چهل حدیث پیشگیری از جرم و گناه: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۲۴ تیر ۱۳۹۷، ساعت ۱۲:۵۵

مقدمه

احساس نیاز، عامل پویایی و حرکت

ما نیازمند و فقیر آفریده شده‌ایم «ای مردم! شما نیازمند خدا هستید و او بی‌نیاز و ستوده است». احساس نیاز ما را به تلاش برای رفع آن وا می‌دارد و ما ناخواسته می‌کوشیم خود را به سوی خدای بی‌نیاز بکشانیم. به همین دلیل رسول اکرم(ص) فرمود: «الفقرفخری»؛ «نیازمندی مایه افتخار من است».

دوراهی رفع نیاز؛ برای امتحان بشر

ما برای رفع نیاز با دو راهی «حلال و حرام» رو به‌روییم و باید با گزینش مسیرمجاز، از تردد در مسیرهای ممنوع پرهیز کنیم وگرنه مجبور به توقف و گرفتن برگه اخطار و جریمه خواهیم شد.

عقل؛ ابزار تشخیص مسیر حرکت

با «عقل» تشخیص می‌دهیم که کدام مسیرما را به تأمین واقعی نیاز می‌رساند (حلال‌ها) و کدام مسیر به کج‌راهه می‌کشاند (حرام‌ها) از این‌رو رسول خدا۶فرمود:

«العَقلُ ما اکتُسِبَت بِهِ الجَنَّةُ وَ طُلِبَ بِهِ رِضا الرَّحمانِ»؛ «عقل چیزی است که با آن بهشت به دست می‌آید و رضایت رحمان (خدا) خواسته می‌شود.

عقل و دست‌انداز گناه

عقل می‌تواند اسیر رفتار ما شود و توان ادراکی و پیشگیری‌اش کاهش یابد. مهم‌ترین آسیب‌های عقل «دنیا دوستی» است. امام علی(ع) فرمود: «دوست داشتن دنیا عقل را فاسد می‌کند». این علاقه به خاطر حسّ برتری‌طلبی است که موجب می‌شود نشانی غلط بگیریم و مسیر اشتباه را برویم و به عشق کمال، گرفتار علاقه و دل‌بستگی به امور نامشروع شویم.

دین؛ کامل کننده و ترمیم کننده عقل در مسیر پیشگیری

خداوند برای پیشگیری از انحراف عقل ما و آلوده شدن آن به جرم و عصیان، دین (روش و برنامه زندگی سالم) را در اختیار ما قرار داد. یکی از اصلی‌ترین کارکردهای دین، نگاه‌داشتن ما در «صراط مستقیم» و پیشگیری از «انحراف» ماست. دین این کار را با یاری رساندن به عقل و نمایاندن مواضع خطای آن و نشان دادن «راه راست و مستحکم» (صراط مستقیم) انجام می‌دهد و موجب می‌شود «آدرس‌های غلط» ناشی از «عقل آلوده به گناه» ما را به کج راهه نبرد. جمله «اهدنا الصراط المستقیم»؛ «ما را به راه راست هدایت بفرما» به ما می‌آموزد که بشر باید جاده مجاز را چشم‌انداز خود قرار دهد و آن را از خدا بخواهد و این با فرستادن دین از سوی خدا محقق می‌شود، لذا این آیه از اولین سوره قرآن کریم، گام اوّل پیشگیری از مغضوب (موردخشم) وضّال (گمراه) شدن را «لزوم وجود هدایت از سوی خدا» می‌داند و البته گام دوم «عمل» به آن است.

