احکام و آداب تعمیرکاران خودرو: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۲۲ دی ۱۳۹۵، ساعت ۱۰:۴۹

مشخصات کتاب

نویسنده	محمد حاجی اسماعیلی
زبان	فارسی
ناشر	نشر معروف
محل انتشارات	قم
تاریخ نشر	۱۳۹۵
قطع	رقعی
شابک	۹۷۸۶۰۰۶۶۱۲۷۵۱
دانلود	PDF

بسم الله الرحمن الرحیم
احکام و آداب تعمیرکاران خودرو
محمد حاجی اسماعیلی
تقدیم به:
همه شهدای گرانقدر انقلاب اسلامی و دفاع مقدس ؛
مخصوصا ده هزار شهید اصناف؛ به ویژه شهدای گرانقدر تعمیرکار؛
آنان که با نثار خون پاک خود، اسلام عزیز و نظام مقدس جمهوری اسلامی را یاری کردند.

مقدمه

«وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمیرَ لِتَرْکَبُوها وَ زینَةً وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُون» ^[۱]

خداوند متعال در آیات پنجم تا هشتم سوره مبارکه نحل به یکی از نعمت‌های بسیار مهم خود اشاره می‌کند؛ نعمتی که انسان‌ها برای زینت، حمل و نقل وسایل و نیز برای سوار شدن از آنها استفاده می‌کنند و از آنجا که هنگام نزول قرآن فقط از چهارپایان برای این کارها استفاده می‌شد؛ خداوند آن‌ها را ذکر می‌کند و چون بشر آن زمان، از صنعت خودرو که بعدها قرار بود کشف شود، اطلاعی نداشت؛ خداوند متعال آن را به زیبایی با این عبارت بیان می‌فرماید:
... وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُون» و چیزهایی خلق می‌کند که شما نمی‌دانید.
در تفاسیر جدید هم آمده که منظور از "مالا تعلمون" ماشین‌ها و وسایط نقلیه سریع السیر است. ^[۲]
وقتی خودروهای موتوری در حدود ۲۵۰ سال قبل اختراع شد، شاید کسی باور نمی‌کرد این صنعت به یکی از اصلی‌ترین ابزار زندگی بشر تبدیل شود؛ به شکلی که امروزه تصور زندگی بدون خودرو بسیار سخت است؛ چرا که نیازهای بشر امروزی از تامین ما یحتاج اولیه گرفته تا تحصیل و کسب و کار و ... همه و همه به وجود این صنعت گره خورده است و می‌توان گفت زندگی بدون وجود خودرو فلج خواهد بود.
از آنجا که دین اسلام بهعنوان دین کامل و فرا زمانی و مکتب نورانی اهل بیت برای همه ابعاد زندگی بشر برنامه دارد، خودرو، استفاده از آن و نیز تعمیر خودرو به عنوان یکی از اصناف بسیار مهم و تاثیر گذار، از این امر مستثنا نیست. به همین دلیل بر آن شدیم تا احکام و آداب اسلامی صنف تعمیرکار خودرو را از اصول کلی اسلام و با استفاده از منابع ارزشمند دینی (قرآن، روایات و عقل) هر چند مختصر: با بهره مندی از دیدگاه‌های مراجع عظام تقلید، مصداق یابی و تدوین کنیم. برای همین در این کتاب سعی شده است مهم‌ترین آداب اخلاقی و احکام و مسائل شرعی مورد نیاز صنف تعمیرکاران خودرو که افتخار خدمت به مردم را در این شغل دارند، جمع آوری گردد. نگاشته پیش رو، علاوه بر اینکه بر منابع دینی اسلام مبتنی است؛ برای جمع آوری مسائل شرعی و نیازهای دیگری که صنف تعمیر کاران خودرو با آن مواجه هستند؛ ساعت‌ها با افراد با سابقه و مومن صنف تعمیرکاران خودرو مصاحبه شده است.
این کتاب دارای پنج فصل است که به اختصار معرفی می‌گردد:
فصل اول: کلیات: در این فصل به اهمیت کسب و کار و رزق حلال در اسلام پرداخته‌ایم و تاریخچه‌ای از صنعت خودرو و نیز ضرورت تعمیرکاری خودرو بیان شده است.
در فصل دوم، درباره بایسته‌های تعمیر و احکام و آداب تعمیرکاری خودرو گفتوگو شده است.
در فصل سوم، به مسائل مربوط به مکان تعمیرکاری (تعمیرگاه) پرداخته شده و ملزومات و شرایط آن بیان گردیده است.
فصل چهارم، به بایسته‌های فروش لوازم یدکی خودرو پرداخته و بخشی از احکام و آداب آن ذکر شده است.
در فصل پنجم، وظایف متقابل و انتظارات و وظایف متقابل مردم و دولت و این صنف بررسی شده است.

