احکام انتخابات

احکام انتخابات

مشخصات کتاب

نویسنده	سید سیف الله نحوی
زبان	فارسی
ناشر	بهار دلها
محل انتشارات	قم
تاریخ نشر	۱۳۹۴
قطع	رقعی
شابک	۹۷۸-۶۰۰-۶۹۸۷-۸۸-۰
دانلود	PDF

سخن پژوهشکده

انسان موجودی انتخابگر است.
زندگی انسان مجموعه‌ای از انتخاب‌هاست. انتخابات درست و دقیق به فرد و جامعه ارزش می‌دهد، و انتخاب‌های نادرست و زیان‌بخش عامل سقوط و نابودی انسان‌ها می‌شود.
زمینه‌ساز پیشرفت و سعادت انسان همین دوراهی‌ها و چندراهی‌ها است.
در دوراهی‌هاست که خوب و بد از همدیگر جدا می‌شوند، و بد و بدتر مشخص می‌گردند.
دوراهی ایمان و کفر، دوراهی شرک و توحید، دوراهی ظلم و عدل، دوراهی تقوا و فجور، دوراهی خدمت‌رسانی و خودخواهی، دوراهی همزیستی با محرومان یا مستکبران دوراهی صداقت و دروغ، دوراهی جهاد و رفاه همه‌وهمه صحنه‌های آزمون و ارزیابی انسان‌هاست.
دوراهی‌ها، هم در میادین ایمانی و اخلاقی و رفتاری فعالیت‌های فرد وجود دارد هم در مسیر اقتصاد و سیاست و فرهنگ جامعه خود را نشان می‌دهد.
انتخاب نظام سیاسی، انتخاب رهبری الهی، انتخاب نمایندگان مؤمن و صالح و شجاع و بیدار، انتخاب رشته تحصیلی، انتخاب شهر و محل کار و زندگی، انتخاب همسر و همکار و همسایه و انتخاب دوست و شریک تجاری همه‌وهمه نمونه‌های کوچک و بزرگ انتخاب در زندگی انسان‌هاست. انسان در انتخاب‌کردن مجبور است، هر کسی انتخاب نکند دیگران برای او انتخاب می‌کنند. حفظ آزادی و استقلال و ایمان و اخلاق و عدالت اجتماعی تنها در سایه انتخاب درست میسّر است. قرآن در ارزیابی انسان‌ها، ایمان و دانش و تقوا و جهاد را مهمترین شاخص‌ها می‌داند و انتخابگران باید به این معیارها توجه کنند.
امروز و همیشه شیاطین درونی و بیرونی می‌کوشند برای مردم و بجای مردم آنچه را خود می‌پسندند، انتخاب کنند.
هر انتخاب درست، زمینه انتخابی بهتر و عالی‌تر را فراهم می‌آورد و هر انتخاب غلط توان انتخاب خوب بعدی را از انسان سلب می‌کند، انتخاب خوب پله‌ای به‌سوی آزادی و آگاهی و عدالت و مقام قرب الهی است. انتخاب بد، زمینه سقوط بیشتر و محدودیت افزون‌تر را فراهم می‌سازد. بنابراین حضور در انتخابات گوناگون اجتماعی و نظردادن در امور مربوط به زندگی جمعی مقتضای ایمان و عقل و احساس مسؤولیت اجتماعی و نوعی پیشگیری از منکر و حمایت از معروف است، باروی کار آمدن صالحان میدان برای همه ارزش‌ها باز می‌شود و با اقتدار ناصالحان زمینه‌های اجرای قوانین قرآن و اسلام کاهش می‌یابد و با سلطه اشرار، ابرار گوشه‌نشین می‌شوند. همه ما در انتخابات چهار وظیفه بزرگ داریم:
۱. حضور جدّی و بانشاط و مسئولانه در تمام انتخابات مربوط به سرنوشت سیاسی و فرهنگی و اقتصادی کشور.
۲. رأی‌دادن و گزینش بهترین‌ها و تلاش برای شناخت بهترین‌های ایمانی، اخلاقی، علمی، و توانمندترین‌ها در چارچوب قوانین الهی.
۳. عدم‌اهانت به دیگران و حفظ شخصیت عموم مسلمین و ابعاد مثبت دیگران برای امکان بهره‌گیری از آنان در جایگاه‌های شایسته و مناسب.
۴. تمام دست‌اندرکاران (کاندیداها، رأی‌دهندگان و هواداران و مجریان) با قصد قربت وارد میدان شویم و سعی کنیم کار را به شایسته‌ترین‌ها بسپاریم.
کتاب حاضر که در مجموعه »فقه و زندگی« فراهم آمده به کاوش در معروف و منکرهای سیاسی و مرتبط با انتخابات پرداخته و اصول رفتار اسلامی را برای انتخاب‌کنندگان و انتخاب‌شوندگان و دیگر دست‌اندرکاران و هواداران روشن ساخته است. امیدواریم با شناخت وظیفه الهی و عمل به آن گام‌هایی بلندتر به‌سوی کسب رضای خداوند و خدمت به بندگان او برداریم و در تقویت نظام اسلامی بکوشیم.
پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر
تلفن: 37734430 (025)

قم، خیابان سمیه، کوچه ۱۲، پلاک ۳۵۵
http://fmaroof.ir/

فصل اول: اهمیت و نقش انتخابات

انسان و سرنوشت

بر مبنای اصل پنجاه و ششم قانون اساسی، حاکمیت انسان بر سرنوشت اجتماعی خویش حقی نشأت‌گرفته از حاکمیت مطلق خدا بر جهان و انسان معرفی شده است. این حاکمیت دارای سه ویژگی حقوقی است:
۱. حاکمیت انسان حقی الهی است و قابل سلب از او نیست و کسی نمی‌تواند این حق الهی را با زور و غلبه از وی سلب کرده و از حاکمیت بر سرنوشت خویش محروم نماید زیرا چنین محرومیتی به‌معنی سلب آزادی و اختیار از انسان بوده و اسلام این شیوه را محکوم نموده است (لَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ قَد تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ) در گرایش مردم به دین، اجباری{P. P} نیست، زیرا راه درست به خوبی از راه نادرست مشخص شده است.
۲. حق حاکمیت انسان بر سرنوشت خویش با انتقال اختیاری هم قابل‌سلب نیست، به این معنی که خود انسان نمی‌تواند زمام اختیار و حاکمیت بر سرنوشت خود را به دیگری واگذار کند و بدون آنکه از خود اختیاری داشته باشد، تابع دیگری باشد؛ (أَمِ اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ أَوْلِیَاءَ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِیُّ) آیا سرپرستانی جز خدا گرفته و به پرستش آنها پرداخته‌اند؟ تنها خداست که سرپرست آنان است.
اصولاً قرآن اطاعت از غیر خدا را به‌عنوان بندگی و سلب اختیار نامشروع از انسان، شرک می‌شمارد.
۳. این حق الهی را نمی‌توان در خدمت منافع فرد یا گروهی خاص قرار داد. زیرا هدف از آزادی و اختیار انسان بهره‌گیری او در ابعاد دوگانه زندگی مشترک اجتماعی در جهت منافع اختصاصی خود یا جامعه خویش است و به استخدام کشیدن این موهبت الهی برای منافع یک فرد یا گروه خاص، انحراف از سنت خلقت و تعدی از حدود الهی و تجاوز به حقوق مردم است، (وَ مَن یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّهِ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُون)... و کسانی که از حدود قوانین الهی تجاوز کنند ستمکارند.
افراد ملت این حق الهی را مشترکاً در سازماندهی کشور و ایجاد تشکیلات سیاسی به‌کارمی‌گیرند و به‌طور دسته‌جمعی این حق خدادادی را از طریق نهادهای سیاسی و قوای حاکم اعمال می‌نمایند.
بنابراین، انسان‌ها با اعمال این حق مسلم خویش، افزون بر سرنوشت فردی، از سرنوشت گروهی نیز برخوردارند و رفتارهای جمعی آنان در سرنوشت فردی و گروهی مؤثر است. چه اینکه خالق انسان‌ها فرموده است:
(إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ).
خداوند سرنوشت هیچ ملتی را تغییر نمی‌دهد، مگر آن‌که آنها خود اقدام به تغییر آن کنند.
حضرت امام خمینی(رحمت الله علیه) معتقد است:
ملت ایران بر سرنوشت خود حاکمیت دارد و این ملت ایران است که می‌خواهد سرنوشت خود را تعیین کند.
ایشان بر مبنای اندیشه سیاسی خویش فرمود:
از حقوق اولیه هر ملتی است که سرنوشت و تعیین شکل و نوع حکومت خود را در دست داشته باشد. طبیعی است که چون ملت ایران بیش از نوددرصد مسلمانند، باید این حکومت بر پایه‌های موازین و قواعد اسلامی بنا شود.
آیت‌اللَّه ابراهیم امینی، اعمال حق الهی انسان‌ها برای تغییر سرنوشت جمعی خود را در قالب تشکیل حکومت اسلامی دانسته و می‌فرمایند:
مشارکت سیاسی مردم در حکومت و مراجعه به آرای عمومی، یعنی همه‌پرسی و انتخابات در جهان امروز از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و آن را بهترین شیوه حاکمیت می‌شناسند. در نظام جمهوری اسلامی ایران نیز همه‌پرسی به‌عنوان یک اصل، پذیرفته شده است. نوع حکومت، یعنی جمهوری اسلامی با خواست و رأی مردم و تأکید و تأیید امام خمینی۱ تعیین شد و استقرار یافت.
آیت‌اللَّه مکارم شیرازی نقش مردم در سرنوشت سیاسی و اجتماعی خود را اینگونه بیان می‌کند:
جمهوری اسلامی از دو جزء جمهوریت و اسلامیت تشکیل شده است که تبلور جمهوریت را در انتخابات می‌توان شاهد بود و همه در آن می‌توانند شرکت کنند.

وجوب حضور در صحنه

فقیه و اسلام‌شناس بزرگ جهان تشیع و بنیانگذار جمهوری اسلامی در بیان حکم شرعی این موضوع فرمود: ما مکلفیم در امور سیاسی دخالت کنیم، مکلفیم شرعا، همان‌طور که پیغمبر صلی الله علیه و آله دخالت می‌کرد، همان‌طور که حضرت امیر علیه السلام دخالت می‌کرد.
مسئولیت این امر خطیر از دیدگاه آن فقیه سیاستمدار، به حدی است که آن را در کنار نماز قرار داده و می‌فرماید:
باید همه شما، همه ما زن و مرد، هر مکلّف، همان‌طور که باید نماز بخواند، همان‌طور باید سرنوشت خودش را تعیین کند.
رهبر معظم انقلاب اسلامی -حضرت آیت‌اللَّه خامنه‌ای- مفهوم مشارکت سیاسی و حضور در صحنه را چنین تبیین کرده‌اند: حضور مردم در صحنه، معنایش این است که آحاد مردم؛ پیر و جوان، قشرهای مختلف، مرد و زن در هر نقطه‌ای از کشور، مسائل اساسی کشور را مسائل خودشان بدانند؛ مسائل علمی و پیشرفت علمی و فنی را مسئله اساسی خودشان به‌حساب آورند؛ پایبندی کشور و نظام و مسئولان به ارزش‌های اساسی انقلاب را به‌عنوان یک خواست حقیقی خودشان همه‌جا مطرح و مطالبه کنند. حضور مردم در صحنه، یعنی بی‌تفاوت نبودن؛ سرنوشت کشور را رها نکردن؛ بی‌رغبت نبودن نسبت به حوادثی که در کشور می‌گذرد؛ این معنای حضور در صحنه است.
ایشان سپس با توجه به حیات سیاسی-اجتماعی یک ملت می‌فرمایند:
وقتی یک ملت -پیر و جوانش، بزرگ و کوچکش، قشرهای مختلفش- نسبت به مسائل گوناگون کشور خود دارای انگیزه و فکر است، آن فکر را بر زبان می‌آورد، بر آن پای‌می‌فشرد و از آن دفاع می‌کند، این ملت، ملت زنده‌ای است و آینده آن تضمین شده است.
این امر به‌عنوان یک حکم و وظیفه شرعی در رساله توضیح‌المسائل آیت‌اللَّه مکارم شیرازی چنین آمده است:
هرگاه مسلمانان از این بیم داشته باشند که اجانب نقشه استبلاء بر مملکت اسلامی را کشیده و بدون واسطه یا باواسطه عمّال خود از داخل یا خارج آن را عمل کنند. بر همه مکلفین واجب است که به هر وسیله‌ای که امکان دارد در برابر آن بایستند و از ممالک اسلامی دفاع کنند.
آیت‌اللَّه امینی معتقدند که:
شرکت در انتخابات یک وظیفه شرعی و ملی است. از این جهت شرعی است که بهترین وسیله است برای بقا و تداوم و اقتدار نظام اسلامی، و حفظ نظام اسلامی بر همگان واجب است. و بدین‌جهت یک وظیفه ملی است که استقلال و عظمت کشور بدان بستگی دارد و عموم شهروندان از آن بهره می‌گیرند.
حضرت آیت‌اللَّه مکارم شیرازی دربارهٔ شرکت در انتخابات فرمودند:
با توجه به شرایط موجود و اینکه دشمنان ما اصرار بر عدم‌شرکت در انتخابات دارند، به‌نظر می‌رسد که شرکت‌کردن تمام افراد واجدشرایط، واجب است.
آیت‌اللَّه صافی گلپایگانی هم در این‌باره چنین نگاشته است:
وظیفه هر مسلمان است که در بهبودی امرو وضع معاش و اقتصادی مسلمانان اهتمام نماید که (من اصبح و لم یهتم بامور المسلمین فلیس بمسلم).
ایشان همچنین کمک و یاری رهبران و مجریان دلسوز و شایسته را واجب دانسته و در فتوای خویش فرموده‌اند: مسلمان اگر بتواند جامعه و مملکت را در مسیر اجرای احکام اسلام قرار دهد و احکام اسلام را اجرا سازد، باید اقدام کند و واجب است با کسانی که این نیت را دارند، همکاری و تشریک‌مساعی نماید.
با توجه به این‌که استعمارگران و برخی از دشمنان اسلام می‌کوشند با شیوه‌های عوام‌فریبی و معرفی افراد به ظاهر متدین و با رخنه در سیستم‌های مختلف یک نظام سیاسی، به‌صورت نامحسوس به اهداف پلید خویش دست‌یابند، هوشیاری مسلمین در مقابل دشمنان اسلام، دفاع از کیان اسلام خواهد بود.
رهبر معظم انقلاب اسلامی در این‌باره گفته‌اند:
یکی از علل اصلی دشمنی دشمنان، برچیده‌شدن بساط غارت و چپاول قدرت‌های سلطه‌طلب در ایران است. مراکز قدرت جهانی به این چشم دوخته‌اند تا اگر مردم در انتخابات حضور گسترده‌ای نیافتند با تبلیغ و القای جدایی مردم از نظام، راه را برای دخالت‌ها و سلطه‌طلبی‌های خود در ایران هموار کنند.
آیت‌اللَّه صافی گلپایگانی مقابله با تهاجمات دشمنان دین را از واجبات شرعی دینداران شمرده و در این‌باره چنین نوشته‌اند:
مبارزه با نفوذ اقتصادی و فکری و سیاسی بیگانگان. در بلاد اسلام، بر هر مسلمان واجب است و کمک‌کردن به آن حرام است.