کتاب‌های آسمانی؛ حامل قوانین دین خدا

نقش پیشگیرانه دین در قالب کتاب‌های آسمانی ارائه می‌شود و قرآن کریم آخرین آن‌ها است. عناوینی چون «هدی للمتقین، شفاء الناس، ذکر، نور، امام و ...» برای قرآن، به دلیل چنین کارکردی است. نکته مهم این است که این کتاب عظیم را باید انسان‌های کامل (عقل آن‌ها غباری نگرفته باشد) دریافت کنند و به گونه‌ای صحیح به ما منتقل کنند. برای همین خداوند پیامبران را برای ما فرستاد. به این سخن امام علی(ع) توجه کنید:

«خدا پیامبران خود را برانگیخت و رسولان خود را پی‌درپی اعزام کرد تا وفاداری به پیمان فطرت را از آنان باز جویند و نعمت‌های فراموش شده را به یادشان آورند و با رساندن احکام الهی، حجت را بر آن‌ها تمام کنند و توانمندی‌های پنهان شده عقل‌ها را آشکار سازند».

بهترین پناهگاه

بهترین و سالم‌ترین راه پیشگیری از پیچیدن به جاده ممنوعه، پناه بردن به قرآن کریم و توضیحات مفسران معصوم آن است. آری! پیام‌ها و توصیه‌های پیشگیرانه دین را به روشنی می‌توانیم از آنان بگیریم و عمل کنیم. در کتاب حاضر با این دیدگاه به «گلستان دین» رفته و به خوشه‌چینی از «بوستان طهارت» توفیق یافته‌ایم.

قم. محمّد عابدی

نیمه شعبان ۱۴۳۰ ق - خرداد ۱۳۸۸ هـ. ش

بایسته‌های اعتقادی

یاد خدا

قال الصادق(ع):

العَبْدُ یَهُمُّ بِالذَّنبِ، ثُمَّ یَتَذَکَّرُ فَیُمْسِکُ فَذلِکَ قَولُهُ تَذَکَّروا فَاِذاً هُم مُبصِرُون.

«بنده آهنگ گناه می‌کند، آن‌گاه [خدا را] به یاد می‌آورد، پس دست [از گناه] برمی‌دارد و این است سخن خدا «خدا را به یاد می‌آورند، پس در این هنگام آن‌ها بینا می‌شوند».

خدامحوری

قال علی(ع):

بِالتَّقوی قَرنَت الِعصمَـةُ.

«به وسیلة تقوا (خدا محوری)، عصمت (محافظت در برابر گناه) نزدیک‌تر می‌شود».

توجه به فراگیری سلطه خدا

قال الحسین(ع):

اِفْعَلْ خَمْسَةَ أَشْیَاءَ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ فَأَوَّلُ ذَلِکَ لَا تَأْکُلْ رِزْقَ اللَّهِ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ وَ الثَّانِی اخْرُجْ مِنْ وَلَایَةِ اللَّهِ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ وَ الثَّالِثُ اُطْلُبْ مَوْضعاً لَا یَرَاکَ اللَّهُ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ وَ الرَّابِعُ إِذَا جَاءَ مَلَکُ الْمَوْتِ لِیَقْبِضَ رُوحَکَ فَادْفَعْهُ عَنْ نَفْسِکَ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ وَ الْخَامِسُ إِذَا أَدْخَلَکَ مَالِکُ فِی النَّارِ فَلَا تَدْخُلْ فِی النَّارِ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ

«پنج کار انجام بده و هرچه خواستی گناه کن:

اول: روزی خدا را نخور و هرچه خواستی گناه کن.

دوم: از ولایت خدا خارج شو و هرچه خواستی گناه کن.

سوم: جایی برو که خدا تو را نبیند و هر چه خواستی گناه کن.

چهارم: وقتی فرشته مرگ آمد تا روح تو را بگیرد، او را از خود دور کن و هرچه خواستی گناه کن.

پنجم: وقتی فرشته دوزخ تو را به جهنم وارد کرد، داخل نشو و هرچه خواستی گناه کن».

ترس از خدا

قال علی(ع):

الخَوفُ سِجْنُ النَّفْسِ عَنِ الذُّنُوبِ وَ رَادِعُها عَنِ المَعاصِی.

«ترس [از خدا] زندان نفس از گناهان است و بازدارنده او از نافرمانی‌ها می‌باشد».

پیمان با خدا

قال زین العابدین(ع):

وَ لَکَ یا رَبّ شَرطی اَلاّ اَعُودَ فی مَکرُوهِکَ وَ ضَمانی اَن لا اَرجِعَ فی مَذُمومِکَ وَ عَهدی اَن اَهجُرَ جَمیَع مَعاصیکَ.

