کتابخانه:احکام مسجد

احکام مسجد

مشخصات کتاب

نویسنده	محمد حسین فلاح زاده
زبان	فارسی
ناشر	بهار دلها
محل انتشارات	قم
تاریخ نشر	۱۳۹۴-۰۵-۱۶
دانلود	PDF

مقدّمه

مسجد پایگاه پیوند انسان و اللَّه، و مرکز ارتباط انسان‌های مؤمن است. مساجد، خانه‌های خدا و خلق خداست که در کویر ظلم و ظلمت سرپناه بشریت مظلوم در برابر طوفان جهل و جور و آزمندی محسوب می‌شود. انسان‌های دورمانده از وطن اصلی در غربت زندگی، سایبانی باصفاتر و خانه‌ای زیباتر از مساجد پیدا نمی‌کنند.
مساجد، جایگاه عبادت است و عبادت حرکت قرب‌جویانه انسان به‌سوی آستان قدس ربوبی، ساختن مسجد، تعمیر و نگهداری آن، حضور در مساجد، مدیریت و امامت و مسائل مالی و بهداشت و نظافت مساجد، همه باید متناسب با اهداف الهی و براساس رهنمودهای قرآن و اهل‌بیت‌علیهم‌السلام باشد، تا این شبکه گسترده و سراسری ارتباط زمین و آسمان و نقطه‌های پیوند مؤمنان جامعه را به‌سوی اهداف عالی الهی پیش‌برد و نقش مسجد با انتظار اسلام از آن هماهنگ شود. فقهای بزرگوار اسلام از صدر تاریخ امامت، در کشف و بیان قوانین الهی در رابطه با ابعاد گوناگون زندگی از جمله مسائل مسجد، تلاش فراوان کرده و با تکیه بر منابع دینی وظیفه امّت را روشن ساخته، شناخت وظیفه مؤمنان نسبت به مسائل گوناگون مساجد یکی از حوزه‌های اجتهاد و پژوهش علمی فقهای بزرگوار بوده که در این زمینه به صدها مسأله فقهی پاسخ گفته‌اند.
«پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر» که نیاز عموم مسلمین به آشنایی با احکام فقهی مساجد را به‌خوبی احساس می‌کرد از برادر محترم و فاضل پرتلاش جناب حجةالاسلام محمدحسین فلاح‌زاده که سال‌هاست در این زمینه کوشش و پژوهش دارند، درخواست کرد که، احکام مساجد را در همه ابعاد براساس دیدگاه‌های اسوه فقیهان حضرت امام خمینی‌قدس سره و برخی از مراجع بزرگوار معاصر ازجمله مقام معظم رهبری حضرت آیةاللَّه العظمی خامنه‌ای حفظاللَّه تعالی گردآوری کنند و به‌شکلی ساده و روشن در اختیار امّت اسلامی قرار دهند.
آنچه در این نوشته به‌صورت مسأله یا استفتاء بدون علامت، آورده شده مطابق با فتوای حضرت امام خمینی‌قدس سره است. فتوای سایر مراجع بزرگوار با این علائم مشخص شده است:
آیةاللَّه گلپایگانی‌قدس سره
آیةاللَّه خویی‌قدس سره
آیةاللَّه اراکی‌قدس سره
آیةاللَّه خامنه‌ای دامت برکاته
آیةاللَّه فاضل لنکرانی‌قدس سره
رساله حاضر که دفتری دربارهٔ احکام مساجد است، به این‌صورت برای اولین‌بار در اختیار جامعه فارسی‌زبان قرار می‌گیرد و طبعاً بدون کم‌وکاستی نخواهد بود. امیدواریم در آینده دیدگاه سایر فقهای عزیز به این مجموعه افزوده شود تا متولیان مساجد و هیئت امنای محترم و مسؤولان فرهنگی و اداری و دیگر خدمتگزاران این«خانه‌های الهی» با احکام فقهی قلمرو کار خویش بهتر و بیشتر آشنا شوند.
واللَّه ولی التوفیق
پژوهشکده امر به معروف
تلفن: ۳۷۷۳۴۴۳۰ (۰۲۵)
info@fmaroof.ir

مسجدسازی

ثواب ساختن مسجد

. ساختن مسجد، از مستحبات مؤکد است و پاداشی بزرگ و ثوابی بسیار دارد. پیامبراکرم‌صلی الله وعلیه وآله فرمود:
«مَنْ بَنی مَسجِداً فِی الدُّنیا اعَطاهُ اللَّهُ بِکُلِّ شِبْر مِنهُ -اَو قالَ بِکُلِّ ذِراعٍ مِنهُ- مَسیرَةَ اَربَعینَ الَفَ عامٍ مَدینةً مِنْ ذَهَبٍ وَ فِضَّةٍ وَ دُرٍّ وَ یاقُوتٍ وَ زُمُرّدٍ وَ زَبَرجَدٍ وَ لُؤلُؤ...»
«هرکه در دنیا مسجدی بسازد، خداوند در برابر هر وجب -یا فرمود: هر ذراع- به‌مقداری که چهل‌هزار سال پیموده می‌شود، شهری از طلا و نقره و درّ و یاقوت و زمرد و زبرجد و لؤلؤ به او عطا می‌کند...».

تحقّق عنوان مسجد

. اگر زمینی را به قصد قربت (قربة الی اللَّه) به نیّت مسجدبودن بسازند و حداقل یک‌نفر به اذن بانی در آن نماز بخواند، مسجد می‌شود و باید احکام مسجد نسبت به آن مراعات شود.
. گرچه مطابق آنچه در مسأله قبل گفته شد، عنوان مسجد تحقق می‌یابد، ولی مشهور بین فقها آن است که باید صیغه وقف بخواند، یعنی بگوید:«وَقَفْتُها مَسجِداً قُربَةً اِلی اللَّهِ» یعنی این زمین یا ساختمان را برای رضای خداوند وقف کردم برای آنکه مسجد باشد.
. مساجد تمام گروه‌های مسلمان، اعم از شیعه و غیرآن در احکام که برای مسجد گفته می‌شود فرقی ندارد.
. اگر انسان بداند که واقف؛ سقف و صحن و دیوار مسجد را جزء مسجد قرار نداده، یا نداند جزء مسجد قرار داده یا نه و نشانه‌ای بر اینکه جزء مسجد است نباشد، احکام مسجد را ندارد. هرچند در صورت شک، احتیاط مستحب است، احکام مسجد را نسبت به این مکان‌ها نیز مراعات کنند.
. س: زمینی است که جزء موقوفه یک امامزاده می‌باشد و بین خانه‌های مسکونی قرار گرفته، با توجه به این که محلّ، بزرگ می‌باشد و فاقد مسجد است، نظرتان را راجع‌به بنای مسجد در این زمین موقوفه بیان نمایید.
ج. اگر وقف است مسجد نمی‌شود.
. س: اگر اصل وقف مشخص نباشد -برای مسجد مثلاً- آیا حکم مسجد دارد یا نه؟ و اگر اصل وقف معلوم باشد ولی مورد تصرّف و مصرف آن مشخص نباشد چه باید کرد؟
ج. تا عنوان مسجدیّت در وقف محرز نشود حکم مسجد مترتّب نمی‌شود و در صورت معلوم‌نبودن مصرف، صوری دارد که در تحریر مذکور است .

زمین مسجد

. اگر مسجدی ویران شود، زمین آن از مسجدبودن خارج نمی‌شود و احکام مسجد در برخی موارد بر آن جاری است، و همچنین اگر تمام روستا یا شهری که مسجد در آن است، خراب شود مکانی که مسجد بوده همچنان عنوان مسجد دارد.
. زمین بدون دیوار و ساختمان را نیز می‌توان مسجد قرار داد، بنابراین اگر زمینی را برای مسجد وقف کنند و به همین قصد در آن نماز خوانده شود، مسجد است و احکام آن باید مراعات شود، هرچند دیوارکشی نشده باشد و ساختمان هم نساخته باشند.
. س: اینجانب یک قواره زمینی را که ۳۱۲متر مربع می‌باشد برای مسجدی خریداری نمودم، چون مردم این محل بودجه نداشتند، نتوانستند بسازند، حالا با کمک مردم می‌خواهند مسجد را بسازند می‌بینند که این زمین برای مسجد کوچک است، آیا اجازه است که این زمین را بفروشیم و در همین محل زمین بیشتری خریداری نماییم؟ البته در موقع خرید زمین، صیغه خوانده نشده ولی با عقیده کامل خریداری شده برای مسجد.
ج. خرید زمین به قصد بنای مسجد کافی در وقف نیست. اگر بعد از خرید، وقف نشده و تحویل وقف نگردیده به ملک مالک باقی است و اختیار آن با مالک است.
. س: در روستایی که اهالی آن روستا، محل سکونت خود را رها کرده‌اند و نزدیک همان محل در زمین موات خانه ساخته‌اند، من در یک قطعه از همان زمین موات با کمک اهالی، مسجدی بنا کردم به‌طوری که قسمتی از دیوار مسجد آماده است و ضرری هم ندارد عده‌ای دیگر از همان محل، روی مقاصد و یا غرض شخصی، از به‌پایان رساندن مسجد جلوگیری می‌کنند، آیا ازنظر شرع مقدس اسلام می‌توانند جلوگیری نمایند یا خیر؟
ج. اگر زمین موات بوده و متعلّق حق کسی نبوده، با تحجیر و آماده‌شدن برای مسجد، دیگران حق مزاحمت ندارند، لاکن چنانچه دولت اسلامی در این‌باره مقرراتی دارد باید مراعات شود.
. س: مقداری از بیابان برای مسجد تعیین می‌شود و به‌عنوان مسجد در آن نماز اقامه می‌شود، سپس از آنجا می‌روند، برای کسانی که موضوع را می‌دانند اگر به آنجا گذرشان بیفتد حکم مسجد دارد؟
ج. به مجرّد تعیین مقداری از بیابان برای مسجد و نماز در آن حکم مسجد پیدا نمی‌کند.
. س: هرگاه شخصی در قبرستان مسلمین که وقف است مسجدی روی قبور اموات بنا کند، آیا جایز است یا خیر؟ و اگر چنین مسجدی بنا شد آیا نماز در آن صحیح است؟
ج. ساختن مسجد در قبرستان که زمین آن وقف قبرستان است جایز نیست، و نبش قبور مسلمین حرام است، و به‌مجرّد ساختن، مسجد نمی‌شود، ولی نمازخواندن در آن مانعی ندارد.
. س: آیا روی زمین اصلاحات ارضی می‌توان مسجد و سایر اماکن عمومی ازقبیل حمام، مدرسه دینی طلاب و اماکن فرهنگی درست کرد؟
ج. چون مبنای دولت جمهوری اسلامی ایران بر ملکیت اراضی مذکوره است لازم است معامله ملکیت شود.
. س: زمینی وقف امامزاده‌ای بوده که اکنون مدرسه علمیه ساخته شده و بخشی از آن، نمازخانه مدرسه است، آیا می‌توان به‌جهت فضیلت نماز در مسجد، این نمازخانه را اکنون، به‌عنوان مسجد صیغه وقف بخوانند؟
ج. اگر زمین وقف را اجاره بلندمدّت بکنند و در آن ساختمان بسازند می‌توان آن ساختمان را مسجد قرار داد.

حیاط مسجد

. س: مسجدی که علاوه بر شبستان، دارای حیاط و صحن و راهرو است و در عرف، همه آنها را مسجد می‌خوانند، آیا احکام مسجد بر آنها بار است یا نه و در صورتی که قصد بانی معلوم نباشد، ساختن مستراح و امثال آن در یک طرف آن صحن چه صورت دارد. دلیل و قرینه بر عدم‌مسجدیّت لازم است یا نه؟
ج. با شک در آنکه صحن را جزء مسجد قرار داده، اگر اماره‌ای بر مسجد بودن نباشد، محکوم به مسجدیّت نیست واماره بر عدم. لازم نمی‌باشد.

مسجد و حسینیّه (باهم)

. س: احتراماً به استحضار می‌رساند که در محلی از زیرزمین تا کف به نام حسینیّه و از کف به بالا به‌نام مسجد از مردم پول گرفته شده و ۶۵درصد آن را جهاد، جهت احداث مسجد پرداخته است، چه حکمی دارد، مسجد است یا حسینیه؟
ج. اگر از ابتدا مقداری به‌حساب حسینیه و مقداری به‌عنوان مسجد ساخته شده و وقف گردیده اشکال ندارد و هریک از حسینیّه و مسجد حکم خود را دارد.
. س: آیا هنگام ساختن مسجد می‌توان، طبقه اوّل را به‌عنوان مسجد و طبقه دوم را به‌عنوان حسینیّه بسازند؟
ج. مانعی ندارد.
. س: مکاتی که از ابتدا وقف مسجد بوده آیا می‌توان هنگام بازسازی آن، دو طبقه بسازند و یک طبقه را مسجد و طبقه دیگر را حسینیّه قرار دهند؟
ج. خیر، در فرض سؤال هر دوطبقه، مسجد می‌شود.

تغییر و تبدیل مسجد

. س: مسجدی که در آن استفاده جماعت نمی‌شود و به‌ندرت کسی یا کسانی در آن نماز می‌خوانند، آیا می‌توان از آن برای مدّتی به‌عنوان فروشگاه تعاونی استفاده نمود؟
ج. تبدیل مسجد به فروشگاه جایز نیست.
. س: مسجدی است که زیرزمینی دارد که متروکه است، جمعی از افراد خیّر تصمیم دارند با کسب اجازه از مرجع عالیقدر، امام خمینی‌قدس سره، این زیرزمین را تبدیل به صندوق قرض‌الحسنه عام‌المنفعه نمایند، آیا امام اجازه می‌دهند یا خیر؟
ج. جایز نیست.
. س: آیا در پشت‌بام مسجد غیر از ساختمان برای مسجد، می‌توان ساختمان دیگری بنا نمود، مثلاً ساختن اتاق برای بسیج و غیره.
ج. جایز نیست.
. س: اگر مسجدی که از قرن‌ها پیش محل عبادت و مسجد مسلمین بوده خراب یا به‌وسیله عمل حکومت گذشته تخریب شده باشد، آیا می‌توان در محل آن، ساختمان دیگری برای سکنی و یا با عناوین مذهبی دیگر مثل حسینیه، تکیه و غیره ساخت؟ یا باید آن را به حالت اول و به‌صورت مسجد در آورد و برای سکنه محل که مسجدی هم ندارند، به‌صورت سنگر دینی و عبادتگاه الهی قرار داد؟
ج. تبدیل مسجد به غیر آن جایز نیست.
. س: در طرح توسعه یکی از خیابان‌هایی که برای راحتی عبور وسائل نقلیه اجرا خواهد شد تعدادی مسجد قرار دارد که بعضی از آنها کلاً و بعضی قسمتی از آن خراب می‌شود، نظر شریف در این مورد چیست؟
ج. ازبین بردن مسجد یا جزئی از آن جایز نیست، مگر مصلحتی در کار باشد که نتوان از آن مصلحت دست کشید و چشم‌پوشی کرد.

