فرهنگ مصادیق:فواید مشورت ازدیدگاه علی(ع): تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۸ اسفند ۱۳۹۵، ساعت ۱۲:۴۸

مقدمه

گروه دین و اندیشه «خبرگزاری دانشجو» - زهرا سالاری طرزقی؛ اسلام که حاوی جامع‌ترین قوانین برای سعادت انسان هاست، بر اساس سرشت انسان استوار شده و ضامن تعالی جامعه انسانی می‌باشد، با این وصف قطعاً اهمیت شور و شورا به عنوان یکی از مسائل مهم در دین اسلام در این تعالی مدنظر بوده است.
با پیشرفت دانش و فناوری ضرورت تبادل اطلاعات در میان انسان‌ها بیشتر نمایان می‌شود؛ چرا که تصمیم‌گیری‌های اجتماعی در زمینه‌های مختلف زمانی دقیق‌تر خواهد بود که افراد صاحب نظر در انجام آن دخیل باشند؛ در واقع برخورد اندیشه‌ها به صورت درست می‌تواند تصمیم گیری‌ها را تعدیل کند که در این صورت طبیعتاً نتایج بدست آمده مطلوب تر خواهد بود.

عدم تمایل به مشورت در جوامع امروزی

متاسفانه در جوامع امروزی این مسئله [مشورت] کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد و افراد روز به روز به تکروی و بی نیاز دانستن خود از مشورت متمایل‌تر می‌شوند؛ به همین خاطر بر آن شدیم تا این امر مهم را در دین مبین اسلام بر اساس آیات و روایات، خاصه کلام گهربار مولی الموحدین، حضرت علی (ع) مورد تبیین و بررسی قرار دهیم.

اهمیت شورا و مشورت در دین اسلام از آنجا روشن می‌شود که یکی از سوره‌های قرآن به این نام نازل شده است. قرآن علاوه بر اینکه انجام کارها با مشورت را یکی از نشانه‌های اصلی ایمان می‌شمرد، آن را در ردیف اعمالی چون نماز، زکات و انفاق قرار می‌دهد: «و کسانی که دعوت پروردگارشان را پذیرفتند، نماز را برپا داشتند و کارهایشان را با مشورت یکدیگر انجام دادند و از آنچه روزی آنها کردیم، انفاق نمودند.» ^[۱]

سفارش قرآن کریم، گرفتن بچه از شیر مادر، نیازمند مشورت است

آیه ۲۳ سوره بقره تصمیم‌گیری در مورد گرفتن بچه از شیر مادر را نیازمند مشورت پدر و مادر می‌داند؛ همچنین داستان مشورت ملکه صبا با بزرگان قومش در رابطه با نامه حضرت سلیمان (ع) و نمونه‌های بسیار زیادی در قرآن که همگی اهمیت مشورت را گوشزد می‌کنند.

اهمیت این امر تا بدانجاست که حتی افرادی مانند انبیا و امامان که انسان‌هایی کامل هستند، از مشورت بی نیاز نبوده‌اند؛ چنان که خداوند در آیه ۱۵۹ سوره آل‌عمران صراحتاً به پیامبر دستور می‌دهد که در امور مهم با مومنان مشورت کند؛ این در حالی است که می‌دانیم آن حضرت نه تنها از نظر عقلانی فوق افراد بشر بوده، بلکه با عالم وحی نیز مستقیماً ارتباط داشته‌اند، ولی با این حال خداوند در این آیه می‌فرماید: «وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ».

مشورت عدالت‌خواهانه

حضرت علی (ع) در این‌باره سخنی نیکو دارند: «از گفتن سخن حق و مشورت عدالت خواهانه خودداری نکنید؛ زیرا من خود را برتر از آن نمی‌دانم که اشتباه نکنم و در کارها از آن ایمن نیستم، مگر آن که خدا مرا حفظ کند».

بر طبق دستور صریح خداوند در قرآن و سنت پیامبر، حضرت علی(ع) در باب نیازمندی انسان به مشورت خودش را از آن مبرا نمی‌دانست و در تصمیمات مهم نظیر جنگ‌ها با فرماندهان و سران سپاهش به شور می‌نشست و همواره تاکید می‌ورزید که هر شخص دوراندیشی باید به کسی که از نظر درجه برتر از اوست مراجعه کند؛ زیرا فضیلت هیچ کس کامل نیست و به شخص خاصی هم اختصاص ندارد.