«پروردگار من! پایبند به شرط خود هستم؛ این که به آنچه دوست نداری بازنگردم و تضمین می‌کنم به سراغ آنچه مذمت کرده‌ای، نروم و عهد می‌کنم همه نافرمانی‌های تو را واگذارم».

محبت بر مدار الهی

قال علی(ع):

اِیّاکَ اَن تُحِبَّ اَعداءَ اللهِ اَوتـَصفی وُدَّکَ لِغَیرِ اَولیاءِ اللهِ؛ فَاِنَّ مَن اَحَبَّ قَومَاً حُشِرَمَعَهُم.

«بپرهیز از این‌که دشمنان خدا را دوست داشته باشی یا دوستی خود را برای غیر دوستان خدا خالص کنی، زیرا هر کسی گروهی را دوست بدارد، با همان‌ها محشور می‌شود».

یاد مرگ

قال الصادق(ع):

ذِکرُ المَوتِ یُمیتُ الشّهواتِ فی النَّفس و یَقلَعُ مَنابِتَ الغَفلۀِ و یُقّوِی القلبَ بمواعِدِ الله و یُرِقُّ الطّبَعَ و یَکسِرُ اعلامَ الهَوی و یُطفِیُ نَارَ الحِرصِ و یُحَقّرُ الدّنیا.

«یاد مرگ خواسته‌ها و کشش‌ها را در نفس می‌می‌راند و محل رویش غفلت‌ها را قطع می‌کند و قلب را با وعده‌های خدا تقویت می‌کند و طبع را رقیق می‌سازد و پرچم هوی‌پرستی را می‌شکند و آتش حرص را خاموش می‌سازد و دنیا را کوچک می‌نماید».

قیامت باوری

قال رسول الله(ص):

إِیَّاکَ أَنْ تَدَعَ طَاعَةً وَ تَقْصِدَ مَعْصِیَةً شَفَقَةً عَلَی أَهْلِکَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اخْشَوْا یَوْماً لا یَجْزِی والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَیْئا.

«بپرهیز که به خاطر دلسوزی بر خانواده‌ات اطاعت خدا را واگذاری، زیرا خدای تعالی می‌فرماید: ای مردم! پروردگارتان را ملاحظه کنید و از روزی بترسید که پدری به جای فرزندش مجازات شود و فرزندی نیست که به جای پدرش کیفر شود».

شوق بهشت

قال علیُّ بن الحسین(ع):

مَنِ اِشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ.

«کسی که مشتاق بهشت باشد، شهوت‌ها را فراموش می‌کند».

بایسته‌های معرفتی

تکامل عقل

قال علی(ع):

مَنْ کَمَلَ عَقْلُهُ اسْتَهَانَ بِالشَّهَوَاتِ.

«کسی که عقلش کامل باشد، شهوت‌ها را بی‌ارزش می‌شمارد».

تقدم اندیشه بر عمل

قال علی(ع):

أَصْلُ السَّلَامَةِ مِنَ الزَّلَلِ الْفِکْرُ قَبْلَ الْفِعْلِ وَ الرَّوِیَّةُ قَبْلَ الْکَلَامِ.

«ریشه سلامتی از لغزش‌ها، اندیشیدن پیش از انجام دادن و فکر کردن قبل از گفتن است».

بیداری وجدان

ابوبصیر درباره مردی که به پشت سر زنی نگاه می‌کرد، از امام صادق۷ پرسید.

قال الصادق(ع):

أَیَسُرُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یُنْظَرَ إِلَی أَهْلِهِ وَ ذَاتِ قَرَابَتِهِ[ قُلْتُ: لَا قَالَ:] فَارْضَ لِلنَّاسِ مَا تَرْضَاهُ لِنَفْسِکَ.

«آیا کسی از شما دوست دارد به همسر یا خویشاوندانش نگاه کنند؟ [گفتم: نه. فرمود:] پس برای مردم چیزی را بپسند که برای خود می‌پسندی».