تبدیل مسجد به حسینیه

. س: ما یک حسینیه داریم که تقریباً خراب شده و مکانش هم جای خوبی نیست، آیا می‌شود آن را بفروشیم و کنار مسجد یک زمینی است حسینیه‌ای از نو بسازیم؟ و اگر می‌شود چون وصل مسجد است یک‌متر هم از حیاط مسجد داخل حسینیه قرار بگیرد تا بتوانیم در عزاداری امام حسین‌علیه‌السلام حسینیّه خوبی داشته باشیم؟
ج. فروش حسینیه و همچنین جزء حسینیّه قراردادن مسجد جایز نیست.

تبدیل حسینیّه به مسجد

. س: زمینی را به‌نام ساختن حسینیّه خریداری کرده و ثلث قیمت آن را می‌پردازند، و از مؤمنین هم به نام حسینیّه پول جمع‌آوری می‌کنند، ساختن بنا شروع شد و به‌خاطر تشخیص قبله، محرابی ساخته شد و همین که بنا نیمه‌تمام شد، عده‌ای گفتند: اگر مسجد بشود بهتر است و صاحب زمین هم گفت: اگر مسجد بشود، بقیه پولم (دو ثلث باقیمانده) را نمی‌خواهم؛ لذا قبض را به نام مسجد صاحب‌الزمان‌علیه‌السلام نمودند و بقیه بنا را به نام مسجد تمام نمودند و در حال حاضر از این بنا به نام مسجد استفاده می‌نمایند ولی اختلاف هنوز برطرف نشده است، استدعا می‌شود. آنچه را که حکم خداست مرقوم فرمایید تا تکلیف خود را بدانیم.
ج. وقف زمین برای حسینیه اگر تمام نشده و قبض وقف حاصل نشده، تغییر آن به‌عنوان مسجد اشکال ندارد، ولی اگر تغییر بعد از تمامیّت وقف حسینیه حاصل شده باشد، باطل است و آن محل مسجد نمی‌شود، اگرچه نماز در آنجا اشکال ندارد.
. س: شخص خیّری در جنب مسجد، زمینی به نیّت حسینیه در اختیار مؤمنین قرار داده است، بعداً اُمنای مسجد، آن زمین را با اجازه صاحب آن، جزء مسجد قرار داده‌اند، آیا احکام مسجد بر آن جاری است یا خیر؟
ج. اگر وقف حسینیه، تمام شده ولو به این نحو که به قصد حسینیه تحویل‌داده‌باشد،مسجدنمی‌شودواحکام‌مسجدبرآن‌جاری‌نیست.

تبدیل مُصلّا به مسجد

. س: مسجدنمودن تمام یا بخشی از مصلّاهای ساخته‌شده چه حکمی دارد؟
ج. اگر وقف باشد برای نماز، و مسجد نشده باشد، دوباره وقف مسجد نمی‌شود.

تبدیل قبرستان به مسجد

. س: قبرستان متروکه‌ای که الآن میتی در آن دفن نمی‌شود، یا از طرف شهرداری به‌جهت مسائل بهداشت عمومی یا مشکلات دیگر دفن میت در آن ممنوع شده است، آیا می‌توان بدون آنکه نبش‌قبر صورت گیرد، آن را تبدیل به مسجد کرد؟
اگر برای دفن اموات وقف نشده باشد اشکال ندارد.
اگر وقف نباشد مانعی ندارد.
در فرض ثبوت وقف، تصرف در موقوفه در خلاف جهت وقف جایز نیست و اگر به هیچ‌وجه امکان استفاده در جهت وقف ندارد می‌توانند در مطلق امور خیر ازجمله نمازخواندن و برپایی مجالس مذهبی از آن بهره‌برداری نمایند.
× اگروقف‌نباشدوملک‌کسی‌نباشدیاباشدواجازه‌دهداشکال‌ندارد.

تغییر نام مسجد

. س: مسجدی حدود بیست‌سال قبل ساخته شده است و به نام مبارک صاحب‌الزمان‌علیه‌السلام نامگذاری شده و معلوم نیست که این نام در صیغه وقف هم ذکر شده یا نه، حکم تغییر نام این مسجد از صاحب‌الزمان‌علیه‌السلام به مسجد جامع چیست؟
ج. مجرّد تغییر نام مسجد مانعی ندارد.
. س: فرد یا افرادی، مسجدی ساخته‌اند و نام خود یا یکی از معصومین‌علیهم‌السلام یا یکی از شهداء را بر آن گذاشته‌اند و اکنون از دنیا رفته‌اند، آیا تغییر نام مسجد جایز است؟
تغییر نام مسجد یا حسینیه مناسب نیست.
بسمه تعالی - مجرد تغییر نام مسجد منعی ندارد ولی اگر باعث ازبین‌رفتن موقوفات مسجد و یا موجب اختلاف و فتنه بین اهل محل یا هتک‌مقدسات باشد جایز نیست.
بهتر است تغییر داده نشود مگر اینکه نام مناسبی نباشد.

تخریب و بازسازی مسجد

. س: اهالی یکی از روستاها در نظر دارند مسجد محقّری که تکافوی اهالی محل را نمی‌نماید تخریب کنند و مجدداً مسجد مناسبی در همان محل بسازند با توجه به اینکه برای توسعه مسجد مزبور تنها راه، تخریب آن است، لذا خواهشمند است تکلیف شرعی را اعلام فرمائید.
ج. خراب‌کردن به‌منظور توسعه، در صورت احتیاج مردم اشکال ندارد.

تغییر محل شبستان مسجد

. س: اهالی روستایی تصمیم گرفتند بنای فعلی مسجدشان را به عللی تغییر بدهند و چون به جهاتی‌ساختن شبستان در محل کنونی مشکل است، آیا مجازند زمین مجاور را شبستان و از مکان قبلی به‌عنوان محوطه استفاده کنند.
ج. مانع ندارد ولی احکام مسجد بر آن مترتب است.
. س: مسجدی است دارای شبستان و صحن، چون به‌صورت ساختمان قدیمی و کهنه است جمعی از مؤمنین تصمیم دارند آن را خراب و تجدید بنا نمایند ولی طبق نقشه معمار، صحن مسجد به‌صورت شبستان و شبستان به‌صورت صحن درمی‌آید و این عمل ازنظر اصول معماری و زیبایی مسجد، به صلاح مسجد است، در این‌صورت اشکال دارد یا نه؟
ج. تبدیل شبستان مسجد به صحن جایز نیست.

تعمیر و توسعه مسجد

. س: تعمیر مسجدی که نزدیک به خرابی می‌باشد مستحب است و اگر مسجدی طوری خراب شود که تعمیر آن ممکن نباشد، می‌توانند آن را خراب کنند و دوباره بسازند بلکه می‌توانند مسجد را که خراب نشده، برای احتیاج مردم خراب کنند و بزرگتر بسازند.
. س: در شهرستان ما مسجد جامعی است که در قدیم بنا شده و الآن حیاط مسجد جهت اقامه نماز جمعه در زمستان و تابستان احتیاج به سقف دارد، ضمناً ازنظر واقف هم هیچ اطلاعی در دست نیست و این عمل هم لازم است، سقف‌زدن چه صورتی دارد؟
ج. مانع ندارد.

مسجد قبیله‌ای

. اگر واقف مکانی را به‌عنوان مسجد طایفه و قبیله یا گروه خاصی وقف کند که تنها همان افراد از آن استفاده کنند، هرچند وقف صحیح است و تنها همان‌ها می‌توانند در آن به عبادت خداوند بپردازند ولی بنابر احتیاط واجب چنین مکانی مسجد نخواهد شد و احکام مساجد را نخواهد داشت.
. س: نمازخواندن در مسجدی که عدّه‌ای از کسانی که در ساختن این مسجد مشارکت داشته‌اند ادعا می‌کنند؛ که مسجد را برای خود و قبیله خودشان ساخته‌اند، چه حکمی دارد؟
ج. مسجد، پس از آنکه به‌عنوان مسجد ساخته شد اختصاص به قوم و قبیله و افراد خاصی ندارد، بلکه برای تمام مسلمانان استفاده از آن جایز است.

معماری مسجد

مصالح ساختمانی مسجد

. مصالح ساختمانی مسجد، اعم از آجر و سنگ و سیمان و گچ و مانند آن که در ساختن دیوار و کف و سقف مسجد به‌کار می‌رود، باید پاک باشد و بنابر احتیاط واجب آنچه در قسمت بیرونی دیوار مسجد به‌کار می‌رود؛ مانند سنگ‌ها و آجرهای تزیینی و غیر آن نیز باید پاک باشد.
. به‌کارگرفتن کارگر و بنّای غیرمسلمان در ساختن مسجد، در صورتی که سبب نجس‌شدن ساختمان مسجد می‌شود و تطهیر آن امکان ندارد، جایز نیست.
. ساختن مسجد در محلی که چاه فاضلاب و امثال آن بوده اشکال ندارد، ولی بنابر احتیاط واجب ابتدا باید نجاست محل را برطرف کرده و سپس مسجد بسازند؛ مثلاً خاک‌های نجس را بردارند و به‌جای آن زیرزمین بسازند یا با خاک پاک پرکنند.
. فروختن در و پنجره و چیزهای دیگر مسجد حرام است و اگر مسجد خراب شود باید:
× آنها را در تعمیر و بازسازی همان مسجد به‌کار ببرند.
× اگر در آن مسجد قابل استفاده نباشد، باید در مسجد دیگر مصرف شود.
× اگر به‌درد مسجدهای دیگر هم نخورد، می‌توانند آن را بفروشند و پول‌آن را اگر ممکن است در تعمیر همان مسجد وگرنه در مسجد دیگر صرف کنند.
. بردن مصالح ساختمانی، حتی خاک و ریگ از مسجد جایز نیست، مگر خاک‌های اضافی.
- س: در یک روستای همجوار، مسجدی کهنه وجود دارد و روستای مذکور فاقد سکونت و مخروبه شده است، اهالی در نظر دارند در روستای جدید که کوچ نموده‌اند مسجد را توسعه داده و چوب‌ها و سایر مصالح مسجد قبلی را به فروش برسانند و در مسجد تازه احداث، مصرف نمایند، لذا تقاضا می‌شود اگر ازنظر شرعی اشکالی ندارد جواب را مرقوم فرمائید.
ج. اشکال دارد.
. س: اگر از لوازم تعمیر مسجد -نو یا کهنه- ازقبیل آجر و گچ و غیره اضافه بیاید، خرید و فروش آن برای منزل شخصی، جایز است یا نه؟
ج. اگر برای مسجد مذکور بی‌مصرف باشد باید صرف در مسجد دیگر شود و چنانچه در مسجد دیگر هم بی‌مصرف باشد، جایز است بفروشند و وجه آن را صرف همان مسجدی که مصالح جهت آن تهیه شده بود بنمایند و اگر آن مسجد احتیاج نداشته باشد صرف در مسجد دیگر کنند.

مناره و محراب مسجد

. بالابردن گلدسته‌ها (مناره‌ها) بیش از پشت‌بام مسجد مکروه است.
. ساختن کنگره و بالکون برای دیوار مسجد، مکروه است.
. ساختن محراب داخلی به‌طوری که جای امام جماعت را از مامومین جدا کند برای مسجد مکروه است.
. س: به‌هم‌زدن محراب مسجدی که قبلاً واقف، بنا نموده و بدون اجازه واقف، تجدید بنا نمودن، چه صورت دارد؟
ج. اگر تعمیر مسجد، محسوب شود اشکال ندارد.

ستون‌های مسجد

گاهی ستون‌های عریض مسجد مانع اتصال صفوف نمازگزاران می‌شود. لذا بهتر آن است که در ساختن مسجد ستون‌ها و دیوارهای بین شبستان‌ها را به‌گونه‌ای بنا کنند، که مانع اتصال صفوف نباشد.
. کسی که پشت ستون ایستاده، اگر از طرف راست یا چپ به‌واسطه مأموم دیگر به امام متصل نباشد، نمی‌تواند اقتدا کند، بلکه اگر از دو طرف هم متصل باشد ولی از جلو اتصال نداشته باشد و هیچ‌کدام از آن‌ها، برخی از مأمومین صف قبل ولو یک‌نفر را نبیند، جماعتش اشکال دارد.

وضوخانه مسجد

. مستحب است طهارتخانه مسجد را بیرون مسجد در کنار در مسجد بسازند.
. س: قطعه‌زمینی است که آن را شخصی به نیّت مسجد خریداری کرده و درصدد ساختن آن بوده، لاکن قبل از آنکه آن‌جا را ساختمان کند و قسمت شبستان و دستشویی و توالت آن را معین نماید مرحوم شد، بعد از او چندنفر دیگر، با خرج خودشان قسمت شمالی زمین که مورد نظر بانی برای شبستان بود ساختند (مورد نظر از این جهت که بانی در آن قسمت زمین، گاهی نماز می‌خوانده و آن قسمت را هموار کرده بود) و چون بانی زمین مرحوم شده و قسمت توالت و دستشویی را معلوم نکرده، هنوز مسجد فاقد توالت است، در حالی که ورّاث بانی هستند و برای هرگونه اصلاحی، به‌صورتی که شرع مقدس اجازه فرماید حاضرند، تقاضا می‌شود نظر مبارک را در مورد ساختن دستشویی و توالت مرقوم فرمایید که ان‌شاءاللَّه مشکل حل شود.
ج. در محلّی که به‌عنوان مسجد نماز در آن خوانده نشده، هر طوری که معمار و مهندس صلاح بدانند و با نقشه ساختمان مخالف نباشد، ساختن توالت و دستشویی مانعی ندارد.

مسجد فضایی

. جایز است، پشت‌بام ساختمان یا طبقه فوقانی آن را مسجد قرار داد، بنابراین می‌توان بالای مغازه یا منزل را مسجد ساخته یا در یک ساختمان چندطبقه، یک طبقه آن را مسجد قرار داد.
. س: شخصی می‌خواهد خانه مسکونی خود را به این ترتیب وقف کند که زیرزمین و طبقه اول مسجد باشد و طبقه دوم و سوم را اجاره بدهد و مال‌الاجاره آن صرف مرکز نگهداری معلولین و سالمندان شود آیا چنین وقفی صحیح است؟
ج. ظاهر، جواز تفکیک است بین طبقات و تخصیص بعض طبقات به وقف مسجد و بعضی را به وقف غیرمسجد و«الوقوفُ علی حَسب ما یُوِقُفها اهلُها».
. س: بخشی از فضا را مسجد کردن؛ مثل طبقه‌ای از ساختمان چندطبقه، چه حکمی دارد و در صورت تخریب کلّ ساختمان، حکم مسجد چه می‌شود؟
ج. مانع ندارد و حکم مسجد پیدا می‌کند و پس از تخریب در صورت تجدید بناء حکم مسجد باقی است.

