ناظر اول: دولت یا مردم/ بررسی وضعیت امر به معروف و نهی از منکر در کشورهای اسلامی و مقایسه آن با جمهوری اسلامی ایران: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۴ مهر ۱۳۹۷، ساعت ۱۶:۳۵

درآمد

«اصل امر به معروف و نهی از منکر یکی از اصول مترقی و ممتاز دین مبین اسلام است.»

روابط افراد جامعه براساس معروف خواهی و منکر گریزی و به عبارت صحیح تر منکر زدایی تبیین می‌گردد. از این رو جامعه اسلامی، جامعه آرمانی است که آزادی در تمام سوون آن با تعهد و احساس مسئولیت و وظیفه شناسی آحاد مردم چنان درهم آمیخته است که پایه‌های حکومت اسلامی را بر مبنای حاکمیت الهی با محوریت عزت و حرمت انسانی تحکیم می‌سازد.

فریضه امر به معروف و نهی از منکر در میان فرایض و تکالیف الهی از ویژگیهای خاص و حتی منحصر به فرد برخوردار است. این ویژگیها در جامعه‌ای که با حاکمیت اسلام و در چارچوب قوانین شرع اداره می‌شود، مضاف و دوچندان می‌شود زیرا حکومت اسلامی خود وظیفه امر به معروف و نهی از منکر را بر عهده دارد.

در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به این موضوع به خوبی توجه شده و از سه بعد به اجرای فریضه نگریسته شده است. در اصل هشتم قانون اساسی آمده است: دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر وظیفه‌ای است همگانی و متقابل بر عهده مردم نسبت به یکدیگر، دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت.

این نگرش سه بعدی که منبعث از فرهنگ اسلام بوده و ریشه در تاریخ اسلام بوده و ریشه در تاریخ اسلام دارد، از یک سو بر جنبه‌های مردمی که بیان دیگری از مشارکت عمومی در تعیین سرنوشت جامعه است تأکید دارد، و از سوی دیگر به صبغه حکومتی امر به معروف و نهی از منکر که نیازمند فعالیتی سازمان یافته، تشکیلاتی و منسجم است. تصریح می‌کند. حال چگونه می‌توان این سه وجه را در جامعه اسلامی تحقق بخشید؟

چنین پرسشی ما را بر آن داشت تا نگاهی هدف دار به کشورهای اسلامی بی افکنیم و فعالیت آنها را از این منظر مورد بررسی قرار دهیم. کشورهایی که در قانون اساسی آنها دین مبین اسلامی به عنوان دین رسمی کشور شناخته شده و تشکیل حکومت اسلامی داده‌اند و (هرچند در عمل چه بسا مخالف با اسلام می‌باشند) از این رو وجه تشابهی با ایران اسلامی دارند.

برای این منظور با پشتیبانی ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر پژوهش گسترده‌ای آغاز گردید. علیرغم تلاش وافر پژوهشگران و بررسی منابع و اسناد مختلف و مراجعه به مراکز علمی و پژوهشی و دانشگاه‌ها متأسفانه اطلاعات اندکی در زمینه مورد بحث به دست آمد. سرانجام از طریق دفتر هماهنگی‌های فرهنگی وزارت امور خارجه، پرسشنامه‌ای برای نمایندگیهای جمهوری اسلامی ایران در کشورهای عربستان سعودی، پاکستان، امارات متحده عربی، مصر، سودان، اردن، بنگلادش، تونس، لبنان، قطر، لیبی، سوریه، و بحرین که قلمرو مکانی تحقیق را شامل می‌شد، ارسال گردید.

بخش قابل توجهی از اطلاعات تحقیق پاسخ رسمی نمایندگیهای جمهوری اسلامی ایران در کشورهای یاد شده می‌باشد. در بررسی حاضر تلاش شده است تا وضعیت اجرای امر به معروف و نهی از منکر در کشورهای اسلامی از سه بعد مردم نسبت به یکدیگر، مردم نسبت به دولت و دولت نسبت به مردم مورد توجه قرار گیرد و با وضعیت آن در جمهوری اسلامی ایران مقایسه گردد و در نهایت پیشنهادهای علمی مشخصی ارائه گرد.

دستاوردهای تحقیق

بررسی‌ها نشان می‌دهد که در این کشورها غالباً تک بعدی عمل شده است و یکی از دو طرف حکومت یا مردم مورد توجه قرار گرفته و دیگری به عمد یا به سهو تا حدودی رها شده است. کشورهای اسلامی را در این می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:

۱- کشورهایی که به جنبه حکومتی امر به معروف و نهی از منکر توجه نموده و بر همین اساس برنامه‌ریزی و اقدام می‌نمایند. مانند عربستان سعودی، سودان و کویت.

۲- کشورهایی که جنبه مردمی امر به معروف و نهی از منکر در آن رونق بیشتری یافته است مانند مصر، پاکستان، بحرین، اردن و بنگلادش.

۳- کشورهایی که به هیچ‌یک از دو جنبه مذکور توجه ندارند و حد آخر اینکه موردی برخورد می‌شود مانند قطر، لیبی و سوریه.

وضعیت امر به معروف و نهی از منکر در کشورهای دسته اول

در صدر این کشورها، عربستان سعودی قرار دارد که دارای تشکیلاتی مستقل، قانونمند و حکومتی با وظایف مشخص و اختیارات گسترده‌ای است. تشکیلات امر به معروف و نهی از منکر در این کشور ویژگیهای زیر را دارد:

 هیئت یا شورای امر به معروف و نهی از منکر یکی از عالی ترین شوراهای نقش آفرین و تصمیم گیرنده در کشور است.

 رئیس هیئت با رتبه وزیری توسط پادشاه منصوب می گردد.

 آیین‌نامه این نهاد توسط هیئت وزیران تصویب شده است.

 دولت در چارچوب تصویب لایحه‌ای از آمران به معروف و ناهیان از منکر این نهاد حمایت همه‌جانبه می‌کند.

 ارتباط تنگاتنگ و هماهنگی بین نیروهای انتظامی و امنیتی با هیئت مذکور وجود دارد.

 در همه بخشها و مناطق کشور، شعب امر به معروف و نهی از منکر وجود دارد به نحوی که این مراکز بالغ بر صدها شعبه می‌باشد و امیر هر منطقه بر کار آنان نظارت دقیق و فعال دارد.

 این مراکز قش اجرایی، قضایی، فرهنگی و ارشادی ایفاء می‌نماید.

 آمران به معروف و ناهیان از منکر با نام تشکیلاتی مطوع داری قدرت و نفوذ بسیلری بوده و با گشت زنی در خیابانها و اماکن عمومی بر رعایت مظاهر اسلامی نظارت می‌کنند.

 بودجه این مراکز تماماً از سوی دولت تأمین می‌شود.

در کشور کویت «سازمان توسعه اجتماعی» تشکیل یافته است که وظیفه اصلی آن امر به معروف و نهی از منکر است در سودان «سازمان احیاء فعالیتهای اسلامی» تا حدودی عهده دار این وظیفه است. در کشور مصر، نیرویی به نام پلیس آداب درون تشکیلات انتظامی وجود دارد که حوزه فعالیت آن محدود است.

وضعیت امر به معروف و نهی از منکر در کشورهای دسته دوم

در برخی از این نهادها و یا جمعیت‌های غیردولتی اما تا حدودی منسجم فعالیت می‌کنند. در مصر، مساجد، کانون تشکیل هسته‌ها و شبکه‌هایی هستند که جمعیت‌های دینی خودیار را سازماندهی می‌کنند. این شبکه‌های وسیع از کارایی خوبی برخوردار بوده و همواره موجب نگرانی حکومت شده است. جمعیت الشعریه، انصارالسنه المحمدیه و جماعه الهدایه نمونه‌ای از این جمعیت‌های فعال و مؤثر می‌باشند. در شکل گیری این جنبش. اخوان المسلمین نقش به سزایی داشته‌اند. اخوان المسلمین در کشور اردن نیز نقش آفرین می‌باشد. مرشد عام این جماعت در اردن، عضو دفتر ارشاد عام اخوان المسلمین کل می‌باشد. در پاکستان به دلیل تعدد احزاب، نهادهای مستقل غیردولتی وجود دارد که پس از ثبت در فرمان‌داری، از وزارت امور مذهبی مجوز اخذ می‌کنند. اما عملکرد این نهاد بیش از هر چیز در چارچوب سیاستهای حزبی است. گروه ((شباب ملی)) وابسته به جماعت اسلامی پاکستان علاوه بر تذکر زبانی از برخورد فیزیکی نیز استفاده می‌کنند.

وضعیت امر به معروف و نهی از منکر در کشورهای دسته سوم

در برخی از کشورهای دسته اسلامی به دلیل شرایط خاص حاکم بر جامعه، حرکت‌های پراکنده و سازمان

نیافته‌ای از سوی مردم عمل به فریضه امر به معروف و نهی از منکر اجراء می‌شود و یا دولت بطور موردی با برخی منکرها برخورد می‌کند. در کشور امارات متحده عربی برای مردی که مزاحم نوامیس مردم شود. مجازات شدیدی در نظر گرفته شده و عکس مرد مزاحم به عنوان شخصیت منکر در روزنامه‌ها چاپ می‌شود. در اردن بخشنامه تفکیک محل کار کارمندان زن و مرد صادر شده است. در کشورهایی مانند تونس، قطر، لیبی و لبنان نهاد. جهت یا گروه خاص غیردولتی در جمعیت امر به معروف و نهی از منکر وجود ندارد و اجرای فریضه بطور انفرادی و در برخی موارد خاص صورت می‌گیرد. در مواردی نیز به ارشاد امر به معروف و نهی از منکر توسط ائمه جمعه نسبت به مردم خلاصه می‌شود.

نتیجه‌گیری

۱ در کشورهایی که نهاد منسجم، هدفمند و تشکیلاتی اعم از دولتی و غیر از دولتی جهت اجرای امر به معروف و نهی از منکر وجود دارد. علاوه بر اجرای مرحله زبانی، برخورد فیزیکی نیز اعمال می‌گردد. این حالت در کشورهایی که از نهادی حکومتی و دولتی برخوردارند. تشدید می‌یابد.

۲ در کشورهایی که امر به معروف و نهی از منکر جایگاه تشکیلاتی مشخصی ندارند، بیشتر به تذکر زبانی اکتفا می‌شود که آن هم به صورت پراکنده و خود جوش می‌باشد.