احساس شخصیت

قال علی(ع):

مَنْ کَرُمَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ لم یُهِنها بالْمَعْصِیَةِ.

«کسی که برای خود شخصیت قائل است، آن را با نافرمانی سبک نمی‌سازد».

ناپایداری دنیا

قال علی(ع):

اُذکُر مَعَ کُلِّ لَذَّةٍ زَوالَها وَ مَعَ کُلَّ نِعمةٍ انتقالها... فَإنَّ ذَلِکَ أَبقی لِلنّعَمةِ وَ أَنفی [اتقی] لِلشَّهَوةِ وَ أَذَهَبُ لِلبَطِرِ.

«با هر لذتی نابودی آن را و با هر نعمتی، رفتن آن را به یادآور... زیرا آن‌کار]یادآوری[ نعمت را پایدارتر می‌سازد و شهوت را دورتر و گردن‌کشی نعمت را نابود می‌کند».

پیامد گناه

قال علی(ع):

اِحتَرِسُوا مِن سَورَةِ الجُمَدِ وَ الحِقدِ وَ الغَضَبِ و الحَسَدِ وَ َأعِدُّوا لِکُلَِّ شَی‌ءٍ مِن ذلِکَ عِدَّةً تُجاهِدُونَه بِها مِن الفِکرِ فیِ العاقِبَةِ وَ مَنعِ الرَّذیلَةِ وَ طَلَبِ الفَضیلَةِ و صَلاح الآخرة و لُزومِ الحِلْمِ.( )

« از شدت بخل و کینه و غضب و حسادت خود را حفظ کنید و برای درمان آن‌ها وسایلی آماده سازید، مانند: اندیشیدن در پی‌آمد و بازداری از رذیله و فضیلت‌جویی وصلاح آخرت و همراه بودن با حلم».

بایسته‌های رفتاری

جایگزینی حلال باحرام

قال علی(ع):

إِذَا رَأَی أَحَدُکُمُ امْرَأَةً تُعْجِبُهُ فَلْیَأْتِ أَهْلَهُ فَإِنَّ عِنْدَ أَهْلِهِ مِثْلَ مَا رَأَی فَلَا یَجْعَلَنَّ لِلشَّیْطَانِ اِلَی قَلْبِهِ سَبِیلًا وَ لِیَصْرِفْ بَصَرَهُ عَنْهَا. فَاِن لَمْ تَکُنْ لَهُ زَوْجَةٌ فَلْیُصَلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ یَحْمَدِاللَّهَ کَثِیراً وَ یُُصَلّیِ عَلَی النَّبِیِّ وَآلِهِ ثُمَّ لیَسْأَلِ اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنَّهُ لَیُبیحَ لَهُ بِرَافَتِهِ مَا یُغْنِیهِ.( )

«هرگاه یکی از شما زنی را دید که توجهش را جلب کرد، حتماً نزد همسر خود برود، چون نزد همسرش مانند همان چیزی که دیده است، هست و راهی برای شیطان به سوی قلبش نگشاید و چشمش را از او برگرداند.

پس اگر همسری نداشت، دو رکعت نماز گذارد و خدا را زیاد حمد گوید و بر پیامبر و آل او صلوات بفرستد، سپس از خدا، از فضل او، بخواهد. حتماً خدا به واسطه رأفت خود، چیزی که بی‌نیازش سازد، به او دهد».

عمل به دستورات دینی

أَنَّ النَّبِیَّ(ص) قَالَ لِأَصْحَابِهِ:

أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِشَیْ‌ءٍ إِنْ أَنْتُمْ فَعَلْتُمُوهُ تَبَاعَدَ الشَّیْطَانُ مِنْکُمْ کَمَا تَبَاعَدَ الْمَشْرِقُ مِنَ الْمَغْرِبِ؟[ قَالُوا بَلَی! قَالَ:] الصَّوْمُ یُسَوِّدُ وَجْهَهُ؛ وَ الصَّدَقَةُ تَکْسِرُ ظَهْرَهُ وَ الْحُبُّ فِی اللَّهِ وَ الْمُوَازَرَةُ عَلَی الْعَمَلِ الصَّالِحِ یَقْطَعُ دَابِرَهُ وَ الِاسْتِغْفَارُ یَقْطَعُ وَتِینَه.