فواید مشورت

۱- مهمترین پشتیبانی: آن حضرت در سخنانشان همواره به مشورت به عنوان یک پشتیبانی اشاره می‌کنند و می‌فرمایند: «هیچ پشتیبانی قویتر از مشورت نیست».
۲- شناخت موانع و خطاها: آن حضرت برآنند که هر کس از دیدگاه‌های دیگران استفاده کند موارد اشتباه و خطا را خواهد شناخت و در جایی دیگر نیز مشورت کننده را از خطا و اشتباه مصون می‌دانند.
۳- شرکت در عقل مشاوران: از مهمترین آثار و فواید مشورت می‌توان به بهره مندی افراد از عقل و خرد مشاوران اشاره کرد؛ به همین خاطر است که آن حضرت می‌فرمایند: «کسی که با مردان مشورت کند در عقلای آنان شرکت جسته است».
۴- شناخت سرشت افراد مورد مشورت: این مورد یکی از مهمترین آثار مشورت محسوب می‌شود؛ به همین خاطر آن حضرت می‌فرمایند: «هر گاه خواستی سرشت کسی را بشناسی باید با او مشورت کنی؛ زیرا انسان در مشورت از عداوت، ستم و خوبی و بدی آشکار می‌گردد و اهمیت این مورد تا بدانجاست که آن حضرت فرموده‌اند: «با دشمنانت مشورت کن تا مقدار دشمنی آنها را بشناسی».

۵- رسیدن به رستگاری: این عامل نیز به عنوان یکی از مهمترین پیامدهای مشورت می‌تواند مورد توجه قرار گیرد، لذا آن حضرت می‌فرمایند: «در امورات مشورت کنید که رستگاری در مشورت کردن است» و یا این سخن که: «مشورت کننده به سوی رستگاری است.»
در بیان دیگر آثار و فواید این مهم باید خاطرنشان کرد که در دیدگاه اسلام، مشورت کردن افزون بر مواردی که ذکر شد، انسان را از تنگناها می‌رهاند، او را در انجام امور نیرومند می‌گرداند، همچنین مایه برکت و بصیرت انسان می‌گردد و او را به رضای خالق نزدیک می‌گرداند و یکپارچگی افکار را به خاطر تبادل نظر افراد به دنبال خواهد داشت.
نکته مهم دیگر در باب امر مشورت مربوط به مضرات بی توجهی به این امر مهم است؛ به همین سبب امام علی(ع) هشدار می‌دهد که رایزنی و مواظبت بر آن واجب است و هر کاری که بدون مشورت و همفکری صورت پذیرد، به درستی و کمال نخواهد رسید.

مضرات عدم توجه به مشورت

۱- نابودی: آن حضرت به کرات به این پیامد اشاره داشته و فرموده‌اند: «هر که استبداد در رأی پیدا کند نابود می‌گردد.» و یا می‌فرمایند: «مشورت کردن همان هدایت و راهیابی است و کسی که به رای و اندیشه‌ای بی نیاز شد، خود را در خطر و تباهی خواهد افکند.»
نمونه بارز این مورد را می‌توان در سرگذشت عثمان جستجو کرد؛ به‌طوری که حضرت علی (ع) در خطبه شقیقه به این مسئله به تفصیل پرداختند و بعد از بیان استبداد و خودرأیی عثمان (بخصوص در مسئله استفاده اموال عمومی به نفع خود و اقوامش) به عاقبت او اشاره می‌کنند.
۲- پشیمانی: بارها برای ما اتفاق افتاده که بعد از انجام کاری یا بیان صحبتی از کرده خود نادم و پشیمان گشته‌ایم؛ به همین خاطر حضرت علی (ع) می‌فرمایند: «خردمند زبانش را آزاد نمی‌کند مگر پس از مشورت با فکر و اندیشه و مراجعه به آن.» و یا این سخن که: «عاقل تا با فکر خود مشورت نکند، سخن نمی‌گوید و نادان بدون مراجعه به فکر و اندیشه خود سخن می‌راند.» (این سخنان گویای این مطلبند که مشورت گاهی بر تفکر نیز صدق می‌کند.)
۳- نرسیدن به حق: حضرت علی (ع) در بیان این مورد از آثار زیانبار بی توجهی به مشورت بر این عقیده‌اند که هر کسی که مشورت را ترک کند، به حقیقت نرسد، اگر چه پندارد که به حق رسیده است.
۴- متهم شدن به ظلم و خیانت: امیرالمومنین علی (ع) در نامه ۵۲ نهج البلاغه (به مالک اشتر نخعی) ضمن توصیه ایشان به اندیشیدن در رفتار کارگزاران و سپس منصوب نمودن آنها به کارهای مختلف می‌افزاید: «هرگز به میل خود و بدون مشورت با دیگران، آنها را به کاری نگمار؛ زیرا دنبال هوا و هوس رفتن و به رای دیگران توجه نکردن از موارد ظلم و خیانت محسوب می‌شود.»
اما ممکن است اینجا این سوال مطرح شود که ویژگی یک مشاور اصلح چیست؟ و در انتخاب یک مشاور چه نکاتی را باید لحاظ کرد؟ در پاسخ به این سوالات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