مسجد زیرزمینی

. جایز است طبقه زیرزمین ساختمانی را به‌عنوان مسجد وقف کنند در حالی که طبقات فوقانی، خانه و مغازه و امثال اینهاست، همچنان که می‌توان در یک طبقه، برخی از اتاق‌ها را مسجد قرار داده و این مسأله تابع وقف است.

مسجد سیّار

. س: اگر مالک کشتی (لنج) بخواهد قسمتی از کشتی را مسجد قرار دهد شرایط و احکام آن چیست و اگر زمانی آن را بفروشد چه حکمی باید بر مسجد مترتب کند چون نمازخانه دارد ولکن دوست دارد مسجدی داشته باشد.
ج. به دو صورت می‌تواند قسمتی از کشتی را مسجد قرار دهد:
۱. آنجا را تا وقتی کشتی وجود دارد مسجد قرار دهد.
۲. آنجا را تا وقتی مالک است مسجد قرار دهد.
که در هر دو صورت مسجد است، و تمام احکام مسجد بر آن مترتب است منتهی در فرض اوّل حق فروش آن قسمت را ندارد و باید به خریدار تذکر دهد که آن قسمت را نفروشد و احکام مسجد را دارد. ولی در فرض دوّم با فروش لنج دیگر آن قسمت مسجد نخواهد بود.

مسجد شیب‌دار

. اگر زمین مسجد شیب‌دار باشد و امام جماعت در طرفی که بلندتر است بایستد، در صورتی که سراشیبی آن زیاد نباشد و طوری باشد که به آن، زمین مُسطّح بگویند مانعی ندارد.
. س: صفوف متعدد در نماز جماعت وجود دارد و شیب زمین اندک است و صف قبل با صف بعد شیب قابل ملاحظه‌ای ندارد ولی در صف‌های بعدی و آخر مکان مأمومین با امام، نیم‌متر -یا کمتر یا بیشتر- پایین‌تر است، این مقدارها با توجه به صفوف زیاد نماز اشکال دارد یا خیر؟
ج. در فرض مذکور اشکال ندارد.

نقاشی و تزیین مسجد

. بنابر احتیاط واجب مسجد را نباید، به طلا زینت نمایند.
. بنابر احتیاط واجب نباید صورت انسان و حیوان را در مسجد نقش کنند و نقاشی چیزهایی که روح ندارد، مثل گل و بوته، مکروه است.
. س: در رساله آن جناب، نقاشی و تصویر در مسجد به احتیاط واجب منع شده است، آیا این منع شامل عکس هم می‌شود یا نه؟
ج. شامل نیست.
. س: امروزه در بعضی از مساجد و یا مکان‌هایی که نماز جمعه اقامه می‌شود، عکس‌ها و پوسترهایی روبه‌روی نمازگزاران نصب می‌شود. آیا نمازخواندن در این مکان‌ها اشکال دارد.
ج. نماز صحیح است، هرچند در مقابل نمازگزاربودن آن کراهت دارد و کراهت رفع می‌شود به اینکه روی آن را به‌وسیله‌ای بپوشانند.
. س: آیا در مقابل نمازگزار عکس مکّه حرام است یا نه؟ چرا؟ و عکس‌های غیر از عکس مکّه چطور؟
ج. حرام نیست و اگر تصویر ذی‌روح باشد مکروه است.
. س: نقش گل و گلدان در کاشی‌کاری‌های محراب مساجدکاری پسندیده و ممدوح است یا خیر؟
ج. فرقی با نقش‌های دیگر ندارد و اشکال ندارد.

مخارج مسجد

موقوفات

. اگر چیزی را بر مسجد وقف کنند و مصرفی برای آن مشخص نکرده باشند، منافع آن در تعمیر، نور، فرش و اجرت خادم مصرف می‌شود و اگر چیزی اضافه آمد به امام جماعت مسجد داده می‌شود.
. س: زمینی است وقف مسجد که متصل به آن است، آیا با نظر متولی شرعی می‌توانیم مقداری از زمین موقوفه را به همان مسجد اضافه و جزو آن قرار دهیم؟
ج. اگر وقف مسجد است که باید عوائد آن صرف مسجد شود، اضافه‌کردن آن به مسجد جایز نیست.
بر فرض عدم‌جواز آیا با نظر متولی جایز است مقداری از همان زمین برای دستشویی و یا کتابخانه استفاده شود.
ج. حکم مسأله قبل را دارد.
. س: در کنار یک مسجد کوچک، به فاصله ۸متری زمینی به مساحت ۱۲۰۰متر برای مسجد وقف گردیده است، آیا می‌شود در این زمین سالن سخنرانی و منزل خادم و وضوخانه و حجراتی برای تحصیل و چند مغازه برای هزینه مسجد درست کرد یا نه؟
ج. تابع نحوه وقف است. اگر زمین، وقف شده که از عوائد آن صرف احتیاجات مسجد شود، تصرفات مزبوره جایز نیست، مگر آنکه زمین را با صلاحدید وقف از متولّی شرعی برای تصرفات مزبوره اجاره کنند.
. س: مسجدی است که دارای موقوفاتی می‌باشد، امّا نمی‌دانیم و روشن نیست که این موقوفات برای شخصی امام جماعت مسجد است یا این که برای مخارج مسجد؟ در صورتی که مردم مخارج مسجد را تأمین کنند و مسجد از این نظر کمبودی نداشته باشد، آیا امام جماعت می‌تواند از این موقوفه استفاده کرده و مصرف نماید؟
ج. اگر معلوم نیست که وقف برخصوص امام جماعت شده یا وقف بر چیزی شده که شامل امام جماعت هم باشد، نمی‌تواند بگیرد.
. س: منزلی را وقف کرده برای مسجد، در ضمن وقف شرط کرده که مادام‌العمر خود در آن سکونت کند، آیا صحیح است؟
ج. اگر مدّت معین ذکر کند تا از جهل خارج شود مانعی ندارد و عدم‌ترتّب احکام مسجد در مدّت مذکور مانع ندارد، چون احکام مربوط به مسجدی است که مسلوب‌المنفعه نباشد .
. س: مسجدی بوده در خیابان واقع شده و موقوفات برای مسجد هست که منافعش صرف مسجد بشود آیا متعذر المصرف است و منافع موقوفه را در جای اقرب فالاقرب باید مصرف شود؟
ج. با فرض عدم‌امکان اعاده مسجد حکم متعذر المصرف را دارد که باید در مسجد نزدیکتر، از باب«الاقرب فالاقرب» صرف شود.
. س: مسجدی در اثر زلزله خراب شده و اهالی آن به دوکیلومتری نقل مکان کرده‌اند و مسجد جدیدی ساخته‌اند. مسجد اوّل موقوفاتی دارد که باید صرف تعمیراتش شود، آیا در مسجد دیگر می‌توان استفاده کرد؟
ج. لازم است که همان مسجد مخروبه را تعمیر و مرمّت کنند و در بعض مواقع مناسب جلسات عزاداری و اقامه جماعت را در آن مسجد برپاکنند تا مسجد متروک نشود.
. س: اگر مسجد موقوفاتی داشته باشد که مصرف آن معلوم نیست در چه مصارفی باید خرج شود، آیا می‌توان مزد خادم و مؤذن و امثال این افراد را پرداخت کرد؟
ج. در تمام اموری که در مسجد لازم است و متعارف است می‌توان مصرف کرد ولی مصرف آن در موارد غیرمتعارف جایز نیست.
. س: در مواردی که از محل جمع‌آوری تبرّعات مردم، چیزی برای مسجد خریداری می‌شود آیا آن چیز حکم مال موقوفه بر مسجد را پیدا می‌کند و یا فقط ملک مسجد است؟
ج. اگر مردم برای خصوص مسجد پول داده‌اند که آنچه با آن خریده می‌شود در آن مسجد باشد حکم وقف را پیدا می‌کند.

اجاره موقوفات مسجد

. س: زمین موقوفه مخروبه‌ای، قبلاً مستراح بوده سال‌های متمادی مخروبه مانده و از انتفاع خارج شده، شخصی از متولی شرعی شفاهاً اجازه می‌گیرد و طبقه پایین آن را مستراح و وضوخانه ساخته و فوقاتی آن را با خرج خود چند مغازه می‌سازد و متولّی آن شفاهاً تشویق و ترغیب بر آن نموده، آیا کسی دیگر حق اعتراض دارد؟ و آیا متولّی می‌تواند بگوید: اعیان را طبق نظر من وقف نمایید؟ یا اعیان ملک سازنده است و فقط کرایه زمین مخروبه موقوفه را باید بدهد؟
اگر کسی پیدا شود مخارج اعیانی آن را بپردازد که سازنده واگذار به وقف نماید نسبت به وجه سرقفلی که سازنده گرفته چه صورت دارد؟
ج. اگر متولّی شرعی با مراعات صلاح وقف اجازه داده که شخص برای خودش ساختمان کند و اجاره زمین را بپردازد، صاحب ساختمان، اجاره زمین را ضامن است و زمین در حالی که ساختمان روی آن است ملاحظه می‌شود، نه مخروبه.
. س: مدتی است که در یکی از مساجد امام جماعت هستم و اطلاعی از کیفیت وقف این مسجد ندارم. با توجه به اینکه مسجد مذکور از حیث تأمین مخارج خود مشکلات فراوانی دارد، آیا جایز است زیر زمین مسجد را برای کاری که در شأن مسجد باشد اجاره داد؟
ج. اگر زیرزمین عنوان مسجد نداشته باشد و جزئی از متعلقات مورد نیاز مسجد نباشد، اشکال ندارد.

فروش موقوفات مسجد

. س: مغازه‌ای برای تأمین‌بخشی از مخارج مسجد ساخته شده که اجاره‌بهای کمی دارد ولی اگر این مغازه فروخته شود و پول آن به بانک یا به مضاربه یا سایر فعالیت‌های اقتصادی سپرده شود، درآمد بیشتری برای مسجد دارد، آیا می‌توان مغازه را فروخت و قیمت آن را در اینگونه موارد به‌کار گرفت؟
ج. خیر در فرض سؤال مجوّز فروش وقف وجود ندارد.

صرف زکات در مسجد

. یکی از مصارف زکات«فی سبیل‌اللَّه» است: یعنی کاری که منفعت عمومی دینی دارد یا نفعش به عموم مسلمانان می‌رسد، یا برای اسلام مفید است، که ازجمله آنها ساخت و تعمیر و سایر مخارج ضروری مسجد است، پس زکات اموال را می‌توان در مسجد خرج کرد.
. س: در قسمتی از صحن یک مسجد، با پول زکات، اتاقی به‌عنوان کتابخانه مسجد ساخته شده؛ آیا این عمل جایز است یا خیر؟ و در صورت عدم‌جواز آیا لازم است آن را خراب نموده و به صحن مبدّل سازند؟ و در هر صورت تصرّف در زکات چه صورتی دارد؟ آیا مجزی است یا موجب ضمان بر متلف و بر ذمّه«من تجب علیه» است و ملزم به اداء می‌باشد؟
ج. محل ساختن کتابخانه اگر مسجد نبوده و تغییر وقف محسوب نشده است، اشکال ندارد و ضامن نیست، در غیر این‌صورت عمل مزبور جایز نبوده است و کسی که متصدی عمل مزبور شده باید محل را از آن ساختمان تفریق نماید و پول زکات را که در آن ساختمان صرف کرده ضامن است.
. س: مسجدی است که نیاز مبرم به تعمیرات کلی دارد، آیا از زکات فطره می‌شود صرف آن کرد؟
ج. بهتر است فطره را به مصرف فقرای محل رسانند ولی در مسجد و مانند آن نیز مانعی ندارد.
. س: در صورت وجود فقراء زکات تا چه‌مقدار زکات مال خود را بدون رعایت اصناف مستحقین می‌تواند صرف در ساختمان مسجد، در محل نماید؟
ج. با بودن فقراء، تمام زکات را هم می‌تواند صرف مسجد کند، لکن بهتر آن است که مقداری به فقراء بدهد و مقداری صرف مسجد نماید.

صرف خمس در مسجد

. چون نصف خمس اموال باید به سادات فقیر دارای شرایط داده شود و نصف دیگر آن که سهم امام زمان‌علیه‌السلام است، در زمان غیبت باید به مجتهد جامع‌الشرایط داده شود، بنابراین خمس مال را بدون اجازه مجتهد جامع‌الشرایط نمی‌توان در مسجد خرج کرد و اگر کسی بدون اجازه خرج کند، کفایت از پرداخت خمس نمی‌کند.

کمک‌های مردمی

. س: آیا در بناء مسجدهای سنّی‌ها می‌توانیم کمک بکنیم یا خیر؟
ج. بلی در بناء مسجد می‌توانید کمک کنید.
. س: اگر کسی برای مسجدی نذر کرده باشد که هرگاه پولی داشتم مثلاً مسجد را سفید کنم و قبل از شروع آن شخص، شخص دیگری آمد و مسجد را سفید کرد، آیا می‌شود آن پول را به مصرف دیگری در همان مسجد جهت زیلو و غیره برساند یا خیر؟
ج. در فرض مذکور موضوع نذر منتفی شده چیزی بر او واجب نیست و اگر بخواهد تبرعاً مبلغی را که نذر کرده صرف زیلو و جهات دیگر مسجد نماید مختار و مأجور است.
. س: کسی که متصدّی و مسئول صندوق جمع اعانات برای ساختمان حرم امام یا حسینیه یا مسجدی می‌باشد آیا می‌تواند با وجوهی که مؤمنین در صندوق ریخته‌اند با اطمینان ربح صددرصد خرید و فروش کند و همچنین کسی که وجوه سهم مبارک امام‌علیه‌السلام نزد او جمع شده با اطمینان به سود و حفظ اصل مال می‌تواند با پول تجارت کند یا نه؟
ج. اگر وکالت مؤمنین به مسئول صندوق شامل این نحو معاملات باشد، مانعی ندارد، ولی علم به رضا به تنهایی کافی نیست. و در مورد سهم مبارک امام‌علیه‌السلام اگر مجتهد صلاح بداند و اجازه بدهد و به مصلحت باشد مانعی ندارد.
. س: خادم مسجدی میان دو نماز، پول به‌عنوان کمک برای مسجد جمع می‌کند، آیا می‌شود آن را به امام جماعت یا سخنران داد و یا در جهات دیگر مصرف کرد؟
ج. اگر مقصود پول‌دهندگان کمک به مخارج مربوط به مسجد باشد مانعی ندارد.
. س: پولی از مردم برای مسجد (به‌طور مطلق) جمع‌آوری می‌شود، آیا می‌توان آن را خرج برخی از متعلقات مسجد، مثل ساختن مغازه، درمانگاه یا کتابخانه برای مسجد کرد؟
ج. خیر، مگر با اطلاع و کسب رضایت از تمام کسانی که پول داده‌اند.
. س: اگر برق و آب مسجد و حسینیه مشترک باشد آیا از کمک‌هائی که از مردم به‌عنوان مخارج مسجد دریافت می‌شود می‌توان بدهی آب و برق و سایر هزینه‌های مشترک را پرداخت یا نه؟
ج. در این مورد باید هنگام دریافت وجوه از اشخاص به آنها تذکر داد و از آنها اختیار مصرف مشترک گرفت.
ج. با کسب اجازه از کسانی که پول را پرداخته‌اند مانعی ندارد.
. س: آیا از بودجه مسجد می‌توان در هزینه‌های سرویس بهداشتی مسجد که مورد استفاده عموم -اعم از نمازگزاران مسجد و دیگران- است خرج کرد؟
ج. به‌طورکلّی هر بودجه‌ای را تنها می‌توان در همان موردی که برای آن تعیین شده، مصرف کرد؛ لذا اگر بودجه مسجد از موقوفات مسجد باشد، یا به‌صورت کلّی و تبرّعی از مردم گرفته شده، در صورتی می‌توان صرف این امور کرد که متعارف باشد و اگر غیرمتعارف باشد نمی‌توان صرف کرد.
ج. اگر از اموال اهدایی باشد باید در جهتی که اهداءکنندگان راضی هستند صرف شود و اگر از درآمد موقوفات باشد باید در همان جهت وقف صرف شود.