نکته

به دلیل اینکه دیدگاه‌های مراجع عظام تقلید در بعضی مسائل مختلف است، و از طرف دیگر به جهت استفاده هر چه بیشتر مخاطبان محترم تلاش بر عدم طولانی شدن کتاب بود. به همین دلیل، دیدگاه مراجع محترمی که مقلدین بیشتری داشتند، در این کتاب آمده و کسانی که دیدگاه مرجع بزرگوارشان در کتاب نیست، می‌توانند همان سوال یا مسئله را با استفاده از شماره‌ها و سامانه پیامکی مراجع عظام که در پایان کتاب آمده است ارسال کنند و دیدگاه مرجع خود را به دست آورند.
از آنجا که این کتاب اولین اثر مکتوب در موضوع احکام شرعی و آداب صنف تعمیرکار خودرو می‌باشد؛ وجود بعضی اشکال‌ها و نواقص در آن دور از ذهن نیست. به همین دلیل از همه خوانندگان گرامی، مخصوصا تعمیرکاران محترم خواهشمندیم دیدگاه‌ها، انتقادات و پیشنهادهای خود را به ایمیل پژوهشکده امربه معروف و نهی از منکر ^[۳] ارسال نمایند تا در چاپ‌های بعدی این کتاب، مورد استفاده قرار گیرد. در پایان از همه عزیزانی که این حقیر را در آماده سازی و تهیه این اثر یاری کردند، مخصوصا برادران عزیزِ صنف تعمیرکاران خودرو شهرستان نجف آباد که با بیان مطالب، تجربیات و نکات ارزشمند خود، بر غنای محتوایی این اثر افزودند، تشکر نموده و توفیق روز افزون آنان را از خداوند تعالی مسئلت می‌کنم.
محمد حاجی اسماعیلی
۱۳/۳/۹۵، قم

فصل اول: کلیات

تاریخچه صنعت خودرو

خودرو را شخص بخصوصی اختراع نکرده است؛ بلکه این وسیله بتدریج تکامل یافت و به شکل امروزی در آمده است. اتومبیل‌های اولیه شبیه درشکه بود و با نیروی بخار به حرکت در می‌آمد. آغاز پیدایش خودروهای موتوری به سال ۱۷۶۹ میلادی باز می‌گردد؛ هنگامی که مهندس نظامی فرانسوی، نیکولاس ژوزف کاگنوت، یک سه چرخه بخار را برای کشیدن و حمل و نقل قطعات توپ ساختند. ^[۴]
ولی این صنعت به سرعت رشد یافت و روز به روز تکامل پیدا کرد؛ به نحوی که کاربرد خودروها در زندگی امروزه بشر بسیار متنوع و گسترده‌است؛ تا آن حد که اگر خودروها را از زندگی روزمره حذف کنیم، شاید تمدن بشری، به شکل کنونی وجود نخواهد داشت.
قابل ذکر است که امروزه بیش از ۴۰ شغل مرتبط با خودرو وجود دارد که تعمیر کاری خودرو یکی از مهم‌ترین آنهاست.

