نقش مؤلفه‌های امر به معروف و نهی از منکر در بهبود سرمایه اجتماعی دانشجویان دختر (با تأکید بر شرایط آمران و ناهیان، شیوه‌ها و آثار آن)

نقش مؤلفه‌های امر به معروف و نهی از منکر در بهبود سرمایه اجتماعی دانشجویان دختر (با تأکید بر شرایط آمران و ناهیان، شیوه‌ها و آثار آن)

نویسنده: قلی زاده، آذر؛ تقی پور، فائزه؛ رجبی، طبیه؛

اسلام و علوم اجتماعی؛ پاییز و زمستان 1390 - شماره 6 (16 صفحه - از 139 تا 154)

چکیده

هدف این مقاله تعیین نقش امر به معروف و نهی از منکر در بهبود سرمایة اجتماعی در میان دانشجویان دختر است. روش، توصیفی از نوع همبستگی و جامعة آماری آن، دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان در سال تحصیلی90 ـ 89 به تعداد 944 نفر است. 310 نفر با نمونه‌گیری به روش تصادفی ساده انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده­ها پرسش‌نامة محقق ساخته‌ای با 63 سؤال بسته با پایایی (87/0=α) می‌باشد. برای تجزیه و تحلیل داده­های آماری از تحلیل عامل، t تک­متغیره، تحلیل واریانس یک­طرفه، آزمون فریدمن و LSD استفاده شد. نتایج نشان داد که میانگین نمرة نقش امر به معروف و نهی از منکر در بهبود سرمایه اجتماعی با میانگین فرضی3، 61/3 بود که بالاتر از حد متوسط است. همچنین نقش امر به معروف و نهی از منکر در بهبود سرمایة اجتماعی در سطح معنا‌دار است. بین ویژگی­های جمعیت ­شناختی دانشجویان و دیدگاه آنان تفاوت معناداری مشاهده نشد.

کلمات کلیدی:

اعتماد, دانشجویان دختر, امر به معروف, نهی از منکر, هنجارهای اجتماعی, شبکه‌های اجتماعی, سرمایه اجتماعی

مقدمه

انـسان موجودی اجتماعی می‌باشد و تـأثیر مـتقابل انسان و جامعه امری کاملاً بدیهی است. روابط اجتماعی بر اساس اصول فطری و عقلی، پیوندهایی‌ را بین انسان‌ها ایجاد نموده که به واسطة آن، افراد جامعه دارای سرنوشت مشترکی شده‌اند. مسلم است هرگونه رفتاری از هـر یک از اعضای جامعه می‌تواند در سرنوشت فرد و جامعه تأثیرگذار‌ باشد‌. لذا برای حفظ و بقای جامعه، همگان نوعی مسئولیت نسبت به اعمال و رفتار یکدیگر دارند. به همین دلیل جامعه نیازمند یک نظارت اجتماعی اسـت. دیـن اسلام سازوکار امر به معروف و نهی‌ از‌ منکر را برای نظارت همگانی معرفی نموده و مدعی است در صورت اجرای آن بقا و سلامت فرد و جامعه تضمین خواهد شد.

واژة امر، به معنای خواستن و طلب کردن چـیزی و واژة نهی، به معنای بازداشتن است . معروف به معنای کار خوب و حق که برای هر انسان پاک‌سرشتی شناخته‌شده و هماهنگ با سرشت انسانی است و منکر به معنی‌ زشت‌، باطل‌ و نـاشناس اسـت که ناهماهنگ با‌ فطرت‌ است‌ (مکارم‌شیرازی، 1374: 37). در اصطلاح، معروف به چیزی گفته می‌شود که حسنش از نظر شرع یا عقل محرز شده باشد و منکر‌ نیز‌ چیزی‌ است که قبحش از نظر شـرع یـا عـقل‌ معلوم‌ است .

امر بـه مـعروف وادار کـردن دیگران (به وسیلة زبان یا عمل) به چیزی است که‌ نزد‌ عقل‌ و یا شرع (یا هر دو) خوب و مطلوب و نهی از منکر‌ بـه مـعنای بـازداشتن و منع کردن (به وسیله زبان یا عمل) از آنـچه کـه نزد عقل و شرع بد و ناپسند‌ شمرده‌شده‌ می‌باشد‌ .

این فریضه تا به آنجا اهمیت دارد‌ که‌ اصل هشتم قانون اسـاسی نـیز بـه این امر اختصاص یافته است: «در جمهوری اسلامی ایران، دعوت‌ بـه‌ خیر‌، امر به معروف و نهی از منکر وظیفه‌ای است همگانی و متقابل، بر عهدة‌ مردم‌ نسبت‌ به یکدیگر، دولت نسبت بـه مـردم و مـردم نسبت به دولت» .

بی‌توجهی‌ به‌ ابعاد‌ متفاوت و گاه به ظاهر مـتضاد ایـن فریضة اجتماعی بی‌تردید سبب مغفول ماندن فلسفه، اهداف‌ و سازوکارهای‌ مناسب آن و در نتیجه فقدان کارایی در نظر گرفته‌شده بـرای آن مـی‌گردد. مـوانع‌ و اسباب‌ ترک‌ امر به معروف و نهی از منکر که باعث عدم احیا و تـرویج ایـن فـرایض می‌شود‌ غالباً‌ جنبة شخصی داشته و به علم و دانش افراد، سطح آگاهی‌ها، ایمان قلبی، شـخصیت و مـنش‌ آنـان‌ بستگی‌ دارد.