لوازم مسجد

بیرون‌بردن لوازم مسجد

. س: چند عدد بخاری چوب‌سوز را قبلاً وقف مسجد نموده‌اند و فعلاً با تعویض بخاری‌ها، دیگر احتیاجی به آنها در این مسجد نیست و مسجدی در یک روستا احتیاج مبرم به بخاری دارد، با امام جماعت مسجد شهر در این مورد مشورت شد که ایشان اجازه استفاده از آنها را بدهند اما فرمودند: نامه‌ای به حضور امام بنویسید اگر حضرت امام اجازه دادند مانعی ندارد، لذا از حضور حضرت امام تقاضا می‌شود نظر مبارک را در جواز یا عدم‌جواز بیان فرمایید.
ج. اگر مسجدی که بخاری برای آن وقف شده احتیاج ندارد، می‌توانند با نظر متصدّی شرعی، در مسجد دیگر از آن استفاده نمایند.
. س: آیا جایز است لوازم مسجد، ازقبیل کولر، بلندگو و فرش جهت استفاده شخصی فاتحه و عروسی و یا استفاده پیشنماز مسجد از مسجد خارج شود؟
ج. تابع کیفیّت وقف است اگر برای استفاده در مسجد وقف شده، بیرون‌بردن از مسجد جایز نیست.
. س: آیا بردن فرش مسجد قدیم در مسجد جدید متصل جایز است؟
ج. اگر جزء مسجد قدیم محسوب است جایز است.
. س: عده‌ای از افراد خیّر پولی برای خریدن اجناسی که مورد احتیاج مسجد است می‌دهند و آن اجناس به نام مسجد خریداری می‌شود، آیا می‌توان از آنها در خارج از مسجد برای کارهای خیر استفاده نمود؟
ج. اگر برای خصوص مسجد مزبور داده‌اند درخصوص آن مسجد از آن استفاده شود.
. س: در مسجد گلیم‌هایی است که در حاشیه‌اش نوشته شده وقف مسجد است و اجازه خارج‌کردن از مسجد نیست، فعلاً فرش‌های قیمتی برای آن مسجد آورده و فرش نموده و گلیم‌ها را برداشته و حجرات همان مسجد را که در حیاط مسجد است فرش نموده‌اند و طلاب علوم دینیّه در آنها ساکن هستند. آیا اشکالی دارد یا خیر؟
ج. در فرض سؤال گلیم مسجد را زیر فرش خود مسجد، پهن کنند و به‌جای دیگر نبرند.
. س: آیا در ایّام عزاداری می‌توان از فرش و سماور و بلندگوی مسجد، در حسینیه مجاور یا نزدیک آن استفاده کرد؟
ج. آنچه وقف یا ملک مسجد باشد، نمی‌توان در خارج از مسجد از آن استفاده نمود، بلی اگر وسائلی تبرعاً برای امور خیر تهیه شده باشد می‌توان از آن در غیر از مسجد هم استفاده نمود.

فروش لوازم مسجد

. خرید و فروش چیزهایی که وقف مسجد شده باطل است، ولی اگر به‌طوری خراب شود که نتوانند استفاده‌ای را که مال برای آن وقف شده از آن ببرند، مثلاً فرش مسجد پاره شود که نتوانند روی آن نماز بخوانند، فروش آن اشکال ندارد و در صورتی که ممکن باشد باید پول آن را در همان مسجد به مصرفی برسانند که به مقصود وقف‌کننده نزدیکتر باشد.
. س: تبدیل قرآن و کتب وقف شده در مساجد به احسن، چه صورت دارد؟
ج. تا موقعی که قابل استفاده است فروش و تبدیل آن جایز نیست.
. س: چیزهایی که به مسجد به‌عنوان نذر داده می‌شود، مانند پنکه، چراغ، استکان و نعلبکی چنانچه زاید بر احتیاج باشد، آیا متولی می‌تواند زیاده را بفروشد و به سایر هزینه‌های لازم مسجد برساند؟
ج. در صورتی که مورد نیاز سایر مساجد نباشد مانعی ندارد.
. س: سماور ذغالی را فردی وقف مسجد کرده و اکنون مورد استفاده قرار نمی‌گیرد، آیا می‌شود آن را فروخت و به‌جای آن فرش تهیه کرد؟
ج. اگر مسجد دیگری نیاز به چنین سماوری داشته باشد به آنجا داده شود و اگر چنین نیست آن را تبدیل به سماور گازی و مثل آن کنند و در صورت عدم‌نیاز پول آن را صرف در آبدارخانه مسجد کنند.
. س: اجناسی مانند قند و چای را که در مساجد و غیره زیاد می‌آید و در اثر گذشت ایام احتمال فاسدشدن آنها وجود دارد، آیا می‌توان فروخت و پول آن را خرج همان مسجد کرد، یا باید به مسجد دیگر برد؟
ج. اگر بشود از عین آن در مساجد و یا در وقت دیگر استفاده کنند این امر تقدّم دارد.
. س: برخی از اجناس متعلق به مسجد که مورد نیاز آن مسجد نیست یا امروزه استفاده از چنین وسایلی متعارف نمی‌باشد و در مساجد دیگر نیز از همین جهت قابل استفاده نیست، مانند فرش کهنه یا بخاری نفت‌سوز در شهرهایی که گاز شهری دارد، فروختن چنین وسایلی چه حکمی دارد؟
ج. متولّی شرعی می‌تواند این وسائل را تبدیل به احسن و از همان نوع وسائل تهیه نماید که قابل استفاده باشد.
. س: فرش یا وسیله دیگری از مسجد که از ارزش بسیار بالایی برخوردار است ولی اگر مورد استفاده قرار بگیرد در مدت کوتاهی، ارزش آن به‌مقدار زیادی کاهش می‌یابد، در صورتی که فروش آن به نفع مسجد است، آیا فروش آن جایز است؟
ج. در فرض سؤال، تبدیل آن توسط متولّی شرعی آن بلامانع است.
. س: فروش فرش‌های مسجد که دارای اندازه‌های متفاوت و رنگ‌های مختلف است برای یکنواخت‌کردن آنها و ایجاد جذابیّت بیشتر که در نهایت سبب جذب افراد بیشتری به نمازِ در مسجد خواهد شد، چه حکمی دارد؟
ج. مجوّز فروش و تبدیل نمی‌شود.
. س: در مواردی که حفظ مال موقوفه مسجد، مثل فروش و موکت مندرس، با بهداشت و نظافت آن مکان مقدّس تنافی داشته باشد، تبدیل به احسن‌نمودن این‌گونه اجناس موقوفه چه حکمی دارد؟
ج. با امکان استفاده از آنها فروش و تبدیل آنها جایز نیست و سعی کنند نظافت و بهداشت را در مورد آنها حفظ کنند.
. س: وقف‌کردن اجناسی که احتمال سرقت آن زیاد است و همین امر سبب می‌شود که اغلب اوقات، درِ مسجد بسته باشد، صحیح است یا نه و برفرض صحّت وقف، فروش یا تعویض آن جایز است یا نه؟
ج. ظاهراً دلیلی بر منع وقف یا عدم‌صحّت آن در فرض سؤال وجود ندارد و احکام سائر موقوفات را دارد.
. س: آیا می‌توان لوازم مسجد را فروخت و با پول آن وجه آب و برق و سایر هزینه‌های مسجد را پرداخت؟
ج. جایز نیست.
× اگر وقف باشد جایز نیست و اگر ملک مسجد باشد و مصلحت در فروش باشد با اذن متولی جایز است.
. س: آیا در ایّام عزاداری می‌توان از فرش و سماور و بلندگوی مسجد، در حسینیه مجاور یا نزدیک آن استفاده کرد؟
ج. اگر وقفیّت اشیاء مذکور برای مسجد محرز باشد، استفاده از آن در غیر مسجد جایز نیست.
لوازم مسجد تخریب‌شده . س: مسجدی قدیمی که غیرقابل استفاده بود تخریب و نوسازی شده مقداری از سنگ‌های شبستان باقی مانده، آیا استفاده از آن سنگ‌ها جهت توالت و دستشویی جایز است یا خیر؟ زیرا سنگ‌های اضافی از اصل ساختمان و شبستان مسجد می‌باشد؟
ج. در فرض سؤال اگر مسجد دیگری در محل یا غیر آن باشد که نیازبه سنگ داشته باشند، صرف آن شود و چنانچه مسجد دیگری نباشد، سنگ‌ها را بفروشید و پول آن را صرف خود مسجد کنید و صرف آن در توالت و دستشویی صحیح نیست.

آوردن قرآن و مهر از مسجد

. س: آیا مهر مسجد را به مسجد دیگر می‌توان برد یا نه؟ مثلاً اگر کسی مهر مسجد را ببرد و مدتی با آن نماز بخواند چه در منزل و چه در مسجد دیگر آیا نماز او چه صورت دارد؟
ج. جایز نیست و باید به‌جای اول برگرداند، مگر آنکه یقین کند که مخصوص آن مسجد نیست.
. س: قرآن‌هایی که در مسجدالحرام است بر بعضی نوشته شده که وقف است، ولی بر بعضی دیگر نوشته نشده است، شایع است آنها که کلمه وقف و یا عبارت دیگر که مُفهم وقف‌بودن باشد ندارد، جایز است بردارند و چنین کاری احیاناً شده است، بفرمایید جایز است یا نه؟
ج. برداشتن آنها بدون اینکه از متصدی ذیربط بگیرند، جایز نیست و باید برگردانده شود.

استفاده از بلندگوی مسجد

. س: در مسجد... یک دستگاه بلندگو است که در موقع اذان و مجالس سوگواری از آن استفاده می‌شود، بعضی اوقات، کودکی یا پولی از اشخاص، مفقود می‌شود از ما خواهش می‌کنند که به‌وسیله بلندگو، به اهالی شهر ابلاغ نماییم، حکمش چیست؟
ج. اگر بلندگو را به خارج نبرند و پول برق آن را بدهند، اشکال ندارد.

استفاده از برق مسجد

. س: اگر در مسجد روضه برقرار باشد آیا می‌توان برای ضبط شخصی از برق آن استفاده کرد؟
ج. جایز نیست، مگر آنکه پول برق مصرف‌شده را بدهند.

میوه‌های درخت مسجد

. س: اینجانب خادم مسجدی هستم که مدت سی‌ودوسال در این مسجد برای رضای خدا خدمت می‌کنم و از کسی مزد و حقوق نگرفته و نمی‌گیرم، در حیاط این مسجد مقداری درخت قلمه و درخت میوه غرس نمودم و بارآوردم، آیا جایز است از میوه و چوب آنها، خانواده اینجانب استفاده کنند یا جایز نیست؟
ج. اگر درختان را از مال خودتان غرس کرده‌اید و وقف ننموده‌اید، میوه آن از خود شماست و می‌توانید استفاده کنید.

عبادت در مسجد

نماز خواندن در مسجد

. نمازخواندن در مساجد مستحب است، بلکه حاضرنشدن در مسجد مخصوصاً برای همسایگان مسجد -در صورتی که عذری مثل بارش برف و باران نباشد- مکروه است.
. ترتیب اولویت مساجد برای نمازخواندن از نظر ثواب بدین شرح است:
× مسجدالحرام: هر نماز، معادل یک‌میلیون نماز
× مسجدالنبی‌صلی الله وعلیه وآله: هر نماز، معادل ده‌هزار نماز
× مسجد جامع کوفه: هر نماز، معادل هزار نماز
× مسجدالاقصی: هر نماز، معادل هزار نماز
× مسجد جامع هر شهر: هر نماز، معادل یکصد نماز
× مسجد قبیله: هر نماز، معادل بیست‌وپنج نماز
× مسجد بازار: هر نماز، معادل دوازده نماز.
. برای زن‌ها نمازخواندن در خانه بهتر است، ولی اگر بتوانند کاملاً خودر ا از نامحرم حفظ کنند، بهتر است در مسجد نماز بخوانند.
. مستحب است انسان نمازش را در مکان‌های مختلف و مساجد متعددی بخواند که در قیامت همه آن اماکن و مساجد به نفع او شهادت دهند.
. تعطیل‌کردن مسجد مکروه است و مستحب است انسان نماز را در مسجدی بخواند که نمازگزار ندارد تا تعطیل نشود. از امام صادق‌علیه‌السلام روایت شده است که -سه‌چیز در قیامت از مردم شکایت می‌کنند: اول مسجد متروکی که اهل آنجا در آن نماز نمی‌خوانند. دوم: عالمی که بین عده‌ای جاهل قرار دارد و از او استفاده نمی‌کنند. و سوم: قرآنی که متروک مانده و غبار گرفته است و آن را تلاوت نمی‌کنند.
. زیادرفتن به مسجد مستحب است. از پیامبراکرم‌صلی الله وعلیه وآله روایت شده است که هرکس به مسجد رود از وقتی که روانه مسجد می‌شود تا به خانه برمی‌گردد، برای هر قدم که برمی‌دارد ده حسنه نوشته می‌شود.
× . س: شخصی نذر کرده نمازی را در مسجد به جماعت بخواند وقتی برای شرکت در نماز جماعت به مسجد رفت به جهت شلوغی و زیادی جمعیت، در حیاط مسجد اقتدا کرده و نمازش را خوانده است، آیا لازم است نماز خوانده‌شده را مجدداً بخواند؟
ج. اگر حیاط به‌عنوان مسجد وقف شده به نذر خود عمل کرده است و اگر نشده به نذر خود عمل نکرده است ولی اعاده نماز وجهی ندارد و اگر نماز معینی را چنین نذر کرده نذر باطل شده و چیزی بر او نیست و اگر نماز معینی نبوده نماز دیگری را به جماعت بخواند.