«پیامبر(ص) به اصحابش فرمود:

می‌خواهید به شما از چیزی خبر دهم که اگر انجامش بدهید؛ شیطان از شما دور می‌شود؛ همان‌گونه که مشرق از مغرب دور می‌گردد؟

گفتند: آری، فرمود:

روزه چهره شیطان را سیاه می‌کند.

و صدقه کمرش را می‌شکند.

و دوستی در راه خدا و یاری بر کار نیکو، ریشه‌اش را قطع می‌کند.

و استغفار رگ اصلی قلبش را می‌برد».

ازدواج در نوجوانی

قال رسول الله(ص):

مَا مِنْ شَابٍّ تَزَوَّجَ فِی حَدَاثَةِ سِنِّهِ إِلَّا عَجَّ شَیْطَانُهُ یَا وَیْلَهُ عَصَمَ مِنِّی ثُلُثَیْ دِینِهِ! فَلْیَتَّقِ اللَّهَ الْعَبْدُ فِی الثُّلُثِ الْبَاقِی.

«جوانی نیست که در آغاز جوانی‌اش ازدواج کند؛ مگر این‌که شیطان او فریاد می‌کشد: «وای! وای دو سوم دینش را از من حفظ کرد. پس باید بنده در یک سوم باقی خدا را ملاحظه کند».

تداوم عمل صالح

قال رسول الله(ص):

المُداوَمَةُ عَلَی الَخیرِ فَیتَشَعَّبُ مِنه: تَرکُ الفَوَاحِشِ وَ البُعْدُ مِنَ الطَیشِ وَ التَّحَرّجُ وَ الیَقینُ وَ حُبُّ النَّجاۀِ وَ طاعةُ الرَّحمانِ وَ تَعظیمُ البُرهانِ وَ اِجتنابُ الشَّیطانِ وَ اِجابةُ للعدلِ وَ قولُ الحَّقِ، فَبِهَذا ما اَصابَ العاقِلُ بِمُداوَمَةُ الخَیر

«از تداوم کار خوب [این امور]سرچشمه می‌گیرد: ترک کارهای زشت، دوری از شتاب‌زدگی و پافشاری، و یقین و دوست داشتن نجات و پیروی[خدای] رحمان، و بزرگداشت دلیل و دوری از شیطان و پذیرش عدل و سخن حق. پس عاقل، به خاطر مداومت درخیر، به این‌ها می‌رسد».

پیشگیری در خانواده

وقتی آیه «ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید خود و خانواده‌تان را از آتش نگهدارید»، نازل شد، مردم پرسیدند: چگونه خود و خانواده‌مان را حفظ کنیم؟ امام صادق۷ فرمود: قال رسول الله۶:

اِعْمَلُوا الْخَیْرَ وَ ذَکِّرُوا بِهِ اَهْلِیکُمْ وَ أَدِّبُوهُمْ عَلَی طَاعَةِ‌اللَّه.

«کار خیر انجام دهید و به خانواده‌تان یادآوری کنید و آن‌ها را بر اطاعت خدا ادب کنید».

عبادت

قال علی‌بن موسی الرضا(ع):

وَ لیَکُونَ فِی ذِکْرِ خالِقِهِ وَ القِیامُ بَیْنَ یَدَی رَبَّه زاجراً لَهُ عَنِ المعاصِی وَ عاجزاً مَانِعاً عَنْ أَنْوَاعِ الْفَسَادِ.

«از امام رضا۷ پرسیدند: چرا به نماز خواندن امر شده است؟ فرمود:... و برای این‌که در یاد کردن خالقش ایستادن در برابر پروردگارش، بازداری از نافرمانی و مانع از انواع فسادها باشد».

