فرهنگ مصادیق:استعاذه چیست ؟ اقسام آن کدامست ؟
محتویات
استعاذه چیست ؟
استعاذه به معنای استجاره و پناه گرفتن است . و در اصطلاح دینی پناه گرفتن از شرّ ابلیس و جنودش و خواهشهای نفسانی که انسان را دعوت به انجام معصیت و ترک واجب الهی مینماید که نتیجه اش حفظ مقام انسانی و درجات معنوی و رشد و تکامل و ممانعت از سقوط آدمی به درجه حیوانیت و بلکه پست تر است .
استعاذه و پناه خواستن از خدای متعال نشان ترس و فرار مذموم نیست بلکه فرار از غیر دوست به سوی دوست و رجوع به حقّ از غیر حقّ است و نتیجه اش قرب به محبوب و خداوند متعال است .
استعاذه در حقیقت مقاومت در برابر وساوس شیاطین جنی و انسی و هوای نفس است که دائم آدمی را به سوی عصیان و نافرمانبرداری خدای متعال دعوت مینمایند .
صاحبان استعاذه ، ممدوح خدای متعال بوده و دارای فضل و کمال و رتبهای عالی در پیشگاه خداوند هستند .
اقسام استعاذه
قولی (زبانی) مانند
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم - پناه میبرم به خدای متعال از [ شرّ و وسوسه ] شیطان رانده شده از درگاه خدا .
اعوذ بالله القویّ من الشیطان الغویّ - پناه میبرم به خداوند توانا و قدرتمند از شیطان اغواگر .(فرازی از دعای امیرالمؤمنین علیه السلام )
فعلی ( عملی )
نمونههای تاریخی بسیاری در منابع مکتوب اسلامی ثبت و ضبط شده است .
مانند فرار حضرت یوسف نبی علیه السلام از خواهش نفسانی یک زن دعوت کننده به گناه و یا فرار حضرت حرّ در آخرین ساعات عمرش از سپاه یزید و کفر به سوی سپاه ایمان و امام حسین علیه السلام .
اقسام استعاذه کننده گان
۱ - استعاذه عوام : اینان چون در معرض تیر مستقیم شیطان هستند از وسوسه او به خداوند قادر متعال پناه میبرند .
۲ - استعاذه خواص و انبیا و اولیای الهی . اینان در معرض ترکشهای شیطان هستند و لذا از احوال او به سوی خدای متعال پناهنده میشوند و خود را نجات میدهند . ترکشهایی نظیر صفت عجب و کبر و .... .
۳ - استعاذه حضرت ختمی مرتبت و اهل بیت عصمت و طهارت صلوات الله علیهم اجمعین . این بزرگواران به خاطر مقام عصمت در منطقه امن الهی قرار دارند و شیاطین قدرت رویارویی و وسوسه حضرات را ندارند و لذا استعاذه این عزیزان از سخط و ناخشنودی خدای متعال به خود وجود خدای متعال است .
اعوذ برضاک من سخطک - بار خدایا از سخط و ناخشنودیت به رضایت پناه میآوریم .
اعوذ بعفوک من عقابک - بار الها از از عقابت به سوی عفوت پناه میآوریم .
اقسام استعاذه
اگر متون دینی اهل اسلام اعم از کتاب خدا و احادیث و ادعیه ی حضرات اهل بیت سلام الله علیهم را جستجو نماییم استعاذات تقریباَ به این تقسیم بندی کلّی خواهد بود :
۱ - استعاذه از وساوس و همزات شیاطین جنی و انسی .
۲ - استعاذه از رذائل اخلاقی خود و دیگران . مانند : ریا - اخلاق بد - هیجان حرص - همسایه بد - همسر بد - فرزند ناصالح .
۳ - استعاذه از انواع گناهان .
۴ - استعاذه از تبعات و عوارض گناهان .
۵ - استعاذه از انسانهای شرور . مانند :دشمن و سلاطین جور و ظلمه - سارق
۶ - استعاذه از بیماریها و مرض .