اهمیت و ضرورت صنف تعمیرکار خودرو

امروزه با توجه به رشد سریع تکنولوژی خودروهای سبک و سنگین و پیچیدگی این صنعت و نیز فراگیر شدن استفاده از خودرو؛ ضرورت وجود تعمیرگاه‌های مجهز و متخصصین ماهر، به منظور ارائه خدمات تعمیر و نگهداری خودرو بیش از پیش احساس می‌شود.
بر اساس آمار، در سال ۱۳۹۴ شمسی، بیش از ۱۷ میلیون خودرو در ایران وجود داشته. ^[۵] که این تعداد با فراوانی بیش از ۸۰ نوع خودرو اهمیت وجود صنف تعمیرکار خودرو را دو چندان می‌کند.
تعمیرکاری خودرو را می‌توان از دو جهت شبیه به پزشکی دانست:
اول از منظر اهمیت و حساسیت آن؛ زیرا همانطور که حرفه پزشکی با جان مردم مرتبط است و عملکرد درست یا نادرست پزشک باعث نجات یا مرگ بیمار می‌شود؛ در تعمیرات خودرو هم این اهمیت وجود دارد؛ بهطوری که نه تنها جان یک نفر، بلکه جان چندین نفر ممکن است بر اثر بی دقتی یا عملکرد نادرست تعمیرکار و نقص فنی خودرو به خطر بیفتد.
وجه دیگر شباهت تعمیرکاری با پزشکی در شیوه کار است. در مراجعه بیمار به پزشک، دکتر بعد از تشخیص بیماری متناسب با آن دارو می‌دهد و یا جراحی می‌کند و اگر این تشخیص درست نباشد، درمان نیز درست صورت نمی‌پذیرد. در تعمیر خودرو هم تشخیص ضروری است و تا تعمیر کار خودرو مشکل ماشین را درست تشخیص ندهد نمی‌تواند آن را تعمیرکند. بر این اساس عملکرد پزشک و تعمیرکار خودرد از دو زاویه مرتبط بودن هر دو حرفه با جان مردم و ضرورت تشخیص عیب و رفع مناسب آن شبیه یکدیگر می‌نمایند.

ارزش کار در اسلام

در دین اسلام به مقوله کار و طلب روزی حلال بسیار سفارش شده و نگاه اسلام به کار و تلاش، به منزله نوعی عبادت است و چون مومن آن را به نیت بهدست آوردن روزی حلال انجام می‌دهد، در قران همواره در کنار ایمان، عمل صالح قرار گرفته و بیتردید یکی از مصادیق عمل صالح که در قرآن بیش از ۱۰۰مرتبه آمده، کسب و کار است؛ از جمله اینکه خداوند می‌فرماید:
« وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فیها خالِدُون ^[۶]«
پیامبر و اهل بیت( علیهم السلام) نه تنها کسب و کار را از عبادات برشمرده‌اند؛ بلکه آن را با فضیلت‌ترین عبادت دانسته‌اند؛ چنانکه که پیامبر می‌فرمایند: « عبادت هفتاد جز دارد که بافضیلت‌ترین آنها طلب حلال است. ^[۷]» به همین دلیل برای کسی که کار می‌کند و از دسترنج خویش مخارج زندگی-اش را تامین می‌کند، برکات دنیوی و اخروی فراوانی ذکر شده که به چند نمونه از آنها اشاره می‌کنیم: امام صادق(علیه السلام) کسی را که برای بهدست آورند رزق و روزی برای خانواده‌اش تلاش می‌کند، مثل مجاهد در راه خدا دانسته و می‌فرمایند:
«الْکَادُّ عَلَی عِیَالِهِ کَالْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّه ^[۸]».
پیامبر اسلام در چندین روایت، ویژگی‌ها و برکات فراوانی برای شخصی که از دسترنج خود مخارج زندگی خویش را تامین می‌کند، بیان فرموده‌اند که به چند نمونه از آن اشاره می‌کنیم. ایشان فرمودند:
«کسی که از دسترنج خویش مخارج زندگیاش را تامین کند، همواره مورد نظر رحمت الاهی خواهد بود ^[۹]». و همچنین فرمودند: «این شخص روز قیامت از جمله انبیا قرار خواهد گرفت و ثواب ایشان را خواهد داشت. ^[۱۰]» و نیز: «از پل صراط مثل برق عبور می‌کند. ^[۱۱]» و باز فرمودند: «کسی که از دسترنج خویش و با کسب حلال مخارجش را تامین کند، درهای بهشت برای او باز خواهد شد و از هر دری که بخواهد داخل بهشت می‌شود. ^[۱۲]» نیز فرمودند: «کسی که به دنبال دنیای حلال باشد، بدان انگیزه که از درخواست به دیگران پرهیز کند و به همسایه‌اش یاری رساند؛ خداوند را در حالی ملاقات می‌کند که چهره‌اش مانند ماه تمام می‌درخشد ^[۱۳]».
اهل بیت نه تنها به کار و تلاش و کسب روزی حلال سفارش می‌کردند، بلکه خود نیز همواره سختی کسب و کار را به انگیزه در آوردن روزی حلال به جان می‌خریدند. علی ابن حمزه بطائنی چنین نقل می‌کند:
که امام کاظم(علیه السلام) را دیدم که در مزرعه کار می‌کردند و از پاهایشان عرق می‌ریخت عرض کردم فدایتان شوم، پس کارگران کجایند که شما این چنین زحمت می‌کشید؟ فرمودند: «ای علی! کسی که از من و پدرم بالاتر بود، در زمینش با دست خود کار می‌کرد» پرسیدم: او کیست؟ فرمودند: رسول خدا و امیرالمومنین و پدرانم همگی با دست خویش کار می‌کردند و این روش همه انبیا و فرستادگان و بندگان صالح خداوند است ^[۱۴]».
برخی افراد با برداشت غیرصحیح از دین، دنیا را ترک و فقط به آخرت می‌پردازند؛ در حالیکه اهل بیت با این فکر مبارزه می‌کردند؛ چنانکه و امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند:
«کسی که دنیا را برای آخرت یا آخرت را برای دنیا ترک کند، از ما نیست. ^[۱۵]» و نیز از کسالت و بیکاری به شدت نهی کرده و می‌فرمایند: «لَا تَکْسَلُوا فِی طَلَبِ مَعَایِشِکُمْ فَإِنَّ آبَاءَنَا کَانُوا یَرْکُضُونَ فِیهَا وَ یَطْلُبُونَهَا؛ ^[۱۶] در تحصیل روزی تنبلی نکنید؛ چرا که پدران ما در این راه کوشش نموده، آن را طلب می‌کردند».
بر این اساس، شایسته است مسلمانان با پیروی از سنت پیامبر و اهل بیت همواره با تلاش و کار در پی کسب روزی حلال باشند.