تکلیف‌محوری

رقابت‌های انتخاباتی از امور اجتناب‌ناپذیر همه‌پرسی‌ها در تمامی ملل جهان می‌باشد. در اندیشه سیاسی جوامع غربی، بردوباخت‌های سیاسی از دغدغه‌های تمامی رقیبان بوده و کاندیدای منتخب، خود را برنده مسابقه قدرت، و رقبای دیگر را بازنده و شکست‌خورده آن میدان می‌داند.
بر مبنای اندیشه سیاسی اسلام، هیچ‌یک از کاندیداها و فعالان سیاسی و طرفداران آنها، نباید به دست آوردن نتیجه و چگونگی آن را ملاک عمل بدانند، بلکه می‌بایست کلیه فعالیت‌های خویش را یک تکیلف و وظیفه شرعی دانسته و نامزد منتخب را فردی برخوردار از مسئولیت سنگین شرعی و پاسخ‌گوی همگان در محضر خدای متعال بشمار آورند.
رهبر فرزانه انقلاب در این‌باره می‌فرمایند:
برنده این انتخابات ملت است و همه کسانی که در انتخاب شرکت داشته‌اند، اعم از آنها که خود یا نامزد مورد علاقه‌شان رأی آورده یا نیاورده‌اند، همه برنده‌اند، بازنده این انتخابات، امریکا و صهیونیسم و دشمنان ملت ایرانند. همه با همدلی به یکدیگر و به دولت خدمتگزار کمک کنید تا گره‌ها یکی پس از دیگری گشوده شود.
هنگامی که می‌خواهند آراء را بنویسند و وقتی می‌خواهند آن را در صندوق بیندازند، قصد قربت کنند و رضای الهی را حتماً در نظر داشته باشند.
امام خمینی(رحمت الله علیه) فرمودند:
فرضا که ما بد باشیم، اما اسلام که خوب است، اسلام را که قبول دارند همه، این یک وظیفه اسلامی است که ما حفظ کنیم جمهوری اسلامی را.
به یقین تمامی دلسوزان دین و فرهنگ اسلامی، مسئولیت حفظ کیان جامعه و نظام اسلامی را داشته و چون سربازی فداکار از مرزهای عقیدتی آن حراست می‌نمایند.
آیت‌اللَّه صافی گلپایگانی در این‌باره نوشته‌اند:
هر مسلمانی باید استقلال جامعه مسلمانان و اعتلاء کلمه اسلام و قوت و قدرت مسلمین را در برابر کفار از اهم مقاصد دانسته و جریان امور را زیر نظر داشته باشد.
در هر محیط اجتماعی و حکومت بشری، دراثر عوامل متعدد طبیعی یا مدیریتی یا کارشکنی‌های دشمنانه یا... برخی نارسایی‌ها، مشکلات کوچک یا بزرگی نمایان شده و آسیب‌هایی متوجه شهروندان آن جامعه خواهد شد، اما اینگونه مسائل در تصمیم‌گیری‌های اساسی و سرنوشت‌ساز افراد به‌ویژه پیروان مکتب اهل‌بیت: تأثیری نخواهد گذاشت.
آیت‌اللَّه مکارم شیرازی فرمودند:
مردم هوشمند و باایمان ایران، باوجود این‌که از مسایل گوناگون به‌ویژه وضعیت اقتصادی گله دارند، ولی هنگامی که امر سرنوشت‌سازی مطرح می‌شود، انها را فراموش کرده و به میدان می‌آیند. این نشانه شعور بالای سیاسی مردم است.
.

آثار انتخابات

برگزاری هر گونه انتخاباتی در کشور تأثیرات مثبتی در ابعاد سیاسی-اجتماعی و روانی در ملت ایجاد خواهد کرد. رهبر معظم انقلاب می‌فرمایند:
اولین اثر انتخابات این است که نشان‌دهنده حیات و خودآگاهیِ یک ملت است؛ این را باید ملت ما با استفاده از فرصت انتخابات‌های گوناگون و پی‌درپی، تمرین و اثبات کند. اثر بعدی هم این است که وقتی اراده مردم در یک انتخاباتی وارد میدان می‌شود، آن چیزی که بر طبق نظر اکثریت مردم و خواست و آرمان آنهاست، آن تحقق پیدا می‌کند؛ چه در انتخاب رئیس جمهور، چه در انتخاب نمایندگان مجلس و انتخابات مجلس خبرگان و انتخابات شوراها.
مقام معظم رهبری با اشاره به آزادی موجود در کشور به‌ویژه آزادی فکر و بیان، وجود انتخابات را نشانه برخورداری ملت ایران از آزادی‌های سیاسی دانسته و فرمودند:
ملت ایران در چارچوب قانون خود، آزاد است تا مسئولان کشور را براساس رأی و نظر خود انتخاب نماید که اگر از عملکرد مسئولان راضی باشد، انتخاب آنها را ادامه می‌دهد و چنانچه رضایت نداشته باشد، انتخاب خود را تغییر خواهد داد.

آفات عدم‌حضور و انتخاب نادرست

انجام‌ندادن هر تکلیف شرعی برای مسلمین، علاوه بر آنکه عذاب الهی را درپی‌دارد، آثار وضعی آن در این دنیا گریبانگیر آنها شده و آفاتی را برای زندگی دنیایی ایجاد خواهد کرد. بدیهی است، چنانچه آن تکلیف شرعیِ تعطیل شده ازسوی مردم، مربوط به سرنوشت عمومی و ارکان اساسی جوامع بشری باشد، دامنه آسیب‌های مزبور عمومیت بیشتری پیدا کرده و دود آن به چشم همگان خواهد رفت.
نهج‌البلاغه امام علی۷ مهمترین سند دینی است که بسیاری از اصول و ضوابط و نیز آسیب‌های اجتماعی و سیاسی جوامع انسانی را گوشزد نموده و رهنمودهای فراوانی در این باب برای جهانیان به‌ویژه مسلمانان به‌ارمغان نهاده است.
در دورانی که زمام امور در بخش‌هایی از سرزمین‌های اسلامی به دست فرمانروایانی نالایق و دنیاطلب همانند معاویه و... افتاده بود، امام علی۷ بهترین کارگزار سیاسی خویش (مالک اشتر) را به‌همراه دستورالعملی ارزشمند و جامع به‌سوی مصر فرستاد و در بخشی از آن منشور حکومتی و سیاسی، به‌خوبی دغدغه خود را از مفاسد حاکمیت غیرصالحان (معاویه و...) اینگونه ابراز داشته است:
...از آن تأسف می‌خورم که امور مردم به‌دست نادانان و گناه‌کاران بیفتد. (در این‌صورت) آنان مال خدا را دست‌به‌دست بین خود می‌گردانند، بندگان خدا را برده خویش می‌سازند، با نیکان می‌جنگند و بدکاران را یاور خویش قرار می‌دهند.
آری، امام (علیه السلام) حاکمیت سیاسی را حقی ازسوی خداوند و متعلق به او دانسته است و همواره از سلطه انسان‌های فاسق و بی‌دین بر این حق الهی و جامعه اسلامی نگران و اندوهگین بود. تأسف امام علی(علیه السلام) بر این بود که چگونه نااهلان به‌جای شایستگان نشستند و انقلاب اسلامی پیامبر۹ را به انحراف کشانده و آرمان‌های مقدس آن فرستاده الهی را نقش‌برآب کردند.
ازاین‌رو چنانچه مردم، فاسدان را برگزینند، جامعه اسلامی نیز به‌سمت حکومت فاسدان حرکت می‌کند و در نتیجه، خداوند ستمگران را بر مردم آن دیار چیره خواهد کرد. امام جواد (علیه السلام) می‌فرماید:
هر امتی که به کتاب آسمانی بی‌اعتنایی کردند، خداوند دانش کتاب را از آنها بازگرفت و آن‌گاه که سلطه و ریاست دشمنان را پذیرفتند، خداوند دشمن را بر آنان چیره ساخت.

بی‌تفاوتی، گناهی بزرگ

امام علی (علیه السلام) فرمودند:
در صورت عدم‌حضور خوبان و اداره امور کشور بدست شایستگان، مسند حکومت و سیاست توسط ظالمان و غارتگران ربوده خواهد شد و سکوت در مقابل ظالمان به مثابه رضایت و همراهی با آنان تلقی می‌گردد.
حضرت امام خمینی؛ با استناد به متون خدشه‌ناپذیر دینی و روح حاکم بر فقه و حقوق اسلامی می‌فرمایند: عدم‌دخالت ملت، از مراجع و علما بزرگ تا طبقه بازاری و کشاورز و کارگر و کارمند، همه و همه مسئول سرنوشت کشور و اسلام می‌باشند، چه در نسل حاضر و چه در نسل‌های آتیه. و چه‌بسا که در بعض مقاطع عدم‌حضور و مسامحه، گناهی باشد که در رأس گناهان کبیره است.
سپس فرمود:
اکنون ما باید از آن توطئه‌ها و مفاسدی که از انزوای متدینین پیش‌آمد و سیلی‌ای که اسلام و مسلمین خوردند، عبرت بگیریم و بدانیم و بفهمیم که نظام اسلام و اجرای احکام آسمانی آن و مصالح ملت و کشور اسلامی و حفظ آن از دستبرد اجانب، بستگی به دخالت اقشار مختلف و به‌ویژه روحانیون محترم و مراجع معظم دارد و اگر خدای‌نخواسته بر اسلام یا کشور اسلامی از ناحیه عدم‌دخالت در سرنوشت جامعه، لطمه و صدمه‌ای وارد شود، یک‌یک تمام ملت در پیشگاه خدای قهار توانا مسئول خواهیم بود و نسل‌های آینده که ممکن است از کناره‌گیری‌های کنونی مورد هزارگونه تجاوز واقع شوند، ما را نبخشند.
وی همگان را به این مهم اجتماعی-سیاسی هشدار داده و می‌فرمایند:
نقش بسیار فعال داشته باشید که خدای نخواسته مجلس یک مجلسی نشود که به‌واسطه ورود بعض عناصر غیرصالح به‌تدریج کشانده شود به طرف شرق یا به غرب و همان بشود که در زمان سابق بود و همان بگذرد بر ما و شما که در زمان سابق می‌گذشت. اگر مسامحه کنید، مسئول هستید پیش خدای تبارک و تعالی، اگر نروید و رأی ندهید و آنها که جدیت دارند به این‌که وارد بشوند در مجلس و به‌هم بزنند اوضاع ایران را، آنها خدای نخواسته بروند، مسئولیتش به‌عهده شماست مستقیما، مسئولیت همه طبقات دارند، مراجع مسئولند، علما و ائمه جماعت مسئولند، خطبا مسئولند، تجار مسئولند، بازرگانان مسئولند، دانشگاهی ما مسئولند، طلاب علوم دینیه مسئولند، کارگرها مسئولند، همه مسئولند.
ایشان همچنین فرمودند:
اگر خدای نخواسته از عدم مشارکت شما یک لطمه‌ای بر جمهوری اسلامی وارد بشود. بدانید که احاد ما که این خلاف را کرده باشیم خدای نخواسته، مسئول هستیم، مسئول پیش خدا هستیم، مسئله ریاست جمهور نیست، مسئله، مسئله اسلام است.

ذلت جامعه اسلامی

تکلیف شرعی مزبور نه‌تنها برای انتخاب‌کنندگان بلکه برای انتخاب‌شوندگان و کاندیداها نیز ثابت خواهد بود زیرا چنانچه افراد شایسته از حضور در صحنه انتخابات و کاندیداشدن امتناع ورزند، چه‌بسا افراد بی‌لیاقت یا ضعیف و ناشایست، آن جایگاه سرنوشت‌ساز را غصب کرده و موجب انحراف در روند جامعه گردند.
بنیانگذار جمهوری اسلامی فرمودند:
اگر مؤمنین کنار بروند، آنهایی که متعهد به اسلام هستند کنار بروند و اینها بیایند و قبضه کنند؛ مثل صدر مشروطه که رفتند کنار، اشخاصی که متحد بودند و قبضه کردند مشروطه را آنهایی که متعهد به اسلام نبودند، اسلام را به آنجا کشاندند که همه دیدند. اگر در صدر مشروطه مؤمنین آمده بودند، روشنفکرهای متعهدآمده‌بودندومسلمان‌های‌متعهدآمده‌بودندو قبضه کرده بودندمجلس‌راونگذاشته بودند که دیگران بیایند مجلس را بگیرند، ما به این روزگارنمی‌رسیدیم،مامملکت‌مان‌خراب‌نمی‌شد،ماعزتمان‌ازبین‌نمی‌رفت.
آیت‌اللَّه مکارم شیرازی در این‌باره می‌فرمایند:
برای بعضی‌ها واجب است کاندیدا شوند. کسی که می‌داند صالح است و اگر به میدان نیاید، جای او را یک فرد ضعیف یا ناصالح می‌گیرد، او باید به میدان بیاید. برای بعضی‌ها واجب است به میدان بیایند یا واجب عینی داردیا واجب کفایی دارد....

گسترش ظلم

امام خمینی نیز افزوده‌اند:
باید کاری کنیم که ظلم نباشد و ظالم ازبین برود. اگر دیدیم در این دوره خلاف شده و به افرادی ظلم شده باید تلاشمان را بیشتر کنیم تا خلاف و ظلم را ازبین ببریم نه این‌که برویم از صحنه خارج شویم، زیرا اگر از صحنه خارج شویم ظلم بیشتر می‌شود پس باید اجتماعمان را بیشتر کنیم و بیشتر در صحنه حاضر باشیم.
در اول مشروطه اصناف بازار هم و کلائی داشتند، انتخابات تا اندازه‌ای دست مردم بود بعد کم‌کم آنهایی که فاسد بودند کار را طوری کردند تا متدینین را از مجلس کنار گذاردند. آنها هم مقاومت نکردند و کنار رفتند، بعد دیدید که مجلس را چه‌کردند، هر کاری که خواستند انجام دادند اگر در آینده مجلس یک‌قدم عقب‌نشینی کنیم در آینده نزدیک ما را کنار خواهند گذاشت.
آیت‌اللَّه العظمی صافی گلپایگانی نیز در این‌باره چنین نگاشته است:
اعانت ظلمه و کسانی که با دین و احکام دین، ضدیت و معاندت دارند و همراهی‌نمودن با آنها در ظلم و ستم، تجاوز به حریم دین و حرام است.
.

ضررهای جبران‌ناپذیر

با توجه به اینکه هر نوع انتخاب ناصحیح، سرنوشت یک جامعه و کشور را حداقل به مدت چهارسال دستخوش بحران یا شکست و ناکامی‌های جبران‌ناپذیر فرهنگی، سیاسی و اقتصادی می‌کند و حقوق آن ملت را ضایع کرده و ضررهای بیشماری را متوجه آنان می‌کند، بر همگان لازم است تا با درایت و هوشیاری کامل این قدرت عظیم را به کاندیدای اصلح واگذار نمایند. بنیانگذار جمهوری اسلامی امام خمینی (رحمت الله علیه) در این‌باره می‌فرماید:
سرنوشت اسلام و مسلمین را به‌دست کسی که لایق برای این مقام نباشد ندهید. انتخاب رئیس‌جمهور، خواندن نماز و گرفتن روزه نیست که اگر همراه با شرایط نبود تنها باطل باشد و به‌صورت صحیح اعاده گردد. بلکه بی‌توجهی در انتخاب، سرنوشت سوئی را برای دنیا و آخرت رای‌دهندگان و شخص رئیس‌جمهور رقم خواهد زد، ازاین‌رو باید مواظب باشیم انتخاب رئیس‌جمهور سیلی به اسلام نباشد، بلکه با انتخاب خود سربازی فداکار را در صحنه دفاع از اسلام و منافع مسلمین وارد کنیم.
ایشان عاقبت چنین فرد منتخبی را گوشزد کرده، می‌فرماید: اگر ریاست‌جمهور خوب باشد آن است که خدمت به ملت می‌کند و اگر بد باشد آن است که راه جهنم را باید بپیماید.
بنابراین، سپردن زمام امور یک کشور به‌دست دیگران به‌طور کورکورانه و بدون‌تحقیق و بررسی همه‌جانبه، کاری غیرعاقلانه و معارض با توصیه‌های دینی و فتاوای فقیهان خواهد بود و همچنین نیز از مصادیق کمک به متجاوز و غاصب خواهد بود و رأی‌دهنده مسئول عواقب انتخاب خود خواهد بود. حضرت آیت‌اللَّه گلپایگانی فرمود:
کسانی که متدین و ملتزم به احکام اسلام نیستند و اهل نماز و روزه و وظایف شرعیه نمی‌باشند، لیاقت عهده‌داری مشاغل اجتماعی اسلامی و مناصب عمومی را ندارند و اگر عهده‌دار شوند غاصب و متجاوز به حقوق عمومی شناخته می‌شوند.

