امر به معروف و نهی از منکر از منظر فقه و حقوق: با رویکردی به نظریات مرحوم صاحب جواهر (ره) و حضرت امام خمینی (ره): تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۵ شهریور ۱۳۹۷، ساعت ۱۸:۲۶

معرفی مختصر كتاب

هدف نگارش کتاب حاضر اين است که جهت اجراي صحيح و دقيق امربه‌معروف و نهي از منکر شناخت و آگاهي از شرايط، ضوابط و مراتب آن صورت دهد و حدود و مرزهاي اين دو فريضه را شناسايي نموده و همچنين راهکارهاي مفيد را در اين زمينه به مشتاقان ارائه نمايد. در اين کتاب سعي شده با بررسي آيات قرآن کريم، روايات ائمه معصومين و همچنين ديگر ادله فقهي و همچنين قوانين حقوقي و نظريات فقها به ضرورت، ويژگي‌ها، مراحل، آداب و شيوه‌هاي امربه‌معروف و نهي از منکر پرداخته شود.

پیشگفتار

امر به معروف و نهی از منکر در اسلام و در سایر ادیان الهی از جایگاهی بس بلند برخوردار است، زیرا اساس نبوت پیامبران الهی بر امر به معروف و نهی از منکر بنا شده است. انگیزه بعثت همه ی انبیاء تزكيه و تهذیب نفوس انسان ها بوده و این مهم در پرتو امر به معروف و نهی از منکر حاصل می شود. از این رو بیشتر فقهای بزرگوار شیعه از قرن چهارم هجری که فقه شیعه مدون شد، یعنی از زمان شیخ مفید(ره) و شیخ طوسی(ره) تا این زمان مسائل و احکام امر به معروف و نهی از منکر را مورد بررسی قرار داده و احکام این دو فریضه را با استناد به آیات و روایات استنباط و نظریات خود را مطرح کرده اند. مرحوم صاحب جواهر(ره) و حضرت امام خمینی (ره ) از فقهای بزرگوار معاصر، این بحث را در بخش ویژهای مورد بررسی قرار داده و به نکات ریز آن نیز پرداخته اند که در این کتاب سعی در بررسی آن می باشد.

با توجه به این که افراد یک جامعه ی سالم، مانند اعضای بدن، در راه زندگی اجتماعی و ایجاد حیات صحیح انسانی سهیم می باشند و هیچ یک از آنها نمی توانند در برابر قوتها و کاستیهای جامعه بی تفاوت باشند، مسئلهی نظارت همگانی و امر به معروف و نهی از منکر برای جلوگیری از فساد و سوق دادن جامعه به سوی اصلاح ضرورت می یابد و از آنجایی که علاج هر واقعهای قبل از وقوع آن میباشد. لذا مسئله نهادینه کردن امر به معروف و نهی از منکر اهمیت ویژهای پیدا می نماید. این حکم الهی جهت اجرای دقیق و صحیح آن، نیازمند آگاهی از شناخت شرایط، ضوابط و مراتب آن است. و این امر، جز با قانونمند نمودن مراحل اجرایی امر به معروف و نهی از منکر محقق نمی شود. با توجه به این که این نوع نظارت قبلا در قلمرو دایره ی حسبیه بوده ولیكن الآن آن تشکیلات اجرایی به شکل قبل وجود ندارد و بعضی از وظایف آن را دولت بر عهده گرفته است، لذا وظیفه داریم که حدود آن را در اجرا به صورت مشخص بدانیم و در مواقع نیاز عکس العمل مناسب نشان دهیم.

لذا این دو فریضیهی الهی با اجرای کامل، ضامن اجرای سایر احکام الهی و بقای جامعه است و همچنین ضامن حقوق و آزادی های مشروع ملت خواهد بود.

مرحوم صاحب جواهر(ره) و حضرت امام خمینی(ره) از فقهای بزرگوار معاصر هستند که بسیار زیبا به مباحث امر به معروف و نهی از منکر پرداخته اند که در این کتاب سعی بر بیان و شرح آنها می باشد. شاید که بتوان قطره ای از دریای بیکران فقه جواهری را به مشتاقان عرضه نمود.

مقدمه

جوامع بشری نیازمند اصلاح میباشند و سازندگی و اصلاح نیز در سایه ی تلاش و مقاومت مستمر حاصل میشود و البته این نکته مسلم است که هیچ اجتماعی به کلی نمی تواند منکرات را ریشه کن سازد.