صله رحم

قال الصادق(ع):

إِنَّ صِلَةَ الرَّحِمِ وَ الْبِرَّ لَیُهَوِّنَانِ الْحِسَابَ وَ یَعْصِمَانِ مِنَ الذُّنُوب فَصِلوا اَرحامَکُم و بَرُّوا بِاخوانِکُمْ وَ لَو بِحُسنِ السَّلامِ و رَدِّ الجَوَاب.

«صله رحم و نیکی، حساب را آسان می‌کنند و ازگناه نگه می‌دارند، پس صله رحم (پیوند با خویشان) کنید و به برادرانتان نیکی کنید، هرچند با سلام کردن یا جواب سلام دادن خوب».

نماز

قال علی(ع):

اَلصَّلاةُ حِصنٌ مِن سَطَواتِ الشَّیطانِ.

«نماز پناهگاهی در برابر یورش‌های شیطان است».

روزه‌داری

قال رسول الله۶:

الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّار. 

«روزه سپری در برابر آتش است».

حضور عالمان دین

قال الحسن العسکری(ع):

عُلماءُ شِیعَتِنا مُرابِطونَ فِی الثَّغرِ الَذِی یَلی إِبلیسُ وَ عفارِیتُهُ یَمنَعُونَهُم عَنِ الخُروجِ عَلی ضُعَفاءِ شیعَتِنا و عن اَن یَتَسَلَّط علیهم ابلیسُ و شیَعتُهُ النّواصِبُ اَلا فَمَن اِنَتَصَبَ لِذلِکَ من شِیعَتِنا کانَ اَفضَلَ مِمَّن جاهَدَ الرُّومَ ... اَلف اَلف مَرَّةٍ لِاَنَّهُ یَدْفَعُ عن اَدیانِ مُحبیّنا و ذلک لَدفَعُ عَن اَبدایِهم.

«علمای شیعیان ما مرزداران در قلمرویی‌اند که به ابلیس و مزدورانش نزدیک است. از تلاش و اقدام آن‌ها علیه شیعیان ضعیف ما پیشگیری می‌کنند و مانع از تسلط ابلیس و پیروان ناصبی‌اش می‌شوند.

آگاه باشید هرکس از شیعیان ما چنین آسیبی را بردارد، از مجاهدی که در روم و ... می‌جنگد، یک میلیون بار بیشتر فضیلت دارد، زیرا او خطر را از دین‌های محبان ما باز می‌دارد و مجاهد در جنگ، خطر را از جسم‌های آنان دفع می‌کند».

نقش مسجد

قال حسن بن علی(ع):

مَنْ أَدَامَ الِاخْتِلَافَ إِلَی الْمَسْجِدِ أَصَابَ إِحْدَی ثَمَانٍ... کَلِمَةً تَدُلُّهُ عَلَی الْهُدَی أَوْ تَرُدُّهُ عَنْ رَدًی وَ تَرْکَ الذُّنُوبِ حَیَاءً أَوْ خَشْیَةً.

«هرکسی رفت و آمد به مسجد را تداوم بخشد، به یکی از هشت چیز می‌رسد: .... کلمه‌ای که او را به هدایت راهنمایی می‌کند یا از پستی باز دارد، و ترک گناهان از روی حیا یا ترس».

تغییر و نظارت بر رفتارها

انتخاب صحیح

مردی از امام حسن۷درباره ازدواج دخترش مشورت خواست حضرت فرمود:

زَوَّجها مِن رَجُلٍ تَقیٍٍّ فَإنَّهُ إِنْ أحَبَّها أَکَرمَها و إِنْ أَبغَضَها لَمْ یَظلِمَها.

«او (دخترت) را به ازدواج مردی تقوا پیشه (خدا را ملاحظه کند) درآور، زیرا اگر [دخترت] را دوست داشته باشد، احترامش می‌کند و اگر از او ناراحت باشد، به وی ظلم نمی‌کند».

گزینش دوستان

قال علی(ع):

قَارِنْ أَهْلَ الْخَیْرِ تَکُنْ مِنْهُمْ وَ بَایِنْ أَهْلَ الشَّرِّ تَبِنْ عَنْهُمْ.

«به اهل خیر نزدیک شو، تا از آن‌ها شوی و از اهل بدی دور شو تا از آن‌ها جدا باشی».