پاسخگویی در محضر الهی

از آن‌جا که براساس تعالیم دینی، همه انسان‌ها در مقابل اعمال خویش پاسخ‌گو هستند و در برابر خدای بزرگ باید پاسخ قانع‌کننده‌ای برای رفتارهای متفاوت خویش داشته باشند، لذا شرکت در انتخابات و رأی‌دادن به کاندیدای موردنظر نیز به‌عنوان یک وظیفه و تکلیف شرعی قلمداد می‌شود. ازاین‌رو، چنانچه گزینش افراد منتخب براساس معیار حق و شرع صورت نپذیرد، مردم باید در قبال انتخاب خویش پاسخ‌گو باشند.
علّامه سید محمدحسین فضل‌اللَّه (از مراجع ژرف‌اندیش شیعه در کشور اسلامی لبنان) در این‌باره چنین نگاشته است:
...رأی‌دهنده مسئولیت کارها و اقدامات کاری نامزدی را که به او رأی داده -در صورت پیروزی او- برعهده دارد. بنابراین، شرعاً جایز نیست که انسان‌به کسی رأی دهد که به سلامت خط فکری و سیاسی و اقتصادی و فقهی او اطمینان نیافته است. چنان که جایز نیست انسان، شخص یا شورایی را برگزیند که انتظار می‌رود حکمی برخلاف احکام اسلامی در سیاست و اقتصاد و مسایل اجتماعی تصویب کند.
بر رأی‌دهنده لازم است تا همه جوانب مسئله را بررسی کند. اگر نامزدی مؤمن به خدا و دوستدار او بود، باید از او حمایت کند و اگر نامزدی، سر دشمنی با خدا و دین خدا را داشت، انسان باید به یاد داشته باشد در روزی که هرکس با خود مجادله خواهد کرد و خداوند از انسان‌ها بازخواست خواهد کرد، باید در محضر خداوند پاسخگوی اعمال نیک و بدش باشد.

فصل دوم: شرایط، وظایف و اختیارات انتخاب‌شوندگان

همه کسانی که به‌عنوان نامزد انتخاباتی، در صحنه تصمیم‌گیری مردم حاضر شده و مورد گزینش و انتخاب یک ملت جهت تصدّی امور کشور در قوه مقننه یا مجریه یا دستگاه‌های نظارتی واقع می‌شوند می‌باید از صفات و توانمندی‌های ویژه‌ای برخوردار باشند. این عده از نخبگان که کارگزاران نظام جمهوری اسلامی شمرده می‌شوند، علاوه بر داشتن رأی قاطع و قانونی مردم، در صورتی دارای مجوز شرعی برای حاکمیت بر مردم هستند، که از شرایط و صلاحیت‌های قابل‌قبول شرع مقدس اسلام برخوردار باشند. بدیهی است کاندیدایی که فاقد صلاحیت‌های شرعی باشد، علیرغم به‌دست آوردن رأی اکثریت، وجاهت قانونی و شرعی برای وکالت مردم و تسلط بر امورات آنان را نخواهد داشت. زیرا رأی اکثریت الزاماً نشان‌دهنده حقانیت نیست. بلکه مشروعیت ازنظر اسلام در همه ابعاد برخاسته از وحی خداوند سبحان و سخن پیامبرش است.
در این فصل برخی شرایط کارگزاران ازمنظر دینی بررسی می‌شود.

شرایط انتخاب‌شوندگان

شایستگی

مبنای دین اسلام بر این اصل استوار شده که انسان‌ها در تمام مراحل زندگی در برابر اعمال خود مسئول هستند. آدمی اگر برای انجام امری که توانایی آن را دارد، پیش‌قدم نشود و خود را به بی‌تفاوتی زده یا سهل‌انگاری کند، در پیشگاه خداوند مسئول است، همچنین اگر صلاحیت و توانایی انجام آن را نداشت، ولی هوای نفس او را به این امر واداشت و وارد میدان رقابت گردید و حق خدمت یا مسئولیت را از افراد توانا و شایسته غصب کرد و سرانجام از جایگاه مدیریتی یا مسئولیتی برخوردار شد، نزد خداوند و پیامبرش و همه مسلمانان مسئول خواهد بود. این اصل در تمام مراحل زندگی انسان جاری است و اختصاص به موضوع مشارکت در انتخابات یا دیگر مسئولیت‌های سیاسی و اجتماعی نخواهد داشت. بدیهی است، کسانی که از طریق تبلیغات و فعالیت‌های سیاسی برای فرد غیرصلاحیت‌دار تلاش نمایند و به تصرف غاصبانه مقام سیاسی یا اجتماعی چنین افرادی رضایت داشته باشند، خود نیز مرتکب گناه شده‌اند. رسول‌اکرم (صلی الله علیه و آله) در این‌باره می‌فرماید:
«مَن تَقَدّمَ عَلی قُومِ مِن المُسلمین وَ هُوَ یری اَنّ فِیهِم مَن هُوَ اَفضَلٌ مِنهُ، فَقَد خانَ اللَّهَ وَ رَسُولَه و المُسلِمی».
هرکس خود را بر جمعی از مسلمین جلو بیاندازد، در حالی که می‌داند، فردی شایسته‌تر از او در میان آنان است، یقیناً به خدا و پیامبرش و مسلمین خیانت کرده است.
پیشگامی یا مدیریت و به‌دست گرفتن پست‌ها و مقامات اجتماعی و سیاسی از ارکان اساسی حاکمیت‌ها می‌باشد. براساس این اصل مهم، وظیفه هر فرد مسلمان متعهد است که در صورت داشتن توانایی حضور و نیز برخورداری از شرائط و صلاحیت‌های لازم در سنگرهای خدمت به مردم، خود را معرفی و نامزد کند. به یقین چنانچه افراد شایسته و دارای صلاحیت در این صحنه حاضر نشوند، میدان برای تصدی اختیارات مردم ازسوی افراد نالایق باز خواهد شد.
امام‌راحل (رحمت الله علیه) نیز این اصل سیاسی را یادآور شده و می‌فرماید: کسانی که خود را کاندیدا می‌کنند یا کاندیدای گروه‌هایی هستند، اگر خود را صالح برای وکالت در یک‌چنین مجلسی نمی‌دانند و وجود آنها در این مکان نفعی برای کشورشان ندارد، خدای متعال را در نظر بگیرند و رضای او را بر رضای خود مقدم دارند و چنین خلاف ناشایسته‌ای را مرتکب نشوند.
آیت‌اللَّه مکارم شیرازی دربارهٔ حرمت کاندیداشدن برخی افراد فرمودند: برای برخی نیز کاندیداشدن حرام است، زیرا آنها می‌دانند از عهده این مسئولیت برنخواهند آمد و تنها درپی منافع شخصی و جناحی خود هستند.
حضرت آیت‌اللَّه خامنه‌ای با اشاره به لزوم توجه به معیارها در انتخاب نامزدهای شایسته افزودند:
تدین،کارآمدی،دلسوزی‌وشجاعت، چهار شرط اصلی انتخاب کاندیداهای مناسب و شایسته است که می‌توان با شناخت فردی و یا مراجعه به افراد امین، اینگونه کاندیداها را شناخت و به آنها رأی داد تا مجلسی قوی و متکی بر آرای مردم تشکیل شود و وظایف سنگینی را که برعهده دارد انجام دهد.

سابقه درخشان

انقلاب و حکومتی که به بهای خون هزاران نفر از شریف‌ترین انسان‌ها شکل گرفته و نتیجه زحمات گسترده فقها و بزرگان مکتب در طول قرن‌های متمادی بوده است، نباید به‌دست ناآگاهان و نااهلانی سپرده شود که توانایی درک اهمیت آن را ندارند زیرا اینان به دلیل اینکه بهایی برای انقلاب نپرداخته‌اند، برای حفظ و استمرار آن انگیزه ندارند.
برای اداره پست‌های کلیدی و حساسی چون ریاست جمهوری یا نمایندگی مجلس شورای اسلامی، باید کسانی را برگزید که در کوران حوادث قبل و بعد از انقلاب ثبات رأی و استواری ایمان خویش را به اثبات رسانده‌اند. امیرمؤمنان علی (علیه السلام) دربارهٔ انتخاب کارگزاران و عوامل اجرایی مؤثر در حکومت، به مالک اشتر می‌نویسد:
از میان کارگزارانت کسانی را انتخاب کن که دارای اوصاف زیر باشند: ۱.تجربه و توانایی انجام کار داشته باشد، ۲.برخوردار از حیا باشد، ۳.دارای خانواده‌ای صالح باشد، ۴.پیشینه ایمانی و سابقه مذهبی پیشین داشته باشد.
بنابراین، آنانی که در عرصه عمل، امتحانی پشت‌سر ننهاده و در فعالیت‌های انقلابی و اجرایی تجربه‌ای نیندوخته‌اند و یا در عمل و تجربه از قوت ایمان برخوردار نمی‌باشند و از خانواده‌ای نیکوکار نبوده‌اند، برای تصدی مسئولیت‌های سیاسی و اجتماعی و به‌دست گرفتن پست‌های کلیدی و مناصب حکومتی لیاقت ندارند.

دین‌داری و وفاداری به اسلام

حضرت امام خمینی (رحمت الله علیه) فرمود:
«کسانی را انتخاب کنید که صددرصد مسلمان و معتقد به احکام اسلام و معتقد به اجرای احکام اسلام و مخالف با مکتب‌های انحرافی و معتقد به جمهوری اسلامی باشند. باید به اشخاصی که احتمال انحراف در آنان می‌رود رأی ندهید. چه احتمال انحراف عقیدتی، (موجب) اعمال و یا اخلاقی می‌شود که به چنین اشخاصی اعتماد نمی‌شود کرد و رای به آنان موجب مسئولیت خواهد بود». «شخصی که تعهد به اسلام دارد اعتقاد به قوانین اسلام دارد و در مقابل قانون اساسی خاضع است و به اصل صدودهم، که ظاهراً راجع‌به ولایت فقیه است، معتقد است و وفادار است نسبت به او، یک همچو شخصی را شماها خودتان انتخاب کنید». امام‌راحل (رحمت الله علیه) فرمود:
مسئله انتخابات، یک امتحان الهی است که گروه‌گرایان را از ضوابطگرایان ممتاز می‌کند و مؤمنین و متعهدین را از مدعیان جدا می‌نماید.
آیت‌اللَّه صافی گلپایگانی در این‌باره نوشته‌اند:
«کسانی که متدین و ملتزم به احکام اسلام نیستند و اهل نماز و روزه و وظایف شرعیه نمی‌باشند لیاقت عهده‌داری مشاغل اجتماعی اسلامی و مناصب عمومی را ندارند و اگر عهده‌دار شوند، غاصب و متجاوز به حقوق عمومی شناخته می‌شوند».
رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز فرمودند:
«اساس در همه مسئولیت‌ها تدین، امانت و صداقت است. اگر آدم‌های کارآمد، امانت و صداقت نداشته باشند، کارآمدی آنها به نفع مردم تمام نخواهد شد. علاوه بر کارآمدی، انسان‌ها باید متدین، امین، صادق، روراست و دل‌بسته به اهداف و آرمان‌های دینی مردم باشند. این‌طور افراد را پیدا کنید و به آنها رأی دهید».
امام خمینی (رحمت الله علیه) در مورد این شرط از شرایط نمایندگان مجلس شورای اسلامی چنین می‌فرماید:
خوف آن دارم که تبلیغات برای اشخاصی که به اسلام و جمهوری اسلامی اعتقاد ندارند و اعمال و گفتار آنان در این یک‌سال شاهد آن است و اکنون برای راه پیداکردن به مجلس و برای کارشکنی و جنجال در محیط مقدس مجلس شورای اسلامی، خود را هوادار اسلام و مسلمانان جامی‌زنند، در قشری از ملت و جوانان پاکدل تأثیر کند و آرای مقدس خود را به کسانی دهند که به نفع اجانب، با اسلام و جمهوری اسلامی مخالفت اساسی دارند. امید است ملت مبارز متعهد با »مطالعه دقیق در سوابق اشخاص و گروه‌ها« آرای خود را به اشخاصی دهند که به اسلام عزیز و قانون اساسی وفادار باشند و از تمایلات چپ و راست، مبرا باشند و به حسن‌سابقه و تعهد به قوانین اسلامی و خیرخواهی امت، معروف و موصوف باشند. باید ملت شریف بدانند که انحراف از این امر مهم اسلامی، خیانت به اسلام و کشور است.
بنیانگذار جمهوری اسلامی شرایط رئیس‌جمهور و وکلای مجلس را چنین بیان داشته‌اند:
«رئیس‌جمهور و وکلای مجلس از طبقه‌ای باشند که محرومیت و مظلومیت مستضعفان و محرومان جامعه را لمس نموده و در فکر رفاه آنان باشند، نه از سرمایه‌داران و زمین‌خواران و صدرنشینان مرفه و غرق در لذات و شهوات که تلخی محرومیت و رنج گرسنگان و پابرهنگان را نمی‌توانند بفهمند».

تخصص

اداره امور کشور نیاز به قوانینی دارد که از سوی کارشناسان و متخصصان فهیم و کارآمد ملت وضع شده باشد. ازاین‌رو، داشتن تخصص از شرایط کارگزاران محسوب می‌شود. امام خمینی؛ در این‌باره فرمودند:
مجلس، همان‌طور که محتاج به علما و روحانیون مطلع از احکام شرعی و سیاسی اسلام است، محتاج به متخصصین رشته‌های مختلفی است که کشور احتیاج به آنها دارد. مجلس، امروز مواجه است با دنیای پرآشوب صنعتی و سیاسی پیچیده و فرهنگ‌های غربی و شرقی و صحنه‌های تنازع بقا بین‌المللی و چنین مجلسی باید انباشته از مطلعین و دانشمندان و متخصصان در هر رشته باشد.
کسانی که کاندیداهایی به ملت معرفی می‌کنند، در نظر داشته باشند که از مطلعین هر رشته تخصصی چندنفری در بین کاندیداهای آنها باشد. رهبر معظم انقلاب فرمودند:
تدین، کارآمدی، دلسوزی و شجاعت، چهار شرط اصلی انتخاب کاندیداهای مناسب و شایسته است که می‌توان با شناخت فردی و با مراجعه به افراد امین، اینگونه کاندیداها را شناخت و به آنها رأی داد.

وظایف و اختیارات

وظایف و اختیارات مجلس خبرگان رهبری

از آنجا که براساس قضاوت همه عقلای جهان، تشکیل حکومت و تعیین حاکم امری اجتناب‌ناپذیر است و تردیدی نیست که در عصر غیبت امام معصوم: و در زمان حاضر، تشکیل حکومت اسلامی برعهده مسلمانان بوده و آنان، خود باید بر مبنای کتاب خدا و سیره رسول‌اکرم، فرمانروای جامعه را تعیین کنند. ازاین‌رو طراحان قانون اساسی در جهت دست‌یابی به مصداق کامل فرمانروا و رهبر، به منظور اداره نظام دینی، مجلسی را تحت عنوان مجلس خبرگان رهبری پیش‌بینی کردند تا مسائل مربوط به دستگاه رهبری را رسیدگی و اجرا نماید. بنابراین، با وجود مجلس خبرگان مسند رهبری هیچگاه خالی نمی‌ماند. رهبر معظم انقلاب اسلامی ضمن تبیین جایگاه مجلس خبرگان، فرمودند:
انتخابات مجلس خبرگان یکی از مهمترین انتخابات‌های ماست. مجلس خبرگان باید همیشه آماده باشد؛ بنابراین، سطح مجلس خبرگان، باید بالاترین سطح انتخاب و تشکیل شده باشد از انسان‌های امین، عاقل، صالح، خیرخواه جامعه، حاضر برای روز مبادا و لحظه موعودی که ممکن است پیش‌بیاید؛ تا بتوانند در لحظه معین کار بزرگ خود را که عبارت است از انتخاب رهبر انجام بدهند. لذا انتخابات بسیار مهمی است. بایستی این مجلس همیشه آماده به کار بماند؛ حاضر باشد؛ افراد آن منتخبان مردم، منتخبانی باشند که مردم بتوانند به آنها اعتماد کنند و به آنها دل بدهند. گزینشی را که آنها خواهند کرد، آن گزینش را مردم بپذیرند و مورد قبول مردم قرار بگیرد.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران سه وظیفه خطیر را برای این مجلس مقرر کرده است.