۷ - استعاذه از شر حیوانات ضرر رساننده .
۸ - استعاذه از سحر و جادو و امور باطله .
۹ - استعاذه از غم و اندوه و عوامل آن .
۱۰ - استعاذه از بلایا و آفات طبیعی و هر آن چه که موجب خوف و ترس است . مانند: آتش سوزی - نابودی و انهدام - غرق شدن
برخی حکمتهای متبادر به ذهن در استعاذه ( پناه بردن ) به خدای متعال :
۱ - بر طرف کردن موانع کمال آدمی .
۲ - بر طرف کردن موانع حیات آدمی .
۳ - آگاهی بخشی و شناخت .
۴ - عبادت خدای متعال و ایجاد فرصت بندگی .
۵ - تقویت اعتقادات توحیدی .
اوقات استعاذه (پناه بردن به خداوند )
هنگام آغاز قرائت قرآن کریم :
قال الله تعالی :
« فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ» .[۱]
و چون قرآن بخوانی ، از شیطان رجیم به خدا پناه ببر .
تفسیر العیاشی عن الحلبی عن الصادق سلام الله علیه :
سألته عن التعوذ من الشیطان عند کلّ سوره نفتحها ؟
قال : نعم ، فتعوّذ بالله من الشیطان الرجیم . [۲]
تفسیر عیاشی به نقل از حلبی : از امام صادق سلام الله علیه پرسیدم : آیا هر وقت تلاوت سورهای را آغاز میکنیم ، از شیطان به خدا پناه ببریم ؟
فرمود : آری ، از شیطان رانده شده به خدا پناه ببر .
حکمت استعاذه ( پناه بردن به خداوند )
هنگام قرائت قرآن کریم چیست ؟
حکمت این استعاذه به زبان استعاذه از امام صادق سلام الله علیه در فرازی از دعای هنگام قرائت قرآن آمده است :
قال الصادق سلام الله علیه :
« ......اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِکَ مِنَ الشِّقْوَهِ فِی حَمْلِهِ وَ الْعَمَی عَنْ عَمَلِهِ وَ الْجَوْرِ عَنْ حُکْمِهِ وَ الْعُلُوِّ عَنْ قَصْدِهِ وَ التَّقْصِیرِ دُونَ حَقِّه .... »
بار خدایا ! پناه میبریم به تو از شقاوت در حمل آن (قرآن) . و چشم پوشیدن از عمل به آن ، و انحراف از حکم آن ، و دور شدن از راه آن ، و کوتاهی کردن در حق آن .
« .....اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِکَ مِنْ تَخَلُّفِهِ فِی قُلُوبِنَا وَ تَوَسُّدِهِ عِنْدَ رُقَادِنَا وَ نَبْذِهِ وَرَاءَ ظُهُورِنَا وَ نَعُوذُ بِکَ مِنْ قَسَاوَهِ قُلُوبِنَا لِمَا بِهِ وَعَظْتَنَا...» .[۳]
بار خدایا ! پناه میبریم به تو از غایب بودن آن (قرآن) در دل هایمان ، و بالش سرمان قرار دادن آن ، و افکندن آن در پشت سرمان ، و پناه میبریم به تو از سخت دلی (و متأثر نشدن) در برابر اندرزهایی که به ما دادهای .
بیانی دیگر از امام صادق سلام الله علیه در حکمت استعاذه قبل از قرائت قرآن
قال جعفر الصادق سلام الله علیه :
« انه لا بد قبل القرائه من التعوذ ، و اما سائر الطاعات فانه لایتعوذ فیها و الحکمه فیه : ان العبد قد ینجس لسانه بالکذب و االغیبه و النمیمه ، فامر الله تعالی العبد بالتعوذ لیصیر لسانه طاهراَ فیقرأ بلسان طاهر کلاماَ انزل من رب طیب طاهر » . [۴]
امام صادق سلام الله علیه فرمودند :
پیش از قرائت [ قرآن] ، باید به خدا پناه برد ولی در دیگر عبادات ، پناه بردن به خدا لازم نیست و حکمتش هم این است که : بنده با دروغ گفتن و غیبت کردن و سخن چینی ، زبانش نجس (آلوده) میشود . از این رو ، خدای متعال بنده را به پناه بردن به او فرمان داده است تا زبانش طاهر گردد و گفتاری را که از سوی خدواندی پاک و طاهر فرود آمده است ، با زبانی پاک قرائت کند .
