احکام و آداب پرستاری
 | |
| نویسنده | فاطمه استشاره |
|---|---|
| زبان | فارسی |
| ناشر | بهار دلها |
| محل انتشارات | قم |
| شابک | ۹۷۸-۶۰۰-۶۹۸۷-۶۰-۶ |
| دانلود | |
محتویات
سخن پژوهشکده
از دیدگاه اسلام، همانگونه که دین راهنمای اندیشه و اخلاق و عبادتها است، راهنمای انتخاب شغل و بایدها و نبایدها در قلمرو تولید، توزیع، مصرف، مدیریت و اقتصاد هم محسوب میشود. شناخت مکاسب، متاجر، صنایع و مشاغل حلال و حرام، ضرورت زندگی اسلامی است. طرح پژوهشی-فرهنگی »فقه و زندگی« با این عقیده شکل گرفت که اسلام پاسخگوی نیازهای بشر در همه عرصههای زندگی است.
مشاغل مختلف صدها حکم واجب و مستحب و شرائط حقوقی و اخلاقی دارد که دانستن آن در سلامت روابط اجتماعی و تکامل اخلاقی و معنوی انسان اثر میگذارد. همچنین صدها حرام و مکروه دارد که انجام آن فضای زندگی جمعی و اسلامی را آلوده میسازد و ابهام آن دلهره و تردید میآفریند. آشنایی با احکام ویژه هر صنف برای دستاندرکاران آن ضرورت حتمی و برای مراجعان به آن مشاغل »نیاز قطعی« و برای اهل مطالعه، دانش اجتماعی-دینی، مفید و روشنگر است.
با توجّه به این حقیقت، مسؤلان ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر -که سیمای نورانی فقیهی بیدار و دلسوز و شجاع، همچون حضرت آیةاللَّه جنّتی »دامظلّه العالی« در صدر آن میدرخشد- این نیاز را احساس کردند که اگر اصناف و اقشار اجتماعی با حلال و حرامهای الهی و واجب و مستحب آشنا باشند معروفهای بسیاری تحقّق خواهد یافت و آمار منکرات اجتماعی کاهش چشمگیری خواهد داشت. این مهمّ، تلاش برای تدوین احکام صنفی و آموزش مستقیم و غیرمستقیم را جدّیتر ساخت. تدوین متون آموزشی و توجیهی برای اصناف و نیازهایی است که جای خالی آن در این میدان بهخوبی احساس گردید و برای تحقّق این هدف از برخی فضلای محترم حوزه علمیّه قم استمداد شد و کار تهیّه متون موردنیاز برای اصناف مختلف تولیدی توزیعی، خدماتی و صنعتی آغاز گردید. این افتخار نصیب پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر شد و با نظارت علمی چندتن از محقّقان و نویسندگان ازجمله حجةالاسلام محمود مهدیپور و حجةالاسلام محمد حسین فلاحزاده به توفیق الهی سامان یافت. مجموعه حاضر نقطه پیوند »فقه« و »زندگی« است؛ که چگونگی تأمین معیشت حلال را به مسلمانان و صاحبان مشاغل گوناگون میآموزد و فقه را از تئوری به عمل و دین نظری را به صحنه عمل و تجربه اجتماعی نزدیک میسازد.
از آنجا که بسیاری از مشکلات اجتماعی، ناشی از ندانستن احکام الهی و عملنکردن به قوانین فقهی است، اگر دولت ملّت، مسئولان و مردم در روابط خویش دستورهای زندگیبخش الهی را بشناسند و عمل کنند زندگی هر روز شیرین و شیرینتر میشود و بیاعتمادیها و بدبینیها و ستمهای اجتماعی رختبرمیبندد و زمینه برای رشد معنوی و اخلاقی و سعادت جاودانی فراهم میگردد.
شناخت دقیق قوانین الهی از قرآن و سنت، شناخت عمیق واقعیت اجتماعی و روشهای تولید و توزیع و مصرف و ارائه خدمات و کالاها و گسترش صداقت در روابط مردم، زمینه »عدالت اجتماعی« را فراهم میکند.
نویسندگان همکار در این پژوهش هدفی جز شناخت وظیفه الهی و دینی هر صنف و ابلاغ احکام به صاحبان مشاغل گوناگون نداشته و در این زمینه از قرآن و سنت و فقه اهلبیتعلیهمالسلام و اخلاق اسلامی و اصول مسلّم عقلی بهره گرفتهاند. امید است با دریافت رهنمودهای دانشوران رشتههای گوناگون و فقهای بزرگوار و صاحبان مشاغل، این مجموعه کامل و کاملتر شود و زمینه اجرای قوانین اسلامی در زندگی فردی و اجتماعی فراهم آید.
در پایان از تمام مسئولان و دستاندرکاران، بهویژه دبیر »ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر«، جناب حجةالاسلام و المسلمین حاج سید احمد زرگر و تشکلهای مردمی ستاد، که ما را در شناخت موضوعات و مصادیق احکام یاری کردند، تشکر نموده و از همه صاحبنظران دلسوز و محققان و دستاندرکاران امور اصناف و برادران و خواهران مؤمن و متعهد در واحدهای صنفی تقاضا میشود دیدگاههای علمی، تجربی خویش را در جهت تکمیل و اصلاح این مجموعه به آدرس: قم، بلوار سمیه، کوچه۱۲، پلاک۳۵۵ *** ص-پ:۳۷۱۵۶-۸۷۸۷۸ *** شماره تماس ۰۲۵۳۷۷۳۳۹۳۳-۰۲۵۳۷۷۳۴۲۳۰ ارسال دارند و ما را در ارائه خدمات فرهنگی بیشتر و بهتر یاری کنند.
واللَّه ولی التوفیق
قم - پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر
مقدمه
با نگاهی گذرا به تاریخ بشریت میتوان دریافت که صفحات تاریخ از جنایات بیشمار انسانها به یکدیگر سیاه گشته است. امّا خوشبختانه در برابر اینها کم نیستند، افرادی که به کمک دیگران شتافتهاند و برای حفظ حیات همنوعانشان از جان خویش مایه گذاشتهاند. خدمت به همنوع در سخنان پیشوایان ما بهعنوان بهترین عبادت و ارزش شمرده شده است.
از امام جعفر صادقعلیهالسلام روایت شده است که خداوند عزّوجلّ فرمودهاند:
«مخلوقات روزیخواران من هستند؛ محبوبترینشان کسی است که با مردم مهربانتر، و در برآوردن نیازهای آنان کوشاتر باشد»[۱].
پرستاری نیز نوعی خدمت به همنوع و بشریت است. چنانچه پرستاران گرامی و زحمتکش، فرهنگ، اخلاق و احکام آن را بیاموزند، علاوه بر خدمت به خلق و نشاط روحی، که از بهبودیافتن بیمار، به انسان متعهد دست میدهد، رضایت خالق را نیز دربردارد و خداوند خود ضامن و پاداشدهنده به این خدمتها و نوعدوستیهاست.