نماز تحیّت مسجد

. وقتی انسان وارد مسجد می‌شود، مستحب است دو رکعت نماز به قصد تحیّت و احترام مسجد بخواند و اگر نماز واجب یا مستحب دیگری هم بخواند، کافی است.

اماکن تخییر

. مسافر -با شرایطی که در کتاب‌های مفصل فقهی آمده است- نمازهای چهاررکعتی را باید شکسته (دورکعتی) بخواند، ولی در چهار مکان، می‌تواند نماز تمام یا شکسته بخواند و آن اماکن عبارتند از:
× مسجدالحرام در مکّه مکرّمه × مسجدالنبی‌صلی الله وعلیه وآله در مدینه منوره × مسجد جامع کوفه × حرم سیدالشهداء امام حسین‌علیه‌السلام . این حکم اختصاص به مسجد اصلی ندارد و در جاهای توسعه‌یافته هم مسافر می‌تواند نمازش را تمام بخواند هرچند احتیاط مستحب است، تنها در مسجد اصلی نماز را تمام بخواند.

جاگرفتن برای نماز

. مسجد و حرم امام‌علیه‌السلام از اماکن مشترک و عمومی مسلمانان است، که همه آنان در استفاده از آن مساوی هستند -البته استفاده‌هایی که مخالف شرع و شأن آن اماکن مقدس نباشد- پس اگر شخصی قبل از دیگری، جایی ازبرای نماز یا عبادتی دیگر یا قرائت قرآن یا خواندن دعاء در اختیار گرفت، دیگری نمی‌تواند آن‌جا را از او بگیرد، آری بعید نیست که نماز -جماعت یا فرادی- بر سایر کارها مقدم باشد، پس اگر شخصی مسجد را برای تلاوت قرآن یا درس‌گفتن یا دعاخواندن اشغال کرده باشد و شخص دیگری بخواهد در آنجا نماز بخواند، و جای دیگری در مسجد برای نمازخواندن نباشد یا بخواهد به جماعت ملحق شود و جای دیگری برای فرادی‌خواندن نماز هست ولی برای شرکت در جماعت نیست، مثلاً در کنار صفوف، به هم فشرده نماز جماعت، شخصی مشغول قرائت قرآن است و شبستان دیگری در مسجد برای نماز فرادی خواندن هست ولی جایی برای شرکت در نماز جماعت باقی نمانده و فردی وارد می‌شود و می‌خواهد در نماز جماعت شرکت کند، بر شخصی که قران می‌خواند واجب است، جای خود را به نمازگزار بدهد.
. اگر کسی در مسجد یا حرم جایی برای خود بگیرد و دیگری نگذارد که از آنجا استفاده کند، حق او را غصب کرده است.
. کسی که در مسجد یا حرم نشسته، اگر دیگری جای او را غصب کند و در آنجا نماز بخواند بنابر احتیاط واجب باید دوباره نمازش را در محل دیگری بخواند.
. گذاشتن رَحْل برای نشستن در حرم یا مسجد، مانند نشستن است، یعنی صاحب رحل، حق اولویتی نسبت به آن مکان پیدا می‌کند و دیگران نمی‌توانند جای او را بگیرند، در صورتی رحل، چیزهایی مثل سجاده و عبا باشد که تمام محل نمازخواندن یا قسمت عمده آن را بگیرد، نه مثل گذاشتن مهر یا تسبیح یا مسواک و شانه و امثال اینها، بنابراین با گذاشتن مهر یا تسبیح و حتی هردو حقی برای او ثابت نیست و دیگران می‌توانند، بردارند و در آن مکان نماز بخوانند.
. بین گذاشتن رحل و آمدن فرد نباید فاصله زیاد باشد، به‌طوری که آن مکان معطّل بماند، پس اگر رحلی بگذارد و برود و برنگردد در صورتی که بدون برداشتن نتوان در آن محل نماز خواند، دیگران می‌توانند آن را بردارند ولی کسی که آن را برمی‌دارد، ضامن نگهداری آن است تا صاحبش برگردد.
. اگر شخصی که در جایی از مسجد یا حرم نشسته است، برخیزد و از آن محل صرف‌نظر کند، حتی اگر رحلی گذاشته و رحل را برندارد، دیگران می‌توانند آن‌جا را بگیرند. ولی تصرف در رحل او جایز نیست، مثلاً نمی‌توانند بر سجاده او نماز بخوانند.
. س: شخصی در مسجد، جهت نماز جماعت، رحل گذاشته و بیرون رفته و جماعت برپا شده و صاحب رحل مراجعت نکرده است در این صورت به‌محض منعقدشدن نماز جماعت، حق او از آن مکان ساقط شده و دیگری می‌تواند جای او را تصرف کند یا نه؟
ج. بعد از منعقدشدن جماعت، احتیاط آن است که تا امام به رکوع رکعت اول نرفته جای او را اشغال نکنند.
. س: شخصی برای نماز در مسجد جاگرفته و می‌رود وضو بگیرد، دیگری جانماز او را کنار زده و جای او مشغول نماز می‌شود آیا نماز او صحیح است؟
ج. بنابر احتیاط واجب نمازش را دوباره در محل دیگر بخواند.

با کسانی که به مسجد نمی‌آیند

. مستحب است انسان با کسی که در مسجد حاضر نمی‌شود:
- غذا نخورد
- در کارها با او مشورت نکند
- همسایه او نشود
- از او زن نگیرد
- و به او زن ندهد.

مستحبات مسجد

. به‌جز آنچه تاکنون گفته شد، این کارها نیز دربارهٔ مسجد مستحب است:
× زودتر از همه به مسجدرفتن و دیرتر از همه از مسجد بیرون آمدن.
× چراغ مسجد را روشن کردن [تأمین نور مسجد].
× تمیزکردن مسجد.
× هنگام واردشدن، ابتدا پای راست را داخل مسجد گذاشتن.
× هنگام بیرون‌آمدن، ابتدا پای چپ را بیرون گذاشتن.
× وضوگرفتن، برای رفتن به مسجد.
× خوشبوکردن خود و پوشیدن بهتر لباس‌ها برای رفتن به مسجد.

مکروهات مسجد

. این کارها دربارهٔ مسجد مکروه است:
× عبور از مسجد، به‌عنوان محل عبور، بدون آنکه در آنجا نماز بخواند.
× خوابیدن در مسجد مگر در حال ناچاری.
× فریادزدن در مسجد و صدا را بلند کردن، مگر برای اذان.
× سخن‌گفتن از امور دنیا در مسجد.
× خرید و فروش در مسجد.
× انداختن آب دهان و بینی در مسجد.
× رفتن به مسجد برای کسی که سیر یا پیاز خورده و بوی دهانش مردم را آزار می‌دهد.

اعتکاف در مسجد

. یکی از کارهای مستحب، اعتکاف است و عبارت است از ماندن در مسجد به قصد عبادت با شرایطی که در کتاب‌های مفصل فقهی آمده است.
. اعتکاف تنها در این مساجد صحیح است:
× مسجدالحرام در مکّه مکرّمه
× مسجد النبی‌صلی الله وعلیه وآله در مدینه منورّه
× مسجد جامع کوفه
× مسجد جامع بصره
× و در غیر از این چهار مسجد، تنها در مسجد جامع هر شهر به قصد رجاء مانع ندارد و در سایر مساجد جایز نیست.

مسجد جامع

. س: تعریف مسجد جامع چیست؟
ج. مسجد جامع مسجدی است که اغلب اوقات بیشتر از سایر مساجد جمعیّت داشته باشد.
. س: تعریف مسجد جامع چیست؟
ج. مسجدی که برای اجتماع زیادی از اهالی آنجا ساخته شده و اختصاص به گروه خاصی یا اهالی محله‌ای نداشته باشد.
. س: مسجد جامعی در شهری ساخته شده، بعد از آن مسجد بسیار بزرگتری ساخته شده و آن نیز به مسجد جامع معروف گشته، کدامیک از این‌دو مسجد، شرعاً مسجد جامع می‌باشد، و ملاک در تعیین مسجد جامع چیست، با توجه به اینکه گاهی در این مسجد نماز جمعه خوانده می‌شود و گاهی در آن، و حکم اعتکاف در این دو مسجد چیست؟
ج. در صدق جامع‌بودن مسجد شرط نیست که تنها یک مسجد باشد، پس تعدد مسجد جامع در یک شهر ضرری نمی‌زند، و اعتکاف در هر دو صحیح است، اگر جامع نامیده شود، و اقامه نماز جمعه دخلی در موضوع ندارد.

نماز جماعت

از آنجا که مساجد مهمترین مکان برگزاری نماز جماعت است و اگر مسجد نماز جماعت نداشته باشد، نقش خود را به‌طور کامل ایفا نکرده و تأثیر چندانی برای حفظ دین‌داری افراد جامعه نخواهد داشت. بدین‌سبب در این قسمت برخی از احکام نماز جماعت آورده می‌شود.

اهمیت نماز جماعت

گذشته از آن که در روایات، برای نماز جماعت اجر و پاداش بسیاری وارد شده است، با دقّت در برخی از مسائل فقهی، به اهمیت این عبادت پی‌می‌بریم و در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.
. مستحب است نمازهای واجب، به‌خصوص نمازهای یومیّه را به جماعت بخوانند.
. شرکت در نماز جماعت برای هر کسی مستحب است، به‌ویژه برای همسایه مسجد.
. مستحب است انسان صبر کند که نماز را به جماعت بخواند.
. نماز جماعت هرچند اوّل‌وقت خوانده نشود، از نماز فُرادیِ اوّل‌وقت بهتر است.
. نماز جماعتی که مختصر خوانده می‌شود، از نماز فُرادایی که طول بدهد بهتر است.
. سزاوار نیست انسان بدون عذر نماز جماعت را ترک کند.
. حاضرنشدن در نماز جماعت ازروی بی‌اعتنایی به آن، جایز نیست.
. وقتی که جماعت برپا می‌شود، مستحب است کسی که نمازش را فرادا خوانده دوباره به جماعت بخواند.
. امام یا مأموم می‌تواند نمازی را که به جماعت خوانده، دوباره به جماعت بخواند، در صورتی که جماعت دوّم و اشخاص آن غیر از اول باشد.
. س: اگر کسی در نماز جماعت توجه کافی نداشته باشد ولی در منزل و به‌طور فُرادا نمازش از توجه بیشتری برخوردار باشد می‌تواند در منزل نماز بخواند به‌جای جماعت؟
ج. مانع ندارد و جماعت بهتر است.
. س: ثواب‌هایی که برای نماز جماعت در روایات وارد شده مخصوص نماز جماعتی است که در مسجد اقامه می‌شود یا خصوصیّت ندارد؟
ج. مسجد در این مورد خصوصیت ندارد بلی اگر جماعت در مسجد منعقد شود ثواب آن ازجهت وقوع نماز در مسجد بیشتر است.

شرایط نماز جماعت

. هنگام برپایی نماز جماعت، شرایط زیر باید مراعات شود:
× مأموم از امام جلوتر نایستد و احتیاط واجب آن است که کمی عقب‌تر بایستد.
× جایگاه امام جماعت از جایگاه مأمومین بالاتر نباشد.
× فاصله امام و مأموم و فاصله صف‌ها زیاد نباشد.
× بین امام و مأموم و همچنین بین صف‌ها چیزی مانند دیوار یا پرده مانع نباشد. ولی نصب پرده بین صف مردها و زن‌ها اشکال ندارد.
. س: طبقه دوم مسجد، مأمومین زن یا مرد اقتدا می‌نمایند و لبه این طبقه یک دیوار نیم‌متری وجود دارد، آیا وجود این دیوار ضرری به جماعت آنها می‌زند یا خیر؟
ج. اشکال ندارد.
. س: شیب‌دار بودن کف مسجد به طرف محراب و قبله مسجد، آیا برای برپایی نماز جماعت اشکالی ندارد؟
ج. خیر.
نماز جماعت چندطبقه«اقتدا در طبقات مختلف« . اگر جای مأموم بلندتر از امام باشد، در صورتی که بلندی آن به مقدار متعارف باشد اشکال ندارد، مثل آن‌که امام در صحن مسجد و مأموم در پشت‌بام به نماز بایستد ولی اگر مثل ساختمان‌های چندطبقه این زمان باشد، جماعت اشکال دارد.
. س: مسجدی در کراچی [هست که در آن] نماز جماعت برپا می‌شود و دارای چهار طبقه و طبقه همکف است، حالت نمازگزاران در طبقات به شرح زیر است:
الف. بعضی از نمازگزاران طبقه اول، می‌توانند امام جماعت و بعضی از نمازگزاران طبقه همکف را ببینند.
ب. بعضی از نمازگزارانِ طبقه دوم و طبقه سوم می‌توانند بعضی از نمازگزاران طبقه همکف را ببینند ولی هیچ‌کدام از آنان نمی‌توانند امام جماعت را که در طبقه همکف است ببینند.
ج. واما نمازگزاران طبقه چهارم نمی‌توانند هیچ‌کدام از نمازگزاران طبقه همکف و طبقه اول را ببینند آنها فقط می‌توانند بعضی از نمازگزاران طبقه دوم و طبقه سوم را ببینند در اینجا اضافه می‌کنم که در هر طبقه صف‌های نمازگزاران برپاست و هیچ طبقه تماماً خالی نمی‌باشد و اتصال مأمومین در هر طبقه با طبقه قبل حاصل است، آیا نماز جماعت در طبقات اول، دوم، سوم و چهارم، در مسجد فوق ان‌شاءاللَّه قبول است یا خیر؟
ج. در صورتی که طبقات نسبت به یکدیگر علوّ فاحش نداشته باشد و کسی که در صف اول هر طبقه می‌ایستد از صف قبل از خودش در طبقه قبل ولو یک‌نفر را ببینند نماز صحیح است.

اتصال صفوف جماعت

. مأمومین باید با امام جماعت مرتبط باشند و ارتباط آنها یا بدون واسطه است که بین امام و مأموم نباید بیش از یک گام فاصله باشد، یعنی از محل سجده مأموم تا محل ایستاده امام. یا با واسطه سایر مأمومین که از جلو یا سمت راست یا چپ باید این ارتباط برقرار باشد و بین نمازگزار و صف جلو یا کسی که طرف راست یا چپ او قرار دارد بیش از یک گام فاصله نباشد.