۳ بررسی اطلاعات نشان می‌دهد که در کشورهایی که امر به معروف و نهی از منکر متولی مشخص نهاد گونه دارد به ویژه در آنجایی که صبغه دولتی پیدا کرده است. مردم در این عرصه کمتر وارد می‌شوند و به گونه‌ای از خود سلب مسوولیت کرده‌اند و در کشورهایی که نهاد یا سازمانی مشخص وجود ندارد. حضور مردم در عرصه امر به معروف و نهی از منکر گسترده‌تر و فعالانه تر می‌باشد. از این رو باید در نظام امر به معروف و نهی از منکر به افتی که ممکن است در پی دولتی شدن امر به معروف و نهی از منکر جامعه را تهدید کند و آحاد مردم را نسبت به مسائل جامعه بی تفاوت سازد، توجه خاص نمود.

۴ در کشورهایی که به امر به معروف و نهی از منکر توجهی خاص شده است. آموزش نیروهای آمر و ناهی از لحاظ معرفتی و عملکردی به عنوان یک اصل مهم قلمداد شده است.

امر به معروف و نهی از منکر در جمهوری اسلامی ایران

ابتدا لازم است بطور اجمالی و گذرا وضعیت امر به معروف و نهی از منکر در ایران قبل از پیروزی انقلاب اسلامی مورد بررسی قرار گیرد. در تاریخ ایران و اسلام امر به معروف و نهی از منکر با عنوان حسبه درهم آمیخته و موقعیت والایی داشته است.

خواجه نظام الملک طوسی وزیر دوره سلجوقیان در این باره می‌نویسد:

((هم چنین به هرشهری محتسبی باید گماشت تا ترازها و نرخ‌ها را راست دارد و خرید و فروخت‌ها می‌داند تا اندر آن راستی رود… و امر به معروف و نهی از منکر به جای آرند و پادشاه و گماشتگان باید دست محتسب قوی دارند)) خواجه نظام الملک در ادامه می‌نویسد: «نوشتکین، سپهسالار خراسان، به رغم رابطه نزدیکی که با سلطان محمود داشت، هنگامی که پس از نوشیدن شراب، مستانه از پیش سلطان بیرون می‌آید، محتسب شهر او را مانند دیگر گناهکاران. تازیانه می‌زند و شکایت وی نزد سلطان سودی جز ملامت به او نمی‌بخشد». در دوران صفویه، محتسب الممالک از مناصب رسمی حکومت بود و مرکز آن در پایتخت مستقر بوده و در شهرهای مختلف نمایندگی داشت.

در دوره قاجاریه، یکی از دوبرابر مهم دولتی «دایره الاحتساب» بود و در زمان حکومت طویل‌المدت ناصرالدین شاه قدرت قابل توجهی کسب کرد.

محمد حسن خان اعتماد السلطنه رئیس دایره حسبه و در زمان ناصر الدین شاه در یادداشت های خود می‌نویسد: هر چند امرا احتساب از تکالیف طبیعیه است و جعل جدید در آن تصویر نمی‌شود. چه از وقتی که جنس انس را در عالم اجتماعی به هم رسیده است، به دایره احتساب که از فنون شجره قانون است و شجون حدیث ذاکون. احتیاج افتاده است. هرکس در تواریخ اسلام تتبع تمام دارد. می‌داند که منصب احتساب را همراه به علمای بزرگ تفویض کرده‌اند. نهی از منکر از تکالیف اولیه آن اداره سینه بوده است. پش از انقلاب مشروطه «قانون امور حسبی» وضع گردید. در ماده یک این قانون آمده است: امور حسبی اموری است که دادگاه‌ها مکلفند نسبت به آن امور اقدام نموده و تصمیمی اتخاذ نمایند. بدون اینکه رسیدگی به آنها متوقف بر وقوع اختلاف و منازعه بین اشخاص و اقامه دعوا از طرف آنها باشد. در ماده ۳ همین قانون آمده است: رسیدگی به امور حسبی در دادگاه‌های حقوقی به عمل می‌آید. با محدود کردن اختیارات محتسب به تدریج از این پس دایره حسبه و به تبع آن امر به معروف و نهی از منکر رو به افول نهاد و در دوران منحوس و استبدادی پهلوی محو گردید. در مقابل از این دوران به بد امر به معروف و نهی از منکر مردمی در رصه‌های اجتماعی، مذهبی و سیاسی قوت بیشتری یافت. حرکت فردی و پراکنده آحاد مردم با رهبری بی دلیل بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران حضرت امام خمینی در ۱۵ سال «۴۲ تا ۵۷» به حرکتی متحد و یکپارجه تبدیل شد و نظام استکباری را در هم فرو ریخت.

با تجلی حکومت اسلامی به رهبری زعامت ولی فقیه زمان، امر به معروف و نهی از منکر روحی تازه یافت. ز یک سو مردم در پی تحکیم و تثبیت انقلاب و ارزش‌های اسلامی تا پای جان به میدان امر به معروف و نهی از منکر آمدند و از سوی دیگر امام راحل در مورخ ۱۰/۱۲/۵۷ طی یک سخنرانی در مدرسه فیضیه تشکیل دایره امر به معروف و نهی از منکر را بشارت داد و فرمود:

ما مبارزه با فساد را با دایره امربه معروف و نهی از منکر که یک وزارتخانه مستقل بدون پیوستگی به دولت، که تأسیس خواهد شد ان شاءالله مبارزه با فساد می‌کنیم. فحشا را قطع می‌کنیم، مطبوعات را اصلاح می‌کنیم، رادیو را صلاح می‌کنیم. ^[۱] و سپس امام راحل به شورای انقلاب اسلامی چنین دستور داد: بسم الله الرحمن الرحیم، شورای انقلاب اسلامی به موجب این مرقوم مأموریت دارد که اداره‌ای به سم امر به معروف و نهی از منکر در رکز تأسیس نماید و شعبه‌های آن در تمام کشور گسترش پیدا کند و این اداره مستقل و در کنار دولت انقلاب اسلامی است و ناظر به اعمال دولت و ادارات دولتی و تمام قشرها مختلف است. به هر صورت که باشد جلوگیری نماید و حدود شرعیه را تحت نظر حاکم شرعی یا منصوب از قبل او، اجراء نماید واحدی از اعضای دولتی و قوای انتظامی حق مزاحمت به متصدیان این اداره نداند. در اجرای حکم و حدود الهی برای احدی مستثنی نیست حتی اگر خدای نخواسته رهبر انقلاب یا رئیس دولت مرتکب چیزی شود که موجب حد شرعی است، باید در مورد او اجراء شود. ^[۲] این حکم هرگز اجراء نشد و در تاریخ انقلاب اسلامی در هاله‌ای از ابهام باقی ماند.

در سالهای دفاع مقدس و پس از آن امر به معروف و نهی از منکر در جامعه به دلیل نداشتن متولی مشخصی جهت سیاستگذاری، برنامه‌ریزی و اجراء دچار افراط و تفریط شد.

در سال ۱۳۷۲ ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر با فرمان رهبر معظم انقلاب اسلامی تأسیس شد و در نیروی مقاومت بسیج نیز مرکز اجرایی امر به معروف و نهی از منکر آغاز به کار کرد.

از سوی دیگر امر به معروف و نهی از منکر مردمی که پس از خاتمه جنگ و تحت تأثیر تهاجم فرهنگی کاهش یافته بود. طی سالهای اخیر با تاکیدهای رهبر معظم انقلاب ستاد احیاء و مرکز اجرایی امر به معروف و نهی از منکر اندکی به حرکت درآمد. اما با گذشت بیش از ۲۰ سال از پیروزی انقلاب اسلامی و برخی فعالیتهای اسلامی و استقرار حکومت اسلامی نه جنبه حکومتی امر به معروف و نهی از منکر و نه جنبه مردمی آن هیچ‌یک محقق نگردید.

نظام امر به معروف و نهی از منکر

رهبر معظم انقلاب اسلامی در سخنان مورخ ۱۹/۴/۷۹ به نظام امر به معروف و نهی از منکر را یکی از مهمترین نقاط افتراق ووجوه تمایز نظام اسلامی با نظام کمونیستی عنوان نموده و ویژگی هایی برای این نظام برشمردند از آن جمله:

۱- امر به معروف و نهی از منکر واجب حتمی همه است.

۲- وظیفه مسئولان کشور در این باب سنگین تر است.

۳- آحاد مردم نیز وظیفه دارند.

۴- طرف امر به معروف و نهی از منکر فقط طبقه عامه مردم نیستند.

۵- امر و نهی باید به حالت استعلاء باشد.

۶- نظام امر به معروف و نهی از منکر دو رکن دارد: مردم و حکومت.

۷- مدل ام و نهی مدل خواهش و تقاضا و تضرع نیست.

۸- مخاطب امر به معروف و نهی از منکر هر کسی با هر موقعیت اجتماعی می‌تواند باشد.

در میان ویژگیهای نظام امر به معروف و نهی از منکر، استعلاء از برجستگی بسیاری برخوردار بوده و شاید بتوان گفت که فصل منطقی امر به معروف و نهی از منکر با مفاهیمی نظیر موعظه، ارشاد، نصیحت و تبلیغ باشد.

با توجه به اصل هشتم قانون اساسی و دیدگاه‌های رهبر معظم انقلاب اسلامی مدل امر به معروف و نهی از منکر، مدلی است که هر کس در جایگاه آمر و ناهی قرار گیرد باید ماهیت استعلایی آن را حفظ کند و در غیر این صورت امر به معروف و نهی از منکر نخواهد بود. خواه آمر و ناهی مردم باشند یا حکومت. در مدل پیشنهادی که بر مبنای قانون اساسی ارائه شده است، مردم و دولت در مقام آمر و ناهی قرار می‌گیرند و مخاطبان این دو نیز مردم و دولت خواهند بود.

در این مدل مردم نسبت به یکدیگر و دولت وظیفه دارند امر به معروف و نهی از منکر کند. دولت نیز موظف است نسبت به مردم امر به معروف و نهی از منکر کند. اگر چه در قانون اساسی بر خلاف تصریح بر رابطه امر به معروف و نهی از منکر مردم با مردم به رابطه امر به معروف و نهی از منکر دولت با دولت اشاره نشده است. حال باید بررسی کرد چه ساز و کارهایی برای اجرای این نظام و مدل وجود دارد و احیاناً خلاء چه چیزی احساس می‌شود؟

۱- در تعامل امر به معروف و نهی از منکر مردم با مردم، سازو کارهایی که می‌توانند نقش آموزشی و فرهنگی ایفا نمایند. بسیار مهم می‌باشند. مدارس، دانشگاه‌ها و مساجد در درجه نخست و اولوییت قرار دارند و صدا و سیما و مطبوعات در درجه دوم.