امر به معروف در هر زمان، شرایط و اقتضائات خاص خود را دارد و به تناسب‌ زمان‌ و مـکان، روشـ‌ها و مصداق‌های آن، گوناگون می‌شود. مطالعة سیر تاریخی صدر اسلام و سیرة‌ مؤمنان‌ و دیگر‌ ائمه‌اطهار نـشان مـی‌دهد کـه به قدری اختلاف روش‌ها و رفتارها در این زمینه وجود دارد که‌ آدمی‌ تصور‌ می‌کند بین رفـتار ایـن بزرگواران تناقض وجود داشته است. البته همه بر‌ این‌ عقیده‌اند که آنان حـلقه‌های یـک زنـجیر به‌هم پیوسته‌اند .

انسان به‌طور ذاتی در تعامل‌ با‌ دیگران نیازهای خود را برطرف ساخته و گذران امـور مـی‌کند. اثر متقابل این‌ کنش‌ها‌ موجب گردیده دانشمندان علوم‌اجتماعی به شناسایی این‌ کـنش‌ها‌ پرداخـته‌ و بـه مجموع عواملی پی ببرند که آن‌ را‌ سرمایة اجتماعی می‌نامند.

سرمایة اجتماعی تنها زمانی شکل می‌گیرد کـه اولاً در یـک‌ مـحیط‌ اجتماعی واقعی یا مجازی، انسان‌هایی‌ در‌ کنار یکدیگر‌ قرار‌ گرفته‌ باشند و ثانیاً مـیان آنـها رابطه‌ای شکل‌ گرفته‌ باشد و جریان یابد. بنابراین سرمایة اجتماعی جزئی از رابطة اجتماعی و در‌ ذات آن نهفته است .

مـنظور از سـرمایة اجتماعی‌ در‌ نظر پاتنام، وجوه گوناگون سازمان‌ اجتماعی‌ نظیر اعتماد، هنجارها و شبکه‌هاست کـه مـی‌تواند با تسهیل اقدام‌های هماهنگ، کارایی جامعه را‌ بـهبود‌ بـخشند .

ادیان‌ و مذاهب‌ را‌ می‌توان یکی از‌ منابع‌ ایجاد سـرمایة اجـتماعی دانست‌ که‌ با ترویج ارزش‌هایی مانند صداقت، اعتماد و مشارکت موجب سرمایة اجتماعی بـالایی بـرای اعضای خود‌ می‌شوند‌. گسترش ارزشـ‌های اخـلاقی بر پایـة صـداقت‌ و اعـتماد‌ می‌تواند در‌ یک‌ سیستم‌ اجتماعی، سرمایة اجـتماعی بـالایی‌ را به‌وجود آورد .

تغییر در ارزش‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای مردم در یک نظام‌ اجتماعی‌ می‌تواند بـیانگر تـغییر در سرمایة اجتماعی‌ (تقویت‌ یا‌ تضعیف‌) در‌ آن نـظام باشد‌. افراد‌ جامعه بـا پیـروی از دستورهای دینی می‌توانند به یـک فـهم مشترک از مسائل مادی و معنوی برسند‌ که‌ با‌ عمل به این دستورها نوعی اعـتماد، مـشارکت‌ اجتماعی‌، تعهد‌ و همسویی‌ که‌ لازمـة‌ ایـجاد سـرمایة اجتماعی است بـه‌وجود مـی‌آید.

شناخت عوامل مؤثر در تـقویت یـا تضعیف سرمایة اجتماعی می‌تواند به جوامع، در گسترش ابعاد سرمایة اجتماعی کمک نموده و موجب افـزایش‌ عـملکرد اجتماعی و فرهنگی افراد در جوامع گردد.

امـلر و مـک نامارا (1996) بـرای بـررسی تـأثیر آموزش و پرورش بر سرمایة اجـتماعی، پیمایشی دربارة الگوهای تماس اجتماعی در بین سه گروه از جوانان‌ اسکاتلندی‌، دانشجویان تمام وقت دانشگاه، کـارگران تـمام وقت و افراد بیکار انجام دادند کـه نـشان داد دانـشجویان دانـشگاه (بـه‌ویژه کسانی که دور از خـانواده‌هایشان زنـدگی می‌کنند) به‌ گسترده‌ترین‌ شبکه‌ها و بیشترین تماس‌ها دسترسی داشتند که این مسئله را می‌توان به‌عنوان پایه‌ای برای پیـوندهای ضـعیف کـه شغل آینده‌شان را تضمین می‌کند در نظر‌ گرفت‌.

کـوک (2004) در کـتاب دو‌ جـلدی‌ خـود بـا عـنوان امر به معروف و نهی از منکر در اندیشة اسلامی پس از بررسی این فریضه از منظر آیه‌ها و روایت‌ها و همچنین باورهای فرق‌ مختلف‌ اسلامی نسبت به این‌ فریضه‌، سرچشمه‌ها و سنجش‌های آن و تفاوت امر بـه معروف و نهی از منکر با امداد در فرهنگ غربی به این نتیجه می‌رسد که هیچ مشابه و همتایی برای این تکلیف وجود ندارد.