تعیین رهبر

اصل یکصدوهفتم قانون اساسی مقرر می‌دارد:
«...تعیین رهبر به‌عهده خبرگان منتخب مردم است. خبرگان رهبری دربارهٔ همه فقهای واجدشرایط مذکور در اصل پنجم و یکصدونهم بررسی و مشورت می‌کنند. هرگاه یکی از آنان را اعلم به احکام و موضوعات فقهی یا مسائل سیاسی و اجتماعی یا دارای مقبولیت عامه یا واجد برجستگی خاص در یکی از صفات مذکور در اصل یکصدونهم تشخیص دهند، او را به رهبری انتخاب می‌کنند و در غیر این‌صورت، یکی از آنان را به‌عنوان رهبر انتخاب و معرفی می‌کنند...».

نظارت بر رهبر

در نظام اسلامی، برای حفظ سلامت اعتقادی و سیاسی صاحبان قدرت، علاوه بر اهرم‌های کنترل درونی ازقبیل ایمان، عدالت و تقوا، نوعی، نظارت قانونی که توسط نهاد خاصّی اعمال گردد و پشتوانه حقوقی دارد، در نظر گرفته شده است. در این نظارت، تنها به ارزیابی حوادث آشکار و موضع‌گیری‌های پیدا اکتفا نشده، بلکه حق تحقیق و تفحّص دستگاه رهبری و تمامی سازمان‌ها و مجموعه‌های وابسته به آن را داشته و می‌تواند از مقام مسئول پاسخ بخواهد. بر این اساس، مجلس خبرگان طبق اصل یکصدویازدهم موظف است همواره وجود شرایط در رهبر را احراز کند و همواره رهبر و نحوه اداره امور توسط وی را زیرنظر گرفته و نظارت خویش را اعمال کند. بنابراین، یکی از وظایف مهم مجلس خبرگان، «نظارت بر بقای شرایط رهبری» است.

عزل رهبر

براساس اصل یکصدویازدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران؛ »هرگاه رهبر از انجام وظایف قانونی خود ناتوان شود یا فاقد یکی از شرایط مذکور در اصول پنجم و یکصدونهم گردد یا معلوم شود از آغاز فاقد بعضی از شرایط بوده است از مقام خود برکنار خواهد شد. تشخیص این امر به عهده خبرگان مذکور در اصل یکصدوهشتم می‌باشد«.

وظایف و اختیارات رئیس‌جمهور

یکی از افرادی که توسط مردم و با برگزاری انتخابات برگزیده می‌شود و مسئولیت قوه‌مجریه را برعهده می‌گیرد رئیس‌جمهور است.
براساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مقام ریاست‌جمهوری، عالی‌ترین منصب اجرایی پس از رهبری است. نظام امور کشور توسط سه قوه‌مجریه، مقننه و قضائیه سامان می‌یابد که رئیس‌جمهور سکان هدایت قوه‌مجریه را برعهده دارد؛ قوه‌ای که چه ازنظر دستگاه‌های زیر مجموعه و چه ازنظر اختیارات و وظایف محوله ازسوی قانون از قوای دیگر گسترده‌تر می‌باشد.
ازاین‌رو برای آشکارشدن بهتر و کامل این مقام سیاسی و اجرایی لازم است وظایف و اختیارات ریاست‌جمهوری به‌طور اجمال بیان شود؛ تا از این منظر اهمیت انتخاب رئیس‌جمهور و نقش اساسی آرای مردم در محول‌نمودن این مقام به کاندیدای منتخب خویش نمایان گردد:
۱. امضای عهدنامه‌ها، مقاوله‌نامه‌ها، موافقت‌نامه‌ها و قراردادهای دولت ایران با سایر دولت‌ها و همچنین امضای پیمان‌های مربوط به اتحادیه‌های بین‌المللی پس از تصویب مجلس شورای اسلامی با رئیس‌جمهور یا نماینده قانونی اوست.
۲. رئیس‌جمهور مسئولیت امور برنامه و بودجه و امور اداری و استخدامی کشور را مستقیماً برعهده دارد.
۳. سفیران، به پیشنهاد وزیر امور خارجه و تصویب رئیس‌جمهور تعیین می‌شوند. رئیس‌جمهور استوارنامه سفیران را امضا می‌کند و استوارنامه سفیران کشورهای دیگر را می‌پذیرد.
۴. اعطای نشان‌های دولتی با رئیس‌جمهور است.
۵. ریاست هیئت وزیران با رئیس‌جمهور است که بر کار وزیران نظارت می‌کند.
۶. شورای عالی امنیت ملی به ریاست رئیس‌جمهور با وظایفی سه‌گانه تشکیل می‌گردد.
۷. عضویت در شورای بازنگری قانون اساسی یکی دیگر از مسئولیت‌های رئیس‌جمهور است.
۸. عضویت و ریاست در برخی شوراها و مجامع مهم مانند؛ مجمع تشخیص مصلحت نظام، شورای عالی انقلاب فرهنگی، شورای پول و اعتبار ازجمله مسئولیت‌های رئیس‌جمهور است.
۹. یکی از وظایف بسیار مهم رئیس‌جمهور، انتخاب وزیران مناسب و لایق برای تشکیل کابینه است که در این‌باره گزینش افراد نقش حیاتی و مهمی در اداره امور کشور دارد که انتخاب شایسته این افراد سبب به‌سامان شدن امور کشور و رشد و تعالی اقتصادی و فرهنگی آن خواهد بود و شاید یکی از راه‌های ضربه‌زدن به نظام در گزینش افراد نامناسب برای پست حساس وزارت می‌باشد.
علاوه بر اینها، ازجمله اختیارات رئیس‌جمهور این است که می‌تواند برای خود بنا به ضرورت و نیاز، معاونان و مشاوران مختلفی انتخاب کند.
به‌طورکلی، در نظام جمهوری اسلامی بیست‌ویک وزارتخانه و بیش از بیست سازمان بزرگ دولتی زیرنظر رئیس‌جمهور فعالیت می‌کنند. با توجه به اختیارات و وظایف مهم ریاست‌جمهوری در نظام اسلامی، بایسته است این مسئولیت به لایق‌ترین فرد داده شود.

وظایف و نقش نمایندگان مجلس

مجلس شورای اسلامی، که رکن اصلی در تصویب قوانین کشور محسوب شده، اختیارات کاملی در نصب و عزل وزیران دارد و می‌تواند بر قوه مجریه و دستگاه اجرایی دولت نظارت داشته، در سمت‌گیری کلی نظام به‌سوی صلاح و فساد تأثیری انکارناپذیر گذارد. بنابراین، سرنوشت ملت در مجلس شورای اسلامی رقم می‌خورد و گاه تصمیم‌گیری‌های مجلس در مسائل پیچیده جهانی، به‌ویژه دنیای اسلام، آثاری شگرف و بنیادین برجای می‌نهد.
اهمیت قوه مقننه از این جهت دارای حساسیت بسیاری است که مردم می‌توانند با انتخاب نمایندگان مجلس در جهت حاکمیت اسلام و قوانین الهی یا ترویج ضدیت با دین گامی اساسی بردارند و در یک کلمه سعادت و خوشبختی یا ذلت و بدبختی جامعه در دست مجلس شورای اسلامی است.
علاوه بر شرایطی که برای همه منتخبان در نظام جمهوری اسلامی در مطالب قبلی گفته شد، برخی از اختیارات و وظایف اختصاصی نمایندگان مجلس شورای اسلامی عبارت است از:
۱. وکالت
۲. نصب و عزل وزیران
۳. نظارت بر قوه مجریه و دستگاه‌های اجرایی دولت
۴. تأثیر بر خط و مشی کلی نظام
دربارهٔ ماهیت »وکالت« نمایندگان مجلس گفته شده است: انتخاب ازسوی انتخاب‌کننده به معنی وکالت است و نامزد پیروز، وکیل مردمی است که او را برگزیده‌اند. بنابراین، انتخابات، دربردارنده مفهوم »وکالت« بوده و در درون وکالت، مفهوم »بیعت« نیز نهفته است. زیرا کسی که با دیگری به‌صورت مطلق بیعت می‌کند، حکومت را به‌صورت مطلق به او واگذار می‌کند. مردمی هم که وکالت مطلق به نامزدی می‌دهند به او این حق را می‌دهند که در امورشان هرگونه خواست تصمیم‌گیری کند و معاهدات و پیمان‌هایی را که مربوط به زندگی عمومی مردم است و او صلاح در امضای آن می‌بیند، امضاء کند.
مقام معظم رهبری به مطلب مهمی اشاره کرده‌اند که اهمیت مجلس و انتخاب درست نمایندگان آن را می‌رساند:
مجلس با قانونگذاری، راه حرکت عمومی کشور و دستگاه‌ها را مشخص می‌سازد و درواقع سرنوشت کشور و ملت را رقم می‌زند. به همین علت شرکت مردم در انتخابات به‌معنای دخالت در سرنوشت خودشان و سرنوشت کشور است.
امام‌راحل (رحمت الله علیه) می‌فرمایند:
من متواضعانه از شما می‌خواهم که حتی‌الامکان در انتخاب اشخاصی با هم موافقت نمائید و اشخاصی اسلامی، متعهد، غیرمنحرف از صراط الهی را در نظر بگیرید و سرنوشت اسلام و کشور خود را به‌دست کسانی دهید که به اسلام و جمهوری اسلامی و قانون اساسی معتقد و نسبت به احکام نورانی الهی متعهد باشند و منفعت خود را بر مصلحت کشور مقدم ندارند.
امید است ملت مبارز متعهد با مطالعه دقیق در سوابق اشخاص و گروه‌ها، آراء خود را به اشخاصی دهند که به اسلام عزیز و قانون اساسی وفادار باشند و از تمایلات چپ و راست، مبرا باشند و به حسن سابقه و تعهد به قوانین اسلام و خیرخواهی امت معروف و موصوف باشند. باید ملت شریف بدانند که انحراف از این امر مهم اسلامی، خیانت به اسلام و کشور است و موجب مسئولیت عظیم است... باید دانست مسلمان‌بودن تنها، فایده‌ای ندارد، باید جمهوری اسلامی را قبول داشته باشد و از مسائل روز اطلاع داشته باشد. سعی کنید مثل مرحوم مدرس را انتخاب کنید. البته مثل مدرس که به این زودی‌ها پیدا نمی‌شود؛ شاید آحادی مثل مدرس باشند. کسانی را که انتخاب می‌کنید باید مسائل را تشخیص دهند، نه از افرادی باشند که اگر روس یا آمریکا یا قدرت دیگری تشری زد بترسد، باید بایستند و مقابله کنند.
حضرت آیت‌اللَّه خامنه‌ای در تبیین جایگاه مجلس فرموده‌اند: سلامت مجلس، سلامت قوانین و سرمایه‌های کار را به‌دنبال دارد. سلامت نظام، به سلامت مجلس وابسته است، یک مجلس سالم و قوی و کارآمد که دارای اعضای مؤمن و منطبق با ضوابط است.
آن نماینده‌ای که وارد مجلس می‌شود، باید یک انسان صالح باشد. اگر کسی فاسد است، فساد مالی، یا فسادهای گوناگون اخلاقی، یا فساد عقیدتی و سیاسی، اگر کسی فتنه‌گری می‌کند، نظام را تضعیف می‌کند و کارایی دستگاه‌ها را از آنها می‌گیرد به تعبیر رسایی که بین مردم رایج است، چوب لای چرخ دستگاه می‌گذارد، واقعاً نمی‌تواند در آن تریبون به آن عظمت حضور پیدا کند.
برای چنین فردی، دروغ‌گفتن، بلکه مردم را بناحق تهییج‌کردن، حق را باطل و باطل را حق جلوه‌دادن، اهمیتی ندارد! باید جلوی چنین افرادی را گرفت و نباید گذاشت به مجلس راه پیدا کنند.
نمایندگان ملت، ضمن متدین‌بودن و کارآمدی، باید دلسوز مردم بخصوص طبقات محروم باشند و خود را وامدار پول و قدرت نکنند و با شجاعت و پایداری در برابر دشمنان ملت به وظایف سنگین خود عمل کنند.
نمایندگانی که با آرای ملت، وظیفه ساماندهی اداره امور کشور را دارند، در مقابل حق واگذار شده به آنان، مسئول هستند. حضرت آیت‌اللَّه صافی گلپایگانی در این‌باره خاطرنشان کرده‌اند:
کاندیداها باید بدانند اگر انتخاب شدند، برای هر قیام و قعود در مجلس، در برابر خدا و مردم مسئول‌اند و باید پاسخگو باشند.

فصل سوم: اصول تبلیغات انتخاباتی

بیدارسازی و هدایت انسان‌ها برای شناخت حق از باطل و شناساندن بهترین راه و مسیر حرکت‌های فردی و اجتماعی جهت انتخاب و گزینه اصلح، از مسائلی است که به‌عنوان امر به معروف و ارشاد جاهل مورد توجه اندیشمندان مسلمان و فقهای شیعه قرار گرفته و می‌گیرد.
با توجه به اینکه فعالیت‌های ضابطه‌مند تبلیغاتی با هدف بهترین تصمیم‌گیری برای تغییر وضع نامطلوب اجتماعی و تدبیر صحیح امور اجتماعی از مهمترین نیازمندی‌های جوامع بشری به‌حساب می‌آید، بدیهی است گام‌برداشتن برای چنین هدفی، نه‌تنها مطلوب و مورد رضایت حق‌تعالی است بلکه ضرورت عقلی و شرعی آن اجتناب‌ناپذیر است. ازسوی دیگر بیان نظرات و دیدگاه‌های مختلف هریک از نامزدها و نیز آگاه‌سازی دیگران نسبت به استعدادها و صلاحیت‌ها و لیاقت‌های وی و سرانجام تبلیغات انتخاباتی از حقوق مسلم تمامی کاندیداها بشمار می‌آید.