نکات ضروری در انتخاب مشاور

۱- تجربه: حضرت در باب اهمیت این مورد برآنند که مشورت بدون تجربه دربردارنده گمان و خطاست. همچنین در غررالحکم می‌فرمایند: «برترین مردمی که با او مشورت می‌کنی باید دارای تجربه‌های فراوان باشند.»
۲- دانشمندی: طبق فرمایشات امام علی (ع) این مورد بدان معناست که یک مشاور ورزیده باید خیر و مصلحت امور را در نظر گیرد؛ به همین خاطر ایشان همواره به استفاده از نظریات نخبگان و دانشمندان در امور مملکتی تاکید می‌ورزند و می‌فرمایند: «با دانشمندان فراوان گفت‌وگو کن و با حکیمان بسیار سخن در میان نه.»
۳- آگاهی به امور: مراد از این سخن، برخورداری فرد مشاور از تخصص و علم در مبحث مورد شور است. به طور مثال فرد مورد مشورت در امور جنگی باید انواع جنگ‌ها را بشناسد و احاطه کامل به وضع شهر و میزان امکانات جنگی و ساز و برگ داشته باشد. سخنان آن حضرت در نامه‌ای به مالک اشتر در بردارنده همین مورد است: «طرف مشورت باید به اقسام سیاست‌ها و پیامدهای آن آگاه باشد و هر نوع سیاستی را در جای خود به کار برد. به این ترتیب قهر و غلبه را در جای مدارا به کار نگیرد.» بر همین مبنا در غررالحکم می‌فرمایند: «با کسی که نادان در کار توست مشورت مکن.»
از دیگر ویژگی‌های ضروری یک مشاور طبق فرمایشات حضرت علی (ع) عبارتند از: عاقل بودن، مهربانی، خیرخواهی، رازداری، ایمان و تقوا (برخی از این صفات در ذیل خطبه ۲۵ آمده است.)

افرادی که نباید به آنها مشورت کرد

شخص بخیل

در مشورت کردن خود افراد بخیل را دخالت مده که تو را از فقر می‌ترساند.
اما برخی ویژگی‌ها اساساً نباید در فرد مشاور وجود داشته باشد که مهمترین آنها شامل بخل، ترس و حرص می‌شود، لذا آن حضرت در نامه ۵۲ به مالک اشتر توصیه می‌کند: «در مشورت کردن خود افراد بخیل را دخالت مده که تو را از نیکی و کار خیر بازداشته و تو را از فقر می‌ترساند و نیز با آدم ترسو مشورت مکن که تو را در انجام کارها سست می‌کند و همچنین شخص حریص را داخل در شور قرار مده که حرص، ستم کردن را در نظرت آرایش می‌دهد.»

شخص دروغگو

و نیز از آن جمله است، دروغگویی؛ چنان که آن حضرت می‌فرمایند: «با شخص دروغگو مشورت مکن؛ زیرا مانند سراب است؛ دور را برای تو نزدیک و نزدیک را بر تو دور می‌سازد.» دشمنی و جهل نیز از دیگر موارد آن است.

عدم استفاده از مشاوره حضرت علی (ع)