نتایج مطالعة‌ رمضانی‌ (1386) نشان داد که سرمایة اجتماعی با شدت جـرم، رابـطة منفی معنادار اما ضعیف داشته است. همچنین از بین معرف‌های سرمایة اجتماعی، اعتماد نهادی، اعتماد تعمیم‌یافته، پیوندهای خانوادگی و دوستی دارای‌ رابطة‌ منفی معنادار‌ اما ضعیف با شدت جرم بوده و سـایر مـعرف‌های سرمایة اجتماعی رابطة معناداری با شدت جرم نداشتند.

همچنین‌ محمدیان و عباسی (1387) در رابطه با عوامل مؤثر بر گرایش افراد‌ نسبت‌ به‌ اجرای این فـریضة الهـی، پژوهشی انجام دادند و به ایـن نـتیجه رسیدند که ویژگی‌های فردی مانند سن، جنس‌ و ‌‌وضعیت‌ تأهل و تحصیلات تأثیری در گرایش آنان به معروف نداشته و متغیرهای دیگری همانند وضعیت‌ اقتصادی‌، آموزشی‌، گروه دوسـتان و نـیز تشکل‌های مردمی و هیئت‌های مـذهبی مـؤثرند.

غدیری و همکاران (1387) تحقیقی انجام دادند که‌ نتایج آن نشان داد 7/99 درصد از نمونة مورد بررسی، انجام فریضه را‌ ضروری و 3/1 درصد غیرضروری‌ می‌دانستند‌. مهم‌ترین دلیل برخی که به امر به معروف اقدام نمی‌کردند بی‌تأثیر دانـستن ایـن کار و دلیل افرادی که نهی از منکر نمی‌کردند نگرانی از برخورد خشن فرد مخاطب بود. مهم‌ترین دلایل واکنش‌ برخی افراد در مقابل فریضة امر به معروف و نهی از منکر، رفتار ناپسندانة آمران به مـعروف و نـاهیان از منکر بـا مخاطبان، آموزش ندیدن آمران و ناهیان در خصوص برخورد صحیح و اعتقاد نداشتن‌ به‌ این فریضه است.

با توجه بـه اهمیت امر به معروف و نهی از منکر و تأکید مکرر دین مبین اسـلام بـر اجـرای این فریضه و از طرفی سیر نزولی سرمایة اجتماعی، این نوشتار درصدد‌ است‌ نقش امر به معروف و نهی از منکر را در بـهبود ‌ ‌سـرمایة اجتماعی بسنجد. بنابراین هدف، تعیین نقش امر به معروف و نهی از منکر در بهبود سـرمایة اجـتماعی مـی‌باشد.

در‌ نوشتار‌ حاضر با توجه به ماهیت موضوع از روش توصیفی و از نوع همبستگی استفاده شد. در این مطالعه بـه‌منظور دستیابی به هدف، از پرسش‌نامه استفاده شده است. پرسش‌نامة مورد استفاده‌، پرسش‌نامة‌ محقق‌ساخته‌ای‌ اسـت که شامل 63 سؤال‌ بـسته‌ مـی‌باشد‌ که بر اساس طیف پنج‌گزینه‌ای لیکرت با درجه‌های «کاملاً مخالفم، مخالفم، نه مخالف و نه موافق، موافقم، کاملاً موافقم» نقش امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر در بهبود سرمایة اجتماعی سنجیده شده‌ است‌.

ایـن پرسش‌نامه شامل دو بخش می‌باشد. بخش اول شامل ویژگی‌های جمعیت‌شناختی دانشجویان و بخش دوم سؤال‌های مربوط به نقش امر‌ به‌ معروف‌ و نهی از منکر در بهبود سرمایة اجتماعی است که مؤلفه‌های‌ آن در بخش امر به معروف و نهی از مـنکر عـبارت‌اند از: شیوه‌های امر به معروف و نهی از منکر‌، شرایط‌ آمر‌ به معروف و نهی از منکر، آثار امر به معروف و نهی از‌ منکر‌. به‌منظور بررسی روایی سازه از تحلیل عامل و جهت سنجش پایایی پرسش‌نامه از ضریب آلفـای کـرونباخ استفاده‌ شده‌ که‌ بر اساس آن 87/0=α به‌دست آمد که نشان‌دهندة ضریب پایایی قابل قبولی‌ است‌.

جامعة‌ آماری این نوشتار نیز دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان در سال 90‌-89‌ بوده‌ که جـمعاً 944 نـفر می‌باشد. نمونه‌گیری به روش تصادفی ساده صورت گرفته و حجم نمونه‌ 310‌ نفر تعیین شده است.

همچنین تجزیه و تحلیل یافته‌ها در دو سطح آمار توصیفی‌ و استنباطی‌ صورت‌ گرفته است. در سطح آمار توصیفی از جداول فـراوانی، درصـد، انـحراف معیار، میانگین و نمودارها‌ و در‌ سطح آمـار اسـتنباطی از تـحلیل عامل، t تک‌متغیره، تحلیل واریانس یک‌طرفه و آزمون LSD و آزمون‌ تحلیل‌ واریانس‌ دوعاملی فریدمن استفاده شده است.