بررسی‌های واقع بینانه مبین این مطلب است که هیچ‌یک از دستگاه‌های متولی آموزش و فرهنگ و همچنین وسایل ارتباط جمعی به موضوع امر به معروف و نهی از منکر بطوری جدی نپرداخته و آن را یک اصل لازم و ضروری تلقی ننموده‌اند. صرف نظر از این مطلب. در امر به معروف و نهی از منکر مردم نسبت به مردم که بیشتر جنبه فردی و چهره به چهره دارد، سازوکار خاصی نیاز نیست و به سادگی قابل اجراء است.

۲- در تعامل امر به معروف و نهی از منکری مردم نسبت به دولت، رسانه‌های جمعی مانند صدا و سیما و مطبوعات نقش حساسی در برقراری ارتباط مردم با دولت بویژه مسوولان بر عهده دارند. احزاب و تشکل‌های سیاسی نیز به حسب وظیفه می‌توانند نقش آفرین باشند. اما اغلب این ساز و کارها حالت واسطهای دارند؛ و اینکه مردم بتوانند مستقیماً کارکنان حکومت به ویژه مدیران و مسوولان را به امر به معروف و نهی از منکر کنند، هنوز سازوکار مشخصی وجود ندارد و چه بسا قبل از هر چیز لازم باشد فرهنگ انتقاد پذیری و یا پذیرش امر به معروف و نهی از منکر گسترش یابد.

۳- در تعامل امر به معروف و نهی از منکر دولت نسبت به مردم ساز و کارهایی وجود دارد که برخی نقش واسطه‌ای و برخی بطور مستقیم ایفای نقش می‌کنند. وسایل ارتباط جمعی نقش واسطه‌ای و بسیج (مرکز اجرایی امر به معروف و نهی از منکر) و نیروی انتظامی نقش مستقیم دارند. اما باید در نظر داشت که این دو یا از لحاظ ماهیت شرح وظایف و یا جایگاه تشکیلاتی، متناسب با اجرای امر به معروف و نهی از منکر در سطح گسترده و عام نیستند.

۴- در تعامل امر به معروف و نهی از منکر دولت نسبت به دولت به گذاردن یک علامت سؤال بسنده می‌شود.

پیشنهاد

۱- تشکیل شورای عالی امر به معروف و نهی از منکر در جایگاهی که مصوبات آن برای تمامی دستگاه‌های حکومتی اعم از قوه مجریه و قضاییه لازم‌الاجراء باشد، ضروری و اجتناب ناپذیر است.

این شورا وظیفه تدوین سیاست و خط مشی اجرایی فریضه و هدایت و نظارت بر چگونگی در جامعه را بر عهده خواهد داشت.

۲- در راستای اصل هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران اولین گام وضع قوانین است. لازم است مجلس شورای اسلامی به وعده داده شده در این اصل جهت تصویب قوانین و حدود جامه عمل بپوشاند.

۳- تأسیس نهادی مستقل که فقط وظیفه امر به معروف و نهی از منکر را بر عهده داشته باشد با تعیین شح وظایف مشخص و حدود اختیارات تعریف شده پیشنهاد می‌گردد.

به عنوان یک راهکار اجرایی کوتاه مدت پیشنهاد می‌شود. از میان قضات مطلع نسبت به احکام اسلامی و قوانین شرع و با تجربه، افرادی با ابلاغ رئیس قوه قضاییه به عنوان آمر به معروف و ناهی از منکر منصوب گردند.

درآمدی بر نظریه هنجاری

مدل شماره (۱)

روابط نهاد رسانه‌ها، سازمان رسانه ونقش ارتباط گران در جامعه ^[۳]

در مورد مدل بالا توضیح نکات زیر ضروری است.

نهادهای رسانه‌ای

۲- از یک سو آنچه در مدل نشان داده شده است نظمی اغراق‌آمیز دارد. سازمانهای رسانه‌ای اغلب واحدهای جامع و مستقل نیستند. برخی فقط بخشی از یک کل را انجام می‌دهند (مانند موسسات ضبط نوار ویدئو یا تلویزیون‌های کابیل محل)، اما تا کنون بر روی تنوع فزاینده این سازمانها و رابط آنها یکدیگر کمتر تحقق شده است وهنوز تمایل به بررسی همان وسایل بزرگ ارتباط جمعی با بوروکراسی خاص آنهاست.

از سوی دیگر رسانه‌های بسیاری وجود دارند که با کار و سیاست و آموزش و پرورش و غیره مشترکند. درمجموع این موسسات در هر مرحله زمانی قواعد سازمانی خاص را بکار می‌گیرند که حتی گاهی با فریضه‌های هنجاری ذکر شده نیز همخوانی ندارد.

ـ مهم‌ترین متغیرهای نهادی رسانه‌های مختلف وقواعدی که سازمانهای رسانه‌ای بکار می‌گیرند با عناصر زیر مرتبط است:

۱- نوع رسانه : انتظارات و استانداردهای متفاوتی که هر رسانه در تأسیس خود دنبال می‌کند.

۲- میزان وحدود عملکرد رسانه: که از رسانه‌های بین‌المللی تا محلی متفاوت است و بستگی به درجه حرفهای بودن ومیزان آزادی و پاسخگویی به فشارهای اجتماعی دارد.

۳- وظیفه و کارکرد آنها

۴- شکل مالکیت و نحوه اداره و کنترل.

انواع مالکیت رسانه‌ها عبارتند از: تجاری، غیرانتفاعی، داوطلبانه، خود مختار و… علاوه بر آن نهاد رسانه به ورابط متقابل میان رسانه‌های مختلف ومشاغل گوناگون کمک می‌کند. البته چنین روابط متقابلی اغلب غیر معمول وپنهان غیررسمی است؛ مانند روابط متقابل روابط عمومی‌ها و رسانه‌ها و اداره مطبوعات و سازمانهای دولتی و روزنامه نگاران و پیام آفرینان آماتور و غیر حرفه‌ای.

سازمان رسانه

سازمان رسانه به روابط درونی انواع رسانه‌ها و مشاغل گوناگون در آن مربوط می‌شود. روابط درونی رسان‌ها می‌تواند توسط مبادله ی همکاری، آگاهی وحسن تعلق به سازمان ایجاد شود. سازمان رسانه‌ها روی فعالیت کسانی که دراین کار سازمانها کار می‌کنند اثر می‌گذارد. یعنی اینکه فرد پیام آفرین در یک سازمان بزرگ رسانه‌ای کار کند یا یکی روزنامه کوچک محلی متفاوت است؛ حتی اگرکار آنها مشابه نیز باشد.

سازمان رسانه‌ها قرار گاه ویژه‌ای است که در آن تولید پیام توسط یک سیستم مدیرت کم و بیش جامع مثل یک روزنامه، یک شرکت تلویزیونی یا ایستگاه رادیویی یا آژانس خبری و… انجام می‌شود. اغلب این سازمانها در دل سازمانهای بزرگ‌تر و اغلب چند ملیتی قرار داند.

برخی از پیام آفرینان به یک سازمان خاص تعلق ندارند و یا سازمانهای مختلف همکاری می‌کنند حال این موضوع را در ایران تحقیق می‌کنیم:

ارتباط گران

این اصطلاح حداقل از سال ۱۹۶۹ رایج شده است وبه کسانی اطلاق می‌شود که در رسانه‌ها کار می‌کنند ونقش مشخص ومهی درکانالهای مختلف ارتباط جمعی ایفا می‌کنند. اما سطوح مختلفی بر عملکرد ارتباط گران اثر می‌گذارد.

۱- سطح مافوق ملی (مانند قوانین وآژانسهای بین‌المللی که نظارت جهانی دارند)

۲- سطح اجتماعی (مانند دولت وقوانین ملی)

۳- سطح صنعتی (شرکت‌های رقابتی رسانه‌ها و ارتباط آنها با تبلیغات گران)

۴- سطح مافوق سازمانی (مانند گروه‌های فشار)

۵- سطح جامعه

۶- گروه‌های رسمی درون سازمانی

بر اساس مدل هرچه جامعه وسیع تر باشد و هر جه تعریف که از هدف رسانه و آزادی وجود دارد، متنوع تر باشد، مرز محدوده قدرت و نقش ارتباطگر نیز تغییر می‌کند.

ساخت یک مدل ترکیبی با استفاده از دو جدول و مدل فوق و تفکیک آن بر اساس تمایزات انواع رسانه‌ها، پرسشهای لازم را برای طراحی یک نظریه هنجاری در مورد رسانه‌ها مطرح می‌کند. این مدل که با ۷ مقوله اصلی و ۲۷ متغیر فرعی طراحی شده است بسیاری از وجوه درون سازمانی، میان سازمانی اجتماعی رسانه‌های مختلف را در ربط با مکتب فکری حاکم بر آن و واقعیات فرهنگی، اقتصادی و سیاسی و جوامع خاص به تحلیل می‌کشاند.

ویژگیهای هر یک از متغیرهای ۲۷ گانه مدل ۲ در یک نظام اسلامی مفروض با استناد به قرآن، احادیث، تاریخ صدر اسلام، قانونی اساسی جمهوری اسلامی ایران ونظرات متفکران مسلمان قابل تشریح است؛ اگر چه تعمیم این ملاکهای بررسی به نظامهای و ساختارهای اجتماعی دیگر وبدست آوردن الگوهای تفصیلی وچند وجهی در تئوری هنجاری رسانه‌ها نیز ممکن است و برای مطالعات مقایسه‌ای ضروری تکمیل مدل شماره ۲ پروژه‌ای با ارزش ودر خور نگارش یک رساله دکتری است آنچه در اینجا دنبال می‌شود صریحاً شرح بخشهای ساختارهای محیطی ونقش اجتماعی رسانه‌ها درنظام اسلامی معاصر است. البته نباید از این نکته غافل شد که تبیین این دو بخش به منزله در آمدی اساسی برای بخشهای بعدی خواهد بود.

ساختارها

الف: ساختارهای محیطی

یکی از مهم‌ترین تئوریهای رسانه‌ای که به عنوان تئوری میانجی مشهور است. رسانه‌ها را میانجی میان نهادهای حاکم وجامعه فرض می‌کند. متغیر اصلی ساختارهای محیطی محیط حاکم بر رسانه‌ها را مشخص می‌کند ونشان می‌دهد که رسانه‌ها در چارچوب چه محدودیتها وآزادیهایی فعالیت می‌کنند وارزشهای اساسی حاکم بر مطلوبیت عملکرد آنها چست؟ زیر بخشهای این متغیر هر یک از وجهی از وجوه مختلف فضای حاکم بر رسانه‌ها را نشان می‌دهد.