منکرات و نابههنجاری های اجتماعی، با اجتماع متولد شده و تا هنگام از هم پاشیدگی اجتماع با آن خواهد بود، اما باید ترتیبی اتخاذ شود که زمینه ی بروز منکرات به حداقل برسد و با توجه به این که علاج هر واقعهای قبل از وقوع آن انجام می گیرد، لذا مسئلهی پیشگیری از منکرات از اولویت هاست.

از آن جایی که امر به معروف و نهی از منکر یک راه بسیار مفید و موثر در پیشگیری از جرم، به خصوص در جوامع اسلامی است. بدین ترتیب قانون گذار در اصل هشت قانون اساسی، آن را صریحا متذکر شده است و نظارت از راه امر به معروف و نهی از منکر را یک وظیفه همگانی دانسته و به شکل نظارت متقابل مردم به مردم، دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت معرفی نموده است. قانون گذار به این نکته ی بسیار مهم اذعان دارد که برای کنترل جامعه، تنها قانون گذاری کفایت نمی کند، زیرا قوانین هیچگاه نتوانسته اند در سطحی مطلوب و ایده آل در جلوگیری از وقوع منکرات و جرائم مثمرثمر واقع شوند.

در این راستا، دین مبین اسلام، نه تنها وظیفه ی جلوگیری از فساد را بر عهده ی هیئت حاکمه قرار داده، بلکه هر شخصی که به سن رشد و بلوغ شرعی می رسد، به عنوان یکی از تکالیف مهم و اساسی، وظیفهی امر به معروف و نهی از منکر را بر عهده دارد. با توجه به این که افراد در مسیر زندگی از یکدیگر جدا نیستند، لذا انحراف فردی از افراد جامعه، هم به خود فرد و هم به جامعه آسیب می زند، از این رو، امر به معروف و نهی از منکر برای جلوگیری از انحراف فردی و اجتماعی لازم و ضروری می باشد.

مکتب حیات بخش اسلام با تشریع فرضیه امر به معروف و نهی از منکر، با ظرافت وصف ناشدنی، امر به معروف و نهی از منکر را به عنوان یک تکلیف برای فرد فرد مسلمانان واجب دانسته تا با دقت، اوضاع و احوال اجتماع خود را تحت نظر داشته باشند و نسبت به حوادث پیرامون خود بی تفاوت نبوده و عکس العمل مناسب نشان دهند تا از غرق شدن کشتی جامعه ی انسانی در مسیر پر تلاطم زندگی به وسیله ی تیترهای نیز فساد و تباهی و بی عدالتی و در یک کلمه منکرات جلوگیری به عمل آورند. این فریضه ی الهی با اجرای کامل آن، ضامن اجرای سایر احکام الهی و بقای جامعه است. این فریضه از امتیازات مکتب اسلام و ضامن حقوق و آزادی های مشروع ملت است.

با نگاهی گذرا به گذشته ی انسان پی می بریم که امر به معروف و نهی از منکر از پیشینهای به فدعت انسان برخوردار است اولین انسان دعوت کننده به نیکی، حضرت آدم (ع) بود و پس از وی پیام آوران وحی و پیروان مؤمنشان در انجام این وظیفه ی مهم تلاش کردند. حضور این مردان خدا در عرصه ی تحولات اجتماعی به اندازهای چشمگیر است که می توان گفت، همهی حرکت های اصلاحی و دگرگونی های سازنده در جامعهی بشری در پرتو امر به معروف و نهی از منکر آنان تحقق یافته است. التيجه گوششهای خستگی ناپذیر حضرت محمد (س) و یارانش، شکل گیری جامعه ای نیرومند در مدینه النبی بود که نمونه ای کامل از حاکمیت ارزشهای الهی به شمار می آمد اما دریغ، این اجتماع مبارک دیری نپایید و با رحلت پیامبر اکرم (ص)، مردم سفارش های مکرر آن بزرگوار را در خصوص نظارت همگانی فراموش کردند و به تدریج خلافت به سلطنت تبدیل گردید و مسلمانان در طوفانی از قفر، گمراهی و بدبختی گرفتار شدند. هر چند تعداد بازدارندگان از منکر و امر کنندگان به نیکی ها در روزگار انحطاط بسیار اندک بود، ولی به جرات می توان گفت: اگر تلاش همین افراد معدود نبود. ما امروز با اصول اسلام، ناآشنا و در انحرافی آشکار به سر می بردیم سخنان روشنگرانه ی اهل بیت رسول اکرم (ص)، فاطمه الزهرا (س) امام علی (ع) و فرزندان بزرگوار ایشان و تلاش بی وقفهی آن بزرگواران معصوم در این راه که به شهادتشان انجامیده، توانست مردم را با حقایق اسلام آشنا سازد و سلسله ای از فقهای بیدار پدید آورد.