یافته‌ها

فرضیة اول

امر به معروف و نهی از مـنکر بـر‌ بـهبود‌ سرمایة اجتماعی در میان دانشجویان دختر نقش دارد.

بر اساس یافته‌های جدول (1) میانگین‌ نمرة‌ نقش امر به معروف و نهی از منکر بر بهبود سرمایة اجتماعی 61‌/3 اسـت‌ کـه بـالاتر از سطح متوسط می‌باشد. همچنین‌ نقش‌ امر‌ به معروف و نهی از منکر بـر بـهبود‌ سرمایة‌ اجتماعی معنادار (0.01>p) است. بنابراین فرضیة اول تأیید می‌شود.

فرضیة دوم

شیوه‌های‌ امر‌ به معروف و نهی از منکر‌ بـر‌ بـهبود سـرمایة‌ اجتماعی‌ در‌ میان دانشجویان دختر نقش دارد.

بر اسـاس یـافته‌های‌ جدول‌ (2) میانگین‌ نمرة نقش شیوه‌های‌ امر‌ به معروف و نهی از‌ منکر‌ بر بهبود سـرمایة اجـتماعی 74/3 اسـت که بالاتر از سطح متوسط می‌باشد. همچنین نقش‌ شیوه‌های‌ امر به معروف و نهی از منکر‌ بـر‌ بـهبود سرمایة‌ اجتماعی‌ معنادار‌ (0.01>p) است. بنابراین‌ این فرضیه، تأیید می‌شود.

فرضیة سوم

شرایط آمـر بـه مـعروف و ناهی از منکر بر بهبود‌ سرمایة‌ اجتماعی در میان دانشجویان دختر نقش‌ دارد‌.

بر اساس یافته‌های جدول (3) میانگین نمرة نقش شرایط آمر به معروف و نـاهی از مـنکر بر بهبود‌ سرمایة اجتماعی 75/3 است که بالاتر از سطح متوسط می‌باشد. همچنین نقش شرایط آمران و ناهیان بـر بـهبود سرمایة اجتماعی معنادار (0.01>p) است. بنابراین این فرضیه، تأیید می‌شود.

فرضیة چهارم‌

آثـار‌ امـر به معروف و نهی از منکر بر افزایش سـرمایة اجـتماعی در مـیان دانشجویان دختر نقش دارد.

بر اساس یافته‌های جدول (4) میانگین نمرة نقش آثار امر به معروف و نـهی از مـنکر بر بهبود سرمایة اجتماعی62/3 است‌ کـه‌ بالاتر از سطح متوسط‌ مـی‌باشد‌. هـمچنین نقش آثار امر به مـعروف و نـهی از منکر بر بهبود سرمایة اجتماعی معنادار (0.01>p) است. بنابراین این فرضیه، تأیید می‌شود.

حـال ایـن سؤال مطرح است که آیـا نـقش‌ مـؤلفة‌ امر به مـعروف و نـهی از منکر بر بهبود سـرمایة اجـتماعی دانشجویان یکسان بوده است؟ بر همین اساس آزمون فریدمن جهت رتبه‌بندی مؤلفه‌ها استفاده شده اسـت کـه نتایج این رتبه‌بندی در جداول‌ 5 و 6 آمده‌ اسـت.

نـتایج جدول (5)، میانگین رتـبه‌بندی مـؤلفه‌ها نشان می‌دهد ‌‌شرایط‌ آمر به معروف و ناهی از منکر بالاترین رتبه و آثار امر به معروف و نهی‌ از‌ مـنکر‌ پایـین‌ترین رتـبه را به خود اختصاص داده است.

نتایج جدول (6) نشان می‌دهند که نتایج حاصل بین مجموع رتبه‌های سه مؤلفة امر به معروف و نـهی از منکر بر بهبود سرمایة اجتماعی در سطح (0.01>p) معنادار است (مقدار خی‌ دو: 353/15).

فرضیة پنجم

امر به معروف و نهی از منکر بر افزایش سطح اعتماد در میان دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان نقش دارد.

بر اساس یافته‌های جدول (7) میانگین نمرة نقش امر به معروف و نهی‌ از‌ مـنکر بـر افزایش سطح اعتماد، 30/3 است کـه بـالاتر از سطح متوسط می‌باشد. مقدار t محاسبه شده از t جدول بزرگ‌تر است.

فرضیة ششم

امر به معروف و نهی از منکر بر‌ بهبود‌ هنجارپذیری‌ در میان دانشجویان دختر دانشگاه‌ آزاد‌ اسـلامی‌ واحـد خوراسگان نقش دارد.

بر اساس یافته‌های جدول (8)، میانگین‌ نمرة نقش امر به معروف و نهی از منکر بر بهبود هنجارپذیری، 76/3 است که بالاتر از سطح متوسط‌ می‌باشد‌. مقدار‌ t محاسبه‌شده از t جـدول، بـزرگ‌تر است.