نظام سیاسی: امت وامامت (ولایت)

ولایت در لغت درمعانی مشابه ولی متعددی بکار رفته است و وجه مشترک این معنی (تصرف در امور غیر) می‌باشد. از دیدگاه کلام اسلامی، اصل عدم ولایت هیچ شخصی بردیگری است زیرا انسانها آزاد، گوناگون و مسئول آفریده شده‌اند. انسانها به حسب خلقت وفطرت برخود، اموال، افکار واموال خودمسلط هستند. آیات شریفه (مالهم من دونه من ولی ولاشریک فی حکمه احدا –۲۶/۱۸) ان الحکم الا الله یقض الحق وهو خیر الفاصلین ^[۴] فالحکم الله العلی الکبیر ^[۵] دو موضوع ولایت وحکم را منحصر به خداوند می‌کند. پس ولایت بر دیگران تنها از طریق امر الهی قابل تسری است و ولایت انبیاء، ائمه ، حکام ، والدین و… بردیگران به شرط رجوع به ولایت الله قابل پذیرش است. از آنجا که بشر نیاز وتمایل به زندگی اجتماعی دارد وزندگی اجتماعی جز باانتظام وحکومت ممکن نیست واسلام نیز برای تأمین آخرت با توجه به زندگی در دنیا تشریع شده است ولایت در تمام اعصار حتی در عصر غیبت ضروری است ومسلمانان ملزم هستند نسبت به تشکیل حکومت اهتمام کنند حتی برخی محققان معتقدند که تشریع احکام در اسلام مبتنی بر وجود ولایت حکومت اسلامی بوده است وتقریباً درتمامی ابواب فقه موارد ومسائلی وجود دارد که جز با فرض حکومت اسلامی قابل اجرا بلکه تصویر نیست ^[۶].

مسئله بعدی شرایط حاکم وکیفیت حکومت در اسلام است. در مورد حاکم اسلامی صفاتی مثل عقل، قدرت، اسلام، علم، عدالت و تدبیر به حکما ولی وعقل سلیم ضروری است. آیات متعدد قرآن کریم هم این شرایط را به نحو ارشاد بیان کرده است ^[۷] روایات متعددی نیز در ابواب مختلف وجود دارد که این صفات را برای امام ضروری می‌شمارد از جمله روایتی از امام صادق (ع) در تحف العقول نقل شده وشیخ انصاری آنرا درابتدای کتاب مکاسب نقل کرده است که وافی به مقصود می‌باشد.

فوجه الحلال من الولایه الوالی العادل الذی امر الله بمعرفته و ولایته والعمل له فی ولایته و ولایه و ولاه ولاته، بجهه ما امر الله به الوالی العادل، بلا زیاده فیما انزل الله ولا نقصان مقوله ومنه ولا تحریف ولا تعدلامره الی غیره، فاذا صارالولی والی عدل بهذه الجهه فالو لا یه له والعمل معه و معونته فی ولایته وتقویته حلال محلل وحلال الکسب معهم وذلک ان فی ولایه والی العدل و ولاته احیاء کل حق وعدل وامانه کل ظلم وجور وفساد فلذالک کان الساعی فی تقویه سلطانه والمعین له علی ولایته ساعیه الی ولایته الله مقویاً لدینه. ^[۸].

برخی محققان دو شرط دیگر ازجمله ذکورت وطهارت مولد را نیز به شرایط امام اضافه کرده‌اند وصفاتی مثل بلوغ، سلامت اعضاء حریت، قریشی بودن، عصمت ومنصوص بودن را برای ولی در دوران غیبت ضروری ندانسته‌اند ^[۹] در تفکر اسلامی معاصر ولی امر باید از میان حائزین شرایط بالا انتخاب شود وگروهی از اسلام شناسان باید بر صلاحیت او صحه بگذارند. تجربه جمهوری اسلامی در ایران انتخاب فقهاء خبره توسط مردم وانتخاب ولی امر توسط فقها بوده است. این انتخاب محدودیت زمانی ندارد البته اختلافات نظری در مورد انتخاب یا انتصاب و وکالت فقیه، زمانمند بودن انتخاب، ترکیب خبرگان، شرایط انتخاب کنندگان وانتخاب شوندگان وجود دارد.^[۱۰].

در مورد وظایف حکومت اسلام به عناوین پانزده‌گانه زیر اشاره شده است.

– حفظ نظام اسلامی وحراست از مرزهای سرزمینی

– اصلاح بلاد وایجاد امنیت در داخل کشور

– اصلاح وضعیت وارتقاء سطح فرهنگی جامعه

– گسترش معارف دینی وحاکمیت دین د رجامعه

– اقامه فرائض وشعائر الهی مانند نماز و حج وتربیت اخلاقی جامعه

– اقامه سنت ونابودی بدعتها وحفظ شریعت از تغییر وتاویل

– امر به معروف ونهی از منکر به مفهوم وسیع کلمه

– منبع ظلم واحقاق حقوق ضعفا

– قضاوت عادلانه و اقامه حدود و احکام الهی

– بازگرداندن غارتها به بیت المال و رفع تبعضیات اقتصادی و اجتماعی

– جمع‌آوری مالیات و صدقات بنا بر اوامر الهی و مصرف آن در امور عامه

– ارشاد و آباد سازی عمومی

– اکرام مردمان نیک و مجازات اشرار

– اعمال رحمت و عطوفت در امور اداره کشور

– رابطه نیک با سایر مذاهب وکشورها بر اساس حفظ رابطه وحقوق متقابل ^[۱۱]

در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تعدد گروه‌های کوشنده سیاسی پذیرفته شده است و رقابت برای کسب قدرت درچارچوب منافع عمومی وضوابط شرعی مذموم شناخته نمی‌شد. نظارت بر حکومت نیز از راه نهادهای منتخب مردم قابل اعمال است. ^[۱۲]

نظام اقتصادی

درنظام اقتصادی اسلام خداوند خالق ومالک مطلق هستی است. لله ملک السماوات والارض ^[۱۳] له مافی السموات و مافی الارض ^[۱۴]. خداوند طبیعت بی جان، گیاهان، حیوانات و دستاوردهای جمعی را به عنوان انفال تحت اختیار امام و در خدمت نوع انسان قرارداده است ^[۱۵] کلید واژه (سخر) ومشتقات آن نمایانگر این اصل قرآنی است. الم تروان الله سخرلکم ما فی السماوات و ما فی الارض واسبع علیکم نعمه ظاهره وباطنه ^[۱۶]. خداوند همه اینها را در اختیار انسان قرار داده تا از آن بهره گیرد و شکر گذار باشد واز اوخواسته است که علاوه بر بهره‌برداری از نعمتهای زمینی به آبادانی آن نیز بپردازد. ما بکم من نعمه فمن الله ^[۱۷] هو انشاء کم من الارض واستعمرکم فیها ^[۱۸] در نظام اقتصاد اسلامی هدف اساسی دسترسی همه افراد بشر به وسایل رشد وامکانات کافی در راه یک زندگی انسانی وتامین رفاه عامه از طریق تضامن وتکامل مکانی است برای رسیدن به این اهداف:

الف) لزوم اشتغال مردم به کارهای نیک مورد توجه قرارگرفته است وبیکاری وبیکارگی مورد ملامت واقع شده است. ملعون من القی کله علی الناس/ ان الله یبغض العبد النواح الفارف.

ب) با انحصار گرایی و ظلم اقتصادی مبارزه می‌شود. اسراف و اتراف دو مفهوم منفی اقتصادی در شبکه مفهومی قرآن کریم است. ^[۱۹]

ج) بر بهره‌مندی یکسان همه مسلمانان از بیت المال تأکید و با دست درازی و تفضیل اشراف و خواص بر عموم مردم مقابله شده است. عن حفض بن غیاث، قال: سمعت ابا عبدالله (ع) یقول و سئل عن قسم بیت المال فقال: ((الاسلام هم اینا الاسلام اسوی بینهم من العطاء و فضائلهم بینهم و بین الله اجعلهم کبنی رجل واحد، لا یفضل احد منهم لفضله و صلاحه فی المیراث علی آخر ضعیف منقوص ^[۲۰]

در نظام اقتصاد اسلامی مالکیت خصوصی با شرایطی پذیرفته شده است و تلاش برای کسب مال از راه حلال حفظ آن واجب کردیده است. لا توتو السفهاء اموالکم آلتی جعل الله لکم قیاما ^[۲۱] در فرهنگ قرآنی مال نه تنها مذموم نیست بلکه با مفاهیمی چون قیام ـ زینت . خیرـ امداد مرتبط شده است ^[۲۲]. ملاحضات قرآنی درمورد مال به شرح زیر می‌باشد:

۱- مال در زندگی انسان نباید هدف قرارگیرد وانسان را از یاد خدا و انجام وظایف اجتماعی غافل کند ^[۲۳]

۲- مال وسیله امتحان الهی است ^[۲۴]

۳- دست درازی به اموال دیگران بخصوص فقراء، ایتام وضعیفان مردود شمرده شده است ^[۲۵]

۴- از انحصار گردش مال در دست اغنیاء وثروتمندان نهی شده است ^{[۲۶] [۲۷]}

از طرف دیگر مواردی به عنوان مکاسب محرمه شناخته شده است این موارد عمدتاً عبارت است از:

۱- فریب در معامله

۲- امور مربوط به فحشاء و هرزگی

۳- کارهای مربوط به جاسوسی هتک آبرو و بدنام ساختن اشخاص بیگناه وکمک به دشمنان دین و هر گونه همکاری با ستمکاران وغاصبان.

۴- تصدی اموری که در تخدیر افکار جامعه وگمراه ساختن و غافل نگاه داشتن آنان از حقایق مؤثر است.

۵- آنچه موجب سرگرمی مردم به خرافات ودوری از قیامت است.

۶- اقدامات مخالف مصالح عامله، تحلیل فهرست کاملی از آنچه به عنوان مکاسب محرمه درکتب فقهی ذکرشده است نشان می‌دهد سه مقوله تولید، مبادله ومصرف کالاها وخدمات واجب، بی فایده یا مضر به حال فرد وجامعه اسلامی ممنوع شناخته شده است ^[۲۸]

نظام فرهنگی

نظام فرهنگی در جامعه اسلامی خدامدار وانسان گراست. عقاید، ارزشها، هنجارها، رفتارها، دانش ها، هنرها، آداب وسنن، همگی درجهت توجه انسان به خالق خود و تعمیق پیوندهای کمال یابند میان انسانها است. در گفتمان دینی سه حوزه عقاید، اخلاق و احکام تنظیم جهت‌های فرهنگی جامعه را بر عهده دارند.