از بارزترین افرادی که تمام خصایص یک مشاور خوب در آنها یافت می‌شود، می‌توان به ائمه اطهار و امامان معصوم اشاره کرد، اما همیشه وجود یک مشاور خوب نمی‌تواند دلیل بر اجرای حکم صحیح باشد. چه بسا مشاوری از همه لحاظ نظرش به صواب نزدیک باشد، اما حکمش از سوی مردم مورد قبول واقع نگردد.
نمونه عینی این امر در جنگ صفین (ماجرای حکمیت) نمود پیدا کرد. زمانی‌که معاویه در «لیله‌الهریر» بر شکست خود در برابر سپاه امام علی (ع) واقف گشت در پی مشورت با عمروعاص با حربه به نیزه کردن قرآن‌ها تصمیم به اتخاذ ترفند «لا حکم الا لله» گرفت که در پی این عمل، مردان سپاه امام به مشورت با ایشان نشستند و ایشان در مقام یک مشاور ناصح، شفیق و دلسوز، آنها را راهنمایی کرد و نسبت به این خدعه هشدار داد. اما آنان نه تنها به نظرات خیرخواهانه امام (ع) توجهی نکردند، بلکه با ایشان به مخالفت برخاسته و ایشان را تهدید نمودند و نهایتاً زمانی به اشتباه خود و نیرنگ دشمن پی بردند که دیگر جایی برای جبران مافات نبود.

آفت مشورت

آفت مشورت شکستن رأی‌ها و به کار نبردن آنهاست
در حقیقت این ماجرا دربردارنده وظایف ما در برابر کسی است که از او مشورت خواسته‌ایم و امیرالمومنین نیز در غررالحکم به این مسئله اشاره دارند: «آفت مشورت، شکستن رأی‌ها و به کار نبردن آنهاست.»
از بارزترین موارد ضرورت مشورت در جامعه، مشورت در امور حکومتی می‌باشد، بر این اساس دولتمردان برای حل بسیاری از مسائل اجتماعی، سیاسی و حکومتی باید با افراد دارای صلاحیت به شور بنشینند.
امروزه این مسئله به دو صورت می‌تواند انجام گردد؛ یکی همان روش قدیمی (استفاده از تجربیات متخصصان) است و دیگری در قالب ارائه افکار عمومی به مسئولان حکومتی می‌باشد که با توجه به گستردگی جوامع می‌تواند در جهت حل مشکلات مردمی مثمرثمر باشد که از بارزترین نمونه‌های آن می‌توان به مشارکت مردمی در انتخابات اشاره کرد.
البته لازم به ذکر است که مشورت در همه مواقع لازم می‌باشد؛ چرا که وقتی حکم خدا و رسولش صریحاً موجود باشد، لزومی به مشورت نیست. حضرت علی (ع) در پاسخ به طلحه و زبیر که به ایشان در مورد عدم مشورت و نظرخواهی امام از آنها در موضوع تقسیم بیت المال اعتراض کردند، صراحتاً فرمودند: «اگر حکمی بود که در کتاب خدا بیانی دربارهٔ آن نبود و در سنت پیامبر (ص) راهی برای آن وجود نداشت با شما مشورت می‌کردم.»
در آخر باید خاطرنشان کرد که هر زمان این امر مهم مورد بی‌توجهی قرار گرفته، توانسته عواقب جبران ناپذیری را به بار آورد؛ اتفاقی که در خانواده‌های امروزی رخ داده، کمرنگ شدن همدلی و مشورت است. بسیاری از اختلافات و سوءتفاهمات و در نتیجه طلاق‌های توافقی که متاسفانه در جامعه رو به افزایش است، ریشه در همین نکته دارد.
امید است با به کارگیری سخنان درریز آن امام همام روز به روز بر اهمیت مشورت و همفکری اضافه شود و این امر جایگاه خود را به طور فراگیر در جامعه پیدا کند.

فهرست منابع

۱- قرآن مجید
۲- انصاری، محمد رضا، بخشی از زیباییهای نهج البلاغه .۱۳۷۳. تهران :کانون انتشارات محمدی
۳-رسولی محلاتی، سید هاشم، ترجمه غررالحکم و دررالحکم .۱۳۷۸. تهران :دفتر نشر فرهنگ اسلامی
۴-شهیدی، سید جعفر. ترجمه نهج البلاغه. ۱۳۷۹- تهران : علمی فرهنگی عفاف
۵- صاحبی، عبداللهی. ترجمه شرح صد حکم امیرالمومنین (بحرانی) ۱۳۷۵. مشهد. بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی
۶- محمدی مقدم، قربانعلی. ترجمه شرح نهج ابن میثم بحرانی.۱۳۷۵. مشهد. بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی
۷-مکارم شیرازی، ناصر. پیام امام شرحی تازه بر نهج البلاغه . ۱۳۷۵. تهران: دارالکتب الاسلامیه
۸-موسوی همدانی، سید ابوالحسن. بی تا. ترجمه بحارالانوار علامه مجلسی . تهران: کتابخانه مسجد ولی عصر

پانویس