در حدیثی دیگر، امام صادقعلیهالسلام میفرماید:
«هیچ مسلمانی حاجت مسلمان دیگر را برطرف نمیکند، مگر آنکه خداوند تبارک و تعالی به او خطاب نماید که: پاداش تو، به عهده من است و کمتر از بهشت برایت نمیپسندم»[۲].
پرستاری از بیمار، یکی از قوانین بینالمللی است. در آیین نجاتبخش اسلام نیز به پرستاری از بیماران حتّی اسیران بیمار و مجروح توصیه و سفارش شده است. تاریخ، پرستاری شخصیتهای چون نبیاکرمصلی الله وعلیه وآله را یادآوری نموده و ارزش و اهمیت پرستاری را از دیدگاه این رهبر الهی و اولاد طاهرینش بازگو مینماید، که از جایگاه بلند و رفیعی برخوردار است و همواره بشریت در سیره عملی و گفتار و عملکرد خاندان عصمت و طهارت شاهد ارجنهادن به امر شریف پرستاری و پرستاران شفیق و دلسوز میباشد.
در کتب روایی و تاریخی نمونههایی از زندگانی آن بزرگواران مبنی بر توجه و تقدیر از مقام پرستاران آورده شده: پیامبر گرامی اسلام در جنگها با پرداخت غنیمت و نیز دلجویی از پرستاران تقدیر میکرد.
از ابنعباس نقل شده است که پیامبراکرمصلی الله وعلیه وآله زنان پرستار را به جنگ میبردند، تا مجروحان را مداوا کنند و از غنیمت به آنان عطا مینمود[۳].
همچنین رهبر کبیر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی، امام خمینیقدس سره در جمع پرستاران چنین فرمودند:
«این شغل پرستاری از شغلهای شریفی است که، اگر توام با وظایف شرعی و انسانی انجام پذیرد، در شمار عبادتهای درجه اول محسوب میشود»[۴].
با توجه به اهمیت پرستاری، و لزوم آموختن فرهنگ و اخلاق و مخصوصاً احکام پرستاری، بر آن شدیم تا در نوشته حاضر چکیدهای از احکام مورد نیاز پرستاران گرامی را جمعآوری نمائیم تا گامی بسوی گسترش فرهنگ اصیل و ناب اسلام و کمک به این قشر خدمتگزار برداشته باشیم، إنشاءاللَّه.
چند نکته:
۱. نوشته حاضر، دربردارنده مسائل ویژه پرستاران و بیمارانی است که در محیط بیمارستان، عزیزان پرستار با آنها سروکار دارند.
۲. مطالب این نوشته مطابق با فتاوی بنیانگذار جمهوری اسلامی، حضرت آیةاللَّه العظمی امام خمینیقدس سره میباشد، بجز در چند مورد که از فتاوای دیگران نیز آورده شده است.
۳. برای اطمینان بیشتر خوانندگان عزیز، منبع هر مسأله در پایان هر صفحه ذکر شده است.
۴. جهت اختصار در رجوع به منابع، علائم زیر بهکار رفته است:
ج = جلد، ص = صفحه، م = مسأله، س = سؤال.
در پایان خدای را بر این توفیق سپاس میگوییم و از پرستاران عزیزی که سابقه کار در محیط بیمارستان و اماکن درمانی داشتهاند و با رهنمودهای خود راهنمایمان بودند تشکر کرده و از نظرات و پیشنهادهای سازنده شما عزیزان نیز، استقبال میکنیم.
والسلام
فاطمه استشاره
فصل اوّل: کلیات پرستاری
ارزش پرستاری
در میان مشاغل مختلف، برخی از شغلها دارای ویژگیهای اخلاقی و انسانی است زیرا علاوه بر اینکه با امور روزمره افراد جامعه سروکار دارد، تأثیر بسزایی در سلامت و تربیت جامعه نیز ایفا میکند. ازجمله این مشاغل میتوان پزشکی، معلّمی و پرستاری را نام برد.
پرستاری از شریفترین شغلهاست زیرا خدمتی بزرگ به افراد همنوع و بیمار در حساسترین لحظات زندگی است که افراد نیاز بیشتری به کمک دارند.
پرستاری در دیدگاه رهبران الهی از جایگاه رفیع و پرارزشی برخوردار است، پیامبر بزرگواراسلامصلی الله وعلیه وآله فرمود:
«مَنْ قامَ عَلی مَریضٍ یَوْماً و لَیْلَةً بَعَثَهُ اللَّهُ مَعَ ابراهیمَ الخلیلعلیهالسلام فَجازَ عَلَی الصّراطِ کَالْبَرقِ الّلامِعِ، وَ مَنْ سَعی لِمریضٍ فی حاجَةِ فَقَضاها خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَیَوْمِ وَلَدَتْهُ اُمُّهُ»[۵].
کسی که یک شبانهروز پرستاری بیماری را به عهده بگیرد، خداوند او را با ابراهیم خلیلعلیهالسلام محشور میکند، و مانند درخشش برقی از صراط عبور میکند، و کسی که برای برطرفکردن نیازهای مریض تلاش کند و نیاز او را برآورده کند، همانند روزی که از مادر متولد شده است از گناهانش پاک میگردد».
این سخن نورانی حضرت، در روزهای آخر عمر شریفشان ایراد شده که خود نشانه اهمیت مطلب است چراکه انسان در روزهای آخر عمر مهمترین سخنان و وصیتهای خویش را بهزبان میآورد.
پرستاری در اسلام
دین مبین اسلام با دستورات کاملی، که حیاتبخش و راهگشای مسلمانان میباشد، در هر زمینهای، چه جزئی و چه کلّی برنامهای دارد که خط سیر افراد بشر را روشن کرده است.
در زندگی بزرگان و رهبران الهی، که اُسوه ما در زندگی هستند، دستورات و فرامینی در سیره عملی آنها میبینیم که با دقت در آنها میتوان نظر دین را در امر پرستاری بهدست آورد.
حضرت علیعلیهالسلام در بستر بیماری بودند و پیامبر گرامیاسلامصلی الله وعلیه وآله شب را تاصبح بر بالین او مینشستند و از او پرستاری میکردند.
این مطلب را علامه مجلسی از حضرت علیعلیهالسلام نقل کرده است که:
«شبی، تب وجودم را فراگرفت و خواب را از من ربود بدینجهت رسولخداصلی الله وعلیه وآله تا صبح بیدار بود و شب را بین من و نماز تقسیم میکرد. پس از نماز نزد من میآمد و جویای حال من میشد و با نگاهکردن به من از وضعیت بیماریام اطلاع مییافت، و شیوه پیامبرصلی الله وعلیه وآله تا طلوع صبح اینچنین بود. پس از آن حضرت با اصحاب نمازگزاردند و در حق من دعا کردند که: خدایا! علی را شفا بده و سلامتیبخش که بهخاطر بیماریاش تا صبح نخوابیدهام»[۶].