عقاید

توحید مهم‌ترین اصل در نظام فرهنگی جامعه اسلامی است. خدا در دیدگاه اسلام بزرگ‌تر از آن است که وصف شود (الله اکبر ان یوصف) برتر از توصیفات، تعاریف ومعقولات انسانها است (سبحانه وتعالی عما یصفون) او تشخیص، حد، کیفیت وجهتی ندراد (لا یحد ولایرصف بکیف ولا این ولا حیث لم یتناه فی العقول ^[۲۹] خداوند حقیقت هستی همه چیزهاست، حقیقتی نامتناهی، بیکران وقائم به ذات. اونه در اشیاء حلول کرده نه چیزی بیرون از آنهاست (لم یحلل فیها فیقال هو کائن ولم ینا عنها فیقول هو منها بائن) اول وآخر وظاهر وباطن هستی اوست (هوالاول و والاخر والظاهروالباطن)، او فراتر از ذهن وزبان ماست (عجزت دون العباره کلت الالسن عن غایه صفته والعقول عن کنه معرفته ^[۳۰] یکی از مهم‌ترین یکتاپرستی و توحید در عبادت است. ^[۳۱]. توحید درعبادت در اطاعت را به دنبال دارد این رتبه از توحید در دو بعد اطاعت مطلق یا عبودیت که مخصوص خداوند است و اطاعت مشروط که مخصوص کسانی است که به حق بر ما ولایت دارند و رعایت مصلحت عمومی مستلزم تبعیت از آنها است. مطرح می‌شود لا طاعه لمخلوقی فی معصیته الخالق موحدان خلقت جمال وانسان را غایتمند می‌دانند ^[۳۲]، انسان را کمال جو می‌دانند ^[۳۳] وحیات را جاودانی ودنیا وآخرت را متصل به یکدیگر فرض می‌کنند (رعد: ۲۶ / اسراء: ۷۲) وانسان را بنا بر نظریه عدل الهی مختار ومسئول می‌دانند ^[۳۴].

اخلاق

نظام فرهنگی اسلام از نظر اخلاقی خاص خود برخوردار است، این نظم اخلاقی نه مبتنی بر اخلاق از سویی است و نه بر گرفته از عرفان شرقی وهندی. نظم اخلاقی اسلام مبتنی بر مفاهیم قرآنی و روایی است. علم اخلاق اسلامی خصوصاً در بعد اخلاق عملی دارای گونه‌های متفاوتی از تقسیم‌بندی است. یکی از بهترین آنها متعلق به فیض کاشانی درکتاب محجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء است. فیض در این کتاب به اصلاح و تکمیل ساختار و محتوای کتاب بلندآوازه ابوحامد غزالی بنام احیاء علوم الدین پرداخته است. گستره موضوعات مندرج در این کتاب نمودی از نظام فرهنگی اسلام در بخش اخلاقیات آداب و نمادهای دینی است. این کتاب شامل چهار بخش اساسی و هر بخش دارای ده زیر بخش است:

عبادات

علم، قواعد عقاید، اسرار طهارت، اسرار نماز، اسرار زکات، اسرار روزه، اسرار حج، آداب تلاوت قرآن، ذکرها و دعاها، ترتیب دعاها در زمانهای مختلف.

عادات

آداب خوراک، آداب ازدواج، احکام کسب وکار، حلال وحرام، آداب مصاحبت با معاشرت با مردم آن گوناگون، گوشه گیری، آداب سفر، امر به معروف ونهی ازمنکر، آداب زندگی و اخلاق پیامبر و معصومان.

عوامل نابودی

عجایب قلب، ریاضت نفس، مقابله با شهوتهای شکمی وجنسی، آفات زبان، نکوهش، غضب و کینه و حسادت، نکوهش دنیا، نکوهش مال دوستی و بخل، نکوهش جاه و ریا، نکوهش تکبر و خودپسندی، نکوهش غرور.

عوامل رستگاری

توبه، صبر و شکر، خوف ورجاء، فقر و زهد، توحید و توکل، محبت، انس، شوق و رضا، نیت و صداقت و اخلاص، مراتبه و محاسبه، تفکر، یاد مرگ وپس ازمرگ ^[۳۵]

اخلاق عملی ونظری درنظام فرهنگ اسلامی متکفل تربیت دارای مسلمانان برای انجام تکالیف الهی از طریق درونی کردن ارزشها و هنجارهای اسلامی است. بررسی چگونگی نفوذ اخلاق در جامعه بهترین ابزار سنجش میزان فرهنگی شدن دین یا تبدیل دین به فرهنگ است. میراث اخلاقی با معروف اسوه‌ها، الگوها و رادمردان می‌کوشد از طریق مشابه سازی به نیاز هویت جویی مسلمانان پاسخ دهد و شخصیتهای مرجع را به صورت درون زا را در فرهنگ دینی نهادینه کند.

فقه

اگر چه از اصطلاح قرآن سنت (فقه) به معنای علم وسیع وعمیق به معارف و دستورهای اسلامی است ولی در تاریخ علوم اسلامی این اصطلاح به تدریج به (فقه الاحکام) اختصاص یافت. در علم فقه احکام اموری مورد بحث قرار می‌گیرد که انسان در واقعیت زندگی انجام می‌دهد یا باید انجام دهد.

فقه پردامنه‌ترین وحجیم‌ترین بخش علوم اسلامی است. در فقه اسلام احکام عملی به جهات گوناگون تقسیم شده‌اند. در یک تقسیم‌بندی بسیار کلی مقررات الهی به دو گونه احکام وضعی تقسیم می‌شود. حکم تکلیفی شامل وجوب، حرمت، استجاب، کراهت و اباحه می‌شود و احکام وضعی در مورد نسبتهای مختلف میان اشخاص واموال بکار می‌رود. تقسیماتی نظیر تعبدی و تو ملی، عینی و کفایی، نفسی ومقدمی نشان از دقت و ارتباطات انسان می‌پردازد وبر اساس آن هم تقسیم می‌شود. محقق حلی صاحب شرایع الاحکام تمام ابواب فقه را بر چهار دسته دانسته است.

مشروط به قصد قربت

عبادات در ۱۰ باب

اعمال

دوجانبه عقد در ۱۵ باب

مشروط به اجراء صیغه خاص

غیر مشروط به قصد قربت

یک جانبه ابقاع در ۱۱ باب

احکام در ۱۱ باب

غیر مشروط به اجراء صیغه خاص

محقق حلی در این تقسیم‌بندی مجموع ابواب فقه را چهل وهشت باب قرار داده است. عبادات را در ده باب شامل طهارت، نماز، زکات، خمس، روزه، اعتکاف، حج، عمره، جهاد، امر به معروف ونهی ازمنکر.

عقود را در پانزده باب شامل: تجارت، رهن، و رشکستگی، حجر (ممنوعیت از تصرف)، ضمانت ، مصالحه، مشارکت، مضاربه، مزارعه و مساقات، امانت عاریه، اجاره، وکالت، وقف و صرفه، حبس و سکنی، هدایا، سبق درمایه، وصیت، ازدواج، (در مقام تقسیم عملاً ۱۹ مورد می‌باشد</ref>

ایقاعات را در یازده باب شامل: طلاق، خلع و مبارات، ظهار، ایلاء، لعان، عتق، تدبیر و مکاتبه و استیلاد، جعاله، سوگند، نذر.

احکام در دوازه باب شامل: شکار و سربریدن حیوانات، خودنیها ونوشیدنیها، غصب، احیاء زمینهای بایر، اشیاء پیدا شده، ارث و میراث، قضاوت، شهادات، حدود وتعیزرات، قصاص، دیات ^[۳۶]

مرحوم شهید محمدباقر صدر در تلاش برای یک تقسیم‌بندی عینی تر و کارآمد تر احکام را به چهار دسته کلی تقسیم می‌کنند.

الف – عبادات: طهارت، نماز، روزه، اعتکاف، حج، عمره، کفارات.

ب – اموال

اموال عمومی: زکات، خمس، خراج، انفال

اموال خصوصی

– اسباب شرعی تملک یا کسب حق خاص

– احکام تصرف در مال

ج – رفتار شخصی: (رفتار عبادی وغیر اقتصادی)

– روابط زناشویی

رفتار مربوط به خوراک، پوشاک، مسکن، معاشرت و…

د- رفتار عمومی:

رفتار ولی در حوزه حکومت، قضاوت، جنگ

روابط بین‌المللی و … ^[۳۷]

نظریه شهید مطهری در مورد احکام بر پایه دیدگاهی ارتباط استوار شده است.

۱- رابطه خدا وانسان (پرستش)

۲- رابطه اجتماعی انسانها با لحاظ روح پرستش

۳- رابطه انسان با خودش

۴- رابطه انسان با طبیعت

۵- رابطه انسان بایکدیگر در موضوع بهره‌مندی از طبیعت واموال

۶- روابط انسانها با یکدیگر در حوزه حقوق اقتصادی

۷- روابط اسانها با یکدیگر در حوزه حقوق خانوادگی

۸- روابط انسانها با یکدیگر در حوزه حقوق قضایی

۹- روابط انسانها با یکدیگر در حوزه حقوق جزایی و جنایی ^[۳۸]

فقه اسلامی انسان را از جیث (موجود مکلف) مورد مطالعه قرار می‌دهد لذا به کلیه دقایق زندگی او می‌پردازد. فقهای شیعه در حوزه مسایل فرهنگی و ارتباطی نیز به تحقیق پرداخته‌اند وکتابی مانند مکاسب شیخ انصاری در بخش مکاسب محرمه با تعمیم مفهوم کسب به کلیه فعال اجتماعی به حکم فقهی گونه‌های مختلف اقدامات زیر پرداخته است:

۱- کسب از طریق خرید وفروش اعیان جنس

۲- کسب از طریق خرید و فروش ادوات عبادت غیر خدا و آلات قمار

۳- کسب از طریق خرید وفروش اشیاء و یا حیوانات بی‌ارزش

۴- کسب از طریق اشتغال به اموری که فی نفسه حرام است.

بخش چهارم مفصل‌ترین قسمت مکاسب محرمه است و شامل اموری می‌شود از قبیل: تدلیس ماشطه، تزیین رجل، تشبیت بالمرائه، تصویر صورت ذات الارواج، تنجیم، حفظ کتب ضلال، رشوه، سبب المومن، سحر، شعبده، غش، غناء، غیبت، قمار، قیادت، قیافه، کذب، کهانت ، لهو، مدح مالا یستحق، معونه الظالمین، فحش، نمیمه، نوح الباطل، الدلایه من قبل لجایر، هجاء المومن، الهجبر.