خود ارزیابی

قال علی(ع):

مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ وَقَفَ عَلَی عُیُوبِهِ وَ أَحَاطَ بِذُنُوبِهِ وَ اِسْتَقَالَ الذُّنُوبَ وَ أَصْلَحَ الْعُیُوبَ.

«کسی که از خود حساب بکشد، بر عیب‌هایش آگاه می‌شود و بر گناهانش احاطه می‌یابد و از گناهان توبه و عیب‌هایش را اصلاح می‌کند».

خود نظارتی

قال الصادق(ع):

مَنْ رَعَی عَمَلَهُ عَنِ الْهَوَی وَ دِینَهُ عَنِ الْبِدْعَةِ وَ مَالَهُ عَنِ الْحَرَامِ فَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ الصَّالِحِینَ.

«کسی که مراقب قلبش از هوی پرستی و دینش را از بدعت و مالش از حرام باشد، در جرگة صالحان است».

تحمل پذیری

قال الباقر(ع):

الْجَنَّةُ مَحْفُوفَةٌ بِالْمَکَارِهِ وَ الصَّبرِ، فَمَنْ صَبَرَ عَلَی الْمَکَارِهِ فِی‌الدُّنْیَا دَخَلَ الْجَنَّةَ وَ الجَهَنَّمُ مَحْفُوفَةٌ بِاللَّذَّاتِ وَ الشَّهَوَاتِ، فَمَنْ أَعْطَی نَفْسَهُ لَذَّتَهَا وَ شَهْوَتَهَا، دَخَلَ النَّارَ..

«بهشت با خلاف میل‌ها و صبر پوشیده شده است، پس کسی که بر سختی‌ها در دنیا شکیبایی ورزد، وارد بهشت می‌شود و جهنم به لذت‌ها و میل‌ها پیچیده شده است، پس کسی که لذت و شهوت آن را به نفسش عطا کند، وارد جهنم می‌شود».

آموزش هدف‌دار

قال علی(ع):

عَلِّمُوا صِبْیَانَکُمْ مِنْ عِلْمِنَا مَا یَنْفَعُهُمُ اللَّهُ بِهِ لَا تَغْلِبْ عَلَیْهِمُ الْمُرْجِئَةُ بِرَأْیِهَا.

«به کودکانتان، از دانش ما آنچه را که خدا به وسیله‌اش به آن‌ها سود رساند، بیاموزید تا مُرجئه با نظرشان به آن‌ها چیره نشوند».

دوری از محیط گناه

قال الصّادق(ع):

لَا تَصْحَبُوا أَهْلَ الْبِدَعِ وَ لَا تُجَالِسُوهُمْ فَتَصِیرُوا عِنْدَ النَّاسِ کَوَاحِدٍ مِنْهُمْ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ۶ الْمَرْءُ عَلَی دِینِ خَلِیلِهِ وَ قَرِینِهِ.

«با اهل بدعت رفیق نشوید و هم‌نشینی نکنید وگرنه نزد مردم، مثل یکی از آن‌ها خواهید شد. رسول خدا۶فرمود: شخص، پیرو دین دوست و هم‌نشین خود است».

پرهیز از غذای حرام

قال حسین‌بن علی(ع):

کُلّکم عاصٍ لأَمری غیرَ مُستمعٍ قَولی فَقَد مُلِئَت بُطونُکم مِنَ الحَرَامِ وُطَبَعَ علی قُُلوبِکمْ.

«[وقتی امام حسین۷ برای یاران عمربن سعد سخنرانی می‌کرد، آن‌ها از شنیدن خوداری کردند. حضرت فرمود:]همه شما از دستور من سرپیچی می‌کنید، شنونده سخن من نیستید، زیرا شکم‌هایتان از حرام پرشده است و بر قلب‌هایتان مُهر زده شده است».

دوری از تمایلات

قال علی(ع):

اُهْجُرُوا الشَّهَوَاتِ فَإِنَّهَا تَقُودُکُمْ إِلَی رُکُوبِ الذُّنُوبِ وَ التَّهَجُّمِ عَلَی السَّیِّئَاتِ.