مانع بین صفوف

. اگر نمازگزار در صف اول ایستاده نباید مقابل او مانعی باشد که نتواند امام جماعت را ببیند، پس اگر امام جماعت در محراب باشد، کسانی که دو طرف محراب پشت دیوار می‌ایستند و امام جماعت را نمی‌بینند نمی‌توانند اقتدا کنند، ولی اگر مانعی در کار نباشد و به‌جهت طولانی‌بودن صف، امام جماعت را نبینند، اشکال ندارد.
و اگر در صفوف بعدی می‌ایستد، نباید مانعی از دیدن صف جلو وجود داشته باشد، پس اگر صفوف جماعت تا در شبستان برسد، کسی که بیرون شبستان، مقابل در ایستاده که صف جلو را می‌بیند و کسانی که پشت‌سر او ایستاده‌اند نمازشان صحیح است ولی کسانی که دوطرف پشت دیوار ایستاده‌اند و از صف جلو کسی (حتی یک‌نفر) را نمی‌بینند، نمازشان باطل است.
. س: از قدیم در مساجد، حائلی مثل پرده بین زنان و مردان بوده و اکنون عده‌ای می‌گویند، پرده و دیوار بین زنان و مردان در حال نمازخواندن و موعظه‌کردن لزومی ندارد، نظر امام در این مورد چیست؟
ج. در صورتی که مفسده‌ای نیست پرده لزوم ندارد، بلی در نماز، احتیاط مستحب آن است که زن عقب‌تر از مرد باشد، مگر در صورتی‌که بین آنها حائلی مثل پرده باشد.
. س: در وسط مسجد حوضی است که صف‌های جماعت طویل می‌شوند و عده‌ای در جائی می‌ایستند که از طرف راست یا چپ متصل هستند ولی پیش‌روی آنها حوض آب است، این‌گونه اتصال کافی است؟
ج. کافی است.
. س: گاهی در لبه نیم‌طبقه مسجد نرده فلزی یا مانع آلومینیومی یا آهنی قرار می‌دهند، وجود چنین موانعی تا چه مقداری از نظر ارتفاع و ضخامت، مانع اتصال صفوف نمی‌باشد؟
ج. تا وقتی که وحدت اجتماع و اتصال صفوف عرفاً محقق باشد.
. س: آیا وجود مانع شیشه‌ای صخیم یا غیرضخیم، شیشه‌ای که طرف دیگرش پیداست یا پیدا نیست بین صفوف نمازگزاران اشکال دارد؟
ج. اگر عرفاً دو فضا محسوب شود مضرّ است.
. س: ورق چوبی یا فلزی یا دیوار گچی نازک، بین صف مردان و زنان، آیا مانع اتصال صفوف است یا نه؟
ج. چنانچه وحدت جماعت و وحدت مکان نماز به‌هم نخورد و به‌طوری باشد که زنان از احوال امام اطلاع پیدا کنند تا بتوانند از او تبعیت کنند مانعی ندارد.

شرکت بانوان در نماز جماعت

. س: آیا شرکت بانوان در نمازهای جماعت یومیّه و نماز جمعه کراهت دارد یا خیر؟
ج. کراهت ندارد، بلکه در بعض موارد مطلوب است.
. س: زنانی که عادت ماهانه خود را می‌گذرانند و از خواندن نماز معذورند، آیا می‌توانند در نماز جمعه یا جماعت در غیر مسجد شرکت کنند؟
ج. می‌توانند در اجتماع برای نماز شرکت کنند و صورتاً متابعت نمایند ولی نباید نماز بخوانند.
. س: دختر جوانی هستم که همسایه مسجد می‌باشم، با توجه به مسأله۸۹۴ رساله و با توجه به رهنمودهایی که در مورد حفظ مساجد فرموده‌اید، خواهشمند است بفرمائید که تا چه حدّ رفتن یک دختر به مسجد جایز است؟
ج. حدّی ندارد و با رضایت ولیّ خود عمل کنید.

شرایط امام جماعت

امام جماعت باید این شرایط را داشته باشد:
× بلوغ و عقل
× عدالت
× رجولیّت (مردبودن)
× نماز را به‌طور صحیح بخواند.
× مسلوس و مبطون نباشد.
× به‌واسطه عذری با لباس نجس نماز نخواند
× بیماری خوره یا پیسی نداشته باشد.
. س: آیا مأمومی که قرائتش فصیح‌تر از امام جماعت است، می‌تواند برای نماز جماعت به این امام اقتدا کند؟
ج. اقتدا صحیح است.
. س: شخصی مسجدی، وقف کرده که امام جماعت مسجد، هاشمی باشد، آیا این شرط لازم‌الرعایه است؟
ج. لزوم رعایت این شرط معلوم نیست.
. س: در چه صورتی زن می‌تواند امام جماعت شود؟
ج. امامت زن در نماز جماعت، فقط برای زنان جایز است.
. س: امام جماعتی که مردم‌محل (نمازگزاران مسجد) او را قبول دارند، عادل نیست و امام جماعت عادلی که جایگزین او شده، مردم قبول ندارند و در نمازش حاضر نمی‌شوند، تکلیف چیست و کدامیک مقدّمند؟
ج. هریک را که مردم عادل می‌شناسند به او اقتداء کنند، البته کسی که او را عادل نمی‌داند نمی‌تواند به او اقتداء کند ولی حق ندارد از اقتداء دیگران به او جلوگیری کند.
. س: اگر مردم محل (نمازگزاران مسجد) به امام جماعت غیراعلم و غیراتقی رضایت دارند، آیا اعلم و اتقی مقدم است، یا امام جماعت مَرضیّ مردم؟
ج. نماز جماعت با امام اعلم و اتقی افضل است ولی این در صورتی است که خود مردم به این اتقی و اعلم‌بودن پی‌برده باشند نه اینکه فقط عقیده یک‌نفر، این باشد.
. س: آیا بی‌نظمی غیرموجّه امام جماعت، خلاف مروّت و مُخل به عدالت او هست یا نه؟
ج. مجرد بی‌نظمی اگر مستلزم یا همراه خلاف‌شرع نباشد مخلّ به عدالت نیست.
. س: امام جماعتی که برای رفتن به نماز جماعت حقوقی دریافت می‌کند، اگر نامنظم باشد و گاهی اوقات به نماز حاضر نشود خدشه‌ای به عدالت او وارد می‌شود یا نه؟
ج. این عمل مضرّ به عدالت نیست.
. س: با توجه به اهمیت بسیار زیاد نماز جماعت و مطلوبیّت آن نزد شارع مقدس، در برخی از موارد مثلاً در یک کارگاه یا مزرعه یا در سفر که تعدادی افراد باهم هستند و دسترسی به امام عادل ندارند و هیچ‌کدام از این افراد«عادلِ» به‌معنای مصطلح آن نمی‌باشند ولی برخی از آنها از دیگران درستکارترند، آیا در این صورت می‌توانند نماز جماعت بخوانند، یا باید فرادی بخوانند؟
ج. عدالت امام جماعت باید محرز شود والّا نماز فرادی بخوانند.

حفظ احترام امام جماعت

. س: شخصی در یک مسجد که نماز جماعت برگزار شده و امام جماعت نیز عادل و مورد تأیید می‌باشد، نماز فُرادی می‌خواند به قصد این که به دیگران بفهماند که امام، عادل نیست و یا این‌که قصدش این نیست ولی عملش طوری است که مردم این‌طور فکر می‌کنند، آیا نماز این شخص باطل است؟
ج. اگر عمل او به قصد هتک جماعت و امام باشد و یا آنکه موجب هتک جماعت یا امام گردد حرام است.
. س: برپاکردن نماز جماعت، نزدیک مسجدی که نماز جماعت دارد، مثلاً در مدرسه یا اداره یا مجتمع فرهنگی یا میدان و خیابان، برفرض بی‌اعتنایی به جماعت مسلمین یا توهین به آن، چه حکمی دارد و آیا نماز این افراد صحیح است یا نه؟
ج. اگر هتک یا تفسیق عملیِ امام جماعت مسجد باشد اشکال دارد.

امام راتب

. س: خواندن نماز جماعت در مسجدی که امام جماعت دارد چه حکمی دارد؟
ج. با رعایت شرایط و عدم‌هتک امام راتب، مانع ندارد.
. س: آیا کسی می‌تواند بدون اجازه امام راتب مسجدی در آن مسجد اقامه جماعت نماید و اگر نمی‌تواند تکلیف مردم نسبت به اقتدای به این امام چیست؟
ج. اجازه معتبر نیست ولی مزاحمت نکند.

امام جماعت دو مسجد

. امام جماعت می‌تواند نمازی را که به جماعت خوانده، در صورتی که جماعت دوّم و اشخاص آن غیر اول باشد دوباره به جماعت بخواند.
. س: امام جماعت در محلی اقامه جماعت می‌نماید، پس از اتمام به محل و مسجد دیگر می‌رود و برای عده دیگر همان نماز را که خوانده اعاده می‌نماید تا آنها هم به فیض جماعت برسند، آیا اقامه جماعت در دو محل برای امام جایز یا مستحب است؟
ج. مانع ندارد.
. س: صلوة معاده را می‌شود بیش از دومرتبه امام بخواند؟
ج. بیشتر از دومرتبه نخوانند.

امامت غیرروحانی

. س: نظر به اینکه امام، اخیراً فتوایی صادر کرده‌اند و فرموده‌اند که امام جماعت باید از اهل علم باشد، با درنظرگرفتن فتوای صادره، شخصی است تمام شرایطی که در توضیح‌المسائل ذکر شده داراست، فقط از اهل علم نیست، یادآوری می‌شود از اهل علم در محله حضور ندارد آیا شخص مذکور می‌تواند نماز جماعت بخواند یا خیر؟
ج. اگر دسترسی به روحانی نباشد، غیرروحانی با وجود سایر شرایط می‌تواند امامت نماید.
. س: طبق فتوای امام در صورتی که دسترسی به روحانی نباشد می‌توان به افراد غیر روحانی اقتدا کرد (و این کار در بعضی از ادرات و نهادها و جبهه‌ها انجام می‌گیرد) آیا این حکم شامل مساجد هم می‌شود؟ چون مشاهده شده است که در مساجد اگر یک شب امام جماعت نتواند به مسجد بیاید یا دیر برسد، افرادی جوان از غیبت امام استفاده کرده و در محراب قرار گرفته و نماز می‌خوانند و در این موقع اگر امام برسد، می‌بیند که دیگری در محراب است، آیا چنین عملی صحیح است؟
ج. در فرض مرقوم امامت غیرروحانی در مساجد درست نیست.
. س: بعضی از برادران اهل علم با اینکه از معلومات بالایی برخوردار هستند ولی معمّم نشده‌اند آیا امامت جماعت برای آنها جایز است؟
ج. چنانچه معمّم وجود نداشته باشد، امامت غیرمعمّم اشکال ندارد ولی با وجود معمّم خالی از اشکال نیست، مخصوصاً در مساجد و اگر امامت غیرمعمّم موجب هتک باشد، حرام و جایز نیست.

آداب نماز جماعت

. مستحب است، امام در وسط صف بایستد و اهل علم و کمال و تقوا در صف اول بایستند.
. مستحب است، صف‌های جماعت منظم باشد و بین کسانی که در یک صف ایستاده‌اند فاصله نباشد.
. مستحب است، بعد از گفتن«قدقامت الصلوة» مأمومین برخیزند.
. مستحب است، امام جماعت حال مأمومی را که از دیگران ضعیف‌تر است رعایت کند و عجله نکند تا افراد ضعیف برسند و قنوت و رکوع و سجود را طول ندهد، مگر آن که بداند همه کسانی که به او اقتدا کرده‌اند به طولانی‌شدن نماز مایلند.
. اگر در صف‌های جماعت جا باشد، مکروه است انسان تنها بایستد.
. مکروه است مأموم ذکرهای نماز را طوری بگوید که امام بشنود.

حفظ حرمت مسجد

نجس‌کردن مسجد

. نجس‌کردن زمین و سقف و بام و طرف داخل دیوار مسجد و حرم امام‌علیه‌السلام حرام است.
. احتیاط واجب آن است که طرف بیرون دیوار مسجد و حرم را هم نجس نکنند، مگر آنکه واقف، آن را جزو مسجد قرار نداده باشد.
. نجس‌کردن فرش مسجد و حرم نیز حرام است.
{P . العروةالوثقی، ج۱، فی احکام النجاسات، ص۸۶، م۸ و توضیح‌المسائل، م905. P} . اگر مسجدی را غصب کنند و به‌جای آن، خانه و مانند آن بسازند که دیگر به آن مسجد نگویند، بازهم بنابر احتیاط واجب نجس‌کردن آن حرام و تطهیر آن واجب است.
{P . توضیح‌المسائل، م903. P} . س: مسجدی است تخریب‌شده و جزو خیابان و پارک گردیده، آیا تطهیر و عدم‌تنجیس آن واجب است یا نه؟ در فرض وجوب اگر مستلزم هزینه باشد آیا از موقوفات مسجد می‌توان در این راه خرج کرد؟
ج. خیر، هرچند احتیاط مستحب در عدم‌تنجیس آن، و در فرض نجاست تطهیر آن است.
ج. حرمت تنجیس و وجوب تطهیر معلوم نیست گرچه موافق احتیاط است.
× ج. واجب نیست.