۵- اخذ اجرت برای انجام اعمال واجب ^[۳۹]

ملاحظه می‌شود که شمول فقه بر مسایل فرهنگی وارتباطی به گونه‌ای است که نمی‌توان محتوای وسایل ارتباط جمعی را در یک نظام اسلامی بدون توجه به بایدها ونبایدها ودر یک کلام مقاصد واحکام تکلیفی – فقهی تنظیم کرد. رویکرد جدیدی که در برخی کشورهای اسلامی به فقه الاعلام یا فقه وسایل الاعلام می‌شود ناشی از چنین درکی است ^[۴۰]

ب- نقش و وظایف اجتماعی

وسایل ارتباط جمعی در جامعه‌شناسی جدید به عنوان یک نهاد اجتماعی مورد مطالعه قرار می‌گیرد و در کنار نهادهای خانواده، آموزش، مذهب، اقتصاد وحکومت کارکردها ومسئولیتهای معینی دارد. رسانه‌ها با هدف برآوردن نیازهای اجتماعی خاص ومتبلور کردن ارزسهای غایی اعضاء خود تشکیل می‌شوند. نهاد رسانه به نسبت پایدار است و حیطه فعالیت وسیع ومتقابل دارد اما در عین حال رسانه‌ها برمحور یک رشته هنجارها، ارزشها والگوهای رفتاری ساختارمند شده، سازمان یافته ومعمولاً مورد پذیرش اکثریت عظیمی از جامعه می‌باشند ^[۴۱]

اهداف

وسایل ارتباط جمعی نیز مانند دیگر نهادهای اساسی اجتماعی الگوهای رفتار اجتماعی شایسته را در موقعیتهای گوناگون در اختیار جامعه قرار می‌دهند. رسانه‌ها دور نمای نقشهای اجتماعی مطلوب ونامطلوب را در اختیار نسل جدید می‌گذارد وآنان را تشویق می‌کنند که با رفتار مطلوب همساز شده و رفتار نامطلوب را نا هنجار تلقی کنند. رسانه‌ها در نظارت اجتماعی نیز نقش حیاتی دارند. از آنجا که رسانه‌ها چشم داشته ای پذیرفته شده جامع را متبلور می‌کنند تنبیهات نمادینی را نیز برای رفتار ناهنجار در نظر می‌گیرند. وزن بخشی معنای به رفتارها، نگرشها و باورهای مخاطبان به هدف اصلی تمام رسانه‌ها است.

کارکرداجتماعی رسانه‌ها درامت اسلامی تابعی از رسالت عمومی انبیاء یعنی سعادت انسانها است. سعادت انسانی در دیدگاه قرآنی شناخت، یادآوری دائم و عبادت مطلق خداوند است. قل ان صلواتی ونسکی ومحیای ومماتی لله رب العالمین ^[۴۲] وماخلقت الجن والانس الا لیعبدون (ذاریات: ۵۶) الذین امنو وتطمئن قلوبهم بذکر الله الا بذکر الله تطمئن القلوب (رعد: ۱۲۸) سنریهم آیاتنا فی الافاق وفی انفسهم حتی یتبین لهم آنه الحق ^[۴۳]

مرحوم مطهری پس از ذکر انواع نظریه‌های فلسفی، عرفانی، زیبایی، شناختی و… درمورد هدف زندگی باطرح نظریه عبادت معتقد است (هدف همان حقیقت) است … حکمت، عدالت، محبت، و زیبایی همگی مقدمه وصول انسان به حقیقت است. ^[۴۴] او در جمع‌بندی دیگری (ایمان) را به لحاظ اینکه نمود عینی پیوند انسان با حقیقت است هدف اصلی خلقت می‌داند. (بهر حال از نظر ما (ایمان) دراسلام هدف است نه وسیله این خلاصه حرف است … ایمان قطع نظر از اینها خود هدف است چون ایمان پیوند انسان با حق وحقیقت است)^[۴۵]

اگر هدف رسانه‌ها را در جامعه اسلامی تسهیل وصول انسان به حقیقت بدانیم اشاعه حکمت، عدالت، محبت، زیبایی وایمان را باید جزء وظایف اصلی آنان بشمار آورد.

بایدها ونبایدها

ازآنجا که بایدها ونبایدها در فرهنگ اسلامی در چارچوب دو مفهوم پر محتوای امر به معروف ونهی از منکر طرح شده است. تشریح این دو مفهوم به نحو تفصیلی وبیان تعامل آن با رسانه‌ها ضروری است.

تحول مفهوم معروف ومنکر

اصل این اصطلاح مربوط به فرهنگ قبیله‌ای است وقرآن مفهوم آنرا متحول کرده است. معروف معنی دانسته شده وآن چیزی است که از نظر اجتماعی پذیرفته وتایید شده است ومنکر آن چیزی است که نا پذیرفته وتایید نشده است به لحاظ آنکه مجهول وبیگانه. روین لوی درکتاب ساختار اجتماعی اسلامی معتقد است: (اهل جوامع قبیله‌ای در مرحله‌ای از تمدن، همسطح وهمسان با مرحله‌ای که قبایل عرب جاهل در آن قرار داشته‌اند همانند آنها شناخته شده، معلوم و آشنا را خوب وغریب وبیگانه رابد وشر می‌شمارند) ^[۴۶]

ریشه لغوی

– معجم مقاییس اللغه / ابن فارس

– امر به معروف – اعتراف – عرف:

– تتابع الشیی متصلاً بعضه ببعض

– السکون ولاطمانیه – الرائحه الطیبه

– نهی از منکر – انکار – نکر: خلاف المعرفه آلتی یسکن الیها القلب – لم یقبله قلبه ولم یعترف به لسانه.

مفهوم قرآنی

معروف

الف – الوجوه والنظائر فی القرآن: ابوعبد اله حسین بن محمد دامغانی

۱- فرض: ۴: ۶/۴: ۱۱۴.

۲- تزیین المراه اذا انقضت عدتها ۲: ۲۳۴/۲: ۲۴۰.

۳- العده الحسنه به: ۲۳۵/۲: ۲۶۳.

۴- ما ییسر علی الانسان ۲: ۲۴۱/۲: ۲۳۳٫

ب- ایزو تسو (مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن مجید)

۱- شایسته: پسندیده و درست

۲- کاربرد عمومی در بخشهای حقوقی قرآن به ویژه در جاهای که مفردات مربوط به وظایف و فرایض اخلاقی در روابط خانوادگی مانند رابطه میان زن و شوهر، پدر ومادر وفرزندان میان اقوبا، وخویشان نزدیک مطرح است.

۳- مطابق رسوم موضوعه متداول

ج، طباطبایی ^[۴۷]

المعروف هو الدی یعرفه الناس با لذوق المکتسب من نوع الحیاه الاجتماعیه المتداوله بینهم… فالمعروف تنضمن هدایه العقل وحکم الشرع وفضیله الخلق الحسن وسنن الادب و حیث بنی الاسلام شریعته علی اساس الفطه والخلقه کان المعروف عنده. هوالذی یعرفه الناس اذا سلکوا مسلک الفطره ولم یتعدوا طور الخلقه.

مفردات راغب: راغب اصفهانی

المعرفه: ادرک الشیء بتفکر وتدبر لائره وهو اخص من العلم وبضاده الانکار / العم القاصر المتوصل به بتفکر اصله من عرفت ای اصیت عرفه‌ای رائحته المعروف: اسم لکل فعل بعرف بالعقل او الشرع حسنه والمنکر ماینکر بهما / الاقتضاء فی الجود / العرف: المعروف بالاحسان

معروف ومنکر جزیی از دو مفهوم وسیع تر نیک و بد (خیر وشر) به عنوان زیر بخشی ازمفاهیمی اخلاقی- دینی در فرهنگ اسلامی است.

پیش از اسلام خوبی وبدی تابعی از شناخته‌های قبیله‌ای بود. درون قبیله معروف وبیرون قبیله منکر بود. اسلام با حفظ واژه‌ها به توسعه مفهوم پرداخت و حدود مفهوم را علاوه بر عرف اجتماعی به (حدود الهی) کشاند؛ بنابراین در معنا شناسی قرآنی معروف به عرف مطابق شرع ومنکر به آنچه خلاف شرع است نیز اطلاق می‌شود.

حوزه مفهومی معروف ومنکر درقرآن

بررسی حوزه مفهوم معروف و منکر در قرآن کریم نشان می‌دهد که این دو واژه بطور مثبت یا منفی با مفاهیم زیر مرتبط شده‌اند.

معروف منکر

وسع اتباع خفیه

احسان نعمه الله کفر

خیر آیات الله فحشا

طیبات عدل بغی

حدود الله ایتاء ذی القربی خطوات الشیطان

طاعت قول ضرار

ایتمار اذی

مصاحبت اعتداء

معاشرت خبائث

صلوه سوء

شر ^[۴۸]

حیطه مفهومی معروف و منکر در قرآن به گونه‌ای است که می‌توان گفت تعلق امر ونهی به معروف ومنکر حد وسط امر و نهی در حقوق و اخلاق است به این معنا که هدف از امر و نهی ایتمار وانتهاء اختیاری و ارادی است نه پذیرش از روی اکراء و اجبار. شش حوزه اساسی زیر قلمرو امر به معروف ونهی از منکر در قرآن کریم است.

۱- حقوق جزایی

۲- حقوق مالی: اعتدال د ردریافت وپرداخت ومعامله

۳- حقوق خانواده: زوجین /فرزندان /طلاق/پدرومادر

۴- حقوق اجتماعی: اخلاق اجتماعی

۵- حقوق سیاسی: تبعیت از رهبری

۶- حقوق الهی: اطاعات از اوامر الهی

ایجاد تحول در مفهوم امر به معروف ونهی ازمنکر تابعی از شیوه تدریج در قرآن کریم است.

خداوند در ابتدا خود را پس از آن پیامبر و سپس بزرگان اقوام پیشین را به عنوان آمرو ناهی معروف می‌کند. در دوران مدینه اولین پیام امر عمومی و مستقیم برای دعوت به خیر ونیکی است. خداوند درمراحل بعدی ضمن تشویق عمومی، کارهای نیک رابه طور تفصیل طرح می‌کند و با پرداختن به وظایف ضروری حکومت صالحان در این مورد به بیان عواقب ترک امر به معروف ونهی از منکر درمیان اقوام پیشین وبیان کوتاهی‌های علمای دینی آنان می‌پردازد. در سالهای آخر حیات پیامبر خداوند با توجه دادن مؤمنان به خطر منافقان در عرصه تغییر ارزشها وهنجارها آنان را به امر به معروف ونهی از منکر تشویق می‌کنند.