امام (رحمت الله علیه) در این‌باره فرمود:

...همه حق تبلیغات صحیح برای خود یا کاندیداهای خود یا دیگران را دارند و هیچ‌کس نمی‌تواند جلوگیری از این حق نماید.
بر این اساس، امروزه اهمیت و تأثیر تبلیغات در هدایت و جهت‌گیری‌های شهروندان یک جامعه بر کسی پوشیده نیست، تبلیغات و اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی در امور سیاسی یک جامعه، ازجمله در انتخابات، جزء مطالبات اساسی یک جامعه پویا و ارزنده تلقی گردیده و از عوامل حیات سیاسی انسان‌ها است.
برای شرکت گسترده مردم در انتخابات، از دو جهت نیاز به تبلیغات است، یکی تبلیغ و تشویق مردم به احساس وظیفه و شرکت در انتخابات، دیگری شناخت صحیح و معرفی افراد انتخاب‌شونده، تا رأی‌دهندگان از روی بصیرت وارد عمل بشوند و بتوانند فرد اصلح را انتخاب کنند.
بدیهی است، هرگونه تبلیغ و آگاه‌سازی مخاطب (چه نسبت به اصل حضور در انتخابات و چه نسبت به توانمندی‌ها و صلاحیت‌های کاندیداها می‌بایست بر محور اصول پذیرفته شده فقه و حقوق اسلامی و مطابق با ارزش‌های اخلاقی دین باشد. عدم‌رعایت موازین شرعی در تبلیغات انتخاباتی، موجب ضایع‌کردن حق‌الناس و نارضایتی خداوند متعال است.
متأسفانه در برخی مواقع دیده می‌شود که حتی اخلاق و حقوق شرعی شهروندان و حق‌الناس در عرصه‌هایی مثل تبلیغات انتخاباتی رعایت نمی‌شود و این برخلاف اصول دینی و اسلامی است.
در منطق اسلامی، قدرت و عزت و آبرو و خوشنامی و امکانات، انحصاراً برای خدمت به مردم و حرکت‌دادن خود و جامعه و کشور در راه نظام مقدس اسلامی و رسیدن به آرمان بلندی است که تمام مردم جهان نیازمند آن هستند.
حضرت امام (رحمت الله علیه) می‌فرمایند:
«...اگر احتمال بدهیم به‌واسطه تبلیغات انتخاباتی ما اسلام و جمهوری اسلامی در ضرر است باید آن‌جور تبلیغاتی که خطرناک است دست از آن برداریم... گاهی با اسم اسلام یا با توهم اسلامی‌بودن، یک اموری انجام می‌گیرد که برخلاف اسلام است...».
با توجه به اینکه تبلیغات در اندیشه اسلامی برای معرفی و بیان خوبی‌ها و تشویق و ترغیب افراد به نیکی و انتخاب نیک‌سیرتان برای حفظ و تقویت تعالیم اسلام خواهد بود، پیروی از اصول اخلاقی دین، بر کاندیداها و هواداران آنان ضروری است.
بنیانگذار جمهوری اسلامی در این‌باره فرموده‌اند:
«...سعی کنید تبلیغات انتخاباتی شما در چهار چوب تعالیم و اخلاق عالیه اسلام انجام شود و از کارهایی که با شؤونات اسلام منافات دارد جلوگیری گردد. باید توجه داشت که هدف از انتخابات در نهایت حفظ اسلام است». بنابراین، منطق تبلیغات و حتی شیوه برگزاری انتخابات در کشور ما با کشورهای غربی متفاوت است و بر همین اساس ما باید در عملکرد انتخاباتی خود از اصول اخلاقی خاص پیروی کنیم.
انتخابات در کشور ما باید مسابقه خدمت به خلق خدا باشد نه مسابقه برای کسب قدرت و این منطق انتخابات اسلامی است. همان‌گونه که شهید مظلوم، متفکر کم‌نظیر، آیت‌اللَّه بهشتی فرمود: ما شیفتگان خدمتیم نه تشنگان قدرت.
در این مقال، برخی ضوابط دینی ویژه فعالیت‌های تبلیغاتی و اخلاق صحیح رقابت‌های سیاسی را مرور کرده و سپس به منکرات تبلیغاتی پرداخته و در نهایت نقش رسانه‌ها در تبلیغات انتخاباتی مورد توجه قرار گرفته است.

ضوابط اسلامی تبلیغات

اخلاص و اسلام‌خواهی

بر مبنای این اصل قرآنی که انسان‌ها همواره در حال امتحان الهی هستند، سازوکارهای عملی مربوط به تبلیغات انتخاباتی یکی از میادین آزمون انسان‌ها و مشخص‌شدن میزان تقوا و خدامداری یا نفس‌پرستی کاندیداها و هواداران آنها می‌باشد. میزان خلوص و پاک‌سیرتی افراد و یا آلودگی‌های قلبی و درونی انسان‌ها در دوران انتخابات به‌راحتی نمایان می‌شود. امام خمینی۱ این حقیقت اجتناب‌ناپذیر را چنین گوشزد کرده است.
«...آن کسی که تبلیغ می‌کند برای خودش یا برای غیر، این آزمایش‌اش همانجاست... تویی که فعالیت می‌کنی و تبلیغ می‌کنی برای انتخابات، تبلیغ خودت را می‌کنی یا تبلیغ برای اسلام می‌کنی؟ اگر برای رسیدن به مجلس است، دلت می‌خواهد مجلس بروی... شما تبلیغ برای خودت می‌کنی که همان تبلیغ برای شیطان است چون حب نفس دارد».

قانون‌مداری

رعایت قوانین مختلف در جوامع که بر مبنای مصلحت عمومی افراد وضع شده است، همواره ضامن کنترل و تنظیم رفتارهای فردی، اجتماعی و سیاسی یک جامعه است و تخلف از آن موجب ایجاد اختلال و برهم‌زدن نظم عمومی جامعه خواهد شد. از آنجا که توجه به اصل رعایت نظم و مقررات از تعالیم اخلاقی و حقوقی اسلام است، مورد توصیه و تاکید فقهای شیعه قرار گرفته است.
انحرافات همیشه به‌تدریج در یک رژیم وارد می‌شود و در آخر، رژیمی را ساقط می‌کند. لازم است همه به‌طور اکید به مصالح اسلام و مسلمین توجه کنیم و به قوانین، هرچند مخالف نظر و سلیقه شخص‌مان باشد، احترام بگذاریم.
بنیانگذار جمهوری اسلامی با ارج‌نهادن به حقوق سیاسی نامزدهای انتخاباتی، به‌منظور تبلیغ و معرفی خویش به مردم، فرموده‌اند:... لازم است تبلیغات موافق مقررات دولت باشد.
حضرت آیت‌اللَّه خامنه‌ای در لزوم تبعیت از قانون در همه امور فرموده‌اند:
«...بنده به خیلی از این قوانینی که در مجلس تنظیم می‌شود، اعتقادی ندارم و آنها را قبول ندارم، ولی وقتی قانون شد، بنده هم به‌صورت یک قانون عمل می‌کنم و مخالفت نمی‌کنم».
مسئله مراعات مقررات و عدم‌تخلف از قانون در فتوای فقهای بزرگوار نیز به صراحت آمده است:
سؤال: تخلف از قوانین و مقررات جمهوری اسلامی در مسائل مربوط به انتخابات چه حکمی دارد؟
جواب: جایز نیست.
سؤال: چیزی که در جامعه مفسده به‌بار می‌آورد و یا باعث اختلال نظام اجتماعی می‌شود، حکمش چیست؟
جواب: حرام است، و حرمتش قطع‌نظر از عظم و کبرش جزء بدیهیات و ضروریات اسلام است، و عقل و نقل بر لزوم ترکش متفق‌اند و هر امری که احتمال انجرار به اختلال نظام را بیاورد، حرام و باید از آن جلوگیری شود.

رعایت حرمت شخصیت‌ها

از آنجا که حرمت شخصیت‌های اجتماعی همه مؤمنان، به‌ویژه افراد ممتاز، بر همه لازم است و چنین شخصیت‌هایی اعم از حوزوی و دانشگاهی، بخشی از سرمایه‌های ملت محسوب می‌شوند و هزینه‌های هنگفتی از بیت‌المال صرف شده تا این سرمایه‌ها آماده فعالیت‌های سازنده برای کشور شده‌اند، حفظ حرمت و جایگاه اجتماعی آنها از وظایف همه هموطنان است.
متأسفانه در برخی موارد در تبلیغات انتخاباتی، با تأثیرپذیری از ادبیات رفتاری و رسوم ناپسند متداول در غرب، حرمت شخصیت‌ها از طرف برخی افراد مورد هتاکی و تخریب واقع شده است؛ در حالی که گناه شکستن حرمت آنها از گناه شکستن حرمت کعبه زیادتر است. امام صادق (علیه السلام) فرموده است:
«المؤمن اعظم حرمة من الکعبة»؛ احترام مؤمن از احترام کعبه زیادتر است.
در تبلیغات انتخاباتی، اگرچه نقادی اندیشه‌ها با هدف آشکارشدن نقاط قوت و ضعف و مشخص‌شدن گفتار حق از باطل امری ضروری است و موجب افزایش شناخت و آگاهی مردم برای انتخاب واقعی و شایسته می‌شود، اما نقد صاحبان اندیشه و ذکر نامشان موجب برخی تخلفات شرعی شده و چه‌بسا این کار موجب موضعگیری‌های شخصی گردیده و هتاکی‌هایی را ازسوی موافقان و مخالفان کاندیدای نقدشده به‌دنبال داشته باشد. بنابراین، اینگونه رفتارهای افشاگرانه برخلاف اصول شرعی و مصالح عمومی کشور است.
حضرت امام خمینی (رحمت الله علیه) در این‌باره فرموده‌اند: هیچ گروهی و شخصی حق ندارد به دیگران که مخالف نظرشان هستند توهین کنند یا خدای نخواسته افشاگری نمایند.
البته چنانچه برخی از کاندیداها با توسل به حیله‌های عوامفریبانه، سوابق بسیار منفی و اندیشه‌ها و اهداف پلید خود را تا قبل انتخابات پنهان کرده باشند و بخواهند از حسن‌ظن مردم پاک‌سیرت سوءاستفاده کنند و با کسب آرای غیرواقعی قصد شکستن آرای شایستگان و یا رسوخ در بدنه نظام اسلامی را داشته باشند، لازم است با حفظ همه موازین شرعی و براساس نهی از منکر، فرد مزبور را از اعمال شیطانی‌اش بازداشت و مردم را به پرهیز از چنین افرادی واداشت، اما چنانچه او همچنان به فریب‌کاری و ظاهرسازی خویش ادامه داد، در این صورت به‌منظور نجات مردم از دام‌های شیطانی چنین دغلبازانی، لازم است توطه آنها را نقش برآب کرد.
سؤال: بیان انحرافات اجتماعی یا سیاسی یا اخلاقی و مذهبی برخی افراد به‌منظور جلوگیری از اغفال مردم و ارشاد جاهل و نهی از منکر جایز است یا خیر؟
جواب: در صورتی که این کار، تنها راه نهی از منکر باشد اشکالی ندارد.

قضاوت‌های عادلانه

قرآن مجید فرموده است: (وَ لَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَی أَلَّا تَعْدِلُوا إِعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَی)
دشمنی با گروهی، شما را به بی‌عدالتی نکشاند، عدالت را پیشه کنید که آن به تقوی و پرهیزکاری نزدیک‌تر است.
انسان‌ها در رفتار و عملکردهای سیاسی-اجتماعی خویش دارای ظرفیت‌ها و توانمندی‌های مختلف هستند. همچنین میزان تقوای افراد در ایفای مسئولیت‌های واگذارشده به آنان نیز سهم به‌سزایی خواهد داشت. ازاین‌رو لازم است هنگام قضاوت در کارها و عملکردهای آنان، از دایره انصاف و عدالت بیرون نرفته و از قضاوت‌های ظالمانه و گناه‌آلود پرهیز کرد. براساس اوامر قرآن، نه‌تنها در قضاوت نسبت به دوستان و نیروهای خودی، بلکه در قضاوت نسبت به دشمنان نیز می‌بایست عدالت را پیشه ساخت زیرا این عمل نشان از تقوای درون دارد.
بنابراین، نادیده‌گرفتن زحمات و فعالیت‌های شایسته نمایندگان و مسئولان در دوره‌های پیشین و زیرسؤال‌بردن کارهای خوب و مثبت افراد و به‌اصطلاح سیاه‌نمایی دیگران، عملی برخلاف تقوا و از آداب منفی سیاست‌بازان دنیاطلب است. تشکر از زحمات مسئولین و خدمتگزاران گذشته، وظیفه‌ای منطقی و مورد رضایت پروردگار بوده و نشان از روحیه شکرگزاری از خداوند متعال است.
امام رضا (علیه السلام) فرمودند:
«من لم یشکر المنعم من المخلوقین لم یشکراللَّه عزوجل»؛
کسی که از افراد نیکوکار تشکر نکند شکرگزاری خداوند را نکرده است.
اصول اخلاقی اسلام و عقل سلیم بشری رفتارهای خارج از عدل و انصاف را مغایر با روح تقوا و خدامحوری دانسته است. چه‌بسا زیرسؤال‌بردن دست‌اندرکاران قبلی نظام، به انکار و زیرسؤال‌بردن طرح‌ها و مصوبات و قوانین قبلی آن سیستم حکومتی و نظام اسلامی منجر شود.

عبرت از مشروطه

تاریخ همواره معلم انسان‌هاست و خردمندان در پیمودن مسیر صحیح زندگی از آن غافل نمی‌باشند. به یقین بهره‌گیری از این راهنمای هدایت، در مسایل سیاسی و اجتماعی اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد.
حوادث انقلاب مشروطه، از بهترین تجربه‌های سیاسی اجتماعی کشور ایران است و ازهمین‌رو حضرت امام خمینی۱، در مباحث اخلاق انتخاباتی همه اقشار ملت را به عبرت‌آموزی از آن دوران توصیه کرده و فرموده‌اند:
ممکن است که اگر اشخاص هوشمند تنبه ندهند و بیدار نشوند، این انتخابات موجب این بشود که دودستگی‌های زیادی ایجاد شود و این همان مسأله مشروطه است باید مردم توجه کنند خصوصاً روحانیون... همه‌جا توجه کنند که مسأله، مسأله مشروطه نشود که یک دسته برای خاطر این که یک کاندیدایی دارند، دیگران را بکوبند، آن دسته هم برای همین کاندیدای خودشان، این را بکوبند. اگر همه برای خدا هست، باهم تفاهم کنید. البته تبلیغ مانعی ندارد لکن مثل مشروطه نشود....
ایشان همه علماء و روحانیون، روشنفکران، نویسندگان و گویندگان را به این تکلیف الهی توصیه کرده و فرموده‌اند:
به همه تکلیف شرعی است که نگذارید مساله مثل مساله مشروطه بشود عبرت بگیرید از آنجا، اگر مثل آن بشود، آنهایی که مخالف با اسلام و جمهوری اسلامی هستند و بازیگر هستند، آنها می‌آیند قبضه می‌کنند. یکی از اموری که خیلی لازم است، همین مساله است که باید تذکر بدهند آقایان....
بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی، همگان را از رفتارهایی همانند دوران مشروطه پرهیز داده و فرمودند:
...این توطئه را که می‌خواهند با اسم خطوط مختلفه، یک‌دسته را طرفدار یک‌دسته بکنند و یک‌دسته را طرفدار یک جبهه (دیگر) بکنند و در صورتی که خود آنها باهم اختلاف ندارند، مریدها به اختلاف بیفتند و کم‌کم در همه‌جا همان حرف‌هایی که در مشروطه بود، که در یک شهر یک‌دسته اهل منبر مشروطه بودند، یک‌دسته اهل منبر مستبد بودند، و در خانه‌ها همین مسائل بود و در بازار همین مسائل بود، یک‌وقت اینطور نشود که مردم را به جان هم بیندازند، این برای طرفداری از فلان شخصیت و آن برای طرفداری از فلان شخصیت....