فـرضیة هفتم

امر به معروف و نهی‌ از‌ منکر بر تقویت شبکة اجتماعی در میان دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد خـوراسگان نقش دارد‌.

بـر اسـاس یافته‌های جدول‌ (9)، میانگین‌ نمرة‌ نقش امر به معروف و نهی از منکر بر تقویت شبکة روابط اجـتماعی 47/3 است‌ که‌ بالاتر از سطح متوسط می‌باشد. مقدارt محاسبه شده از جدول، بزرگ‌تر است.

حـال‌ این‌ سؤال‌ مطرح اسـت کـه آیا نقش امر به معروف و نهی از منکر بر مؤلفه‌های سرمایة اجتماعی‌ یکسان‌ است؟ بر همین اساس آزمون فریدمن جهت رتبه‌بندی مؤلفه‌ها استفاده شد که نتایج‌ این‌ رتبه‌بندی‌ در جداول 10 و 11 آمده است.

نتایج جدول (10)، میانگین رتبه‌بندی مؤلفه‌ها نشان می‌دهد هنجارپذیری، بالاترین رتبه و سـطح اعـتماد‌، پایین‌ترین‌ رتبه را به خود اختصاص داده است.

بحث و نتیجه‌گیری‌

بر‌ اساس یافته‌های به‌دست آمده، میانگین نمرة نقش امر به معروف و نهی از منکر‌ بر‌ بهبود سرمایة اجـتماعی بـالاتر از‌ سـطح‌ متوسط‌ می‌باشد.

امر به‌ مـعروف‌ و نـهی از مـنکر به‌عنوان‌ دو‌ اصل نظارت همگانی، به تمام افراد اجازه می‏دهند با هر نوع کج‏روی و هنجارشکنی در‌ حد‌ توان خود، مقابله نمایند و در صورتی‌که‌ ارزشـ‌ها‌ و هـنجارها از‌ چـنین‌ ضمانت‌اجرایی‌ در جامعه برخوردار باشند‌، کمتر کسی پیدا مـی‏شود کـه هنجارها را نقض نماید. در این صورت، امنیت، آرامش و اعتماد‌ بر‌ جامعه حاکم می‏شود و کنش‏های فردی و اجتماعی‌ تسهیل‌ می‏گردند‌.

بر‌ اسـاس‌ یـافته‌ها، مـیانگین نمرة‌ نقش‌ شیوه‌های امر به معروف و نهی از منکر بر افـزایش سرمایة اجتماعی بالاتر از سطح متوسط بوده‌ است‌.

بر‌ اساس یافته‌ها، در میان شیوه‌های امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از‌ منکر‌، تـذکر‌ مـنطقی و اسـتدلالی، بیشترین میانگین نمرة پاسخ در بخش نقش شیوه‌های امر به معروف و نـهی از مـنکر بر بهبود سرمایة اجتماعی را به خود اختصاص داد. بر اساس‌ این یافته، در صورتی‌که امر به معروف و نـهی از مـنکر در دانـشگاه بر پایة عقلانیت دینی انجام شود انتظار می‌رود تأثیر کلامی بیشتری در جـهت تـثبیت یـا تغییر رفتار دانشجو‌ داشته‌ باشد. یافته‌های غدیری و همکاران (1387) مبنی بر بررسی موانع احیا و تـرویج امـر بـه معروف و نهی از منکر در بین دانشجویان دانشگاه با یافتة این نوشتار از این نظر که‌ رفـتارهای‌ نـاپسند آمران و ناهیان با مخاطبان باعث عدم تأثیرگذاری این فریضه می‌شود، مطابقت دارد.

بر اسـاس یـافته‌ها، مـیانگین نمرة نقش شرایط آمر به معروف‌ و ناهی‌ از منکر بر بهبود سرمایة‌ اجتماعی‌ بالاتر از سـطح مـتوسط بوده است.

از نظر دانشجویان دختر برای تأثیرگذاری بیشتر امر به معروف و نهی از مـنکر مـی‌بایست آمـر یا ناهی، از‌ مهارت‌های‌ ارتباطی، کلامی و تخصص در‌ این‌ کار برخوردار باشد. همچنین در صورتی‌که آمر یا نـاهی بـه تجسس در امور خصوصی افراد نپرداخته و خود نیز به آنچه که امر و نـهی مـی‌کنند عـامل باشند، سرمایة اجتماعی دانشجویان را‌ تقویت‌ خواهند نمود. یافته‌های غدیری و همکاران (1387) با یافتة این نوشتار از ایـن نـظر کـه آموزش ندیدن آمران و ناهیان در خصوص برخورد صحیح با مخاطبان باعث عدم تـأثیرگذاری ایـن فریضه می‌شود‌، مطابقت‌ دارد.

بر‌ اساس یافته‌ها، میانگین نمرة نقش آثار امر به معروف و نهی از منکر بـر بـهبود سرمایة اجتماعی بالاتر‌ از سطح متوسط بوده است.