فواید و آثار کسب حلال

کسب حلال در زندگی انسان مؤمن دارای دستاوردهای بسیار زیادی است که در ادامه به چند مورد از آن اشاره می‌کنیم:
۱. آمرزش گناهان: پیامبر اکرم(صل الله علیه وآله وسلم) فرمودند: «هرکه روزی حلال بخورد، فرشته‌ای بر سر او می‌ایستد و برای او طلب استغفار می‌کند تا از خوردن فارغ شود ^[۱۷]».
۲. استجابت دعا: رسول مکرم اسلام(صل الله علیه وآله وسلم) فرمودند: هرکدام از شما که بخواهد دعایش مستجاب شود، باید کسب خود را پاک کند و حق مردم را بپردازد، و همانا خداوند دعای بنده‌ای که در شکمش مال حرام باشد بالا نمی‌برد و همچنین کسی که حق یکی از مخلوقات خدا نزد او باشد. ^[۱۸]
۳. گرامی و محبوب شدن نزد خدا: امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «بنده خدا آن زمان نزد خدا گرامی است که در صدد کسب روزی حلال برآید، گرچه نتواند به آن دست یابد ^[۱۹]».

پیامدهای مال حرام

در روایات ما از مال حرام به شدت نهی شده است؛ چنانکه امام علی(علیه السلام) می‌فرماید:
«از شیعیان من نیست کسی که مال دیگری را به حرام بخورد. ^[۲۰]» و همچنین امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: «کَسْبُ الْحَرَامِ یَبِینُ فِی الذُّرِّیَّةِ؛ ^[۲۱] مال حرام باعث فاسد شدن نسل انسان می‌شود».