و یا زمانی که وجود مقدّس رسولاللَّهصلی الله وعلیه وآله بیمار بود جبرئیل و علیعلیهالسلام به پرستاری از ایشان پرداختند. از علی بن ابیطالبعلیهالسلام نقل شده است:
«بر پیامبراکرمصلی الله وعلیه وآله وارد شدم. حضرت بیمار بود و سرش در دامن مردی زیبا بود، زیباترین انسانی که دیده بودم، پیامبرصلی الله وعلیه وآله در خواب بود. بههنگام ورود، آن مرد گفت: نزد پسرعمویت بیا که تو از من به او سزاوارتری، پس نزدیک آندو آمدم. آن مرد ایستاد و من بهجای او نشستم و سر پیامبرصلی الله وعلیه وآله را همانگونه که در دامان آن مرد بود به دامن گرفتم، چند لحظه درنگ کردم، آنگاه پیامبرصلی الله وعلیه وآله بیدار شد و به من فرمود: مردی که سر من به دامان او بود کجاست؟
(در جواب گفتم: من را بجای خود گذاشت و...)
پیامبرصلی الله وعلیه وآله فرمود: آیا میدانی که بود؟ گفتم: پدر و مادرم فدایت! چه کسی بود؟ آنگاه پیامبرصلی الله وعلیه وآله فرمود: آن مرد جبرئیل بود که با من سخن میگفت: تا این که درد من آرام گرفت و در حالی که سرم در دامن او بود به خواب فرورفتم»[۷].
همچنین، در تاریخ به پرستاری حضرت زهراعلیهاالسلام اشاره شده است[۸].
فصل دوم: اخلاق پرستاری
اخلاق پرستاری
پرستاران با بیماری مواجه هستند که بدون شک، روح حساس و رنجیدهای دارد و تجربه تلخ بیماری، ضعف جسمانی، کسالت و بیحوصلگی، ترس از حوادث آینده و همچنین ناتوانی از انجام کار و فعالیّت و نگرانی از تأمین هزینههای درمانی و مخارج زندگی و... همگی در افزایش آلام روحی و روانی وی مؤثر است.
پرستار آگاه و متعهد، با حسنخلق و رابطه حمایتی و عاطفی که با بیمار برقرار میکند در سلامت و بهبودی بیمار نقش بسزائی دارد. تأثیر رفتار و عملکرد مثبت یک پرستار در بازگرداندن سلامت یک بیمار کمتر از دارویی که او مصرف میکند نیست. بر این مبنا، پرستار از مهمترین کارهایش شناخت شیوههای برخورد، و کیفیت رابطه با بیمار و در نهایت، پایبندی به اصول و موازین صحیح و سازنده در ارتباط با بیمار میباشد؛ که روح پرستاری و ارزش والای آن نیز در همین امور نهفته است.
رعایت اخلاق در برخورد پرستار با بیمار
بیمار که از وضع جسمی و روحی نامطلوبی برخوردار است، در محیطی نامأنوس، همدم و همراهی بجز پرستار و بهیار ندارد. وی در این ضعف و بیماری علاوه بر کارهای درمانی، نیازمند حمایت عاطفی میباشد که این مهمّ را پرستاران میتوانند برآورده نمایند.
بیمار اگر با حُسنخلق و برخورد صحیح و اسلامی پرستار مواجه شود، به وی اعتماد نموده و او را دلسوز و حامی خود میداند. این اعتماد و امنیت روحی در تسریع بهبودی او نقش مؤثری دارد. برعکس، اگر این امنیت روحی و اعتماد برای بیمار حاصل نشود، چهبسا کارهای درمانی هم بینتیجه مانده و بیمار نتواند سلامتی خود را بازیابد.
در مکارم اخلاق اسلامی آمده است که از بهترین صفات انسان آن است که با مردم سخت نگیرد و با خوی نرم با آنها برخورد کند؛ یعنی رفق و مدارا داشته باشد.
پیامبراکرمصلی الله وعلیه وآله در این زمینه میفرماید:
«مُداراةُ النّاس نِصْفُ الایمان، و الرّفْقُ بِهِمْ نِصْفُ العَیش[۹].
سختنگرفتن بر مردم، نیمی از ایمان است و مسالمت و نرمخویی با آنان، نیمی از زندگی آسوده است».
نرمخویی و مدارای با بیمار زمانی که با کجخلقیها و بیحوصلگیهای وی مواجه میشود، ضرورت کار یک پرستار است و این خوی نیکو و رفق و مدارای او، زیبائی کار پرستار را دوچندان میکند.
در دین اسلام از یکسو به مدارا با بیمار تأکید شده، و ازسوی دیگر، به خشمآوردن، دلتنگکردن و آشفتهکردن بیمار نکوهش شده است.
امام صادقعلیهالسلام فرمودهاند:
«ثَلاثَهٌ دَعْوَتُهُمْ مُسْتَجابَةٌ... والْمَریض فَلا تَغَیَّظُوهُ وَ لا تُضْجِرُوهُ[۱۰].
دعای سهکس مستجاب است، یکی از آن سهتن بیمار است، پس او را به خشم نیاورید و آشفته نسازید».
فصل سوم: احکام پرستاری
از نظر شرع مقدس اسلام، یادگیری مسایلی که غالباً به آن نیاز باشد، واجب است[۱۱].
در این زمینه به ذکر چند نکته میپردازیم:
الف - ضرورت آموختن احکام دینی، که وظیفه انسانها را در تمام اعمال و رفتار فردی و اجتماعی مشخص میکند، بر کسی پوشیده نیست. لازم است هر فرد مسلمان اعمال خود را با این دستورات عملی و الهی منطبق کند.
بنابراین شایسته است انسان در جهت آموختن احکام شرعی خویش کوشش نماید و وظایف خود را خوب فراگیرد.
ب - احکام در یک تقسیمبندی کلی به دو قسمت تقسیم میشود:
۱. مسایل عمومی که هر فرد مسلمان باید با آنها آشنا شود، مانند، مسایل نماز، روزه، طهارت، نجاست، وضو، غسل، تیمم و...
۲. مسایل اختصاصی که مربوط به صنف یا گروه خاصی میشود، مانند؛ احکام بانوان، احکام پزشکان، احکام دبیران و معلمان، احکام پرستاران و... هر فرد، علاوه بر مسایل عمومی، در صنف و یا محل کار خود با مسایلی برخورد میکند؛ که فقط مربوط به همان صنف است، به همین خاطر لازم است فرد شاغل در این صنف، احکام مسایل مربوط را بداند.
در این بخش، سعی شده که فقط به احکام ویژه پرستاران و بیماران پرداخته شود.
بخش اول: احکام عبادت
نماز
نماز، ستون دین است که پیوسته روح انسان را با خدا و صفات نیکوی الهی ارتباط میدهد.
