چاپ صبحی صالح، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷.

۵۲-  علیمحمدخان بهادر دیوان گجرات، مرآت احمدی، چاپ عبدالکریم بن نورمحمد و رحمهاللّه بن فتح محمد، چاپ سنگی بمبئی ۱۳۰۶ـ۱۳۰۷.

۵۳-  محمدبن مسعود عیاشی، کتاب التفسیر، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم ۱۳۸۰ـ۱۳۸۱، چاپ افست تهران.

۵۴-  محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.

۵۵-  فضل اللّه نوری، مجموعه ای از رسائل، اعلامیه ها، مکتوبات، و روزنامه شیخ شهید فضل اللّه نوری، گردآورنده: محمد ترکمان، تهران ۱۳۶۲ـ۱۳۶۳ش.

۵۶-  احمدبن علی قلقشندی، صبح الاعشی فی صناعه الانشا، قاهره ۱۳۳۱ـ۱۳۳۸/ ۱۹۱۳ـ۱۹۳۰، چاپ افست ۱۳۸۳/۱۹۶۳.

۵۷-  احمدبن علی قلقشندی، قلائدالجُمان فی التعریف بقبائل عرب الزمان، چاپ ابراهیم ابیاری، قاهره ۱۴۰۲/۱۹۸۲.

۵۸-  محمدابراهیم کازرونی، سفرنامه مکه، چاپ رسول جعفریان، در میراث اسلامی ایران، دفتر ۵، میقات حج.

۵۹-  عبداللّه بن علی کاشانی، زبدهالتواریخ: بخش فاطمیان و نزاریان، چاپ محمدتقی دانش پژوه، تهران ۱۳۶۶ش.

۶۰-  عبداللّه بن محمد کاشانی، تاریخ اولجایتو، چاپ مهین همبلی، تهران ۱۳۴۸ش.

۶۱-  کتاب العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق، ج۴، قسم۱، چاپ عمر سعیدی، دمشق ۱۹۷۲.

۶۲-  عبدالکریم بن عاقبت محمود کشمیری، بیان واقع: سرگذشت احوال نادرشاه، چاپ کب نسیم، لاهور ۱۹۷۰.

۶۳-  محمدبن عمر کشّی، اختیار معرفهالرجال،  تلخیص-  محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش.

۶۴-  «گزارشی از دو بازسازی کعبه و مسجدالحرام»،  ترجمه-  محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۲۰  تابستان ۱۳۷۶- .

۶۵-  مُجْمَل التواریخ و القصص، چاپ سیف الدین نجم آبادی و زیگفرید وبر، نکارهاوزن ۱۳۷۸ش.

۶۶-  حُمیدبن احمد محلِّی، کتاب الحدائق الوردیه فی مناقب ائمّه الزیدیه، چاپ سنگی  بی جا-  ۱۳۵۶ـ۱۳۵۷، چاپ افست دمشق ۱۴۰۵/۱۹۸۵.

۶۷-  مسعودی، مروج الذهب  بیروت- .

۶۸-  مسکویه، تجارب الامم.

۶۹-  میرمحمدسعیدبن علی مشیزی، تذکره صفویه کرمان، چاپ محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران ۱۳۶۹ش.

۷۰-  محمدمعصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه، تحفهالحرمین: سفرنامه نایب الصدر شیرازی در زیارت مکه و سیاحت ایران و هند، تهران ۱۳۶۲ش.

۷۱-  محمدبن محمد مفید، الارشاد، قم: مکتبه بصیرتی،.

۷۲-  احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.

۷۳-  «مکه از دیدگاه جهانگردان اروپایی  ۲- »، ترجمه محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۱۴  زمستان ۱۳۷۴- .

۷۴-  «مکه از دیدگاه جهانگردان اروپایی  ۳- »،  ترجمه-  محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۱۷  پاییز ۱۳۷۵- .

۷۵-  احمدبن حسین منشی قمی، خلاصهالتواریخ، چاپ احسان اشراقی، تهران ۱۳۵۹ـ۱۳۶۳ش.

۷۶-  میرحامد حسین، «از هندوستان تا حریم یار: سیری در سفرنامه حج صاحب عبقات الانوار مرحوم علامه میرحامد حسین هندی»، ترجمه و تحقیق محمدعلی مقدادی، میقات حج، ش ۱۴  زمستان ۱۳۷۴- .

۷۷-  ناصرخسرو، سفرنامه حکیم ناصرخسرو قبادیانی مروزی، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۶۳ش.

۷۸-  زین العابدین علی بن عبدالمؤمن نویدی، تکمله الاخبار: تاریخ صفویه از آغاز تا ۹۷۸ هجری قمری، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۹ش.

۷۹-  «وادی احرام»،  از نویسنده ای ناشناخته- ،  چاپ-  علی قاضی عسکر، میقات حج، ش ۲۸  تابستان ۱۳۷۸- .

۸۰-  محمدبن عمر واقدی، کتاب المغازی، چاپ مارسدن جونز، لندن ۱۹۶۶، چاپ افست قاهره.

۸۱-  یاقوت حموی، معجم الادباء.

۸۲-  یعقوبی، تاریخ.

پانویس

منبع: ویکی فقه - تاریخ برداشت:94/07/01

بازگشت به حج