رویکرد معرفتی بر مبانی فقهی فریضه ی امر به معروف و نهی از منکر در قرآن و نهج البلاغه و تاثیرات آن در رشد تعالی جامعه: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۰ شهریور ۱۳۹۷، ساعت ۱۳:۵۵

معرفی مختصر كتاب

با وجود اهميت و جايگاه امر به معروف و نهي از منكر در رشد و تعالي انسان‌ها و جوامع، اين فريضه مهجور مانده است. پژوهش حاضر با هدف بررسي موضوع امر به معروف و نهي از منكر و استخراج اهميت، جايگاه، مراحل و شرايط آن از ميان نصوص آيات قرآن و كلام نهج‌البلاغه در جهت تبيين علل و عوامل فراموشي و بي‌توجهي به اين دو فريضه الهي در بين مردم و حكومت و نيز تبيين جايگاه مردمي و حكومتي امر به معروف و نهي از منكر در جامعه اسلامي پرداخته است.

پیشگفتار

تا کنون در خصوص مفهوم و شرایط تشریح و نیز مبانی شرعی و قانونی فریضه های امر به معروف و نهی از منکر پژوهش ها و تحقیقات متعدد و شاید بی شماری انجام گرفته و هر کسی از منظری به آن پرداخته است اما آنچه باعث گردید تا به این فریضه ی مهم شرعی مجددا پرداخته شود. او توجه دادن موضوع به مبانی فقهی و شرعی آن صرفا از منظر قرآن و نهج البلاغه ثانيا کنکاش در عدم تأثیر مطلوب این فریضه ی الهی در اصلاح روابط اجتماعی امت اسلامی است که به نظر نگارندگان این مسایل ضرورت یک تحقیق مفصل علمی را می طلبید. این پژوهش علمی با هدف بررسی موضوع امر به معروف و نهی از منکر و استخراج اهمیت، جایگاه، مراحل و شرایط أن از میان نصوص آیات قرآن و کلام گهربار نهج البلاغه در جهت تبیین علل و عوامل فراموشی و بی توجهی به این دو فریضه ی الهی در بین مردم و حکومت و نیز تبیین جایگاه مردمی و حکومتی امر به معروف و نهی از منکر در جامعه ی اسلامی و تشریح علل عدم تأثیر آن در تعالی و رشد جامعه اسلامی پرداخته است.

مقدمه

انسان از دیدگاه اسلام موجودی مسئول و مکلف است و رسالت انسان مسلمان ادای تکلیف است. علم فقه این تکالیف و چگونگی انجام آن را که در اصطلاح فقها احکام خمسه (واجب، حرام، مستحب، مکروه و مباح) نامیده می شود، بیان می کند. فقه در واقع همان حقوق اسلامی در ابعاد وسیع آن است. فریضه ی امر به معروف و نهی از منکر یکی از وظایف و تکالیف انسانها و نیز یکی از اصول سیاست داخلی جامعه اسلامی است که برخی آن را احكام حسبه گویند. براساس این واجب الهی تمام روابط و مسایل اجتماعی و سیاسی درون امت اسلامی حل و فصل می گردد. روابط مردم مسلمان با همدیگر و نیز با دولت خود و همچنین روابط دولت اسلامی با مردم مسلمان براساس این اصول محکم الهی استوار می باشد.

روابط افراد جامعه براساس معروف خواهی و منکر گریزی و به عبارت صحیح تر منکر زدایی تبیین می گردد. از این رو جامعه ی اسلامی، جامعهی آرمانی است که آزادی در تمام شئون آن با تعهد و احساس مسئولیت و وظیفه شناسی آحاد مردم چنان در هم آمیخته است که پایه های حکومت اسلامی را بر مبنای حاکمیت الهی با محوریت عزت و حرمت انسانی تحکیم میسازد. همچنین با عنایت به فلسفه ی خلقت انسان که طبق بیان قرآن کریم عبودیت و بندگی است و از طرفی حرکت بندهی خدا به سوی کمال است لذا از آنجایی که انسان موجودی غافل و جاهل است و به دلیل عارض شدن نسیان و فراموشی بسیاری از مواردی که مفید برای دنیا و آخرت اوست فراموش می کند بنابراین امر به معروف و نهی از منکر جزو الزاماتی است که در جهت نیل به کمال برای هر انسانی ضرورت پیدا می کند.

اساس ثبوت پیامبران الهی بر امر به معروف و نهی از منکر استوار است. از این رو، قرآن کریم نخستین وظیفه ی همه انبیاء را در آیه شریفه ۳۶ سوره ی مبارکه ی نحل در همین راستا معرفی کرده است:

«ولقد بعثنا في كل أمة ولا أن اعبدوا الله واجتنبوا الطاغوت فمنهم من قى الله ومنهم من حقت عليه الضلالة فسيروا في الأرض فانظروا كيف كان عاقبه المكذبين»

1- شکوری ، ابوالفضل ، فقه سیاسی اسلام ، صفحه ۱۶۱

و در حقیقت در میان هر اتنی رسول و فرستادهای برانگیختیم تا بگوید خدا را بپرستيد و از طاغوت آفریبگرا بپرهیزید پس، از آنان کسی است که خدا او را هدایت کرده و از ایشان کسی است که مرامی بر او سزاوار است بنابراین در زمین بگردید و ببینید فرجام تکذیه کنندگان چگونه بوده است.)