در این دنیای پرهیاهو و پر از مشغله و ناراحتیهای اعصاب و روان، تنها، ارتباط و نزدیکشدن روح به خالق است که او را آرام میکند؛ «اَلا بِذِکْرِاللَّهِ تَطْمَئنُّ القُلُوب»[۱۲] نماز، دارای آثار مهم تربیتی، اخلاقی، اجتماعی و روانی میباشد. امروزه بسیاری از روانشناسان و پزشکان دریافتهاند که دعا و نماز، و داشتن یک ایمان محکم، نگرانی، تشویش، یأس و ترس را، که علت بسیاری از بیماریهاست، برطرف میسازد.
«اِنَّ الصَّلوةَ تَنْهی عَنِ الفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَر»[۱۳]؛ بهراستی که نماز، آدمی را از بدی و زشتی بازمیدارد.
در جامعهای که مفاسد فراوان، و زمینه سقوط در گرداب هولناک گناهان فراهم باشد، یکی از عوامل مهم بازدارنده روح انسان از فرورفتن در این ورطه هولناک، نماز است؛ البته نمازی که معراج مؤمن باشد.
وضو
طهارت اسلامی، تنها نظافت ظاهری بدن و لباس از آلودگیها نیست. وضو، که بخشی از طهارت اسلامی است، مایه نشاط جسم و روح است.
غسل، گذشته از دو اثر فوق منافع جسمانی دیگری نیز دربردارد. بنابراین، اسلام برای اینکه مسلمانان همیشه نظیف و پاکیزه باشند، طهارت و نظافت را مقدمه نماز و برخی اعمال عبادی دیگر قرار داده است، و آن را عبادت محسوب میکند.
هنگام وضو، لازم است به چند نکته توجه شود:
۱. به اقتضای شغل پرستاری، ممکن است لباسهای فرم، یا مانتو و مقنعه خواهران پرستار آلوده به خون یا نجاست دیگر شود. به همین خاطر بهتر است همواره لباسی پاک و تمیز در محل کار داشته باشد که هنگام نماز از آن استفاده نماید.
۲. از آنجا که گاهی از خودکار، خودنویس یا رواننویس استفاده میشود، لازم است یادآوری شود که جوهر خودنویس و رواننویس برای وضو مانعی ندارد و جوهر خودکار نیز در صورتی که تنها رنگ باشد و جرمی نداشته باشد که روی پوست را بگیرد اشکالی ندارد ولی در صورتی که پررنگ و دارای جرم است باید برطرف شود.
۳. بخشها و مراکز درمانی که پرستارانِ زن و مرد در محیطی مختلط مشغول بهکار هستند، هنگام وضوگرفتن باید دقت شود که در معرض دید نامحرم نباشند.
سؤال: در بیمارستان خصوصی، که خوشبختانه محیطی زنانه است و پرسنل مرد و خدمه آن هم اغلب در مواقع خاص وارد میشوند. بعضی وقتها جوراب درمیآوریم، آستینها را بالا میزنیم که وضو بگیریم و یا مقنعه درمیآوریم که ناگهان مردی وارد میشود. با توجه به زنانهبودن محیط، آیا عمل این پرستار خواهر جزء گناهان عمدی است و وی گناهکار است؟ یا چیزی بر او نیست؟
جواب: اگر بعد از ورود نامحرم فوراً خود را بپوشاند گناهی مرتکب نشدهاند[۱۴].
پرستار میتواند در عبادت بیماران شریک و سهیم باشد، بهعنوان مثال؛
- اگر بیماری قادر به حرکت نیست و برای وضو آب طلب کرد، پرستار از کمک به او دریغ نورزد.
- بیمار، برای وضوگرفتن، هر مقدار از افعال وضو را که میتواند باید خودش بهتنهایی انجام دهد، و برخی از افعال را که نمیتواند انجام دهد، پرستار میتواند به او کمک کند.
در وضو، غسل و تیمم، لازم است شرایط عمومی آنها، مانند، پاکبودن و ترتیب رعایت شود.
ازجمله مسایلی که پرستاران عزیز با آن مواجه هستند و لازم است احکام آن را بدانند، وضوی جبیرهای است. که در اینجا به توضیح آن میپردازیم.
وضوی جبیرهای
از آنجا که بیمار هنگام بستریشدن در بیمارستان، در وضعیتی است که یا آگاهی کامل نسبت به وضوی جبیرهای ندارد، و یا ممکن است توانایی انجام وضوی جبیرهای را نداشته باشد، در نتیجه نیازمندِ کمک پرستار است. بنابراین، شایسته است پرستاران عزیز، احکام را آموخته و در مواقع لزوم به بیماران تعلیم دهند تا بیمار نمازش فوت نشود.
تعریف جبیره: چیزی که با آن زخم و شکستگی را میبندند (باند و گچ و...) و دارویی که روی زخم و مانند آن میگذارند،«جبیره« نامیده میشود[۱۵].
۱. اگر زخم، جراحت و یا شکستگی در محل شستن باشد، شستن آن عضو، یا امکان دارد یا ندارد. در صورت اول، بهطور معمول وضو بگیرد (باز باشد یا بتواند آن را بازکند.)
۲. در صورت دوم که شستن ممکن نیست[۱۶]، یا روی زخم باز است و یا بسته. در صورتی که روی زخم باز است، اطراف زخم را بشوید و«بنابر احتیاط« پارچهای پاک روی آن بگذارد و با دستتر روی پارچه را مسح کند. در صورتی که روی زخم بسته است، اگر بازکردن و دست تر کشیدن بر زخم ممکن باشد، اطرافش را بشوید و دست تر روی زخم بکشد.
۳. اگر برداشتن جبیره یا دست تر کشیدن ممکن نیست، اطرافش را بشوید و اگر جبیره پاک است روی آن را مسح کند و اگر جبیره نجس است، یا نمیشود روی آن را دست تر کشید، پارچه پاکی روی آن بگذارد و دست تر روی آن بکشد و اگر این کار هم ممکن نیست، در حد امکان وضو بگیرد و تیمم هم بنماید[۱۷].
۴. اگر زخم، جراحت یا شکستگی در محل مسح باشد؛ یا قسمتی از محل مسح را فراگرفته، یا تمام محل را؛
- اگر قسمتی از محل مسح است، قسمت باقیمانده را بهمقدار واجب مسح کند.
- اگر تمام محل مسح باشد و مسح ممکن است؛ و دست تر کشیدن ضرر ندارد، خواه روی زخم باز باشد و یا بتواند آن را باز کند. باید بهطور معمول وضو بگیرد. اگر ممکن نیست، روی پارچه پاکی که روی زخم قرار داده، دست تر بکشد، و اگر این هم امکان ندارد تیمم کند[۱۸].
مقدار جراحت و حکم آن
۱. اگر جراحت در قسمتی از یک عضو، مثلاً یک انگشت، یا در تمام عضو مثل کل یک دست باشد، باید وضو جبیرهای بگیرد.