«شهوت‌ها (تمایلات) را رها کنید، زیرا شما را به ارتکاب گناهان و شتاب به بدی‌ها می‌کشانند».

کنترل چشم

قال علی(ع):

نِعمَ صارِفُ الشَّهَواتِ غَضُّ الأَبصارِ.

«بهترین بازدارنده از شهوت‌ها، فرو بستن چشم‌ها است».

ترک گناه کوچک، مقدمه ترک گناه بزرگ

قال علی بن الحسین(ع):

اِتَّقُوا الْکَذِبَ الصَّغِیرَمنه وَ الکَبِیرَ فِی کُلِّ جِدٍّ وَ هَزْلٍ، فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا کَذَبَ فِی الصَّغِیرِ اجْتَرَی عَلَی الْکَبِیر.

«از دروغ کوچک و بزرگ در هر نوع جدی و شوخی به دور باشید، زیرا وقتی مرد در امور کوچک دروغ می‌گوید، به دروغ بزرگ جرات می‌یابد».

مشورت نکردن با حریص

قال علی(ع):

لَا تُدْخِلَنَّ فِی مَشوَرَتِکَ حَرِیصاً؛ یُزَیِّنُ لَکَ الشَّرََّةََ بِالْجَوْر.

«[ای مالک اشتر]حریص را در مشورت خود وارد نکن، زیرا تمایل به ستم را برای تو می‌آراید».

پرهیز از آرزوی دراز

قال علی(ع):

أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیْکُمُ اثْنَانِ؛ اتِّبَاعُ الْهَوَی وَ طُولُ الْأَمَلِ فَأَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَی فَیَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَةَ.

«ای مردم! ترسناک‌ترین چیزی که از آن بر شما می‌ترسم دو چیز است؛ پیروی هوی و هوس و آرزوی دراز؛ زیرا پیروی هوی از حق باز می‌دارد و درازی آرزو، آخرت را از یاد می‌برد».

دروغ نگفتن

قال رسول‌الله(ص):

إِیَّاکُمْ وَ الکِذْبَ فَإِنَّ الْکَذِبَ یَهْدِی إِلَی الْفُجُورِ وَ الْفُجُورَ یَهْدِی إِلَی النَّارِ.

«از دروغ بپرهیزید، زیرا دروغ به فجور می‌کشاند و فجور به آتش راهنمایی می‌کند».

فهرست منابع

۱. میزان الحکمة، محمد محمدی ری شهری، مرکز نشر مکتب الاعلام الاسلامی، «قم»، ۱۴۰۳ هـ. ق، ۱۳۶۲ هـ. ش

۲. کافی، ابی‌جعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق الکلینی الرازی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۶۷، ج سوم.

۳. بحار الانوار، محمد باقر مجلسی، دارالکتاب الاسلامیه، تهران، ۱۳۷۴ ش، چ سوم.

۴. صحیفه سجادیه، نشر الهادی، قم، ۱۳۷۶ هـ.ش.

۵. غررالحکم و دررالکلم، عبدالواحد بن محمد تمیمی، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۳هـ. ش، چ چهارم و نسخه‌های دیگر.

۶. تحف العقول من آل الرسول، ابن شعبه حرانی، مؤسسة نشر اسلامی، ۱۴۲۱ش، ج ششم.

۷. مستدرک وسائل و مستنبط المسائل، حسین نوری، موسسة آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۰۷ هـ.ق.

۸. وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، محمد بن الحسن حرّ عاملی، داراحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۳۹۱، هـ.ق.

۹. احتجاج، طبرسی.

۱۰. نهج‌البلاغه، ترجمه محمد دشتی، مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین، مؤسسه انتشارات شاکر، ۱۳۷۹ ش، چ اول.

۱۱. کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، علاء الدین علی متقی هندی، مؤسسة الرسالة، بیروت، ۱۴۰۵هـ. ق، چ پنجم.

۱۲. من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق، انتشارات جامعه مدرسین، قم، ۱۴۱۳هـ. ق.