منکرات تبلیغاتی

در دوران تبلیغات انتخاباتی، به دلیل وجود رقابت‌های شدید بین کاندیداها و هوادارن آنها و جناح‌های مختلف سیاسی و تلاش برای کسب آرای بیشتر، رفتارهایی ازسوی برخی مردم رخ می‌دهد که به‌دلیل ضعف‌های فرهنگی یا اعتقادی عده‌ای از آنان، اوضاع اجتماعی مردم دچار نابسامانی‌هایی شده و تعدادی از فعالان سیاسی، مرتکب تخلفات و گناهانی می‌گردند.
برخی از این گناهان و جرائم انتخاباتی عبارتند از: عوام‌فریبی، دادن وعده‌های دروغین و غیرقابل عمل، تعریف‌ها و تمجیدهای بی‌جا و ناروا، تبلیغات پرزرق‌وبرق غیرضرور با اسراف و تبذیر و شعارهای انتخاباتی توخالی، ایجاد خسارت‌های مالی به اموال خصوصی افراد، اسراف و افراط در هزینه‌های انتخاباتی، استفاده از اموال عمومی و امکانات بیت‌المال، اعمال نفوذ برخی صاحب‌منصبان، افزایش تهمت و شایعه‌پراکنی، تسویه‌حساب‌های شخصی و گروهی، درگیری‌های قومی و نژادی، آزارها و مزاحمت‌های صوتی، استفاده ابزاری از مقدسات و آموزه‌های دینی، دست‌یازیدن به شیوه‌های تبلیغاتی غیراسلامی و غربی و خرید و فروش آراء و....
حضرت آیت‌اللَّه مکارم شیرازی دربارهٔ پرهیز از روش‌های غربی در انتخابات فرمودند: مشکل تبلیغات در انتخابات، الگوگیری از غربی‌هاست. نباید در این زمینه از غرب الگو بگیریم. انتخابات باید به‌گونه‌ای باشد که در شأن جمهوری اسلامی باشد.
هریک از رفتارها و عناوین فوق به‌دلیل تعارض با اصول اخلاقی و نظرات فقهی مراجع تقلید، می‌تواند مورد خطاب و نهی فقها واقع گردد. به‌علاوه اینکه، انجام این کارها عواقب ناگواری برای شهروندان داشته و موجب غیراخلاقی شدن فضای انتخابات و نگرانی‌های مختلف افکار عمومی، پرهیز افراد شایسته و متخلف و دارای شرایط از ورود در صحنه‌های انتخاباتی و ایجاد روحیه بی‌تفاوتی و رویگردانی از انتخابات در مردم، گزینش غیرصحیح و نامعقول و عدم‌انتخاب کاندیدای شایسته و اصلح و... می‌شود. در چنین موقعیتی نقش تبلیغی و رسالت نخبگان و مراجع سلامت‌بخشی به فضای اخلاقی و اعتقادی جامعه، بسیار آشکار خواهد شد در این مختصر، برخی از اینگونه مطالب بررسی خواهد شد.

تخریب شخصیت

حضرت امام خمینی(رحمت الله علیه) فرمودند:
...سعی کنید تبلیغات انتخاباتی شما در چهارچوب تعالیم و اخلاق عالیه اسلام انجام شود و از کارهایی که با شؤونات اسلام منافات دارد جلوگیری گردد....
در جریان تبلیغات انتخاباتی، گروهی از افراد بی‌اطلاع یا بی‌اعتنا به ارزش‌های اخلاقی اسلام، دست به ترور شخصیت و انتشار تهمت و شایعه‌پراکنی زده و به‌جای نقد و ارزیابی دیدگاه‌ها و طرح و برنامه نامزدها، به نقد و نفی شخصیت آنها پرداخته و مرتکب گناهان بزرگ می‌شوند که در شأن انسان مسلمان و زیبنده جامعه اسلامی نیست. برخی از این گنهکاران برای معقول‌دانستن کارهای خود، به توجیهاتی متوسل می‌شوند، در حالی که براساس موازین فقهی شرع مقدس، برای جلوگیری از تخلفات و گناهان دیگران اجازه ارتکاب گناه نخواهیم داشت.
حضرت امام خمینی (رحمت الله علیه) در رساله توضیح‌المسائل خویش فرموده‌اند: جایز نیست برای جلوگیری از معصیت، ارتکاب معصیت مثل فحش، دروغ و اهانت....
مرحوم آیت‌اللَّه گلپایگانی، سیاه‌نمایی و هتک‌حرمت و آبروریزی دیگران را مخالف فقه و حقوق اسلامی دانسته و فرموده‌اند: از چیزهایی که احترام بسیار دارد جان و مال و آبروی مسلمان است که هیچ‌کس بدون حکم شرع حق تجاوز به حقوق آنها را ندارند.
تمسخر و تحقیر انسان‌های مؤمن با هر ابزار و عناصر گفتاری و نوشتاری و امثال آن ازقبیل فیلم، عکس، نقاشی، و اشاره و کنایه و نمایش از مصادیق هتاکی مؤمن بشمار می‌آید و خلاف شرع مقدس می‌باشد.
در این‌باره از مراجع تقلید چنین استفتاء شده است:
سؤال: کشیدن کاریکاتور اشخاص، در صورتی که موجب استهزاء و هتک آنان شود، چه حکمی دارد؟
جواب: استهزاء و هتک‌حرمت مؤمن حرام است.
رهبر معظم انقلاب فرمودند:
...کسانی که یک منبری برای سخن‌گفتن دارند؛ مثل خطبای جمعه و نمایندگان مجلس شورای اسلامی؛ همه توجه داشته باشند که تخریب، فضای انتخابات را خراب می‌کند. شما از آن کسی که به او علاقه‌مندید، دفاع کنید؛ هیچ مانعی ندارد؛ اما به آن کسی که رقیب اوست، مطلقا حمله نکنید؛ تخریب نکنید. این تخریب و این حرف‌زدن‌ها و اهانت‌کردن‌ها، نه حجیت دارد برای مستمعان، و نه جایز است؛ به‌خاطر اینکه فضا را خراب می‌کند.
...کاندیداها در تبلیغاتشان، حرف‌های واقعی بزنند و عقاید واقعی خود را بیان کنند تا مردم نیز با شناخت صحیح و در کمال آزادی، نامزدهای موردنظر خود را انتخاب کنند و مجلسی در شأن ملت ممتاز ایران تشکیل شود.
آیت‌اللَّه ابراهیم امینی در این‌باره فرموده‌اند:
افراد انتخاب‌شونده نیز می‌توانند با سخنرانی، تبلیغ در روزنامه‌ها، اطلاعیه‌ها و پوسترها امتیازات و نکات مثبت خودشان را بیان کنند، اما شرعاً و اخلاقاً حق ندارند از رقیب خود عیبجویی و آبروریزی و تخریب کنند و شخصیت او را بشکنند. چون توهین به مؤمن حرام است و زیبنده مسئولین نظام نیست. در تبلیغات از اسراف و تبذیر و پخش پوسترهای رنگی آن هم در حد زیاد نیز باید اجتناب کرد.
مقام معظم رهبری نیز در این رابطه می‌فرماید:
کسانی که می‌خواهند در این صحنه مطرح شوند یا کسانی را مطرح کنند مواظب باشند، مواظب موازین شرعی باشند. اگر شما خواستید کسی را معرفی کنید او را معرفی کنید ولی دیگری را نفی نکنید، هیچ‌کس، هیچ دسته، هیچ جمعی نباید به خودشان اجازه دهند که به کسانی که قبولشان ندارند اهانت کنند.
حضرت امام خمینی (رحمت الله علیه) می‌فرمایند:
باید توجه داشت که هدف از انتخابات در نهایت حفظ اسلام است. اگر در تبلیغات حریم مسائل اسلامی رعایت نشود چگونه منتخب حافظ اسلام می‌شود.
به‌راستی کاندیدایی که برای به‌دست آوردن رأی لازم، به خود اجازه می‌دهد همه ضوابط و اصول و معیارهای شرعی و اخلاقی را زیر پا نهاده و تنها حافظ منافع و مقام خود باشد، بازهم می‌توان او را واجد ابتدایی‌ترین صلاحیت‌های لازم برای وکالت جامعه اسلامی دانست واو را جزئی از عصاره فضائل ملت نامید.
تخریب، ناجوانمردانه‌ترین شیوه رقابت است، می‌توان گفت: افرادی که به این‌گونه اقدامات متوسل می‌شوند از ضعیفان هستند.
افرادی که ضعیف هستند و نمی‌توانند با راه‌های منطقی، کار خود را پیش‌ببرند، دست به تخریب رقبا و توهین به دیگران می‌زنند. مردم باید آگاه باشند و تخریب‌گران را از صحنه گزینش خود دور کنند و در ارزیابی نهایی خود از کاندیداها به این امور توجه نمایند.
آیت‌اللَّه صافی گلپایگانی فرمودند:
همه باید در همه‌جا و همه مراحل، اخلاق را رعایت کنیم، حیثیت دیگران را حفظ کنیم، آبروی جامعه را نگاه داریم.
تخریب سیاسی امری غیرقانونی و دور از اخلاق انسانی و مرام جوانمردی است و تخریب‌گران سیاسی مخالفان حقیقی نظام اسلامی و مردم‌سالاری هستند.
این اقدام، حکایت از ضعف گروهی دارد که به‌واسطه آن اهداف خود را پیگیری می‌کنند. تخریب خلاف دستور رهبر انقلاب است و با دفاع از تخریب هم نمی‌توان از آرای مردم صیانت کرد.
کار تخریبی آنان که می‌کنند درواقع ضعف خود را به نمایش می‌گذارند و برخلاف نظر نظام عمل می‌کنند.

دروغ

در اسلام دروغگویی، به‌عنوان یکی از گناهان کبیره، به‌شدت مورد نکوهش قرار گرفته تا جایی که پیامبربزرگ‌خدا۹ فرمودند:
«هرگاه مؤمن بدون عذر شرعی دروغ بگوید، هفتادهزار فرشته او را لعنت می‌کنند و بوی آزاردهنده‌ای از قلب او خارج می‌شود تا به عرش می‌رسد».
همچنین دروغ‌گویی کلید و ابزار ارتکاب همه گناهان دیگر محسوب شده است.
بیان مطالب خلاف‌واقع در ابعاد مختلف زندگی به‌ویژه در امور سیاسی و اجتماعی که با سرنوشت دیگران ارتباط پیدا می‌کند، آثار منفی بی‌شماری درپی خواهد داشت. سلب‌اعتماد عمومی، فریب افکار عمومی، ایجاد جو بدبینی و خردشدن شخصیت گوینده دروغ، از نتایج منفی آن بوده که خود هرکدام گناهی دیگر می‌باشد. بنابراین، راست‌گویی و صداقت در گفتار از آداب ضروری در تبلیغات انتخاباتی به‌حساب می‌آید. اگرچه بیان‌کردن هر سخن راستی واجب نیست، اما گفتن هر دروغی حرام است.
ارتکاب گناه دروغ در تبلیغات منحصر به گفتن مطالب کذب نمی‌باشد، بلکه نوشتن مسائل غیرواقعی ازقبیل القاب و عناوین و مراتب علمی، سیاسی و اجتماعی خلاف‌واقع و همچنین نوشتن مسئولیت‌ها یا پست‌ها یا سوابق و تخصص‌های غیرواقعی، برخلاف قوانین کشور کذب محسوب شده و مورد نهی الهی و حرمت شرعی فقها واقع می‌گردد. نامزد دروغگو به‌دلیل ارتکاب گناه کبیره صلاحیت اخلاقی لازم را برای دفاع از حقوق مردم را ندارد زیرا فردی که از خشم الهی ترس نداشته باشد، خشم و غضب موکلینش برای او اهمیتی نخواهد داشت. ازاین‌رو مقام معظم رهبری کاندیدای دروغگو را عنصری خطرناک دانسته و فرموده‌اند:
[افرادی که] بر ایشان خلاف‌واقع گفتن و دروغ‌گفتن، بلکه مردم را بناحق تهییج‌کردن، حق را باطل و باطل را حق جلوه دادن، اهمیتی ندارد! واقعا اگر چنین کسانی باشند، باید جلوی آنها را گرفت و نباید گذاشت به مجلس راه پیدا کنند.
همچنین نقل اکاذیب و حوادث خلاف‌واقع مربوط به کاندیدها ازسوی طرفداران یا مخالفان آنها در نشریات، روزنامه‌ها، رسانه‌های جمعی و رسانه ملی از مصادیق نشر اکاذیب بوده و ممنوعیت شرعی خواهد داشت.
با تأسف، برخی افراد با توسل به برخی از توجیهات به‌ظاهر شرعی، درصدد ذکر مطالب دروغ برآمده و سپس برای رهایی خود از عذاب وجدان یا پاسخگویی به دیگران، ادعای مصلحتی‌بودن دروغ‌های خویش را دارند. در حالی که فقهای شیعه و مراجع تقلید اجازه چنین تخلفات شرعی را نداده‌اند.
سؤال: دروغ مصلحتی چه حکمی دارد؟
جواب: دروغ مصلحتی به‌معنای رایج نزد مردم؛ که درواقع دروغ منفعتی است، حرام است. موارد جواز دروغ در اسلام مشخص است؛ ازجمله آنها وجود مصلحت اهم (مثل حفظ جان مؤمن و یا رفع نزاع بین دو مسلمان) است.
همچنین تعریف و تمجیدهای بی‌جا و غیرواقعی و مدح و ستایش بی‌اندازه و اغراق‌آمیز نوعی دروغ و مخالف اصول اخلاقی اسلام و نظرات فقها می‌باشد.
امام عسکری (علیه السلام) دربارهٔ ستایش‌های بیهوده از افراد فرمود:
«من مدح غیر مستحق فقد قام مقام المتهم...».
هر کسی که انسان غیرقابل تعریفی را مدح و تعریف نماید، خود را در جایگاه اتهام قرار داده است.
در کتاب واجبات و محرمات آمده است: حرام است مدح و تعریف باطل از شخص غیرمستحق، و نیز تعریف شخص مستحق به بیش از استحقاق.

تهمت

با تأسف، یکی از آسیب‌های شایع در عرصه انتخابات، ارتکاب گناه تهمت ازسوی کاندیداها یا طرفداران آنها است. تهمت به‌معنای نسبت‌دادن کاری به شخصی است، در حالی که آن شخص هرگز آن را انجام نداده است. خداوند در قرآن مجید این افراد را آزاردهنده‌هایی گنهکار معرفی کرده و می‌فرماید:
(وَالَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلوا بُهْتَاناً وَ إِثْماً مُّبِیناً).
و آنان که مردان و زنان مؤمن را به‌خاطر کاری که انجام نداده‌اند آزار می‌دهند، تهمت و گناه آشکاری را بر دوش می‌کشند.
امام رضا (علیه السلام) به نقل از رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید:
«من بهت مؤمنا او مؤمنة، او قال فیه ما لیس فیه اقامه اللَّه یوم القیمة علی تلّ من نار حتی یخرج مما قال فیه». کسی که به مرد یا زن باایمانی بهتان بزند، یا دربارهٔ او چیزی بگوید که در او نیست، خداوند در روز قیامت او را روی تلی از آتش جهنم نگه‌می‌دارد تا از عهده آنچه دربارهٔ آن مؤمن گفته، بیرون آید.
و معلوم است چون قادر به اثبات گفته خویش نیست، همیشه در عذاب است.
در دوران تبلیغات انتخاباتی، یکی از ابزارهای بیرون‌راندن رقیبان و نابودی شخصیتی آنان، تهمت‌های مختلف خانوادگی، اخلاقی، مالی، سیاسی و... به دیگران است. پخش و گسترش انواع تهمت‌ها ازقبیل فساد مالی و سیاسی یا فساد اخلاقی و خانوادگی موجب آزرده‌شدن روح نیکان و نیز مسموم‌ساختن فضای انتخابات بوده و برخی نیز تنها به‌خاطر حفظ آبروی خود، با کنارگذاشتن میدان رقابت، بحران ایجادشده را فیصله می‌دهند. ترک سریع و بی‌قید و شرط صحنه انتخابات و تجاوز به حقوق سیاسی و شخصیتی نامزدهای شایسته، نه‌تنها گناهی در حق متهمان است بلکه موجب دلسردی مردم از رأی‌دادن گشته و در نتیجه حقوق جمعی مردم مورد تجاوز دغلبازان حیله‌گر واقع می‌شود.
رهبر معظم انقلاب اسلامی در سفارش‌های خود نسبت به همگان، ازجمله مسئولین، به یکی از اینگونه اتهامات اشاره کرده، می‌فرماید:
بعضی‌ها را به اندک چیزی «ضد ولایت فقیه» می‌گویند! معلوم نیست اگر کسی یک‌وقت در جایی یک کلمه حرفی زد، این ضدیت با ولایت فقیه باشد.
رمی به «ضدیت با ولایت فقیه» چیز آسانی نیست که تا اندک چیزی از کسی دیدیم، فورا این مهر را به پیشانی او بزنیم؛ ضدیت با ولایت فقیه، شواهد و ضوابطی دارد. البته ضدیت با ولایت فقیه، یعنی ضدیت با اصیل‌ترین و رکین‌ترین اصول و ارکان نظام جمهوری اسلامی.
براساس نظر ایشان هرگاه فردی غالباً و صریحاً با مواضع و تصمیمات دستگاه رهبری که طبق قانون اساسی، سیاست‌های اصلی نظام را تشکیل می‌دهد مخالفت ورزیده و دشمنی می‌کند، ضدیت با رهبری شمرده می‌شود. اما بیان یک نظریه یا مخالفت با یک قضیه به‌طور موردی ضدیت با ولایت فقیه نمی‌باشد. بنابراین انسان مسلمان و پایبند به اصول شرعی و اخلاقی نباید بدون تحقیق افراد را متهم کند. حتی براساس ظن و گمان یا پندارها و تحلیل‌های شخصی خود اجازه سوءظن و سپس اتهام به دیگران را نخواهد داشت. چه اینکه برخی اوقات متهم‌کردن افراد به برخی مسائل غیرواقعی موجب خروج او از صحنه‌های سیاسی-اجتماعی شده و چه‌بسا به‌خاطر عدم حمایت و پشتیبانی ازسوی نیروهای خودی و دوستداران انقلاب، در صف مخالفان و دشمنان واقع شود. که آن نیز گناهی بزرگتر و نابخشودنی است. بدیهی است چنانچه فردی را با استناد به شواهد و اسناد معتبر، دارای اشکالات یا معایب اساسی یافتیم، برای جلوگیری از هرگونه اختلال در امر انتخابات، به‌عنوان امر به معروف و نهی از منکر، به همان فرد مورد نظر و یا مراجع قانونی مراجعه خواهیم کرد.