۲. اگر جراحت در اکثر اعضای وضو باشد و محل تیمّم باز است، باید تیمّم بکند، و بهتر است وضوی جبیرهای هم بگیرد. اگر جراحت در بیشتر اعضای وضو باشد و محل تیمّم بسته است، باید وضوی جبیرهای بگیرد.
۳. اگر جراحت تمام اعضای وضو را فراگرفته، باید تیمّم کند[۱۹].
۴. کسی که نمیداند وظیفهاش تیمّم است یا وضوی جبیرهای،«بنابر احتیاط واجب« باید هردو را بجا آورد[۲۰].
۵. اگر به دست بیماری آنژیوکت[۲۱] بسته شده باشد طریقه انجام طهارتهای سهگانه چگونه است؟
جواب: آنژیوکت در فرض سؤال در حکم جبیره است و باید وضو و غسل جبیره انجام دهد[۲۲].
۶. کسی که نمیتواند وضو بگیرد باید از دیگری بخواهد تا او را وضو دهد. (اگر وی مزد هم بخواهد، در صورت توان مالی باید بپردازد) در این صورت باید خود او و نایب هر دو نیت وضو کنند، و آب دست خود مسح نماید؛ اگر نمیتواند باید نایبش دست او را بگیرد و بهجای مسح او بکشد. اگر این هم ممکن نیست باید از دست او رطوبت بگیرد وبا آن رطوبت، سر و پاهای او را مسح کند و بنابر احتیاط واجب، در صورت امکان، علاوه بر وضو تیمم هم بکند. اگر وظیفه او تیمم است و نمیتواند تیمم کند، باید نایب بگیرد.
۷. کسی که نایب میشود باید او را با دست خود او تیمم دهد، و اگر ممکن نباشد باید نایب، دست خود را به چیزی که تیمم به آن صحیح است بزند و به پیشانی و پشت دستهای او بکشد[۲۳].
۸. در وضوی جبیرهای جاهایی را که شستن یا مسح آنها امکان دارد باید بهطور معمول بشوید یا مسح نماید، و مواردی که امکان ندارد، دست تر بر جبیره بکشد.
خلاصه احکام وضوی جبیرهای[۲۴]
الف - جبیره در محل شستن است:
۱. روی زخم یا شکستگی باز است:
۱. ۱. گذاشتن پارچه یا پلاستیک امکان دارد.
- اگر دست تر کشیدن امکان دارد، بهتر است اول روی آن را با دست تر بکشد و بعد روی پارچه یا پلاستیک را مسح نماید.
- اگر دست تر کشیدن امکان نداد باید روی پارچه یا پلاستیک را مسح نماید.
۲. ۱. گذاشتن پارچه یا پلاستیک امکان ندارد که در اینصورت شستن اطراف زخمها و شکستگی کافی است.
۲. روی زخم یا شکستگی بسته است:
۱. ۲. اگر بازکردن امکان دارد؛ بنابر احتیاط واجب باید روی زخم را باز کرده و بعد از کشیدن دست تر بر روی آن، دوباره روی جبیره را مسح کند.
۲. ۲. اگر امکان ندارد؛ روی همان پارچه یا پلاستیک را اگر پاک است با دست تر مسح کند؛ والا چیز دیگری بهطوری که جزء جبیره حساب شود روی آن گذاشته و آن را مسح نماید.
ب - جبیره در محل مسح است:
۱. بهاندازه مسح واجب جای بدون جبیره دارد، باید همانجا را مسح نماید.
۲. ندارد:
۱. ۱. روی آن بسته است
- بازکردن امکان دارد؛ باید روی آن را باز کرده و بهطور معمول جای سالم را مسح نماید.
- بازکردن امکان ندارد؛ فقط روی جبیره را مسح میکند.
۲. ۱. روی آن باز است
- گذاشتن پارچه و دست تر کشیدن امکان دارد؛ باید پارچه یا پلاستیک را گذارد و روی آن را با دست تر بکشید.
- امکان ندارد؛ باید تیمم کند و بهتر است یک وضوی بدون مسح هم بگیرد.
نکات قابلتوجه:
۱. در جاهایی که وظیفه بیمار تیمّم است؛ مانند، بیماری که مجروح شده، در اعضای وضوی او عین نجاست چسبیده و برطرف کردن آن ممکن نیست، یا آب برایش ضرر دارد و شایسته است پرستاران محترم چیزی را که تیمم بر آن صحیح است، در محل مناسب و قابلدسترس بیماران قرار دهند.
۲. همواره در کنار تخت بیمار مهر یا شیء دیگری را که سجده بر آن صحیح است، وجود داشته باشد.
۳. در صورتی که بیمار برای وضو یا تیمم نیاز به کمک دارد، در اوقات نماز به او پیشنهاد کمک کند.
۴. در صورتی که پرستار محترم متوجه شد که بیمار وظیفهاش تیمم است؛ ولی به وظیفهاش آشنا نیست، سعی کند این وظیفه را به بیمار آموزش دهد.
موارد تیمم
در چند مورد بهجای وضو و غسل باید تیمم کرد؛ برخی از موارد آن عبارتند از:
الف - اینکه بترسد بهواسطه استعمال آب، ضرر جانی به او برسد، مریض شود، بیماریش طول بکشد، شدت پیدا کند، یا به سختی معالجه شود[۲۵].
ب - اینکه عضو وضو نجس باشد و پاککردن آن ممکن نباشد[۲۶].
ج - هرگاه وقت به قدری کم باشد که اگر وضو یا غسل کند، تمام یا مقداری از نماز را باید بعد از وقت بخواند[۲۷].
نحوه تیمم
۱. زدن کف دو دست با هم، بر چیزی که تیمّم بر آن صحیح است[۲۸].
۲. کشیدن کف دستها بر پیشانی (از رُستنگاه مو) و اطراف آن، بنابر احتیاط روی ابروها و بالای بینی.
۳. کشیدن کف دست راست بر تمام پشت دست چپ.
۴. کشیدن کف دست چپ بر تمام پشت دست راست[۲۹].
شخص بیمار اگر خودش نتواند تیمم کند، باید از دیگران؛ مثلاً پرستاران در انجام تیمم کمک بگیرد.
سؤال: شخصی که یک چشم او عمل شده و دکتر سفارش نموده که آب برای چشم ضرر دارد و از تیمّم هم، برای اینکه گردوخاک به چشم او نرود، خودداری کند، بدون وضو و تیمم، نماز چه صورت دارد؟
جواب: باید بر روی زمین یا سنگی که غبار ندارد تیمّم کند و نماز بدون وضو و تیمم قضاء دارد[۳۰].
اگر پرستار میتی را مس کرده و غسل مس میت بر او واجب شده باشد، برای اقامه نماز باید غسل کند، و اگر امکانات غسل برایش مهیا نباشد وظیفه او تیمم بدل از غسل است[۳۱].