اهمیت یادگیری احکام شغل(صنف)

برای ورود به هر حرفه و شغلی تعدادی پیش شرط وجود دارد که اهتمام به این پیش شرطها لازمه موفقیت در آن حرفه و شغل است. از جمله این پیش شرطها مهارت و تخصص در آن حرفه است و از دیگر پیش شرطها دانستن احکام حلال و حرام آن حرفه می‌باشد، تا شاغل در دام حرام نیفتد. اسلام عزیز، رعایت مواردی را ضروری دانسته است که در ادامه ملاحظه می‌فرمایید:
اول: شناخت احکام مرتبط با شغل و صنف: اگر کسی بدون اینکه احکام شرعیِ کسب و کار خود را بداند، وارد معامله با مردم شود، ممکن است ناخواسته در دام حرام بیفتد. لذا امام علی(علیه السلام) دائما به کاسبان می‌فرمودند:
یَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ، الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ؛ ^[۲۲] ای تجارت کنندگان! اول احکام فقهی تجارت را یاد بگیرید و بعد از آن تجارت کنید.
واضح است که تجارت در اینجا به معنای هر کسب و کار و معامله است و مخصوص تجارت به معنای خاص نیست
همچنین امام صادق(علیه السلام) در اهمیت یادگیری احکام کسب و کار می‌فرمایند:
کسی که می‌خواهد تجارت کند، لازم است که دینش را بشناسد تا به این واسطه از آنچه برایش حلال و حرام است، اطلاع یابد و کسی که شناختی از دینش ندارد [و احکام تجارت را نمی‌داند] در ورطه حرام می‌افتد. ^[۲۳]
این نکته در رساله مراجع عالیقدر نیز آمده است که بر هر کسی به تجارت و سایر انواع کسب مشغول است، واجب است احکام و مسائل مربوط به آن را یاد بگیرد. ^[۲۴]
دوم: رعایت قوانین و مقررات کسب وکار: در اسلام هر شغلی به صورت کلی دارای احکامی است که بسیاری از این احکام در قالب مجموعه قوانین لازمالاجراست و با توجه به ماهیت حکومتی ایران، احکام و مقررات مشاغل بر آموزه-های دینی مبتنی است و تخلف از آنها شرعاً محل اشکال است.
اگر کسی شرایط شرعی شغل خود را رعایت کند، بهترین اعمال را انجام داده است؛ همانطور که رسول خدا(صل الله علیه و آله وسلم) فرمودند:
أفضل الأعمال الکسب من الحلال؛ ^[۲۵]‏ بافضیلت‌ترین اعمال کسب حلال است.