هدایای فریبنده

ازجمله آسیب‌هایی که ممکن است در ایام تبلیغات انتخاباتی مشاهده شود، هدایای مالی یا خدمات رایگانی است که از طرف نامزدها و طرفداران آنها ارائه می‌شود. این رفتار اجتماعی چنانچه در اوقات عادی غیرانتخابات انجام شود و هدیه‌دهنده با نیت مقدس و مشروع کمک یا مساعدت و یا جلب قلوب و رفع کدورت‌های قلبی بین افراد و یا... اقدام به پرداخت هدایا و یا ارائه خدمات رایگان نمایند، امری بسیار مقبول و قابل‌ستایش خواهد بود.
در دوران تبلیغات انتخابات، انجام چنین کارهایی ممکن است گیرنده یا دهنده آن را متهم به عمل خلاف‌شرع رشوه نمایند و یا اینکه با علم و یقین به هدف نامشروع رشوه و باهدف کسب رأی ازسوی رأی‌دهندگان اتفاق بیافتد. بدیهی است چنانچه رشوه‌دهنده متقاضی رفتار سیاسی غیرمشروع می‌باشد، رأی‌دهنده رشوه‌گیر نیز به‌طور متقابل توقعات و خواسته‌های ویژه‌ای از فرد منتخب خود خواهد داشت. بنابراین، هردو مرتکب تخلفات شرعی و قانونی می‌گردند.
امام علی (علیه السلام) در نهج‌البلاغه فرموده‌اند:
«به خدا سوگند اگر اقلیم‌های هفتگانه را با آنچه در زیر آسمان‌ها است به من دهند، تا اینکه با گرفتن پوست چوبی از دهان مورچه‌ای، خداوند را نافرمانی کنم، هرگز این کار را نخواهم کرد...».
این موضع‌گیری سخت امیرمؤمنان علی۷، در برابر فرد منافقی بود که رشوه آورده بود و قصد داشت آن را با توجیه هدیه به آن حضرت بدهد.
سؤال: آیا نامزد انتخاباتی می‌تواند با حیله و فریب و به‌کارگیری روش‌های مادی و خدماتی، رأی‌دهندگان را به برگزیدن خود ترغیب کند؟ حکم رأی‌دادن به چنین افرادی چیست؟
جواب: مردمی که چنین رفتار فریبنده‌ای را مشاهده می‌کنند، اگر اعتقادی به شایستگی چنین فردی ندارند، حق ندارند تسلیم تبلیغات او شوند. زیرا صرف باور و اطمینان نامزد به خودش، ایجاب نمی‌کند که دیگران هم به او اعتقاد پیدا کنند. رأی‌دهنده باید به‌دور از تأثیر ابزارهای فریبنده‌ای که نفع مادی یا معنوی به او عرضه می‌کند به مسئولیت شرعی خویش فکر کند. او باید فکر کند که آیا این نامزد شایستگی به‌دست گرفتن این منصب را دارد یا خیر؟ اگر او را شایسته یافت، مشکلی در پذیرش هدایا و خدمات او نیست. هرچند ما این کار را نمی‌پسندیم و حتی در برخی شرایط بنا به برخی ملاحظات پذیرش چنین هدایا و خدمات را جایز نمی‌دانیم.
رأی‌دهنده نباید تحت تأثیر تبلیغات فریبنده قرار گیرد. و اگر دانست که آن شخص برای تصاحب رأی او، به وی بذل و بخشش می‌کند ولی خود او می‌داند که چنین نامزدی را برنخواهد گزید، قبول بذل و بخشش بر وی جایز نیست، زیرا چنین کاری حرام‌خوری (اکل مال به باطل) است.
سؤال: دادن رشوه برای مشکل اداری و تسریع در کار چه حکمی دارد؟
جواب: پرداخت پول یا اموالی ازسوی مراجعه‌کننده به کارمندان اداره‌ها که وظیفه ارائه خدمات به مردم را دارند منجر به فساد در اداره‌ها خواهد شد که ازنظر شرعی حرام است؛ گرفتن آن بر دریافت‌کننده نیز حرام است و حق تصرف در آن را ندارند.
برخی افراد ضعیف‌الایمان یا کسانی که همواره برای رسیدن به امیال خویش به‌دنبال راه‌های به‌ظاهر شرعی و حیله‌های عوام‌فریبانه هستند، دانسته یا ندانسته متوسل به قاعده ضددینی »هدف، وسیله را توجیه می‌کند« شده و مرتکب خلاف شرع می‌گردند. حضرت آیت‌اللَّه خامنه‌ای بر مبنای قرآن و سنت این‌گونه رفتارهای غربی و ضدشرعی را رد کرده و در جواب یکی از استفتائات فرموده‌اند:
هدیه در محیط کار و از جانب ارباب‌رجوع یکی از خطرناکترین چیزها است و هرچه بیشتر از آن اجتناب کنید به‌صرفه دنیا و آخرت شما خواهد بود.
سؤال: گرفتن یا دادن هدایا در ایام انتخابات ازسوی کاندیداها چه حکمی دارد؟
جواب: هدایا اشکال دارد.
سؤال: آیا استفاده از اموال و هدایا و کمک‌های نقدی افراد غیرمتشرع برای تبلیغات کاندیداهای انتخاباتی جایز است؟
جواب: در صورتی که هدف آنها رسیدن به منافع نامشروعی باشد جایز نیست.
آیت‌اللَّه مکارم شیرازی در پرهیز از دنیاگرایی فرمودند:
نباید کارهایی که در انتخابات غربی‌ها با هدف کسب منافع شخصی و جناحی انجام می‌گیرد، در کشور ما رخ دهد، زیرا این‌گونه کارها خلاف شرع است و با اخلاص منافات دارد.
وی خرید آرا، اطعام، خرید لباس و هرآنچه که منافات با اخلاص دارد را مناسب تبلیغات کاندیداها ندانست و افزود:
مردم باید بدانند افرادی که هزینه‌های هنگفتی برای انتخابات صرف می‌کنند و تنها منافع شخصی را در نظر دارند، اخلاصی در کارشان نیست و به آنها باید سوءظن داشته باشند.

غیبت

تخریب چهره مؤمنین به‌وسیله غیبت و بدگویی از دیگران در شمار گناهان بزرگ است که قرآن مجید آن را به‌شدت نهی کرده و به »خوردن گوشت مرده برادر« تشبیه کرده است: (وَ لَا یَغْتَب بَعْضُکُم بَعْضاً أَیُحِبُ أَحَدُکُمْ أَن یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً).
و از یکدیگر غیبت مکنید آیا هیچ‌یک از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟
همچنین ائمه معصومین: شدیداً از آن نهی کرده‌اند.
پیامبر گرامی‌اسلام (صلی الله علیه و آله) فرمود:
ای کسانی که با زبان مدعی ایمان هستید، ولی ایمان در قلبتان نفوذ نکرده است، از مردم غیبت نکنید، درصدد عیوب آنها برنیاید، زیرا هرکس که از برادر مؤمنش عیبجویی کند خدای متعال نیز عیوب او را کشف و رسوایش می‌سازد، گرچه در داخل خانه‌اش باشد.
سؤال: لطفا حکم غیبت را با توجه به مسائل دینی بیان کنید؟
جواب: به‌طورکلی اگر پشت‌سر مؤمن، مطلبی گفته شود که حقیقت دارد، لکن اگر او مطلع شود ناراحت می‌شود و این مطالب به قصد عیب‌جویی‌گفته شود یا نزد عرف عیب‌جویی به‌حساب می‌آید، غیبت است و جایز نیست. و صرف معلوم‌بودن [آن مطلب] برای هر دو طرف... مجوز غیبت نیست. ولی گفتگو دربارهٔ خوبی‌های یک فرد حکم غیبت رإ؛d0ندارد. همچنین در مورد مشاوره نیز، اطلاع‌دادن مانعی ندارد.
امام صادق (علیه السلام) دربارهٔ غیبت‌کردن، فرموده است:
«غیبت، نیکی‌ها را می‌بلعد چنانکه آتش هیزم را».
در کتاب واجبات و محرمات آمده است: حرام است غیبت‌کردن از مؤمن غیرمتظاهر به فسق، یعنی عیوب او را آشکارکردن در صورت عدم‌رضایت او، چه با گفتار باشد، یا نوشتار، یا کردار، یا طریق دیگر.
این نوع از تخریب‌ها که با مبانی دینی نیز به هیچ‌وجه سازگاری ندارد، اثر معکوسی داشته و فرد یا گروه موردهجمه در سالیان اخیر کمتر در انتخابات شکست خورده‌اند؛ چراکه ازسویی مردم تخریب‌کنندگان را جریانی ناسالم ارزیابی کرده و حاضر به اعتمادکردن به این طیف نمی‌شوند و ازسوی دیگر تخریب باعث »مظلوم‌نمایی« فرد یا جریان تخریب‌شده می‌شود که همین امر موجب افزایش آرا آنها خواهد شد. امام خمینی۱ فرموده‌اند: مردم در انتخابات موظفند، موظف شرعی هستند که اختلافات کوبنده را از آن دست بردارند.
حتی اگر افرادی برای جلوگیری از برخی تخلفات انتخاباتی خود مرتکب گناه شوند، این شیوه نادرست و غیرمشروع است.
امام خمینی (رحمت الله علیه) فرموده‌اند: جایز نیست برای جلوگیری از معصیت، ارتکاب معصیت مثل فحش، دروغ و اهانت....
آیت‌اللَّه مکارم شیرازی اظهار داشتند: در صورتی که انتخابات، اسلامی برگزار شود، دیگر دروغ، تخریب و وعده‌های کاذب وجود نخواهد داشت.

افشاگری

افشاگری، به‌معنای پخش و گسترش بدی‌ها یا ضعف‌ها و نقائص شخصی یا شخصیتی افراد با هدف مطلع‌کردن افراد جامعه از بدی‌های یک فرد و دستکاری در افکار و اذهان عمومی می‌باشد.
داشتن چنین نیتی ازسوی افشاگران (با چشم‌پوشی از انجام یا عدم آن) نشان از خباثت درونی و پستی اخلاقی طراح یا طراحان آن دارد. اقدام برای رسیدن به این هدف شیطانی از هر راهی که باشد، گناهی بزرگ است زیرا حفظ آبرو و حرمت مسلمان وظیفه‌ای همگانی و به‌مراتب از حفظ حرمت کعبه بالاتر است. برای انجام این عمل غیرانسانی، هیچ توجیه معقول و منطقی و هیچ نیت خیرخواهانه‌ای قابل‌تصور نیست. زیرا بهترین شیوه جلوگیری از مفاسد و انحرافات اشخاص، اجرای امر به معروف و نهی از منکر خواهد بود.
حضرت امام خمینی (رحمت الله علیه) فرمودند: هیچ گروه و شخصی حق ندارد به دیگران که مخالف نظرشان هستند توهین کنند یا خدای‌نخواسته افشاگری نمایند.
افشاگری در ایام انتخابات عملی مجرمانه و موجب ازبین‌بردن حق‌الناس و آلوده‌ساختن فضای انتخابات می‌شود ازهمین‌رو در توصیه‌های حضرت امام خمینی و رهبر عزیز انقلاب، هشدارهایی برای فعالان سیاسی و کاندیداها و طرفداران آنها بیان نموده‌اند و مردم را از انجام چنین کارهایی نهی کرده‌اند. البته این واژه در فتاوا و رساله‌های عملیه کمتر به چشم می‌خورد اما کارها و رفتارهایی که منجر به این عمل خلاف‌شرع می‌گردد، در نظریات همه مراجع تقلید وجود داشته و به‌شدت مورد نهی فقهای بزرگ اسلام و اساتید اخلاق واقع شده است.
براساس فتوای فقیهان، هرگونه تجسس و تحقیق برای اطلاع‌یافتن از وضعیت خصوصی افراد و معایب و نقائص افراد، عملی خلاف‌شرع خواهد بود.
در کتاب واجبات و محرمات آمده است: حرام است تجسس از عقاید قلبی و اسرار داخلی مؤمن به‌منظور اِیذا و رسواکردن او.
حرمت تجسس از زندگی شخصی افراد به حدی است که حتی کوچکترین رفتارهایی که منجر به آن شود، برخلاف شرع مقدس می‌باشد. حضرت آیت‌اللَّه صافی در رساله خویش آورده است: خانه افراد مسلمین محترم است و بدون اذن صاحبش ورود در آن، جایز نیست بلکه سرکشیدن به خانه غیر، از بالای بام، یا شکاف دیوار یا روزنه در جایز نیست.
البته از این سخنان نباید سوءاستفاده شود؛ چراکه افشاگری در جای خود کاری لازم و واجب است، زیرا کسانی که در جامعه دارای موقعیتی هستند و انحراف و گمراهی‌شان در جامعه اثر می‌گذارد، باید افشا کرد و به مبارزه فرهنگی با آنها پرداخت. به‌عنوان مثال کسی که شراب می‌خورد و پشت فرمان اتوبوس می‌نشیند، باید او را افشا کرد زیرا جان مسافران در خطر است ولی اگر کسی مخفیانه در خانه خود شراب خورد، جایز نیست به نام افشاگری آبروی او را بریزیم.
سؤال: بیان انحرافات اجتماعی یا سیاسی یا اخلاقی و مذهبی برخی افراد به‌منظور جلوگیری از اغفال مردم و ارشاد جاهل و نهی از منکر جایز است یا خیر؟
جواب: در صورتی که این کار، تنها راه نهی از منکر باشد اشکالی ندارد.
همچنین معظم‌له در جواب از سؤال زیر فرمودند: با توجه به این‌که برخی افراد با پنهان‌کردن زوایای بسیار انحرافی خود قصد تصرف غاصبانه پست‌های کلیدی نظام را داشته و در صورت پیروزی در انتخابات، ضررهای جبران‌ناپذیری به مردم و منتخبین خود خواهند زد، و حتی با نهی از منکر این ضرر منتفی نخواهد شد، در این‌صورت برای نجات جامعه باید چاره‌ای دیگر اندیشید.
سؤال: افشای افکار انحرافی و سوابق منفی کاندیداها چه حکمی دارد؟
جواب: آنچه برای حفظ کشور لازم است افشای آن لازم است.