وقت نماز
اهمیّت نماز و ضرورت بجایآوردن آن در وقت آن بر هیچ فرد مسلمانی پوشیده نیست و همه باید مراقب باشند تا نماز در وقت آن و بلکه در اوّلوقت بجایآورند لذا تذکر نکاتی چند ضروری بهنظر میرسد.
۱. حس همکاری و تقسیم کار در بین پرستاران باید بهگونهای باشد که در نحوه مددرسانی به بیماران با تعویض جا و جایگزینکردن همکاران بجای یکدیگر، هم اطاعت خالق صورت گیرد و هم رسیدگی به مخلوق.
۲. هنگام تراکم کاری شاید که به هیچوجه نمیتوان بیمار را ترک کرد و امکان جایگزینکردن فرد دیگری هم نیست، میتوان نماز را بهصورت اضطراری خواند؛ یعنی در کنار تخت مریض، همراه با رسیدگی به بیمار، از نماز، این فریضه الهی نیز غافل نشد حتی در ICU و اطاق مراقبتهای ویژه باید نماز را بخواند.
سؤال: بهجهت تراکم کاری و وجود بیماران بسیار و یا اورژانسی در بخش، بعضی مواقع ما فرصت نمازخواندن پیدا نمیکینم، مخصوصاً برای ما خانمها که حتماً باید مانتو عوض کنیم یا در محلی تدارک نماز ببینیم که نامحرم نباشد. از طرفی هم بسیار اتفاق افتاده که پرسنل برای نماز رفتهاند و بهخاطر کمبود نیرو بیمار تلف شده است. با توجه به این محدودیتها آیا نمازهای قضاءشده ما حکم عمدی پیدا میکند؟
جواب: تأخیر نماز تا بعد از وقت جایز نیست، و به هر نحو که میتوان باید نماز را در وقت بخواند[۳۲].
سؤال: با توجه به سؤال بالا، اگر پرسنل برای نماز رفتند و براثر کمبود نیرو بیماری تلف شد، آیا پرستار مزبور مقصر است یا خیر؟
جواب: بر هر شخصی که میتواند مریض را از مرگ نجات دهد واجب است او را نجات دهد و اگر کوتاهی در حفظ او کند معصیت کرده است و نجات نفس محترمه از نماز در وقت مهمتر است[۳۳].
سؤال: بعضی عملهای اورژانسی و یا جراحی ۶ الی ۷ساعت طول میکشد، بدینصورت که قبل از وقت نماز وارد اطاق عمل شده و بعد از اتمام وقت نماز، خارج میشویم، حکم نمازها در صورتی که نمیتوانیم اطاق عمل را ترک کنیم چیست؟
جواب: در اطاق عمل باید به هرنحو میتوانند نماز را بخوانند، و در صورت امکان، شیفت را عوض کنند و نماز را بهصورت معمول و غیراضطراری بخوانند[۳۴].
۳. هنگام فریضه صبح که بعضی از همکاران، بعد از انجام شیفت کاری، به استراحت میپردازند، در صورتی که بیدارنکردن آنها برای نماز صبح موجب سهلانگاری و استخفاف (سبکشمردن) امر نماز بشمار رود، باید آنها را بیدار نمود[۳۵].
نماز بیماران
گاهی بیمار ازجهت جسمی و روحی در وضعیت مناسبی نیست و ازطرفی هم مقید است که نمازش را بجا آورد، ولی نمیتواند؛ و یا آگاهی لازم از چگونگی نماز در اینگونه مواقع را ندارد؛ (زیرا تا زمانی که انسان زنده است نماز از او برداشته نمیشود) و یا اینکه طریقه نماز نشسته و یا خوابیده خواندن را نمیداند و همچنین نماز با لباس و عضو نجس را. در اینجا وظیفه پرستار این است که همانطور که به بیمار میگوید که آبخوردن برایش ضرر دارد یا راهرفتن برای وی مضر است، این مطلب را هم میتواند تذکر دهد که چون شما ضعف جسمی دارید و نمیتوانید بایستید، نمازتان را باید نشسته، یا روی همین تخت و یا حتی خوابیده بجا آورید، و در صورت بلدنبودن، طریقه نماز نشسته یا خوابیده، چگونگی آن را به بیمار آموزش دهد.
نماز نشسته (چه وقت نماز را نشسته بخوانیم)
۱. نمازگزار تا هرمقدار، و به هرنحو که توانایی دارد ایستاده نماز بخواند، نباید بنشیند، بنابراین، کسی که موقع ایستادن، بدنش حرکت میکند، یا ناچار است به چیزی تکیه دهد، یا بدنش را کج کند، یا خم شود، یا پاها را بیش از معمول باز بگذارد، باید ایستاده نماز بخواند.
امّا اگر به هیچنحو، حتی مثل حال رکوع هم نتواند بایستد، باید نماز را نشسته بخواند[۳۶].
۲. نمازگزاری که میتواند بایستد اما میترسد بهخاطر ایستادن، مریض شود یا ضرری به او برسد یا بهبودیش طولانی شود، میتواند نماز را نشسته بخواند[۳۷].
تذکر: نمازگزار تا هر مقداری که قدرت دارد، باید نماز را ایستاده بخواند[۳۸].
۳. اگر کسی فقط«یک یا چند رکعت را« میتواند ایستاده بخواند، باید همان مقدار را ایستاده، و بقیه رکعات را نشسته بخواند. اگر نشسته نیز نتواند، باید بهصورت خوابیده بخواند[۳۹].
۴. نمازگزاری که نشسته نماز میخواند، اگر بعد از خواندن (مثلاً حمد و سوره« بتواند بایستد و رکوع را ایستاده بجاآورد، باید بایستد و از حال ایستاده به رکوع برود[۴۰].
چگونگی نماز نشسته
۱. در نماز نشسته نمازگزار باید راست بنشیند[۴۱]. و در موقع نماز صورت و سینه و شکم او روبه قبله باشد. اگر مجبور است در موقع نشستن کف پاهایش را بر زمین بگذارد با رعایت روبه قبله بودن صورت و سینه و شکم، لازم نیست که ساق پای او نیز روبه قبله باشد[۴۲].
۲. در نماز نشسته، نمازگزار برای رکوع باید بهقدری خم شود که صورت مقابل زانوها برسد؛ بهتر است صورت نزدیک جای سجده برسد[۴۳]. اگر نمیتواند برای سجده پیشانی را بر زمین برساند، باید بهمقداری که میتواند خم شود و مُهر یا چیز دیگری، که سجده بر آن صحیح است، را روی چیز بلندی گذاشته و طوری پیشانی را بر آن بگذارد که بگویند سجده کرده است؛ ولی باید کف دست و زانوها و انگشتان پا را بهطور معمول بر زمین بگذارد[۴۴].