با این وصف می توان گفت، تمام انبیای الهی با هدف اصلاح جامدهای بشری مبعوث شده اند و موثر ترین ابزار برای رسیدن به این هدف «امر به معروف و نهی از منکر است. بنابراین پیشینهی أن نه فقط به صدر اسلام بلکه فراتر از آن یعنی از زمان بعثت اولین پیامبر الهی بر می گردد. اگر تاریخچهی امر به معروف و نهی از منکر در جوامع اسلامی بررسی گردد، نشان خواهد داد که از صدر اسلام پیامبر گرامی (ص) و اصحاب ایشان و همچنین پیشوایان معصوم(ع) از امر به معروف و نهی از منکر در جهت پاسداری از اصول مکتب به عنوان مؤثرترین ابزار و نیز یک تکلیف الهی بهره گرفته اند.

مسلمانان نیز آن را وظیفه ی الهی خود دانسته و به اجرای این فریضه ی بزرگ پایبند بوده و اهمیت خاصی برای آن قائل بوده اند. این کار به صورت یک جریان عمومی و بدون تشکیلات و ضوابط تشکیلاتی انجام می گرفت تا این که در قرن سوم و چهارم هجری تشکیلات ویژه ای که عهده دار امر به معروف و نهی از منکر بود تأسیس گردید که به دایره ی حسبه» نامیده می شد.

این دو فریضه الهی باعث بقای جامعه اسلامی و از ضروریات قطعی برای رشد، تعالی واصلاح جامعه بوده که اجرای آن منوط به شرایط و مراتب خاص می باشد. وظایف جامعه ی اسلامی در اجرایی نمودن این دو فریضه ی الهی به دو قسمت فردی و گروهی و یا شخصی و حکومتی تقسیم شده است. هر دو گروه برای انجام صحیح و مؤثر این دو فریضه با شرایط خاص و با مراتب و مراحلی اقدام می نمایند. برای اینکه انسان ها به وظایف فردی خود در این باب عمل نمایند نیاز به شناخت و آموزش مهارتهای ارتباطی دارند. براساس نظریه ی دانشمندان علوم ارتباطات، تعداد دوازده مورد مانع برای قطع ارتباط میان انسان ها وجود دارد که فرد آمر و ناهی قبل از اجرای وظیفه ی خود می بایست نسبت به یاد گیری آنها اقدام نماید تا با دوری از تک تک آنها به نحو مطلوب مبادرت به انجام وظیفهی شرعی خود کند و الا فرد آمر و ناهی به خاطر ناتوانی در برقراری ارتباط صحیح با دیگران نمی تواند در اعمال نفش اصلاحی خود موفق گردد، وظایف گروهی در جامعه ی دینی به عهدهی حاکمیت بوده که به تناسب قدرت و توان خود برای هدایت و اصلاح افراد جامعه انجام می گیرد.

أ- شکوری ، ابوالفضل ، فقه سیاسی اسلام و صفحه ۱۶۰ - سبحانی ، جعفر ،مبائی حکومت اسلامی ، صفحه ۲۷۸

به استناد آیه ی ۱۰۴ سوره آل عمران بهترین فرد و بهترین امت آنان هستند که امر به معروف و نهی از منکر می کنند و فلاح و رستگاری نتیجهی دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر است و اقامهی آن یکی از ادلهی لزوم تشکیل حکومت اسلامی است و به استناد آیات قرآن کریم، جایگاه آن برتر از جایگاه جهاد در راه خدا می باشد. چراکه فریضه ی امر به معروف و نهی از منکر جهاد با دشمن داخلی است ولی جهاد. پیکار با دشمن خارجی است فلذا تا درون قومی اصلاح نگردد، اصلاح بیرون امکان پذیر نیست.

با همه ی اهمیت و جایگاهی که امر به معروف و نهی از منکر در رشد و تعالی انسانها و جوامع دارد و در تعابیر دینی ما با عنوان برترین فریضه از آن یاد شده است، واقعیت این است که این فريضه مهجور مانده است، این مهجوریت اختصاص به روزگار ما ندارد، در صدر اسلام نیز چنین بوده است و گرنه کار به جایی نمی رسید که عثمان، خلیفه ی سوم کشته شود و قتل او بهانه ای شود تا قدرت اسلام در اختیار کسانی قرار گیرد که واقعه ی کربلا را بوجود آورند. علل و عوامل متعددی می توان برای این مهجوریت در طول تاریخ ذکر کرد که به تناسب ادوار مختلف تاریخ می بایست مورد بررسی قرار گیرد. اگر حکیم نبودن حاکمان در ادوار زمانی حکومت سلاطین در مهجور ماندن این فریضهای الهی مؤثر بوده عدم آگاهی و تبعیت مردم از حاکمان حکیم هم در برهه ای از زمان در مهجوریت آن تأثیر گذاشته تا آثار مطلوب این دو فریضه ی الهی در اصلاح جامعه نقش آفرینی نکند.

این کتاب که برگرفته شده از پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد اردبیل در رشته الهیات و معارف اسلامی می باشد. در فصل اول کلیات شامل مفاهیم و تاریخچه در فصل دوم مبانی فقهی امر به معروف و نهی از منکر در قرآن کریم و کتاب نهج البلاغه و در فصل سوم ضمن پرداخت به مصادیقی از واقعیات تاریخی در باب امر به معروف و نهی از منکر، شرایط و مرائب این فریضه ی الهی و اختلاف نظر بزرگان دینی در این رابطه و نیز موانع تحقق و اجرای امر به معروف و نهی از منکر مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.