سطح بالایی از دانشجویان معتقدند کـه‌ تـمامی‌ افراد‌ جامعه در سرنوشت جامعه سهم مشترک دارنـد. هـمچنین بـه عقیدة آنان امر به معروف و نهی از مـنکر ‌‌مـی‌تواند‌ در کاهش آسیب‌های اجتماعی مؤثر باشد. از نظر آنان رعایت قوانین اخلاقی و پذیرش‌ هنجارهای‌ دانـشگاه‌ بـر ایجاد نظم در محیط دانشگاه تـأثیر دارد. هـمچنین از نظر دانـشجویان، امـر بـه معروف‌ و نهی از منکر تأثیر کمتری در اصـلاح امـور اقتصادی، وحدت و انسجام و برقراری عدالت‌ اجتماعی نسبت به موارد‌ فوق‌ دارد.

یافته‌ها حـاکی از ایـن است که کمترین سطح اعتماد دانـشجویان به کادر حراست دانـشگاه مـی‌باشد. همچنین اعتماد لازم و قابل قبولی بـین مـسئولان دانشگاه و دانشجویان وجود ندارد. دانشجویان اعتماد لازم برای‌ در میان گذاشتن مشکلات خویش با مـرکز مـشاورة دانشگاه ندارند؛ اما به عـقیدة آنـان، دوسـتان، بهتر می‌توانند در حـل مـشکلات آنها اقدام کنند.

اعـتماد بـه‌عنوان یکی از شاخص‌های اصلی سرمایة اجتماعی‌ نقش‌ مهمی بر کنش اجتماعی دانشجویان دارد. اگر اعتماد در مـحیطی وجـود نداشته باشد، تعارض‌ها بیشتر شده و هـمبستگی و دل‌بـستگی کاهش مـی‌یابد و راه بـرای خـودکنترلی افراد ناهموارتر می‌گردد. در آمـوزه‌های دینی نیز‌ به‌ صراحت بیان شده که وفای به عهد و پیمان، صداقت در گفتار و کردار و حـسن‌نیت بـر ایجاد اعتماد متقابل تأثیر دارد. نهادینه‌سازی آمـوزه‌های دیـنی در جـامعه ضـریب اعـتماد و اطمینان افراد را‌ نـسبت‌ بـه یکدیگر افزایش می‌دهد و موجب تسهیل کنش انسانی می‌شود.

یافته‌ها نشان می‌دهد که در بخش هنجارهای مطرح‌شده، احـترام مـتقابل بـین دانشجو و استادان بیشترین اهمیت را دارد. امر به مـعروف‌ و نـهی‌ از‌ مـنکر بـر ایـجاد فـضای تکریم‌ و احترام‌ نقش‌ بسزایی دارد. چنین فضایی در محیط علمی می‌تواند ثمره‌های مختلفی برای دانشجو و استاد داشته باشد؛ از جمله دلگرمی دانشجویان و استادان به‌ امر‌ پژوهش‌ و تحقیق که کسب رتـبه‌های برتر دانشگاه در زمینه‌های‌ مختلف‌ علمی گواه این مطلب است.

یافتة دیگری حاکی از این است که دانشجویان دختر منشور اخلاقی و رفتاری دانشگاه را‌ جدی‌ تلقی‌ می‌کنند. نظارت‌های صورت‌گرفته در دانشگاه بر ایجاد حـس تـعهد دانشجویان‌ به منشور اخلاقی دانشگاه مؤثر می‌باشد. البته اینکه تا چه حدی رعایت قوانین دانشجویی ناشی از ترس از‌ کادر‌ حراست‌ و کمیتة انضباطی و یا بر اساس وجدان فردی و باور دینی اسـت پژوهـش‌ دیگری‌ را می‌طلبد. محقق معتقد است اگر امر به معروف و نهی از منکر بر اساس شرایط و اصول‌ حاکم‌ بر‌ آن در دانشگاه اجرا شود و هدف صرفاً پذیـرش مـوقتی قوانین در محیط‌ داخلی‌ دانشگاه‌ نـباشد بـا نگاهی فراتر به امر به معروف و نهی از منکر می‌توان با جامعه‌پذیر‌ کردن‌ دانشجویان‌، بایدها و نبایدها را ملکة ذهن آنها ساخت هر چند که کاری بـس مـشکل و زمان‌بر‌ می‌باشد‌.

یافته‌ها نـشان مـی‌دهد که امانت‌داری در اسرار شخصی دوستان و عمل به قول و وعده‌ با‌ دوستان‌ نیز میانگین نمرة بالایی را کسب نموده‌اند. این دو هنجار بر افزایش یا کاهش‌ روابط‌ اجتماعی بسیار نقش دارد، زیرا روابط مـیان انـسان‏ها به شدت، به قراردادها، پیمان‏ها‌ و تعهدهایی‌ وابسته‌ است که کنشگران اجتماعی نسبت به یکدیگر دارند.

یافته‌ها نشان می‌دهد پذیرش تفاوت‌های فرهنگی در‌ بین‌ دانشجویان دختر دانشگاه در حد بالایی قرار دارد. بدیهی اسـت دانـشگاه محیطی‌ اسـت‌ که‌ دانشجویان از طبقه‌های مختلف اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی در آن حضور دارند و بالطبع در هرگونه روابطی‌ که‌ طرفین‌ سنخیت فرهنگی، اقـتصادی و اجتماعی ندارند می‌تواند اصطکاک‌هایی رخ دهد. بر اساس نتایج‌ این‌ نوشتار، امـر بـه مـعروف و نهی از منکر در حفظ شبکه‌های روابط اجتماعی و تحکیم پیوندهای گروهی مؤثر‌ بوده‌ است. این یافته با یافتة امـلر ‌ ‌و مـک نامارا (1996) مبنی بر بررسی‌ تأثیر‌ آموزش و پرورش بر سرمایة اجتماعی که معتقد‌ بودند‌ دانـشجویان‌، شـبکه‌های گـستردة اجتماعی دارند همخوانی دارد.