عکس و اطلاعیه غیرمجاز

کاندیداها و طرفداران آنها به‌منظور شناساندن خود یا نامزد موردنظر خویش اجازه دارند در چارچوب زمان مشخص‌شده، از وسایل و ابزارهای متفاوت و قابل‌قبول، ازقبیل چاپ عکس، پوستر، پارچه‌نوشته، جزوه‌های مختلف زندگینامه، لوح فشرده (CD) و... استفاده تبلیغاتی کرده و به روشنگری بپردازند. ولی دراین‌خصوص دو نکته اساسی را باید مدنظر داشته باشند. اول اینکه حدود شرعی را مراعات کنند. دوم اینکه از قوانین و مقررات مصوب تخلف نکنند.
براساس فتاوای فقهای شیعه، تکثیر و انتشار هر نوع تصویر که توجه نامحرم را به خود جلب کند و تحریک‌آمیز باشد جایز نیست. به یقین استفاده از عکس‌های آرایش‌شده از مجوز شرعی برخوردار نمی‌باشند.
سؤال: آیا استفاده ابزاری از عکس‌های آرایش کرده و چهره‌های جذاب زنان یا مردان در پوسترها و بروشورهای تبلیغات انتخاباتی جایز است؟
جواب: جایز نیست.
همچنین بهتر است کاندیداهای محترم، به‌ویژه زنان و بانوان متدین از تکثیر عکس‌هایی که می‌تواند مورد سوءاستفاده برخی افراد واقع گردند و به‌طور غیرمستقیم اسباب تمسخر یا هتک حرمت صاحبان عکس‌ها شوند، به‌شدت پرهیز نمایند.
در اغلب جزوه‌ها و بروشورهای نوشتاری، از کلمات و اسماء مقدس و آیات قرآن استفاده می‌شود. با توجه به اینکه این‌گونه نوشته‌ها اغلب پس از مطالعه و استفاده، در معرض نابودی و پاره‌شدن واقع می‌شود، لازم است تدابیری برای جلوگیری از بی‌احترامی به اسماء مقدس آن جزوات اندیشیده شود.

تصرف در اموال عمومی و خصوصی

چسباندن عکس‌ها و اطلاعیه‌ها و پلاکاردهای تبلیغاتی و نیز شعارنویسی بر روی اماکن عمومی و ساختمان‌های دولتی و تابلوهای عمومی به‌دلیل اینکه تصرف در بیت‌المال مسلمین و برخلاف قوانین مصوب کشور و نیز ایجاد نوعی بی‌نظمی اجتماعی به‌حساب می‌آید، کاری برخلاف شرع مقدس بوده و حرام می‌باشد. همچنین انجام اینگونه کارها روی دیوارها و اموال شخصی افراد، چنانچه بدون‌رضایت مالکین محترم آنها صورت گیرد، تصرّف در اموال دیگران و ضایع‌کردن حق‌الناس بشمار می‌آید و ازنظر شرعی ضامن بوده و می‌بایست رضایت آنان را به‌دست آورند. بدیهی است ارتکاب چنین تخلفاتی، مخالف شرع مقدس بوده و گناه به‌حساب می‌آید.
استفاده از امکانات و لوازم دولتی برای تبلیغ به‌نفع کاندیداها، براساس نظرات فقهای محترم شیعه، افرادی که به هر نوح از اموال بیت‌المال، استفاده شخصی می‌نمایند، شرعاً ضامن بوده و هزینه‌های مصرف‌شده می‌بایست به بیت‌المال برگردانده شود.
بدیهی است مدیران ادارات و مراکز دولتی نیز اجازه واگذاری امکانات و لوازم به نامزدهای انتخاباتی نخواهند داشت.

تعصبات غیردینی

حمایت‌های بدون‌دلیل و رفتارهای غیرمنطقی و متعصبانه از افراد و کاندیداها و دفاع جاهلانه از نقاط منفی و نظرات یا عملکردهای نادرست کسانی که مورد علاقه هستند، عملی ضداخلاقی و برخلاف شرع می‌باشد.
قرآن مجید چنین کارهایی را نکوهش کرده، فرموده است:
(إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجَاهِلِیَّةِ...).
[به یاد آرید] هنگامی را که کافران در دل‌های خود، خشم و تعصب جاهلیت داشتند.
اعمال تعصب ناروا دربارهٔ خویشاوندان و منسوبان و دوستان، مانند: معرفی باطل آنها، دادن حق دیگران به آنان، سکوت در مقابل تعدی و ظلم آنان، و کمک به ستم و زورگویی آنان حرام است.
در حدیثی از پیامبرخدا (صلی الله علیه و آله) آمده است: کسی که تعصب بورزد یا به‌نفع او تعصب ورزیده شود، حلقه ایمان را از گردن خویش، باز کرده است. همچنین فرمود: هر کسی در دلش به‌اندازه دانه خردلی، تعصب باشد، خداوند در قیامت، او را با اَعراب جاهلیت برانگیزاند.
یکی از آسیب‌های دوران انتخابات، توجهات بیش از حد برخی کاندیداها یا طرفداران آنها به گرایشات قومی، قبیله‌ای، صنفی و عشیره‌ای برای به‌دست آوردن آرای بیشتر به‌منظور رسیدن به اهداف خود می‌باشد. بدیهی است چنانچه رأی‌دادن به اینگونه افراد تنها بر مبنای تعصبات فامیلی یا قومی و قبیله‌ای باشد، رأی ازروی تعصبات جاهلی به‌حساب آمده و مورد نهی خداوند خواهد بود. امام علی (علیه السلام) فرموده است:
اگر ناگزیر از داشتن تعصب هستید، پس در راه یاری‌رساندن به حق و کمک به ستمدیده، تعصب نشان دهید.
توصیه پدرانه و دلسوزانه امام خمینی؛ به همه نامزدهای انتخاباتی و طرفداران آنها چنین است:
همه این امور اعتباری و زودگذر است و همه در محضر حق هستیم و آنچه در صحیفه کردار ما ماندنی است اعمال و رفتار ما و آنچه موجب سعادت و جاودانگی ما می‌شود، صفای معنویت و ثمرات خلوص بندگی است، و ما نباید خلوص عمل و جامعه اسلامی خودمان را به زنگار کدورت‌ها و اختلافات آلوده کنیم و رقابت‌های انتخاباتی هم هرگز نباید موجبات تفرقه و جدایی را فراهم نماید.
آیت‌اللَّه نوری همدانی، دربارهٔ رفتارهای انتخاباتی فرمودند: فضای انتخابات باید فضای وحدت و صمیمیت باشد.... اگر کسی بخواهد در انتخابات هنجارشکنی کند، به میلیون‌ها انسان خیانت کرده است.
براساس منشور اخلاقی انتخابات، برخی دیگر از منکراتی که کاندیداها و هواداران آنان می‌بایست در تبلیغات انتخاباتی از آنها پرهیز کنند، عبارتند از:
۱. پرهیز از سیاه‌نمایی، بزرگ‌نمایی مشکلات و تخریب دستاوردهای انقلاب اسلامی و موفقیت‌های دولت‌ها.
۲. پرهیز از تبعیضات قومی و فامیلی.
۳. پرهیز از ادبیات بردوباخت و جنگ قدرت که موجب بدبینی و یأس مردم خواهد شد.
۴. پرهیز از تعریف و تمجیدهای اغراق‌آمیز.
۵. اجتناب از تخریب، تهمت، تحقیر، افشاء اسرار مخفی نامزدهای انتخاباتی در رسانه‌های گروهی، سایت‌های اینترنتی و مجالس.
۶. پرهیز از تبلیغات رنگین و پرهزینه، انتشار تصاویر فریبنده، برگزاری مراسم و میهمانی‌های پرخرج، توزیع هدایا، خرید و فروش آرا و....
۷. پرهیز نامزدها از مدیون‌شدن به صاحبان قدرت و ثروت.
۸. پرهیز از وعده‌های غیرمنطبق با وظایف و اختیارات قانونی نمایندگان ازجمله طرح‌های عمرانی.
۹. خودداری از مصرف بیت‌المال و امکانات و فرصت‌های اداری برای تبلیغات انتخاباتی نامزدها.
۱۰. پرهیز از شایعه‌پراکنی و مسموم‌کردن فضای انتخابات و تشویش اذهان عمومی و تقویت سلامت روانی و سیاسی جامعه.
۱۱. کنترل احساسات و رفتار هواداران و اعضای ستاد و دفاتر انتخاباتی نامزدها در چارچوب ضوابط اخلاقی.
۱۲. حفظ بی‌طرفی کامل تمام نیروهای اجرایی و نظارتی انتخابات و دستگاه‌های تبلیغاتی منتسب به حکومت.
۱۳. پرهیز نظامیان و مسئولان دولتی از ورود به احزاب و جناح‌بندی‌های حزبی و تبلیغات له یا علیه نامزدهای انتخاباتی.
۱۴. پرهیز از تحریک افکار عمومی نسبت به نتایج انتخابات با هدف احترام به رای ملت.
۱۵. پرهیز از تضعیف نظام و ترجیح منافع شخصی و گروهی بر مصالح و منافع ملی.
۱۶. پرهیز از نقض اسلامیت و جمهوریت و هویت مردم‌سالاری دینی نظام جمهوری اسلامی.

خرید و فروش رای

برخی از کاندیداهای مجلس شورای اسلامی یا اطرافیان آنها جهت پیروزی در میدان رقابت به طرق مختلفی ازقبیل پرداخت وجه نقد، توزیع گوشی تلفن همراه و سیم‌کارت، توزیع غذای گرم و لباس‌های ویژه، وعده امتیازات دولتی و غیر آن، اقدام به خرید آراء می‌نمایند.
این دسته از متخلفان با سوءاستفاده از نارسایی مذهبی یا وضعیت مالی و ضعف فرهنگی برخی از واجدین شرایط رأی، مرتکب رفتارهای ضداخلاقی و ضددینی می‌شوند.
به یقین تصاحب کرسی مجلس شورای اسلامی با توسل به این‌گونه روش‌ها به‌منظور تضییع حقوق سیاسی دیگران و خیانت به مسلمین و سرنوشت آنان تلقی می‌شود. ازهمین‌رو در شریعت اسلامی این رفتار ناپسند به‌عنوان یکی از منکرات موردنکوهش قرار گرفته است. رئیس ستاد انتخابات کشور دربارهٔ نظرات مراجع تقلید در این موضوع گفته است: برابر استفتائات از مقام معظم رهبری و برخی از مراجع تقلید، خریدوفروش رأی حرام است و کسی که از این طریق نماینده شود، نمایندگی او باطل است.
همچنین براساس قانون انتخابات مصوب مجلس شورای اسلامی در فصل سوم ماده۱۹ (بند۱۳) آرائی که از طریق خرید و فروش به‌دست آمده باشد جزء آراء باطل محسوب می‌شود. همچنین بر مبنای فصل هفتم ماده۶۶ (بنداول)، خرید و فروش رأی از جرائم انتخاباتی محسوب شده و در فصل نهم قانون مذبور برای مرتکبین این جرم مجازات‌های نقدی و حبس و محرومیت‌های ویژه‌ای در نظر گرفته شده است.

نقش رسانه‌های جمعی

رسانه جمعی، به تمام ابزارهای غیرشخصی گفته می‌شود که به‌وسیله آن می‌توان پیام‌های نوشتاری، دیداری یا شنیداری را به‌طور مستقیم به اقشار مختلف جامعه انتقال داد. رادیو و تلویزیون، مجلات و نشریات، کتاب‌ها، اینترنت و سینما در زمره رسانه‌های جمعی شمرده می‌شوند. رسانه‌ها می‌توانند کارکردهای مثبت و بسیار تأثیرگذاری بر مجموعه مخاطبان خود داشته باشند. اطلاع‌رسانی جامع و عادلانه به رأی‌دهندگان دربارهٔ اهداف، برنامه‌ها و سیاست‌های احزاب و نامزدهای انتخابات، خواسته‌ها و معیارهای انتخاب‌کنندگان، شناساندن افراد و چهره‌ها به رأی‌دهندگان، حقوق و وظایف رأی‌دهندگان و انتخاب‌شوندگان، قوانین و ضوابط رأی‌گیری و... ازجمله کارکردهای رسانه‌های جمعی است. رهبر معظم انقلاب فرمودند:
...هم مطبوعات، هم رادیو و تلویزیون، هم کسانی که به ابزارهای گوناگون ارتباطجمعی دیگری مجهز هستند -رایانه‌ها و شیوه‌های رایانه‌ای- هم کسانی که یک منبری برای سخن‌گفتن دارند؛ مثل خطبای جمعه و نمایندگان مجلس شورای اسلامی؛ همه توجه داشته باشند که تَخریب، فضای انتخابات را خراب می‌کند. شما از آن کسی که به او علاقه‌مندید دفاع کنید؛ هیچ مانعی ندارد؛ اما به آن کسی که رقیب اوست، مطلقا حمله نکنید؛ تخریب نکنید. این تخریب و این حرف‌زدن‌ها و اهانت‌کردن‌ها، نه حجیت دارد برای مستمعان، و نه جایز است؛ به‌خاطر اینکه فضا را خراب می‌کند.
آیت‌اللَّه مکارم شیرازی فرمودند:
رسانه‌ها می‌توانند یک دیو را به‌صورت فرشته دربیاورند و یا فرشته‌ای را به‌صورت دیو نشان دهند... سرنوشت سیاسی و نظامی کشور ما در میدان رسانه تعیین می‌شود و سرنوشت کشورها به انتخابات بستگی دارد و انتخابات هم تحت تأثیر رسانه‌هاست.
ایشان قانون‌مداری و عدالت‌محوری در ابزارهای پیام‌رسانی را مورد تأکید قرار داده و توصیه کرده‌اند:
رسانه‌ها باید واقعاً بی‌طرف باشند و نسبت به تمام کسانی که در مسیر نظام هستند و از فیلترهای انتخابات گذاشته‌اند. با چشم واحد نگاه کنند، زیرا همه اینها را قانون صالح شمرده و رسانه‌ها حق ندارند به آنها نگاه گزینشی داشته‌باشند. تشخیص این امر برعهده رسانه‌ها به‌ویژه رسانه‌ملی نیست.
دست‌اندرکاران و طراحان اصلی رسانه‌ها می‌بایست همه موازین شرعی و فقهی پیام‌رسانی ازقبیل امانتداری، راستگویی، موقعیت‌شناسی، مخاطب‌شناسی، عدالت در ارائه پیام، بی‌طرفی، دفاع از منافع ملی، تبلیغ ارزش‌های اخلاقی، تقویت حس همدلی و وحدت ملی، حمایت صریح از اصول قانون اساسی، تبیین مقام ولایت و... را در قالب‌های هنری، رسالت اصلی خویش بدانند. همچنین پرهیز از سیاه‌نمایی، رفتارهای جناحی، گفتارهای توهین‌آمیز، نقل بی‌پرده و صریح نظرات نامزدها، تأثیرپذیری از صاحبان ثروت، تعریف و تمجیدهای اغراق‌آمیز و کناره‌گیری از تمامی صفات نکوهیده در مکتب اخلاقی اسلام را پیشه خود سازند.
در این میان، رسانه ملی (صدا و سیما) جایگاهی ویژه در نظام اطلاع‌رسانی ایفا می‌کند.
حضرت آیت‌اللَّه ابراهیم امینی در این‌باره فرمودند:
صدا و سیما یک وسیله همگانی است و به عموم مردم تعلق دارد، مسئولین مربوطه در معرفی افراد حق و عدالت و مساوات را رعایت کنند، هیچ‌یک از ان‌ها را بر دیگری ترجیح ندهند وگرنه شرعاً مسئول خواهند بود.
آیت‌اللَّه موسوی اردبیلی در رساله خویش آورده‌اند:
بر ارباب وسایل ارتباطجمعی، هنرمندان، و نویسندگان لازم است علم، هنر و ابزار خود را در جهت ترویج معروف و نهی از منکر و پیشگیری از اخلاق ناپسند اجتماعی به‌کارگیرند و هنر، علم و ابزار نوین ارتباطجمعی را در جهت القای شبهه و گمراهی و یا اشاعه اخلاق ناپسند به‌کارنگیرند.

پانویس

بازگشت به مجموعه فقه و زندگی