آنچه که در استعاذه دارای اهمیت میباشد این است که :
باید کوشید تا این کلمه در زبان، در موقع غفلت یا بر سبیل عادت جاری نشود. بلکه شخص چنان باشد که میخواهد از دشمنی که او را بکشد، بگریزید و به کسی که میداند که او را نجات میدهد، پناه ببرد.
حقیقت استعاذه بی ترکِ شهوات و لذات و ارتکاب انواع مجاهدات به کس روی ننماید و تا استعاذه قولی با فعلی جمع نگردد و دل با تمامیِ جوارح و ارکان بر وفقِ زبان، استعاذه نکند، هیچ نتیجهای بر آن مترتّب نشود.
آیه ۳۶ سوره فصلت اشاره به این معنا دارد که استعاذه زبانی به تنهایی فایده نداشته و آن چه موثر است درحقیقت استعاذه قلبی میباشد.
امام صادق ـ علیه السّلام ـ در روایتی میفرماید:
«اَغْلِقُوا اَبْوابِ الْمَعْصِیَهِ بِالاِْستِعاذَهِ وَ افْتَحُوا اَبْواب َالطّاعَهِ بِالتَّسمِیَهِ».[۵].
درهای معصیت را با استعاذه ببندید و درهای اطاعت را با تسمیه (بسم الله الرحمن الرحیم) باز کنید.
پس بایداین حقیقت ، یعنی استعاذه به خدا را در دل خود بیابیم، نه اینکه به زبان بگوییم: (اعوذ بالله من الشیطان الرجیم ) و این استعاذه زبانی و امثال آن سبب و مقدمه برای ایجاد آن حالت نفسانی است که اثرات مثبت آن در اعمال ورفتار انسان نمایان میشود.
خداوند در قرآن در آیه۲۰۱ سوره «اعراف» میفرماید:
«إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَواْ إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِّنَ الشَّیْطَانِ تَذَکَّرُواْ فَإِذَا هُم مُّبْصِرُونَ؛
در حقیقت کسانی که [از خدا] پروا دارند چون وسوسهای از جانب شیطان بدیشان رسد [خدا را] به یاد آورند و بناگاه بینا شوند»
پناه بردن به خدا هنگام وسوسه شیطان، راه پارسایان است و خدا آنان را کفایت و کید شیطان را از ایشان دفع میکند.
اوقات استعاذه (پناه بردن به خداوند )
هنگام قرائت آیات عذاب :
قال الصادق سلام الله علیه :
« اذا مررت بآیه فیها ذکر الجنه فاسال الله الجنه ، و اذا مررت بآیه فیها ذکر النّار فتعوّذ بالله من النّار » [۶]
حضرت فرمودند : هرگاه بر آیهای گذشتی که در آن از بهشت یاد شده است ، از خداوند بهشت را بخواه و هر گاه بر آیهای گذشتی که در آن از آتش یاد شده است ، پس از آتش [دوزخ] به خدا پناه ببر .
قال الصادق سلام الله علیه :
فی قوله تعالی : « یتلونه حق تلاوته » : ان حق تلاوته هو الوقوف عند ذکر الجنه و النار ، یسأل فی الاولی و یستعیذ من الاخری » . [۷]
حضرت درباره ی کلام خدا که :« آن را چنان که حق تلاوت آن است تلاوت کنید » فرمودند :
حق تلاوت آن[قرآن] ، درنگ کردن در هنگام یاد شدن از بهشت و آتش است . در اولی ( یاد شدن از بهشت ) ، [آن را ] از خدا بخواهد و از دومی (آتش) به خدا پناه ببرد .