جدول بعدی این سیر تحول تدریجی را نشان می‌دهد.

دوره

سوره

مخاطب

شیوه

محتوای پیام

مکه

نحل ۹۰

مردم

خبری

امر خداوند به عدل، احسان، ایتاء ذی القرباء و نهی از فحشا، منکر، بغی

اعراف ۱۵۷

اهل کتاب

تشویقی

امر به معروف پیامبر

لقمان ۱۷

مردم

تشویق غیر مستقیم

امر بزرگان گذشته به نماز ومعروف

مدینه

آل عمران ۱۰۴

مردم

امر مستقیم عمومی

دعوت به خیر امر به معروف، نهی از منکر و فلاح

آل عمران ۱۱۴

مردم

تشویقی

بیان برتری امت اسلامی به سبب امر به معروف ونهی ازمنکر ^[۴۹]

مردم

خبری

بیان مصادیق امر وخیر: صدقه، معروف، اصلاح میان مردم ^[۵۰]

حکومت

تشویقی

بیان وظایف حکومت دینی در اقامه نماز، پرداخت زکوه وامر به معروف ^[۵۱]

علماء دین

تنبیهی

نقد روحانیون اقوام پیشین برای ترک امر به معروف ونهی از منکر ^[۵۲]

مردم

تنبیهی

بیان آثار ترک امر به معروف ونهی از منکر در اقوام پیشین ^[۵۳]

مردم

تنبیهی

نقد عملکرد منافقین در مورد امر به منکر ونهی از معروف ^[۵۴]

مؤمنین

تشویقی

بیان عملکرد مؤمنین در امر به معروف ونهی ازمنکر

جدول سیر تدریجی تحول کارکردی مفهوم امر به معروف ونهی از منکر بر اساس ترتیب نزول سوره

این گستره وسیع مفهومی، مقول به تشکیک بودن معروف رادر سطوح مختلف اجتماعی نشان می‌دهد.

بررسی عمیق‌تر نشان می‌دهد، حیطه کاربرد امر ونهی در قرآن وسیع تر از امر به معروف ونهی از منکر است. اگرمطلق متعلق امر در قرآن را معروف ومطلق نهی را در قرآن منکر بدانیم دریچه جدیدی از مصادیق معروف ومنکر بر روی ما باز می‌شود.

امر

نهی

۴: ۱۱۴ صدقه – معروف واصلاح بین الناس

۷: ۲۹ قسط

۱۲: ۴۰ الا اعبدوا الا ایاه

۹۶: ۱۲ بالتقوی

۷: ۱۲۰ اعبدوا لله

۱۶: ۹۰ عدل، احسان، ایتاء ذی القربی

۱۹: ۵۵ صلواه و زکوه

۴: ۵۸ انو تودوا المانات الی اهلها

۷: ۱۴۵ عرف

۲۰: ۱۳۲ صلوه

۴: ۱۴ ان اکون اول من اسلم

۱۰: ۱۰۴ ان اکون من المومنین

۱۳: ۳۶ ان اعبدالله والا اشرک به

۳۹: ۱۱ ان اعبدالله مخلصاً له الدین

۴۲: ۱۵ لا عدل بینکم

۵۵: ۱۱۲ قاستقم کما امرت

۷: ۷۱ لنسلم لرب العالمین

۷۹: ۴۰ نهی النفس عن الهوی

۵۹: ۷ ما آتاکم الرسول فخذوه ما ونهاکم عنه فانتهو

۲۹: ۴۵ ان الصلوه تنهی عن الفحشا والمنکر

۷: ۱۶۵ عن السوء

۱۱: ۱۱۶ عن الفساد فی الارض

۴: ۱۶۱ وقد نهوا عنه (اخذ الربا)

۵۸: ۸ نهوا عن النجوی

۴۰: ۶۶ نهیت ان اعبد الذین تدعون من دون الله

۴: ۳۱کبائر

مصادیق امر به معروف در قرآن کریم

اسلام ابتدا لفظ کهن را پذیرفت و با ظرافت وبه تدریج در مفهوم آن تصرف کرد و پس از ایجاد تحول مفهوم، پاسداری اجتماعی از مصادیق جدید را جلب شمرد و امر به معروف ونهی ازمنکر را در سطح فردی (جهاد با نفس) خانوادگی (قوانفسکم واهلیکم نارا) وحکومتی (الذین ان مکناهم فی الارض) توسعه داد تا فرهنگ جامعه همواره اسلامی بماند وفرایند تبدیل دین به فرهنگ تحقق یابد. شاید بتوان دو مفهوم سنت وبدعت را ادامه تاریخی دو مفهوم معروف ومنکر قلمداد کرد.

بحث از معروف ومنکر پس از پیامبر در ادبیات تفسیری، حدیثی، کلامی، فقهی (پس از جهاد عدو) واخلاق اسلامی (پس از جهادنفس) تداوم یافت و در بیان اهل سنت تحت عنوان حسبه به صورت امری حکومتی و رسمی و با اختیارات بسیار وسیع تلقی شد ^[۵۵] ولی در شیعه نهی از منکر به صورت اجتماعی تحت عنوان اولویت نهی سلاطین از منکر وامر به معروف در سطح فردی به صورت نیکوکاری و رفتار کریمانه مطرح شد. در دوران اخیر شیعه با بهره‌گیری از روایات وآیات سنت نظریات جدیدی را در این مورد طرح کرده است.

۱- تأسیس حکومت تحت عنوان امر به معروف ونهی ازمنکر

امام خمینی یکی از پایه‌های تشکیل حکومت اسلامی را وجوب امر ونهی می‌داند ^[۵۶]

۲- تأسیس احزاب برای نظارت بر حکومت و رقابت برای تشکیل دولت صالح ^[۵۷]

۳- تأسیس رسانه‌های حکومتی ومستقل برای اعمال نظارت متقابل بین حکومت وجامعه.

در این نظریه نهاد امر به معروف ونهی ازمنکر به عنوان واسطه میان حکومت ومردمقابل تحقق خارجی ودارای کاربردی مشابه نهاد رسانه در جامعه مدرن است.

نظریه رسانه‌ها به عنوان نهاد امر به معروف ونهی از منکر: حوزه‌های مطالعاتی بین رشته‌ای

وظیفه اصلی جامعه‌شناسی فرهنگ بررسی مسئله تغییر فرهنگی است فرهنگ بر اساس تعاریف مختلف قابل تفسیر است. بر اساس برخی نگرشهای غالب مدل فرهنگی شامل عناصری اصلی چون:

۱- نظام فکری و ارزشهای دینی و عقیدتی

۲- هنجارها و ارزشهای خانوادگی

۳- هنجارهای سیاسی

۴- نوع تولید وشیوه توزیع ومناسبات اقتصادی

۵- بافت کلی علم، تکنولوژی، زبان، ادبیات وهنر

۶- کیفیت مسکن، لباس وتغذیه می‌شود.

در تعاریف دیگر فرهنگ عبارت از نظام مشترکی از باورها – ارزشها، رسمها، رفتارها ومصنوعاتی است که اعضای یک جامعه در تطبیق با جهانشان و در رابطه بایکدیگر بکار می‌برند و از راه آموزش از نسلی به نسل دیگر انتقل می‌یابد ^[۵۸]

در میان شناختها ß ارزشها ß هنجارها ß رفتارها آنچه به مفهوم کاربردی معروف و منکر نزدیک است هنجارها است. هنجار یکی از مفاهیم مرکزی وهسته‌ای جامعه‌شناسی فرهنگی است. هر قسمت از رفتارهای انسان که بطور مستقیم یا غیر مستقیم به دیگر انسانها مربوط می‌شود مبتنی بر هنجار است به تعبیر دیگر شیوه رفتار فردی و اجتماعی هنجار نامیده می‌شود. هنجار دارای سه ویژگی اصلی است:

۱- قاعده استاندارد رفتار اجتماعی (تنظیم رفتار اجتماعی، فعالیت مشترک وکنش اجتماعی)

۲- رعایت کردن اکثریت

۳- مجازات در صورت عدن رعایت (از فشارهای نمادین تا مجازاتهای فیزیکی)^[۵۹]

در حوزه جامعه‌شناسی فرهنگ می‌توان معروف پذیری را به عنوان اجتماعی شدن یا فرهنگ یابی ومنکر را به عنوان فرهنگ باختگی و زوال فرهنگی مطالعه کرد.

مسئله اصلی جامعه‌شناسی نظم مطالعه چگونگی پیروی ازهنجارها است ^[۶۰] امر ونهی درنگاه جامعه‌شناسی نظم معادل تشویق وتنبیه (فشار) اجتماعی است که به ازاء رفتار بهنجار یا نابهنجار دریافت می‌شود وجامعه با اعمال تشویق وتنبیه نظم فرهنگی حاکم را استمرار می‌بخشد.

نظریه‌های تشویق وتنبیه

بنا به نظریه پاداش- هزینه انسان تمایل دارد بیشترین پاداش را با کمترین ه/pزینه دریافت کند. عوامل افزای همرنگی در یک گروه به شرح زیر است:

۱- اتفاق نظر اکثریت

۲- میزان عزت نفس مشخص

۳- ترکیب گروه اکثریت (تخصص – اهمیت – قابل مقایسه بودن بافرد)

۴- میزان احساس امنیت در شرایط مشخص

بنا بر نظریه همرنگی، انسانها در حضور بقه به گونه‌ای احساس فشار، نگرانی وعدم اطمینان ازعدم پیروی ازهنجارها را دارند و لذا به این علت از هنجارها پیروی می‌کنند.