فصل دوم: بایسته‌های تعمیر

شرایط تصدی شغل تعمیرکاری خودرو

به طور کلی برای تصدی هر شغلی در جامعه اسلامی دو شرط اساسی وجود دارد که عبارت است از: "تعهد" و "تخصص"، در قرآن کریم نیز به گونهای به آن اشاره شده است؛ چنانکه خداوند متعال از قول دختر شعیب، در مورد به کار گیری حضرت موسی می‌فرماید:
یا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمین ای پدر! او را استخدام کن، زیرا بهترین کسی که استخدامش کنی [این مرد] نیرومند با امانت است.
کلمه قوی به معنای توانایی و تخصص است و امین نیز به تعهد اشاره دارد.
شغل تعمیرکاری خودرو نیز با توجه به اهمیتی که در جامعه دارد، از این قاعده مستثنا نیست و داشتن دو شرط تعهد و تخصص در آن ضروری و مهم است.
"تعهد: بدان معناست که کسی که در جامعه اسلامی قصد متصدی کاری از جمله تعمیر خودرو را دارد، باید ویژگی‌های اخلاقی مناسبی را دارا باشد که به مجموعه این ویژگی‌ها تعهد می‌گوییم. از جمله این صفات، یادگیری احکام مورد ابتلا در آن حرفه است. باید توجه کرد که دانستن احکام مورد نیاز هر حرفه برای شاغل نه تنها واجب است؛ بلکه رعایت آن سبب افزایش رزق و برکت در کسب و کار فرد می‌گردد.
از مصادیق تعهد در تعمیرکاری خودرو می‌توان به داشتن صداقت و عدم دروغ گویی و حیله گری و اجتناب از حرام اشاره کرد.
یکی دیگر از شرایط لازم برای تصدی شغل تعمیرکاری و هر شغل دیگر داشتن "تخصص" لازم در مورد آن حرفه است. کسی که شغل تعمیرکاری خودرو را بهعهده می‌گیرد، باید تخصص لازم را داشته باشد. در روایات به ضرورت داشتن تخصص نسبت به کارهایی که انسان به آن می‌پردازد، بسیار تاکید شده و نیز از ورود شخص به کاری بدون اینکه تخصص لازم را داشته باشد، نهی شده است؛ از جمله در روایتی از امام صادق (علیه السلام) آمده است:
عمل کننده ناآگاه و جاهل مثل کسی است که از در غیر راه حرکت می‌کند -و بیراهه می‌رود- و طبعاً بر سرعت حرکت او فایده‌ای وجود ندارد، جز اینکه شخص را را از هدفش دورتر می‌کند. ^[۲۶]
زیرا اگر متخصص نباشد و با این حال تعمیرات ماشین را انجام دهد و مردم با یقین به تخصص او ماشین خود را برای تعمیر نزد او ببرند و او بواسطه عدم تخصص موجب خرابی ماشین شود، ضامن و مدیون است از طرف دیگر از آنجا که تعمیر ماشین کاری بسیار با اهمیت است و در واقع جان افراد جامعه مرتبط است؛ چهبسا آنها به دلیل عدم تعمیر درست ماشین باعث به خطر انداختن جان افراد شود.
واضح است تخصص فقط با یادگیری و بررسی علمی حاصل نمی‌شود و بسیاری در این رشته به صورت تجربی و نزد استادکار متخصص، تعمیرکار می‌شوند. البته جمع بین علم و تجربه، کارآمدی شخص را در این حرفه چندین برابر می‌کند و استادان تعمیرکاری که هم اصول علمی تعمیرکاری را می‌دانند و هم اندوخته‌های عملی و تجربی دارند؛ بسیار موفقتراند. از طرف دیگر تغییر و تحولات و رشد سریع تکنولوژی که در صنعت اتومبیل در دنیا رخ می‌دهد، دانستن اصول علمی این حرفه را به امری اجتناب ناپذیر بدل کرده. و به قول تعمیرکاران کسی در این کار استاد کامل نمی‌شود چراکه دائما نکات جدیدی در این صنعت تولید می‌شود که لازم است تعمیرکاران خودرو آن را یاد بگیرند. نمونه بارز آن تبدیل شدن ماشین‌های کاربراتوری به سیستم انژکتوری است.
از نظر اخلاقی هم به برخی پیش شرط‌ها برای تصدی شغل تعمیر کاری می‌توان اشاره کرد؛ مثل شیوه‌های تعامل و ارتباط با مردم و مشتری مداری.
اتحادیه‌های تعمیرکاران خودرو قبل از اعطا جواز کسب و یا برای تمدید آن، یک دوره آموزشی برای افراد متقاضی برگزار می‌کنند و اگرچه اصل این کار بسیار درست و بجا است؛ نسبت به اهمیت این شغل هم ساعات آموزشی آن بسیار محدود است و از سوی دیگر اضافه شدن برخی سرفصل‌های آموزشی همچون موارد ذکر شده بسیار ضروری می‌نماید.
از طرف دیگر، صرف برگزاری چند ساعت آموزش تئوری باعث تشخیص، ارزیابی مهارت و تبحر شخص نمی‌شود و لازم است افرادی که تازه وارد این حرفه می‌شوند مدتی کنار یک استاد متبحر و با تجربه این فن و در کارگاه، به-عنوان کارورز قرار بگیرند و ضمن یادگیری و استفاده از تجربیات، مورد ارزیابی دقیق استاد قرار بگیرند.