همچنین‌ نتایج‌ نشان می‌دهد که میزان مشارکت در فعالیت‌های فرهنگی در دانشگاه با مـیانگین نمرة‌ پاسخ‌ 29/3 بالاتر از حد متوسط‌ است‌ که با‌ یافته‌های‌ ادیب‌ (1387) در خصوص وضعیت مـشارکت فرهنگی‌ جوانان‌ و عوامل مـؤثر بـر آن از دیدگاه جوانان شهر اصفهان که سطح مشارکت‌ فرهنگی‌ دانشجویان را کمتر از سطح متوسط‌ می‌دانست، مطابقت ندارد.

بر‌ طبق‌ یافته‌ها، میانگین تمامی مؤلفه‌های سرمایة‌ اجتماعی‌ در داخل دانشگاه بالاتر از حد متوسط است که مـی‌توان نتیجه گرفت سطح‌ سرمایة‌ اجتماعی دانشجویان دختر دانشگاه آزاد‌ اسلامی‌ واحد‌ خوراسگان که برآیند‌ اعتماد‌، هنجارپذیری و شبکة روابط اجتماعی‌ است‌ بالاتر از حد متوسط است. این یافته با پژوهش فصیحی (1386) مبنی بر دیـن‌ و سـرمایة‌ اجتماعی مطابقت دارد. وی معتقد بود‌ که‌ بیشتر آموزه‏های‌ مؤثر‌ بر‌ ایجاد سرمایة اجتماعی، منحصر‌ به دین هستند در نتیجه، هیچ پدیدة دیگری نمی‌تواند بدیل دین قرار بگیرد و کارکرد و نقش‌ دین‌ را در این زمـینه ایـفا نماید‌. گرچه‌ برخی‌ از‌ آموزه‏ها‌ در انحصار دین‌ نیستند‌، ولی وقتی دین آنها را مورد تأکید قرار می‏دهد رغبت و میل بیشتری در انجام آنها در‌ میان‌ مردم‌ به‌وجود می‏آید.

جامعه‌ای که از نظر روابط‌ اجتماعی‌ حـاکم‌، هـم‌گراتر‌ و میزان‌ همبستگی‌ اجتماعی حاکم بر روابط انسانی قوی‌تر باشد، نسبت مشارکت و هم‌نوایی افراد در امور دینی و اجتماعی بالا خواهد بود. امر به معروف و نهی از منکر به‌عنوان یک کنش‌ دینی- اجـتماعی و هـمچنین بـه‌عنوان نوعی احساس مسئولیت‌پذیری در پیوندهای گـروهی نـقش مـهم و تأثیرگذاری بر تقویت هنجارهای تعاملی و بالطبع تقویت و استحکام شبکه‌های اجتماعی خواهد داشت. مشارکت، تعاون، همبستگی اجتماعی، وحدت و انسجام‌ از‌ ضرورت‌های اصلی بـرای پویـایی شـبکه‌های اجتماعی می‌باشد که در آموزه‌های دینی نیز از جایگاه ویـژه‌ای بـرخوردارند.

پیشنهادها

به‌کارگیری شیوه‌های صحیح و مؤثر در امر به معروف و نهی از منکر بسیار‌ حائز‌ اهمیت و ضروری است به همین دلیل پیـشنهاد مـی‌شود:

ـ آثـار و برکات امر به معروف و نهی از منکر در جامعه و شیوه‌های صحیح بـرخورد در این‌ زمینه‌ در قالب فیلم‌ها و سریال‌هایی توسط‌ صدا‌ و سیما به جامعه القا شود؛

ـ تحقیقات و پژوهش‌های لازم در حوزة امر به مـعروف و نـهی از مـنکر با هدف شناخت عوامل ناکامی این فریضه در‌ جامعة‌ کنونی انجام و نـتایج بـرای‌ گرفتن‌ بازخورد، عملی شود؛

ـ در صورتی‌که افرادی با امر به معروف و نهی از منکر نادرست، به طرز نـاشیانه یـا مـغرضانه، مردم را نسبت به این فریضه بدبین می‌نمایند، توسط مراجع ذی‌صلاح‌ شناسایی‌ و بـا آنـان بـرخورد شود؛

ـ مسئولان مربوط، با ایجاد قوانین و مقررات مناسب و به روز در جهت فراهم نمودن سازوکار و سـاختار قـانوني بـرای اعمال نظارت همگانی با هدف ترویج و اشاعة معروف و پیشگیری‌ و کاهش‌ منکر در‌ جامعه اهتمام بـورزند؛