انواع پاسخ به فشار جامعه برای همرنگی

حاصل

علت

عامل

میزان پایداری

میزان تأثیر

شرط تأثیر

۱ متعابعت

قدرت

کسب پاداش یا اجتناب از تنبیه

کم

کم

وجود مداوم پاداش و تنبیه

۲ همانند سازی

جاذبه

آرزوی برای همانند شدن با شخص صاحب نفوذ

متوسط

متوسط

تداوم اهمیت فرد

۳ درونی کردن

قابلیت قبول

تمایل به درست وصحیح بودن رفتار وانکار ناپایدار

زیاد

زیاد

تداوم قابلیت قبول

مقاومت در برابر تغیر هنجارها

جامعه تمایل دارد در برابر تغییرات مقاومت کند اما تغییر امری دائمی وعمدی است جامعه پویا تغییرات تعادلی را می‌پذیرد وگسستهای تعدلی (تبدیل معروف ومنکر وبر عکس) را طرد می‌کند ^[۶۱]. تفاوت این دو نوع تغییر در میزان تغییرات ساختی – شدت تغییرات ومیزان ثبات هنجاری است. برای جلوگیری از گسست های تعادلی دو نوع برخورد با منکر وجود دارد:

۱- برخورد از بالا (از طرف قدرت حاکم) که میزان موفقیت آن بستگی به میزان مشروعیت حکومت میزان کارآمدی حکومت دارد.

۲- برخورد پاتولوژیک از ناحیه متخصصان وبه خدمت گرفتن تمام امکانات از جمله امکانات حکومت.

چگونگی تبدیل یک پدیده به یک هنجار اجتماعی (اشاعه نوآوری)

۱- مدل مثلثی p-O-X هایدار

هنجار فرست

پدیده جامعه

که با دوعامل میزان مطلوبیت اجتماعی هنجار فرست وپدیده سرعت و وسعت انتشار، آنرا ارزیابی می‌کند.

۲- مدل راجرز وشومیکر: تقسیم جامعه به ۵ بخش درمقابل ورود نوآوری: نوآورها – زود پذیرها – اکثریت زود – اکثریت دیر – دیر پذیرها و بیان مراحل پذیرش نو آوری در یک جامعه شامل ۵ مرحله: آگاهی – علاقه وجلب نظر کردن – ارزیابی – آزمایش – پذیرش ^[۶۲]

عوامل مؤثر در سرعت انتشار

اوگما وکلاندر مانر معتقدند ساختار سیاسی مناسب / شبکه روابط اجتماعی قوی / روشهای مناسب بسیج مردم/ تدوین استراتژیهای مشارکت / خصوصیات و شرایط محیط خاص و خصوصیات فردی افراد در سرعت انتشار و تبدیل یک پدیده به هنجارهای اجتماعی مؤثر هستند. (رفیع پور ۱۳۷۹</ref>.

بازنگری امر به معروف ونهی ازمنکر د ردیدگاه جامعه‌شناسی ارتباطات

نهادهای خانواده – آموزش – مذهب – و ارتباط جمعی نقش مدیریت ثبات وتغییر فرهنگی را در جامعه برعهده دارند میزان هماهنگی و وزن اجتماعی هر یک از این نهادها در جهت و سرعت تغییرات تأثیر گذار است.

روژه کلوس دو عملکرد و کارکرد اجتماعی رسانه‌ها را به شرح زیر بر می‌شمرد.

کارکرد ارتباط فکری

اطلاع و آگاهی

پرورش: پرورش اندیشه‌ها و احساسات / پرورش عقاید / پرورش حرفهای

بیان: معرفی فرهنگ وتمدن / تشریح ایدئو لوژیها جاری /استدلال

تبلیغ: تبلیغ تجاری- سیاسی

کارکرد روانی – اجتماعی:

همبستگی اجتماعی

سرگرمی

درمان روانی ^[۶۳]

رسانه‌ها در دوران جدید تأثیرات مستقیم و غیر مستقیم وقاطعی بر شناختها- ارزشها – هنجارها و رفتارهای مخاطبان خود دارند. این تأثیر وقتی در مورد یک برنامه یا فیلم یا … برسی شود ممکن است قابل تأمل یا تردید باشد (نظریه جذابیت وانتخاب) اما برای بررسی عملکرد کلی رسانه‌ها نظریه شکل دهی اجتماعی، واقعیت اجتماعی و دستور کار کاربردی اساسی دارند.

رسانه هم معروف را تعریف می‌کند هم به آن امر می‌کند هم شرایط پذیرش را مهیا می‌کند. رسانه هم منکر را از سپهر پیام نفی می‌کند هم از آن نهی می‌کند هم شرایط طرد را مهیا می‌کند. چگونه رسانه‌ها معروف ومنکر را تعریف می‌کنند؟

۱- گزینش: مدل دروازه بانی وایت، مدل مارپیچ سکوت نئومن

۲- حذف: تابلوی اجتماعی و فرهنگی در مدل شفه

۳- معنی بخشی مثبت یا منفی: مدل منبع معنی محسنیان راد ^[۶۴].

توصیه‌ها

در واقعیت خارجی در صورتی امکان امر به معروف ونهی ازمنکر از طریق رسانه‌ها وجوددارد که:

۱- میان سطوح مختلف ارتباطات میان فردی – سازمانی – جمعی وبین المللی درامر به معروف و نهی ازمنکر تفکیک دقیقی صورت گیرد.

۲- امربه معروف ونهی از منکر از و برای دورن رسانه شروع شود نه از و برای بیرون آن.

۳- میان نهادهای رسانه‌ای هماهنگی لازم و تقسیم وظایف دقیق صورت گیرد تا کار یکدیگر را خنثی نکنند.

۴- نظارت به صورت امری تخصصی و بر اساس استانداردهای تلقی شود و از نظرات سلیقه‌ای و مصلحتی دوری شود.

۵- وظیفه نظارت بر رسانه‌ها صرفاً به خود آنها سپرده نشود بلکه نظارت بر محتوای و اثرات تولید رسانه‌ای بر عهده سازمانها ونهادهای مدنی، مذهبی – دولتی و تخصصی قرار گیرد.

۶- مطالعات مستمر در مورد وضعیت شاخصه ای کیفی فرهنگ در جامعه ضروری است. این مطالعات ژرفا نگر برای تعیین روند معروف سازی و منکر گریزی یا بر عکس بکار می‌رود.

۷- تغییر ساختار برنامه‌ریزی محتوایی رسانه‌ها بر اساس فرایند امر به معروف ونهی ازمنکر

۸- اشاعه اصل تفکر انتقادی – نقادی ونقد پذیری درسازمان رسانه برای افزایش تجمل تغییرات ساختاری.

فهرست منابع

۱- آشنا، حسام الدین و رضی، حسین، بازنگری نظریه‌های هنجاری رسانه‌ها وارائه دیدگاه‌های اسلامی، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق (ع) شماره چهارم، تابستان ۱۳۷۶، ۲۰۷–۲۴۶

۲- ابن اخوه، محمد بن محمد، آیین شهرداری در قرن هفتم، ترجمه جعفر شعار، تهران بنیاد فرهنگ ایران ،۱۳۴۷.

۳- ابن فارس، معجم مقاییس اللغه، قم مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق.

۴- انصاری، مرتضی، هدایه الطالب الی اسرار المکاسب، قم: علامه، ۱۳۶۸.

۵- ایزو تسو، توشیهیکو، مفاهیم اخلاقی ـ دینی در قرآن مجید، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان ،۱۳۷۸٫

۶- بادکوبه، احمد، حسبه در سرزمینهای شرقی، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۷۹ (پایان‌نامه دکتری).

۷- چلبی، مسعود، جامعه‌شناسی نظم، تهران: نشر نی، ۱۳۷۵٫

۸- حرانی، حسین بن شعبه، تحف العقول، تهران، علمیه، ۱۳۶۳٫

۹- خمینی، روح‌الله، حکومت اسلامی، بی نا بی تا.

۱۰- راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، تهران: دفتر نشر کتاب، ۱۴۰۴ ق.

۱۱- رفیع پور، فرامرز، آناتومی جامعه، تهران : انتشار، ۱۳۷۹.

۱۲- روشه، گی مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی عمومی سازمان اجتماعی ترجمه هما زنجانی زاده، تهران: سمت، ۱۳۷۵٫

۱۳- سید رضی، ابوالحسن محمد، نهج البلاغه، قم: هجرت، ۱۳۹۵ ق.

۱۴- صدر، محمدباقر، الفتاوی الواضحه وفقا لمذهب اهل بیت (ع) بیروت: دارالتعارف، ۱۹۸۳م.

۱۵- طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، تهران: دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵٫

۱۶- علوان، عبدالله ناصح، حکم الاسلام فی وسایل الاعلام، بی جا: دار السلام / ۱۹۸۵ م.

۱۷- غزالی، ابو حامد، احیا ء علوم الدین، استابنول: دارتمل، بی تا.

۱۸- فیض کاشانی، محسن، المحجه البیضا فی تهذیب الاحیا، قم: دفتر انتشارات اسلامی (۱۳۸۳ق)

۱۹- قرآن کریم، ترجمه مهدی الهی قمشه‌ای، تهران: جاودان، بی تا.

۲۰- کدیور، محسن، نظریه‌ها ی دولت در فقه شیعه، تهران: نشرنی، ۱۳۷۶٫

۲۱- کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ترجمه سید جواد مصطفوی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اهل بیت (ع) بی تا.

۲۲- کوئن، بروس، درآمدی بر جامعه‌شناس ترجمه محسن ثلاثی، تهران: فرهنگ معاصر، ۱۳۷۱٫

۲۳- محسنیان راد، مهدی، ارتباط شناسی، تهران، سروش، ۱۳۶۹٫

۲۴- محسنیان راد، مهدی، درآمدی بر تئوری ارتباط جمعی (جزوه درسی انتشار محدود) تهران: دانشگاه امام صادق (ع) مرکز مطالعات فرهنگ و ارتباطات، ۱۳۸۳٫

۲۵- محقق حلی، جعفر بن حسن، شرایع الاسلام فی مسایل الحلال والحرام، بیروت: دار الاضواء، ۱۴۰۳ق.

۲۶- مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی ۳، قم: صدرا، ۱۳۵۸٫

۲۷- مطهری، مرتضی، هدف زندگی، قم: جامعه مدرسین، بی تا.

۲۸- مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، قم: نشر دانش اسلامی / ۱۴۰۵ق.

۲۹- معتمد نژاد، کاظم، وسایل ارتباط جمعی، ج ۱، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۷۱٫

۳۰- منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایه الفقیه وفقه الدوله الاسلامیه، قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه، ۱۴۰۸ق.

۳۱- منتظری، حسینعلی، پاسخ فقهی راجع به سؤال در مورد احزاب، قم: ۱۴/۸/۱۳۷۶٫

۳۲- منصور، جهانگیر، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با آخرین اصلاحات، تهران: نشر دوران، ۱۳۷۶٫

۳۳- مهدوی کنی، محمد رضا، اصول ومبانی اقتصاد اسلامی در قرآن، تهران: دفتر نشر دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۷۹٫

۳۴- Mcquail – Danis – Communication Theory – (London: Sage 1994)

پانویس