تطهیر مسجد

. برطرف‌کردن نجاست از مسجد و حرم واجب است و فرقی در این مسأله بین داخل، سقف و پشت‌بام و حتی طرف داخل دیوار مسجد و حرم نیست. یعنی هرجای مسجد و حرم نجس شود باید تطهیر یا به‌گونه‌ای دیگر نجاست برطرف گردد.
. بنابر احتیاط واجب، اگر طرف بیرون دیوار مسجد یا حرم نجس شود، برطرف‌کردن نجاست از آن واجب است، مگر آنکه واقف، طرف بیرون را جزء مسجد قرار نداده باشد.
. هنگامی که انسان از نجاست مسجد یا حرم مطلع شد، فوراً باید آن را تطهیر کند، پس نباید به‌قدری معطل کند که عرفاً بگویند تأخیر کرده است.
. برطرف‌کردن نجاست از مسجد یا حرم، واجب کفایی است و اختصاص به کسی که آنجا را نجس کرده یا سبب نجس‌شدن آن شده ندارد، بلکه بر همه افرادی که می‌توانند آنجا را تطهیر کنند واجب است.
. اگر فرش مسجد یا حرم نجس شود، بنابر احتیاط واجب باید آن را تطهیر کنند ولی چنانچه به‌واسطه آب‌کشیدن خراب می‌شود و بریدن یا تراشیدن جای نجس بهتر است، باید محل نجس را بتراشند یا ببرند و اگر کسی که می‌بُرَد یا می‌تراشد خودش نجس کرده باشد، باید آن را اصلاح کند.
. اگر انسان نتواند جایی را که نجس شده تطهیر کند یا کمک لازم داشته باشد و پیدا نکد، تطهیر بر او واجب نیست، ولی اگر بی‌احترامی به مسجد یا حرم باشد، بنابر احتیاط واجب باید به کسی که می‌تواند تطهیر کند، اطلاع دهد.
{P . توضیح‌المسائل، م901. P} . اگر مسجدی را با گل یا گچ نجس ساخته باشند یا غیرمسلمانی در ساختن آن دست داشته باشد که موجب نجس‌شدن آن شده و تطهیر آن ممکن نباشد مگر با تخریب قسمت قابل توجهی یا تمام آن، در صورتی که کسی باشد که بدون دریافت اجرت، مسجد را بازسازی کند، تخریب آن جایز است وگرنه بنابر احتیاط واجب نباید خراب کنند.
. س: منبر مسجد -در حرمت نجس‌نمودن و لزوم تطهیر- در حکم مسجد است یا نه؟
ج. اگر موجب هتک باشد تطهیر آن، لازم است.
. س: مساجدی که به‌دست کارگران غیرمسلمان ساخته شده با توجه به اینکه می‌دانیم به‌طور مستقیم در سیمان‌کاری و رنگ‌کاری آن دست داشته و در جایی است که خورشید هم بر آن نمی‌تابد، حکم نماز در چنین مسجدی چیست؟
ج. در فرض مذکور واجب است ظاهر مسجد را تطهیر کنند و تطهیر اجزاء داخلی آن واجب نیست.

خواندن نماز یا تطهیر مسجد؟

. اگر انسان در وقت نماز و قبل از شروع آن متوجه شود جایی از مسجد یا حرم نجس است؛ مثلاً ببیند چند قطره خون بر فرش مسجد یا حرم ریخته است و:
× وقت نماز وسعت دارد، تطهیر آن بر خواندن نماز مقدم است.
× وقت نماز تنگ است؛ یعنی اگر بخواهد آنجا را تطهیر کند و بعد از آن نماز بخواند، تمام نماز یا قَسمتی از آن پس از وقت خوانده می‌شود؛ نمازخواندن بر تطهیر آنجا مقدم است.
. اگر در بین نماز متوجه شود یا یادش بیاید که جایی از مسجد یا حرم نجس است، اگر: با تمام‌کردن نماز تطهیر تأخیر نمی‌شود، مثلاً در رکعت آخر نماز است، یا وقت نماز تنگ است، نمازش را تمام کند و بعد از نماز آنجا را تطهیر کند، و در صورتی که تأخیر نمی‌شود و وقت نماز هم وسعت دارد، باید نماز را رها کند و آنجا را تطهیر کند و بعد از آن نمازش را بخواند.
. کسی که باید اول مسجد یا حرم را تطهیر کند، اگر اول نمازش را خواند، هرچند به‌جهت ترک تطهیر مسجد یا حرم گناه کرده است ولی نمازش باطل نیست..
. اگر نجس‌بودن مسجد یا حرم را فراموش کرد و نماز را خواند و پس از نماز یادش آمد نمازش صحیح است.

رفتن جنب و حائض به مسجد

ازجمله مسائلی که حاکی از قداست و حفظ احترام مسجد است پرهیز انسان در حال جنابت و خانم‌ها در ایام عادت (قاعدگی) از رفتن به مسجد و برخی امور دیگر مربوط به مسجد است که نمونه‌هایی از آن بدین‌شرح است:
. جنب و زن حائض یا نفساء نباید به مسجدالحرام و مسجدالنبی‌صلی الله وعلیه وآله وارد شوند، هرچند از یک در داخل شود و از در دیگر بیرون رود، یعنی حتی عبور از مسجد برای چنین افرادی جایز نیست.
. توقف جنب و حائض و نفساء در مسجد -هر مسجدی باشد- حرام است.
. برای چنین افرادی، گذاشتن چیزی در مسجد -هرچند از بیرون مسجد- حرام است.
. س: شخص جنب برای شغلی، مانند بنّایی و نقاشی داخل مسجد شود، اجرتی که می‌گیرد چه‌صورت دارد؟
ج. نظریه اینکه توقف جنب در مسجد حرام است، نقاشی یا بنایی جنب، در مسجد که مستلزم توقف است نیز حرام و بنابراین مزد او حرام است به دلیل اینکه«اِنّ اللَّه اذا حرّم شیئاً حرّم ثمنه» و همچنین استیجار جنب برای بنّایی یا نقاشی مسجد، باطل است.

بردن کودکان به مسجد

. راه‌دادن کودکان و دیوانه‌ها به مسجد مکروه است.

ورود غیرمسلمان به مسجد

. س: ورود اهل کتاب به مساجد برای شرکت در مجلس ترحیم دوستان و آشنایانشان جایز است یا باید از آنها جلوگیری کرد؟
ج. اگر موجب هتک مسجد نباشد جلوگیری آنها واجب نیست.
. س: آیا ورود غیرمسلمانان به مساجد مسلمین جایز است، هرچند برای مشاهده آثار تاریخی باشد؟
ج. ورود آنان به مسجد غیر از مسجدالحرام و مسجدالنبی‌صلی الله وعلیه وآله فی‌نفسه منعی ندارد، مگر آنکه موجب نجس‌شدن یا هتک‌حرمت مسجد یا توقف جنب در مسجد باشد.

بردن شی‌ء نجس به مسجد

. بردن عین نجس، به مسجد؛ مانند خون و چیزی که نجس شده، مثلاً لباس نجس، اگر بی‌احترامی به مسجد باشد حرام است.
. س: ورود اهل کتاب به مساجد برای شرکت در مجلس ترحیم دوستان و آشنایانشان جایز است یا باید از آنها جلوگیری کرد؟
ج. اگر موجب هتک مسجد نباشد جلوگیری آنها واجب نیست.

کف‌زدن در مسجد

. س: در موالید حضرات ائمه‌علیهم‌السلام در مسجد، مجلس گرفته اشعار می‌خوانند و موقع خواندن اشعار، کف می‌زنند، کف‌زدن در مسجد چه صورت دارد؟
ج. به‌نظر اینجانب خالی از اشکال نیست، ممکن است جزء لهوّیات محسوب شود.
. س: در اعیاد مذهبی و جشن ولادت ائمّه‌علیهم‌السلام در مسجد یا حسینیه مجلس جشن گرفته می‌شود و اشعار مذهبی خوانده می‌شود، آیا کف‌زدن در این مجالس جایز است؟
ج. در مساجد و حسینیه‌ها کف نزنند.

نواختن و پخش موسیقی در مسجد

. س: آیا پخش موسیقی شاد به مناسبت میلاد ائمه معصومین‌علیهم‌السلام در مسجد شرعاً اشکال دارد؟
ج. روشن است که برای مسجد، جایگاه شرعی خاصی است، و چنانچه پخش موسیقی در مسجد مناسب جایگاه و احترام مسجد نباشد، حرام است، حتی اگر موسیقی غیرمطرب باشد.

استفاده غیرعبادی از مسجد

خوابیدن در مسجد

. خوابیدن در مسجد مکروه است مگر در حال ناچاری.

نماز بر میّت

. خواندن نماز میّت در مساجد مکروه است، ولی در مسجدالحرام مکروه نیست.

دفن میّت

. مطلقاً دفن میّت در مسجد جایز نیست.
. س: آیا جایز است که وصیت کنم پس از مرگ در مسجد محل که در آن زحمت زیادی کشیده‌ام مرا دفن کنند، چون بسیار دوست دارم در این مسجد دفن شوم، در حیاط مسجد یا شبستان؟
ج. اگر هنگام اجراء صیغه وقف، دفن میّت استثناء نشده باشد دفن میت در آن جایز نیست و وصیت شما در این مورد اعتباری ندارد.

برگزاری مجالس سوگواری و فاتحه

. اگر مسجد را برای عزاداری چادر بزنند و فرش کنند و پارچه سیاه نصب کنند و وسائل چای و پذیرایی به مسجد ببرند، در صورتی که این کارها به مسجد ضرر نرساند و مانع نمازخواندن نشود اشکال ندارد.
. س: تشکیل مجلس فاتحه و ترحیم، در مسجد، چه صورت دارد؟
ج. اگر مانع از نماز نباشد مانعی ندارد.
. س: کارهایی که در مسجد مزاحم نماز است، مثل سخنرانی، بلندخواندن تعقیبات، برپایی مجلس ترحیم، برفرض آنکه سخنرانی موعظه یا تفسیر قرآن باشد و در مجلس ترحیم، قرآن تلاوت شود، چه حکمی دارد؟
ج. اگر مانع نمازخواندن باشد، جایز نیست والّا اشکالی ندارد.

برگزاری مجلس شادی

. س: اینجانب قصد دارم طبق سنّت صدر اسلام مجلس عروسی و ولیمه ازدواج پسرم را با حفظ تمام شعائر مذهبی در مسجد برگزار نمایم، استدعا دارم نظر شریف را در این مورد مرقوم فرمائید.
ج. برگزارنمودن مجلس عروسی در مسجد، در صدر اسلام به‌صورت یک‌سنّت، معلوم نیست و بهتر این است که این‌گونه مجالس را در منازل خود تشکیل دهید و نسبت به مسجد اگر مزاحمت برای نمازگزاران باشد حرام والّا سزاوار نیست، زیرا مناسب وضع مسجد نیست و هتک است.
. س: در برخی مناطق، به‌ویژه در روستاها، مجالس عروسی را در مساجد برپا می‌کنند؛ یعنی مجلس رقص و غنا را در خانه برگزار می‌کنند ولی نهار یا شام را در مسجد می‌دهند، آیا این کار شرعاً جایز است یا نه؟
ج. غذادادن به میهمانان، در مسجد، به‌خودی‌خود اشکال ندارد ولی برپاکردن مجالس عروسی در مساجد مخالف جایگاه اسلامی مسجد است و جایز نمی‌باشد و ارتکاب محرمات شرعی ازقبیل غنا و موسیقی لهوی مُطرب، حرام است مطلقاً.
. س: آیا خواندن عقد ازدواج و برگزاری مراسم جشن تکلیف، اعیاد اسلامی، اعطاء جوائز و سال تحویل در مسجد چه حکمی دارد؟
ج. در صورتی که خلاف احترام مسجد نشود و مزاحمت نمازگزاران نباشد و منافاتی با وضع مسجد نداشته باشد مانع ندارد.
. س: برگزاری مراسم عقد نکاح و ولیمه آن، یا اجراء صیغه نکاح در مسجد به قصد تبرک چه حکمی دارد؟
ج. مسجد محل برگزاری این‌گونه مراسم نیست وتبعات سوء دارد و نسبت به خصوص اجراء صیغه عقد بدون هرگونه تشریفات -اگرچه در روایات وارده از ائمه اهل‌بیت‌علیهم‌السلام خصوصیتی برای اجراء عقد در مسجد به‌نظر نرسیده است- اشکال ندارد.
ج. مجرد اجرای صیغه عقد و همچنین اطعام در مسجد مانعی ندارد ولی نباید مسجد تبدیل به محل برگزاری مراسم عروسی شود.

درس و بحث

. س: آیا از صحن و ایوان مسجد می‌توان برای توجیه فکری و فرهنگی و اعتقادی و دروس نظامی به جوانان استفاده کرد، با توجه به اینکه جا برای این امور، کم است و از ایوان مسجد هم استفاده دیگری نمی‌شود؟
ج. این امور تابع کیفیّت وقف صحن و ایوان مسجد است و در این‌خصوص لازم است نظر امام جماعت و هیئت امنای مسجد را جویا شوید. یادآوری می‌شود که راهنمایی جوانان و تشکیل کلاس‌های دروس دینی با موافقت امام جماعت و هیئت امنای مسجد، امری است مطلوب و پسندیده.
. س: در مسجدی که نماز اقامه می‌شود، بخشی از آن مختص به بانوان است و گاهی در این مسجد درس گفته می‌شود و هنگام درس و بحث، بانوان از مسجد خارج می‌شوند و این درس مانع نماز بانوان است آیا درسی که مانع نماز آنان است اشکال دارد یا نه؟
ج. مانع‌شدن از نمازخواندن نمازگزاران در مسجد جایز نیست، خواه نمازگزار مرد باشد یا زن.

شعرخوانی

. خواندن شعری که نصیحت و مانند آن نباشد در مسجد مکروه است.

ورزش

. س: آیا تمرینات ورزشی در مسجد محله یا خوابیدن در آن یا مسجد دیگر جایز است؟
ج. مسجد مکان ورزش نیست و خوابیدن در مسجد مکروه است.

نمایش فیلم

. س: آیا نمایش فیلم‌های سینمایی که ازسوی وزارت ارشاد اسلامی مجوز دارد در مسجد برای کسانی که در جلسات قرآن شرکت می‌کنند، شرعاً اشکال دارد؟
ج. جایز نیست مسجد را به مکان نمایش فیلم‌های سینمایی تبدیل کنند ولی نمایش فیلم در وقت نیاز با هماهنگی امام جماعت مسجد مانع ندارد.

کتابخانه و اتاق بسیج و کانون فرهنگی

. س: اشغال‌کردن مسجد به اینکه مقداری از مسجد را کتابخانه کنند یا اینکه برای غیرنماز اجتماع کنند در مسجد، به‌طوری که مزاحم مصلّین باشند چه صورتی دارد؟
ج. کتابخانه کردن مقداری از مسجد و مزاحمت نمازگزاران جایز نیست، ولی می‌توانند تعدادی کتاب بدون مزاحمت مصلّین در مسجد قرار دهند.
. س: آیا می‌شود قسمتی از مسجد را که هیچ‌گونه استفاده‌ای از آن نمی‌شود برای شورای همیاری که هیچ جایی برای جلسات شورا ندارند، اختصاص داد یا نه؟
ج. اختصاص‌دادن قسمتی از مسجد به امور شورا جایز نیست.
. س: آیا در قسمت پشت‌بام مسجد، می‌توان ساختمانی به‌عنوان کتابخانه ساخت و مورد استفاده قرار داد یا نه؟
ج. نمی‌شود.
. س: استفاده از مسجد به‌عنوان کانون فرهنگی یا صندوق خیریّه، چه حکمی دارد؟
ج. اگر مستلزم تغییر عنوان وقف باشد و یا مزاحمتی برای نمازگزاران داشته باشد جایز نیست.