امانتداری در نگهداری خودرو

یکی از مسائل مهم این صنف "امانتداری" است؛ زیرا در شغل تعمیرکاری خودرو، مردم ماشین خود را برای تعمیر نزد تعمیرکار به امانت می‌گذارند و لذا دانستن احکام امانت داری برای تعمیرکاران محترم، بسیار ضرورت دارد.
امانتداری در اسلام، بسیار مورد تاکید و اهتمام قرار گرفته و روایات داشتن این صفت را نشانه مسلمانی و کمال دین داری عنوان کردهاند. از جمله روایتی از امیرالمومنین(علیه السلام) آمده است: «براستی که برای اهل دیانت علامت‌هایی است، از جمله راستگویی و ادای امانت». ^[۲۷]
امانتداری دستوری است که رعایت آن بدون استثنا نسبت به همه لازم است. در روایتی از امام باقر(علیه السلام) چنین آمده است:
«ادای امانت وظیفهای است که مسلمانان به رعایت آن ملزم شده‌اند و خداوند به کسی اجازه خلاف و خیانت در امانت را نداده است و فرقی ندارد امانت متعلق به کافر باشد یا مسلمان. ^[۲۸]» به همین، دلیل امام سجاد(علیه السلام): می‌فرماید:
«به شما باد به ادای امانت! سوگند به آن کس که محمد (صلی الله علیه وآله) را به حق پیامبر خویش قرار داد، اگر قاتل پدرم، حسین(علیه السلام) شمشیری را که با آن پدرم را شهید کرد، نزد من امانت می‌سپرد [و من امانت او را قبول می‌کردم] در امانتش خیانت نمی‌نمودم ^[۲۹]».
بنابراین تعمیرکاران محترم باید در حفظ و نگهداری خودروی امانت مشتری، نهایت دقت را داشته باشد. طبیعی است برخی تصرفات در خودرو به خاطر تعمیر در آن صورت می‌گیرد که طبیعتا اشکالی ندارد ولی استفاده‌های شخصی از خودرو بدون رضایت صاحب ماشین جایز نیست.
س: بعضی از وسایل برای تعمیر آورده می‌شود، آیا در مدتی که آن وسایل در اختیار تعمیرکار است، تعمیرکار می‌تواند از آن استفادۀ شخصی کند؛ در صورتی که اینگونه استفاده‌ها کمکی به تعمیر آن نمی‌کند؟
ج: جایز نیست؛ مگر اینکه از صاحب خودرو اجازه بگیرد. ^[۳۰] و در صورتی که صاحب وسیله نقلیه رضایت داشته باشد، مانعی ندارد. ^[۳۱]
بنابراین، تصرفات غیر مجاز و همچنین برداشتن بنزین و یا روغن از ماشین یا ... بدون اذن صاحب وسیله به هر شکلی که باشد، جایز نیست و به نوعی خیانت در امانت تلقی می‌شود.
آثار امانتداری فراوان است و از آنجا که هر کاسبی به دنبال افزایش رزق و برکت در کار و مال خویش است، باید دانست یکی از آثار مهم، در رونق کسب و کار تعمیرکاران، امانتداری است. از طرف دیگر خیانت در امانت سبب فقر می‌شود؛ چنانکه پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله) فرمودند: امانتداری سبب بی نیازی و خیانت، باعث فقر و نداری است. ^[۳۲]

آسیب رسیدن به خودرو در تعمیرگاه

گاهی اوقات در مدتی که خودرو برای تعمیر نزد تعمیرکار است، آسیبی متوجه خودرو می‌شود که این آسیب، یا توسط تعمیرکار ایجاد می‌شود و یا توسط شاگردان و کارگران آنها؛ مثلا آچار یا چکش از دست تعمیرکار رها شده و به ماشین می‌خورد و باعث معیوب شدن آن می‌شود؛ یا اینکه تعمیرکار برای تست کردن خودرو و یا یافتن عیب آن سوار خودرو می‌شود و تصادف می‌کند. از طرف دیگر گاهی ممکن است یک عامل طبیعی سبب بروز آسیب شود، مثل این-که سقف تعمیرگاه بهواسطه باران یا هر عامل دیگر فرو بریزد و خودرو آسیب ببیند و یا موارد دیگری چون آتش سوزی. که در این موارد باید دید آیا تعمیرکار ضامن است یا خیر.
س: اگر خودروی که مشتری برای تعمیر نزد تعمیرکارگذاشته است، آسیبی ببیند آیا تعمیرکار ضامن است؟
ج: اگر تعمیر کار احتیاط لازم را کرده و در نگهداری ماشین کوتاهی نکرده باشد و در جریان تعمیرکاری اتفاقا آچار روی ماشین بیفتد و آسیب ببیند، ضامن نیست؛ اما اگر کوتاهی در نگهداری ماشین و تعمیرکاری کرده باشد و ماشین آسیب ببیند، ضامن است. ^[۳۳]
ج: چنانچه در نگهداری آن کوتاهی کرده باشد ضامن است و اگر کوتاهی نکرده است، به خودی خود ضامن نیست. ^[۳۴]
به طور کلی از دیدگاه مراجع عظام تقلید برداشت می‌شود که اگر تعمیرکار نسبت به نگهداری خودرو کوتاهی نکرده باشد، ضامن نیست که در رساله مراجع به "افراط" و "تفریط" تعبیر می‌شود که بهتر است در مورد این دو واژه مختصراً توضیح داده شود:
"افراط" یعنی زیاده روی کردن و بدان معناست که صاحب تعمیرگاه که خودرو نزد او به امانت گذاشته شده است تصرفاتی که از طرف مالک مجاز نباشد، در آن انجام دهد و مقصود از "تفریط" این است که در نگهداری و حفظ خودرو کوتاهی و مسامحه کند.
بنابراین، اگر مثلا شاگرد تعمیرکار که گواهینامه نداشته و یا مهارت لازم را ندارد سوار خودرو شده، و تصادف کند یا مثلا سقف و یا کف تعمیرگاه مقاومت لازم را نداشته و خودرو آسیب ببیند، اگر عرف مردم بگویند کوتاهی صورت گرفته است، تعمیرکار ضامن است و باید جبران کرده و یا رضایت صاحب خودرو را بهدست آورد.