چه وقت نماز را خوابیده بخوانیم
۱. نمازگزار، اگر به هیچ نحو نمیتواند بایستد یا بنشیند، باید نماز را بهصورت خوابیده بخواند. همچنین اگر میتواند بایستد و بنشیند؛ اما میترسد که بهواسطه ایستادن و نشستن مریض شود یا ضرری به او برسد، میتواند«خوابیده« نماز را بخواند[۴۵].
۲. نمازگزاری که خوابیده نماز میخواند، اگر در بین نماز بتواند بنشیند، باید مقداری را که میتواند نشسته بخواند. همچنین اگر میتواند بایستد باید مقداری را که میتواند، ایستاده بخواند[۴۶].
۳. نمازگزار در موقع انتقال از حالتی به حالت دیگر (مثلاً از حالت ایستاده به نشسته یا خوابیده و بالعکس) نباید ذکر بگوید؛ بلکه ذکر را باید بعد از آرامش بدن بگوید[۴۷].
چگونگی نماز خوابیده
۱. نمازگزاری که بهصورت خوابیده نماز را میخواند باید به پهلوی راست طوری بخوابد که جلوی بدن او روبه قبله باشد. اگر نمیتواند، باید به پهلوی چپ طوری بخوابد که جلوی بدن او روبه قبله باشد. اگر به این طریق هم نمیتواند، باید به پشت بخوابد؛ بهطوری که کف پای او روبه قبله باشد.
۲. برای«رکوع و سجده« واجب است تا حد امکان خم شود؛ اگر امکان ندارد، با سر اشاره کند؛ ولی برای سجده بیشتر از رکوع اشاره کند.
اگر این را نیز نمیتواند بهوسیله باز و بستهکردن چشمها رکوع و سجود کند.
۳. کسی که به هیچوجه نمیتواند برای رکوع خم شود«بنابر احتیاط واجب» مهر یا چیز دیگری را که سجده بر آن صحیح باشد روی پیشانی خود قرار دهد[۴۸].
استفتاء
۱. سؤال: کسانی که مجبورند بهرو خوابیده و در همان حال نماز بخوانند، وظیفهشان برای نماز و قبله چیست؟
جواب: طوری بخوابند که پاهایشان روبه قبله باشد[۴۹].
۲. سؤال: کسی که روی تخت بیمارستان خوابیده و خود عاجز بوده و امکان تغییر جهت تخت بهسوی قبله هم نیست، تکلیفش برای نماز چیست؟
جواب: اگر نمیتواند روبه قبله کند (ولو صورت)، به همان نحو نماز بخواند کافی است[۵۰].
بیدارکردن بیمار برای نماز
بیدارکردن هماتاقی واجب نیست ولی در صورتی که موجب سهلانگاری و استخفاف به امر نماز باشد، باید آنها را بیدار نمود[۵۱].
سخنی با پرستاران
پرستاران به اقتضای حرفه و شغلشان با بیماران متعدد و متفاوت برخورد دارند که دارای شرایط یکسانی نبوده و تنها وجه مشترک آنها بیماری و مریضی است.
شاغلین در بیمارستان خوب میدانند، بیماران در واقع میهمانانی هستند که مدتی برای کاهش درد و بیماری نزد آنان میباشند؛ بنابراین، بهعنوان میزبان، دانستن چند نکته ضروری است:
۱. تصوری باطل در بین برخی بیماران و پرستاران وجود دارد که معتقدند بیمار که بستری شد لازم نیست اعمال عبادی خویش را انجام دهد. زیرا سِرُم بهدست دارد و نباید حرکت کند. استراحت مطلق باید بنماید و یا اینکه خانم جهت زایمان آمده و منتظر وضعحمل است و یا اینکه جهت استراحت ویژه برای نجات جنین خود از خطر سقط بستری شده و... با نگاهی سطحی و گذرا میتوان بهخوبی دریافت که این علل و بیماریها، هیچکدام دلیل نمیشود که بیمار نمازش را ترک کند. حتی خانمی که جهت زایمان آمده و مقداری هم خون دیده ولی هنوز زایمان نکرده است، اگر وقت نماز شد، نماز همچنان بر او واجب است. خون زمانی حکم نفاس دارد که اولین جزء بچه از شکم مادر خارج شود[۵۲].
پرستاران بهعنوان میزبانان مهربان و دلسوز علاوه بر رسیدگی غذایی و دارویی به جسم بیمار، لازم است به غذای روح آنها نیز توجه داشته باشند.
در بسیاری از مواقع این آگاهیدادن شما به بیماران میتواند نقش مؤثری داشته باشد. زیرا عبادات از مهمترین مسائل اساسی زندگی است و در همهجا مقدم هستند؛ در خانه، محل کار، تفریح و حتی در ایام بیماری.
۳. چینش تختها، حتیالمقدور بهطرف قبله و بهگونهای باشد که بیماری که وظیفهاش خواندن نماز بر روی تخت یا بهصورت خوابیده است از این جهت مشکلی نداشته باشد.
۴. جهت قبله در هر اطاق مشخص، آب برای وضو و خاک برای تیمم موجود باشد.
۵. مُهر و یا چیزی که سجده بر آن صحیح است برای کسانی که نمیتوانند به نمازخانه بروند وجود داشته باشد.
۶. در بخش خواهران اگر ممکن است سجاده بههمراه یک چادر نماز برای خواهران بیمار و یا همراه موجود باشد.
۷. بیمارانی که نیاز به کمک دارند از طرف بهیاران و پرستاران امداد شده تا این عزیزان عبادتشان را بجا آوردند. مسلماً در ثواب نمازهای آنها سهیم خواهند بود.
نماز با بدن یا لباس نجس
یکی از شرایط لباس نمازگزار، پاک بودن است.
۱. اگر نمازگزار بداند که بدن و لباس نجس است و ازروی عمد و آگاهی نماز بخواند، نمازش باطل است.
۲. اگر نمیدانسته که با بدن و لباس نجس نماز باطل است و با همان بدن و لباس نجس نماز خوانده، نمازش باطل است.
۳. اگر فراموش کند که بدن یا لباسش نجس است، نمازش باطل است و باید دوباره بخواند.
۴. اگر شک کند که همان وقت نجس شده یا قبلاً نجس بوده؛ چنانچه بتواند لباسش را درآورد، باید با بدن پاک و پوشش لازم، نماز را بخواند و گرنه در وسعت وقت، نماز باطل و در کمی وقت بهصورت نماز برهنگان (بدون لباس)، نماز بخواند و اگر نمیتواند برهنه نماز بخواند با همان لباس نجس نماز بخواند.
استفتاء
سؤال: اگر بعد از نماز متوجه شود که لباس یا بدنش نجس بوده، آیا نمازش صحیح است؟
جواب: صحیح است[۵۳].
سؤال: شخصی که نماز خوابیده میخواند، در صورتی که ملافه زیر پایش نجس باشد، آیا برای نماز اشکال دارد یا خیر؟
جواب: مانعی ندارد.