علمای آگاهی که مردم را به انجام این وظیفه ی الهی فرا خواندند و سعادت مردم را در اجرای صحيح أن دانستند. مرحوم صاحب جواهر (ره) و حضرت امام خمینی (ره) با قلمی بسیار زیبا و دقیق به بیان این دو فریضه مهم پرداختند که جای بررسی بسیار دقیق دارد در مقطع کنونی، جامعه ی اسلامی و ارزش های نورانی اسلام و انقلاب اسلامی در معرض تهاجمات ضدارزشی بیگانگان به دور از فرهنگ قرار گرفته است، ایجاد زمینه طرح و بحث بعضی از موضوعات اسلامی، از جمله مبحث امر به معروف و نهی از منکر ضروری به نظر میرسد و سعی بر این میباشد که با تلاشی هر چند ناچیز در این راه بتوان قدمی هر چند کوچک در احیای این دو فریضه مهم به عمل آورد.

در این کتاب سعی بر این میباشد که با بررسی فقهی و حقوقی امر به معروف و نهی از منکر و بررسی نظرات مرحوم صاحب جواهر(ره) و حضرت امام خمینی (ره) مطالبی نگاشته شود، هر چند که تاکنون به فلمهای گوناگون و در نوشتارهای مختلف پیرامون این مهم مطالبی نوشته شده است، لذا ضمن ارج نهادن به کلیه ی اتاری که تاکنون در این رابطه منتشر شده است و با الهام از آنان، تلاش خواهد شد این دو فریضه را مورد بررسی فقهی و حقوقی قرار داده و نشدیم به شیفتگان حقیقت نمایم.

هدف نگارش کتاب این است که جهت اجرای صحیح و دقیق این دو فرضیهی مهم، شناخت و آگاهی از شرایط، ضوابط و مراتب آن صورت پذیرفته و حدود و مرزهای این دو فریضه را شناسایی نموده و همچنین راهکارهای مفید را در این زمینه به مشتاقان ارائه نمایم در این کتاب سعی شده با بررسی آیات قرآن کریم، روایات انمهی معصومین (ع) و همچنین دیگر ادلهی فقهی و همچنین قوانین حقوقی و نظریات فقهای محترم، به ویژه مرحوم صاحب جواهر(ره) و حضرت امام خمینی (ره) به ضرورت. ویژگی ها، مراحل، آداب و شیوه های امر به معروف و نهی از منکر و همچنین بیان این موضوع که اجرایی شدن صحیح امر به معروف و نهی از منگره ضامن اجرای دیگر قوانین در جامعه می باشد، بپردازم.

همچنین در نظر دارم تبیین کنم که و فلسفهی به وجود آمدن امر به معروف و نهی از منکر چیست؟ و آیا هدف از واجب شدن امر به معروف و نهی از منکر حفظ نظام اجتماعی است؟

موانع تحقق و اجرای امر به معروف و نهی از منکر از نگاه مرحوم صاحب جواهر (ره) و حضرت امام خمینی (ره) چیست؟

.أيا امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یک مکانیزم نظری در حکومت اسلامی کاربرد دارد؟ و با هدف از وجوب امر به معروف و نهی از منکر، تأمین حقوق همگانی است؟

. آیا رویکرد اجرایی به این فریضه از نگاه مرحوم صاحب جواهر (ره) و امام خمینی (ره) با دیگر واجبات تداخل پیدا نمی کند؟

خاستگاه و ضرورت چنين بحث و سوالاتی از آنجا ناشی می شود که امر به معروف و نهی از منکر، نشانه ی غیرت دینی و احساس مسئولیت، نوعی نظارت عمومی، سبب دلگرمی و تقویت روحیه افراد کم اراده، مایه ی تفکر و آگاه کردن افراد جاهل، جبران کننده ی کمبود تقوای بعضی از افراد جامعه، نشانهی علاقه ی انسان به سلامت جامعه محسوب شده باعث رشد جامعه و مانع سقوط آن می شود به طوری که از نگاه مرحوم صاحب جواهر(ره) و حضرت امام خمینی (ره) امر به معروف برترین عمل و آمرین به معروف و ناهیان از منکر، برترین مردم هستند.

امید است که این اندک، فتح بابی برای بررسی و تحقیق شایسته تر پیرامون این موضوع مهم وحیانی جامعه اسلامی باشد

با آرزوی توفیق روز افزون

الهه کیارستمی تابستان ۱۳۹۵