بـر اساس یافته‌های این بررسی، شرایط آمران به معروف و ناهیان از منکر اهمیت بسیاری‌ بـر اثـرگذاری امـر به معروف و نهی از منکر در جامعه دارد‌ و این‌ حاکی‌ از این است که می‌بایست با وضع قـوانین خـاصی، شرایطی را برای تمامی کسانی که می‌خواهند امر‌ و ‌‌نهی‌ کنند مشخص نمایند و نظارتی صـورت گـیرد کـه آمران و ناهیان، حائز ویژگی‌ها و شرایط لازم‌ باشند‌. لذا‌ پیشنهاد می‌گردد:

ـ نهاد قانون‌گذار برای شفاف‌سازی قانون امـر بـه معروف و نهی از منکر در خصوص‌ شرایط، حدود و کیفیت آن اقدام نماید؛

ـ نهاد قضایی در راسـتای انـجام وظـایف خود‌ در حوزة امر به‌ معروف‌ و نهی از منکر نسبت به آموزش ضابطان قضایی و افزایش دانش و کـارآمدی آنـان تـلاش کند؛

همچنین یافته‌ها نشان‌دهندة این است در صورتی‌که کارکردها و فلسفة امر به مـعروف و نـهی از منکر در جامعه‌ تبیین شود شناخت مردم و به تبع آن رغبت آنان بیشتر خواهد شد، لذا پیشنهاد می‌شود:

ـ اسـتادان و صـاحب‌نظران علمی با دانشجویان در خصوص ضرورت‌ها و چالش‌های اجرای این دو فریضه در جامعه نشست‌های‌ عـلمی‌ تـشکیل دهند؛

ـ بسترهای عقلانی و فرهنگی مناسب توسط کـارشناسان ایـن حـوزه برای احیای امر به معروف و نهی از مـنکر در جـامعه صورت پذیرد؛

ـ آموزش غیررسمی آحاد جامعه در خصوص مبانی عقلی‌ و نقلی‌ امر به مـعروف و نـهی از منکر توسط رسانه‌های گروهی صـورت پذیـرد.

منابع و مـآخذ

اجـتهادی، مـصطفی،(1386). «سرمایة اجتماعی»، پژوهشنامة علوم انسانی، شـمارة 53، بـهار.

راغب‌اصفهانی، ابوالقاسم حسین‌بن محمد‌بن فضل‌، (1362‌). مفردات الفاظ قرآن کریم. تحقیق غلامرضا خـسروی حـسینی، تهران: مرتضوی.

رمضانی، محمدعلی، (1386). «بررسی رابـطة بین سرمایة اجتماعی و شـدت جـرم». پایان‌نامة کارشناسی‌ارشد دانشگاه تبریز، دانـشکده عـلوم انسانی و اجتماعی.

غدیری‌، جهانبخش‌، پری‌ خسروی‌نژاد و نادر آزادبخت، (1387). بررسی‌ موانع‌ احیا‌ و ترویج امـر بـه معروف و نهی از منکر. مجموعه مـقالات هـمایش مـلی نظارت همگانی (امـر بـه معروف و نهی از منکر)، دانـشگاه آزاد‌ اسـلامی‌ واحد‌ خرم آباد.

فوکویاما، فرانسیس، (1379). پایان نظم (سرمایة‌ اجتماعی‌ و حفظ آن). ترجمة غلامعباس توسلی، تـهران: جـامعه ایرانیان.

فیلد، جان، (1386). سرمایة اجتماعی. تـرجمة غـلامرضا غفاری و حـسین رمـضانی، تـهران‌: کویر‌.

قربانی‌ لاهیجی، زیـن‌العابدین، (1379). فریضة امر به معروف و نهی از منکر‌ از دیدگاه قرآن و سنت. تهران: سایه.

محمدیان، مهرداد و کاظم عـباسی، (1387). مـطالعة جامعه‌شناختی فریضة امر به معروف و نـهی‌ از‌ مـنکر‌ از دیـدگاه اسـلام و عـوامل مؤثر بر مـیزان گـرایش شهروندان تبریزی نسبت‌ به‌ این فریضة الهی. مجموعه مقالات همایش ملی نظارت همگانی (امر به مـعروف و نـهی از مـنکر)، دانشگاه‌ آزاد‌ اسلامی‌ واحد خرم‌آباد.

مسعودی، محمداسحاق، (1380). پژوهـشی در امـر بـه مـعروف و نـهی از‌ مـنکراز‌ دیدگاه‌ قرآن و روایات. تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.

مصباح یزدی، محمدتقی، (1389). بزرگ‌ترین فریضه. قم‌: مؤسسة‌ آموزشی‌ و پژوهشی امام خمینی.

مکارم‌شیرازی، ناصر، (1374). تفسیر نمونه. چاپ اول، جلد 3، تهران: دارالکـتاب الاسلامیه‌.

منصور‌، جهانگیر، (1379). قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: دوران.

Emler, N. & McNamara, S, (1996‌). "The‌ Social‌ Contact Patterns of Young People: effects of participation in the social ivstitution of family‌, education‌ and work". pp. 121-39 in H. Helve and J. Bynner (eds), Youth and Life‌ Management‌: research‌ perspectives, Yliopistopaino, Helsinki.

Cook, M, (2004). Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic

پانویس

بازگشت به مقالات