البته اگر این ملافه برای پوشش و حکم ساتر عورت داشته باشد باید پاک باشد[۵۴]. بنابراین در صورتی که بیمار به علت کمبود ملافه پاک مجبور شد از ملافه ناپاک استفاده کند این ملافه نجس نباید بهعنوان پوشش بدن استفاده شود.
مواردی که میتوان با بدن یا لباس نجس نماز خواند عبارتند از:
۱. نجاست بهواسطه زخم یا جراحتی باشد که در بدن اوست[۵۵]؛ با این شرایط که؛ زخم بهبود نیافته[۵۶]؛ آبکشیدن بدن یا لباس و یا تعویض لباس هم معمولاً سخت و دشوار باشد[۵۷]؛ و جراحت سطحی و جزئی نباشد که بهزودی خوب شود.
بنابراین اگر خونِ بریدگی و زخمی که بهزودی خوب میشود و شستن آن آسان است، در بدن یا لباس نمازگزار باشد، باید خون را برطرف نماید، یا لباس را برای نماز عوض کند وگرنه نماز او باطل است[۵۸].
۲. خون، کمتر از یکدرهم باشد (تقریباً بهاندازه یک بند انگشت)
۳. در حال اضطرار و ناچاری که امکان پاککردن آن را ندارد، هرچند بیش از یک بند انگشت باشد.
۴. لباس زن پرستار بچه، که لباس دیگری ندارد، اگر روزی یکبار آن را آب بکشد کافیست[۵۹].
۵. لباس نجس کوچکی که نمیتوان با آن ستر عورت نمود (مانند جورابِ کوتاه).
بخش دوم: طهارت
- ↑ اصول کافی، ج۳، ص285.
- ↑ اصول کافی، ج۳، ص279.
- ↑ صحیح مسلم، ج۲، کتاب جهاد و السیر، باب۱۷۹ù48.
- ↑ صحیفه نور، ج۱۲، ص81.
- ↑ بحارالانوار، ج۷۶، ص368.
- ↑ بحارالانوار، ج۴۳، ص173.
- ↑ بحارالانوار، ج۲۲، ص507-506.
- ↑ در تاریخ آمده که در جنگ احد فاطمه زهراعلیهاالسلام همراه زنان به اُحُد (در ۶کیلومتری مدینه) رفت. در این نبرد رسولخداصلی الله وعلیه وآله بهشدت زخمی شد و علیعلیهالسلام نیز جراحاتی برداشت. حضرت فاطمهعلیهاالسلام خون از چهره پیامبرصلی الله وعلیه وآله میشست و علیعلیهالسلام با سپر خود آب میریخت. هنگامی که فاطمهعلیهاالسلام مشاهده کرد که خون بندنمیآید؛ قطعه حصیری را سوزانید و خاکستر آن را بر زخم پاشید تا خون بند آمد. (بحار، ج۲۰، ص۳۱ و سیره ابنهشام، ج۳، ص106).
- ↑ میزانالحکمه، ج۳، ص239.
- ↑ بحارالانوار، ج۸۱، ص225.
- ↑ توضیحالمسائل، مسأله11.
- ↑ سوره رعد، آیه۲۸، ترجمه آیه: آگاه باشید، که تنها با یاد خدا دلها آرام میگیرد.
- ↑ سوره عنکبوت، آیه45.
- ↑ استفتاء از آیةاللَّه خامنهای (حفظهاللَّه).
- ↑ رساله امام، قبل از مسئله۳۲۴. جبیره را از آن جهت جبیره گفتهاند که موجب جبران و بهبودی زخم میشود.
- ↑ بهخاطر نجاستی که نمیتوان آن را پاک کرد یا بهخاطر ضررداشتن آب.
- ↑ تحریرالوسیله، ص۳۱، م۱، ۵، ۶؛ عروةالوثقی، ص۲۵۶ الی 258.
- ↑ تحریرالوسیله، ص۳۱، م۵ ۱؛ عروةالوثقی، ص۲۶۰، م4.
- ↑ عروةالوثقی، ص۲۵۷تا۲۵۹ و تحریرالوسیله، ص۳۲، م3.
- ↑ رساله امام، م۳۴۳؛ عروةالوثقی، ص۲۷۰، م34.
- ↑ آنژیوکت، لوله پلاستیکی است که داخل رگ قرار میگیرد و بهوسیله چسب به بدن چسبانده میشود تا از طریق آن سرم به بدن بیمار تزریق شود.
- ↑ جامعالمسائل آیةاللَّه فاضل لنکرانی، ص۵۴، س143.
- ↑ توضیحالمسائل آیةاللَّه فاضل لنکرانی، مسائل۷۱۰ù288.
- ↑ احکام نماز (محمد وحیدی).
- ↑ عروةالوثقی، ص467.
- ↑ عروةالوثقی، ص۲۶۵، مسئله23.
- ↑ رساله امام، مسئله678.
- ↑ در تحریرالوسیله، ج۱، ص۱۰۴-۱۰۱ آمده است که تیمم بر خاک، سنگ و شن صحیح است.
- ↑ تحریرالوسیله، ص۱۰۵، مسئله1.
- ↑ استفتائات امام، ج۱، ص92.
- ↑ تیمم بدل از غسل مانند تیمم بدل از وضو است فقط در نیت فرق دارد.
- ↑ برگرفته از استفتاءات امام، ص۱۷۴، ج1.
- ↑ استفتاء از آیةاللَّه خامنهای (حفظهاللَّه).
- ↑ برگرفته از استفتاءات امام، ج۱، ص174.
- ↑ همان، ص133.
- ↑ رساله امام خمینی، مسئله970.
- ↑ رساله امام، مسئله۹۷۵ و عروةالوثقی، ص۶۴۰، مسئله23.
- ↑ تحریرالوسیله، ص۱۶۴، مسئله7.
- ↑ همان.
- ↑ رساله امام، مسئله972.
- ↑ رساله امام، مسئله971.
- ↑ همان، مسئله778.
- ↑ رساله امام، مسئله1027.
- ↑ همان، مسئله1070.
- ↑ همان، مسئله975.
- ↑ همان، مسئله972.
- ↑ همان، مسئله969.
- ↑ عروةالوثقی، ص۶۳۷، مسئله15.
- ↑ به نقل از کتاب احکام جانبازان و بیماران، ص169.
- ↑ همان، ص120.
- ↑ برگرفته از استفتاءات امام، ج۱، ص133.
- ↑ توضیحالمسائل امام، مسئله308.
- ↑ استفتاءات امام، ج۱، ص139.
- ↑ به نقل از احکام جانبازان و بیماران، ص133.
- ↑ رساله امام، مسئله850.
- ↑ تحریرالوسیله، ص۱۲۰، مسئله1.
- ↑ رساله امام، مسئله849.
- ↑ همان، مسئله850.
- ↑ جامعالمسائل، آیةاللَّه فاضل لنکرانی، ص۸۱، سؤال251.