استفاده از وضوخانه مسجد

. کسی که نمی‌خواهد در مسجدی نماز بخواند، اگر نداند حوض یا وضوخانه آن را برای همه مردم وقف کرده‌اند یا برای کسانی که در آن‌جا نماز می‌خوانند، نمی‌تواند از حوض یا وضوخانه آن مسجد وضو بگیرد. ولی اگر معمولاً کسانی هم که نمی‌خواهند در آنجا نماز بخوانند وضو می‌گیرند، می‌تواند در آنجا وضو بگیرد.
. اگر طهارتخانه مسجد، تنها برای استفاده نمازگزاران آن مسجد وقف شده باشد، استفاده کسانی که نمی‌خواهند در آن مسجد نماز بخوانند، حرام است. ولی اگر ندانند که برای استفاده همه مردم وقف شده یا فقط نمازگزاران همان مسجد، حکم مسأله قبل را دارد.
. س: آیا استفاده شخصی آن‌هم به‌مقدار کم، از آب مخصوص وضو در مساجد، مثلاً مغازه‌داران محل برای نوشیدن یا درست‌کردن چای یا برای ماشین، با توجه به اینکه چنین مسجدی واقف مشخص ندارد که از این کار منع کند، چه حکمی دارد؟
ج. اگر معلوم نباشد که آب، تنها وقف وضوی نمازگزاران است و عرف مردم آن محل و رهگذران از مثل این آب استفاده می‌کنند. اشکال ندارد هرچند احتیاط در این موارد مطلوب است. [یعنی بهتر است پرهیز کنند و استفاده نکنند.]

اولیاء مسجد

واقف و بانی مسجد

. س: واقف مسجد خود را متولی و عزل و نصب امام مسجد را در حیطه تولیّت خود قرار داده است آیا صحیح است یا خیر؟
ج. جعل تولیّت برای مسجد صحیح نیست و عزل و نصب او اثر ندارد.
. س: مسجدی در سال۵۴ توسط شخصی بنا شده و به نام همان شخص نامگذاری شده و مردم در طول چندین‌سال در این مسجد نماز خوانده‌اند و سپس توسعه داده‌اند و مقداری زمین نیز جَنب مسجد خریداری نموده و فرش و منبر و سایر لوازم نیز خریده‌اند و خود بانی مسجد نیز هیچ‌گونه ممانعتی نکرده، سپس مردم مستضعف مقداری آهن نیز خریداری کرده‌اند تا مسجد را به‌طور کلّی تعمیر اساسی نمایند، لکن بانی مسجد اکنون مخالفت نموده و مانع ساختن و توسعه مسجد می‌باشد و حال این‌که اولاً خود ایشان عنوان مسجد را گذاشته و ثانیاً اکنون می‌گوید:«حتی اگر به مراجع تقلید هم مراجعه کنید من می‌گویم مسجد را وقف نکرده‌ام و سند آن نزد من است و من آن را نمی‌دهم، شما اگر می‌خواهید در کنار این مسجد یک مسجدی برای خودتان بسازید».
حالا ما آهنی را که تهیه کرده‌ایم برای همه زیربنا و با نقشه مهندسی می‌باشد و ضمناً برای محلی که ایشان آن را مسجد تعیین کرده خرج زیادی کرده‌ایم، اکنون نه می‌توانیم دو مسجد در کنار هم بسازیم و نه می‌توانیم تعمیر اساسی مسجد را شروع و ساختمان آن را تکمیل نمائیم. خواهشمند است ما را راهنمایی کامل بفرمائید.
ج. سند میزان نیست، اگر وقف مسجد متحقّق شده و تحویل جهت وقف گردیده دیگر واقف اختیاری در آن ندارد و توسعه مسجد اگر ضرورت داشته باشد اشکال ندارد و واقف حقّ ممانعت ندارد.
. س: زمینی در بیش از بیست‌سال قبل برای مسجد داده شده و با پول مردم، مسجد ساخته شده، آیا صاحب قبلی زمین یا وارث آن می‌تواند بگوید: من راضی نیستم کسی در این مسجد نماز بخواند، یا خیر؟
ج. بعد از ساختن مسجد و تحویل به نمازگزاران نمی‌تواند رجوع کند و رضایت او معتبر نیست.
. س: آیا کسی که مسجدی را بنا می‌کند و همه مخارج آن را می‌دهد، می‌تواند بگوید: مثلاً فلان اتاق که برای خادم مسجد ساخته‌ام، راضی نیستم برای کار دیگری گذاشته شود؟
ج. اگر بانی و واقف، مَرافق مسجد را برای استفاده به‌خصوص تعیین کرده، مخالفت آن جایز نیست ولی اگر در وقف مصرف خاصی تعیین نشده، استفاده در شؤون مربوط به مسجد مانع ندارد.
. س: اگر واقف، ضمن وقف شرط کند که خادم یا امام جماعت یا متولّی مسجد فلان شخص باشد، یا فلان طایفه مجازند نماز بخوانند، آیا چنین شرطی صورت شرعی دارد؟
ج. مسجد بعد از مسجدشدن فک و آزاد می‌شود و قید و شرط در این موارد را نمی‌پذیرد و شرط آن هم لغو است، بلی اگر مسجد موقوفاتی داشته باشد تعیین متولی برای موقوفات، اشکالی ندارد.
. س: اگر بعد از وقف، بانی بخواهد در مسجد را ببندد یا اعمال‌نظری داشته باشد، وظیفه دیگران چیست؟
ج. بعد از تحقق وقف مزاحمت برای نمازگزاران جایز نیست.

متولّی مسجد

. واقف می‌تواند برای وقف متولی (سرپرست) یا ناظر مشخص کند، حتی واقف می‌تواند تعیین متولی وقف را به شخص دیگری واگذا رکند، که در این‌صورت تولیت وقف با همان شخصی است که ازسوی واقف معیّن شده است به‌جز در مسجد که واقف نمی‌تواند، خود یا شخص دیگری را به‌عنوان متولّی مسجد مشخص کند. پس مسجد یک مکان عمومی است برای استفاده شرعی همه مسلمانان و واقف یا هیئت امناء یا دیگران، تولیتی بر مسجد ندارند.
. س: شخصی مقداری زمین را برای مسجد وقف کرده ولی متولی معین نکرده؛ اهالی، امام جماعت را دعوت می‌کنند و به سعی ایشان مسجد آباد و تکمیل می‌گردد، آیا رضایت صاحب زمین در صحّت نماز امام و اهالی شرط است یا نه؟
ج. مسجد متولّی ندارد و رضایت کسی در عبادت در آن معتبر نیست ولی تصرّفاتی که منافی با احترام مسجد یا مزاحم نمازگزاران باشد جایز نیست.
. س: شخصی زمینی را وقف مسجد کرده و مصارف منافع را معیّن کرده است، ۵۰درصد مال امام جماعت، ۳۰درصد مال خادم و ۲۰درصد تعمیر مسجد، امام جماعت و متولّی را نیز معین کرده، آیا متولّی حق دارد چیزی به‌عنوان حق‌التولیه بردارد و سپس در نحو مذکور تقسیم کند؟
ج. بله می‌تواند اجرةالمثل را به‌عنوان حق‌التولیه بردارد و سپس تقسیم کند.

اختیارات هیئت‌امنای مسجد

. س: آیا هیئت‌امنای مسجد می‌توانند برای تعمیر مسجد و سایر تصرّفات بدون اجازه متولّی اقدام کنند؟
ج. ظاهر در وقف عام تحریر است نه تکلیف و بنابر تحریر اصل جواز است و در مورد سؤال هیئت نمی‌توانند بدون اذن متولّی تصرّفات در مسجد داشته باشند و نقش متولّی تنها در مسأله موقوفات مسجد است.

امام جماعت

از آنجا که نماز جماعت از برنامه‌های مهم دینی است که اغلب در مساجد برپا می‌شود، و در نماز جماعت، رهبر و پیشوای نمازگزاران امام جماعت است، نقش و نظر او در اداره امور مساجد به‌ویژه در مسائل فرهنگی قابل انکار نیست، لذا می‌بینیم که انجام برخی از کارها را در مسجد به‌نظر امام جماعت محول کرده‌اند و دستور به مشورت با او داده‌اند که نمونه‌ای از آن در مورد نمایش فیلم در مسجد گذشت و به نمونه‌ای دیگر توجه کنید:
.«...استفاده از شبستان مسجد جهت برگزاری جلسان قرائت قرآن و بیان احکام شرعی و معارف اسلامی و سایر مراسم دینی و مذهبی چنانچه مزاحم نمازگزاران نباشد، و زیر نظر امام جماعت باشد، اشکال ندارد...».

شرایط مؤذن

. مستحب است کسی را که برای گفتن اذان معین می‌کنند، عادل، وقت‌شناس و صدایش بلند باشد.

وظیفه مؤذن

. مستحب است هنگام اذان‌گفتن این‌گونه باشد:
× روبه قبله
× ایستاده
× باطهارت (باوضو یا غسل)
× در جای بلند اذان بگوید
× دست‌ها را به گوش بگذارد.
و این‌گونه اذان بگوید:
× با صدای بلند و کشیده اذان بگوید
× بین جملات اذان، کمی فاصله دهد
× آخر جملات وقف کند
× در جملاتی که کلمه مبارک«اللَّه» قرار دارد«الف» و«ه’» را به روشنی ادا کند.
. اذان و اقامه، باید بعد از داخل‌شدن وقت نماز گفته شود و اگر عمداً یا از روی فراموشی قبل از وقت بگوید باطل است.
. س: هنگامی که مؤذّن شهادت به رسالت حضرت محمّدصلی الله وعلیه وآله را می‌گوید، مستمعین صلوات بفرستند بهتر است یا همین جمله را بازگو کنند؟
ج. تکرار فقرات اذان ازجمله، این فقره افضل است و بعد از تکرار صلوات بفرستند.

اماکن عبادی (غیرمسجد)

مشاهد مشرّفه

. نماز در حرم امامان‌عليهم‌السلام مستحب، بلكه بهتر از مسجد است و نماز در حرم اميرالمؤمنين‌عليه‌السلام برابر دويست‌هزار نماز است.
. انسان بايد رعايت ادب را بكند و جلوتر از قبر پيغمبرصلى الله وعليه وآله و امام‌عليه‌السلام نماز نخواند و چنانچه نمازخواندن بى‌احترامى به صاحب قبر باشد، حرام است، ولى نماز باطل نيست.
. همچنان كه قبلاً گذشت حرم اباعبداللَّه الحسين‌عليه‌السلام يكى از چهار مكانى است كه مسافر مى‌تواند در آنجا نماز را تمام يا شكسته بخواند.
. براى رفتن به حرم امامان، و حتى امامزادگان مستحب است انسان وضو بگيرد.
. بنابر احتياط واجب، جنب و حائض و نفساء، نبايد در حرم امامان‌عليهم‌السلام توقف كنند، ولى در حرم امامزادگان اشكال ندارد.
تشرف به حرم مُطهّر و زيارت قبور ائمه‌عليهم‌السلام و اولياء - احكام و آداب بسيارى دارد كه بيشتر در كتاب‌هاى دعا آمده است.

نمازخانه و مصلاّ

. مستحب است انسان جايى را در خانه براى نماز قرار دهد.
. مكانى را كه در خانه براى نمازخواندن قرار مى‌دهد و مصلّايى كه به‌عنوان مسجد وقف نشده باشد و همچنين نمازخانه ادارات و مؤسسات حكم مسجد ندارد.
. س: آيا اتاق‌هايى كه در گروهان‌ها و پاسگاه‌ها و بعضى از ادارات به نام نمازخانه از آن نام برده مى‌شود حكم مسجد را دارند؟ مثلاً موقع جنابت نمى‌شود داخل آن شد؟ يا اينكه احترام دارد ولى حكم مسجد را ندارد.
ج. اگر مسجدبودن محل، ثابت نيست، احكام مسجد مترتب نمى‌شود.
. س: مصلّاهايى كه براى اقامه نماز جمعه بنا مى‌كنند البته اسم مسجد روى آن نمى‌گذارند، آيا احكام مسجد بر آنها بار است يا خير؟
ج. در صورتى كه زمين محلّ نماز، اهداء يا وقف شده باشد و به همين عنوان ساخته شود و يك نماز در آن خوانده شود در حكم مسجد است و احكام مسجد بر آن جارى است.

حسينيّه و مهديّه

. س: ساختن مهديه و حسينيه در قبرستانى كه قسمتى از آن به حالت تعطيل درآمده چه صورتى دارد:
ج. قبرستان، اگر وقف براى دفن اموات باشد، جايز نيست.
. س: در زمان‌هاى قديم، براى كسانى كه اجناسشان را با حيوانات از جايى به جايى ديگر حمل مى‌كردند، مسافرخانه‌هايى از سنگ و گل ساخته شده كه فعلاً مخروبه شده، و اصلاً از آنها استفاده نمى‌شود، آيا اجازه مى‌فرماييد كه بر جاى اين مسافرخانه‌ها حسينيه بسازيم؟ چون محلّه ما حسينيه ندارد.
ج. اگر وقف، يا ملك‌بودن آن معلوم نيست، مانع ندارد.

كليسا و كنيسه

. نمازخواندن در كليساها و كنيسه‌ها اشكال ندارد، هرچند بدون اجازه، از آنها باشد، مانند مساجد مسلمين.
. حفظ طهارت معابد يهود و نصارى نيز لازم است، و به احتياط واجب بايد از نجس‌كردن آنها پرهيز شود.

مسائل متفرقه

. س: در بعضى از مساجد معمول است هنگام مجالس ختم و فاتحه صداى بلندگو در فضاى بيرون مسجد پخش مى‌شود با توجه به اينكه چه‌بسا بيماران و سالخوردگانى از صداى بلندگو اذيت مى‌شوند، آيا اين عمل جايز است؟
ج. محلّ اشكال است.
. س: آيا بلندكردن صداى اذان از مسجد، مخصوصاً اذان صبح در صورتى كه همسايگان مسجد اعتراض مى‌كنند و اظهار مى‌كنند صداى اذان موجب اذيت و آزار آنها مى‌شود، جايز است يا نه؟
ج. اذان شعار اسلام است و ملازمه غالبى دارد با بيدارشدن همسايگان مسجد، ولى در صورت استلزام ضرر، احوط آن است كه صداى آن را طورى تنظيم كنند كه حتى‌الامكان موجب اضرار به همسايگان نشود.
. س: اسامى مباركه خداوند متعال، مثل«اللَّه» كه روى زيلوهاى مسجد نوشته شده و مردم بدون توجه بر روى آن پا مى‌گذارند يا دست بى‌وضو به آن مى‌مالند، ازبين‌بردن آن لازم است يا نه و محوكردن آن با وقف منافات دارد يا نه؟
ج. كسانى كه بى‌التفات بدون وضو دست به آن مى‌گذارند معذورند ولى اگر زير پا افتاده باشد، چون موجب هتك احترام اسم خداوند متعال است لازم است آن را به‌نحوى كه خود زيلو پاره نشود محو نمائيد.

پانویس

بازگشت به مجموعه فقه و زندگی | کتب منکر سیاسی