مهارت نداشتن تعمیرکار و خرابی بیشتر خودرو

داشتن تخصص از جمله ویژگیهایی است که هم عقل و هم شرع به لزوم آن در ورود به هر کاری که انسان به انجام دادن آن متعهد می‌شود، فرمان می‌دهد. حال مسئله این است که شخصی بدون داشتن تخصص کافی باعث خرابی بیشتر خودرو شود؛ در این صورت وظیفه تعمیرکار چیست؟
نکته: هرگاه اجیر که می‌خواهد کاری را بر مال مستأجر انجام دهد، مانند تعمیرکار، ماشینی را که گرفته، ضایع یا خراب‌تر کند، ضامن است. ^[۳۵]
س: اگر تعمیرکار به خاطر نداشتن مهارت لازم خودرو را خراب‌تر یا ضایع کند، ضامن است؟
ج: بله؛ ^[۳۶] اگر در اثر اشتباه یا هر علت دیگر آن را با دست خود ضایع یا معیوب کرده باشد، ضامن است؛ مگر اینکه عیب از خود جنس باشد. ^[۳۷]

سرقت شدن خودرو در تعمیرگاه

س: شخصی وسیله‌ای را برای تعمیر نزد مغازه‌ای گذاشته است؛ امّا آن وسیله در مغازه به سرقت رفته است؛ چه کسی ضامن آن است؟
ج: اگر مغازه‌دار در نگهداری آن تقصیر و کوتاهی نکرده، ضامن نیست ^[۳۸] و اگر کوتاهی کرده باشد، ضامن است. ^[۳۹]
باید توجه داشت که امروزه نصب دزدگیر و دوربین و همچنین محکم بودن درب کارگاه جزء موارد لازم است و اگر بر اثر نبود این موارد، دزدی شود؛ در صورتی که عرف مردم این موارد را برای حفظ و جلوگیری از سرقت خودرو لازم، و نبود این موارد را کوتاهی در نگهداری خودرو بدانند؛ صاحب تعمیرگاه ضامن است.

راه حل اختلاف بین صاحب خوردو و تعمیرکار

گاهی اوقات بین صاحب خودرو و تعمیرکار در مورد آسیب‌ها و نواقص خودرو اختلاف نظر پیش می‌آید؛ به این صورت که مشتری می‌گوید این عیب توسط تعمیرکار ایجاد شده است؛ مثلا بدنه ماشن ضربه خورده؛ ولی از نظر تعمیرکار این عیب از قبل وجود داشته است. برای پیشگیری از این اتفاق لازم است برگه‌ای تحت عنوان "فرم پذیرش خودرو" حین تحویل ماشین به تعمیرکار، توسط دو طرف پر شود و همه موارد از قبیل نقائص موجود در خودرو مثل تورفتگی و رنگ پریدگی‌ها و نیز لوازم جانبی موجود در خودرو مثل آچار و فندک و همچنین مواردی دیگری چون مقدار بنزین و روغن، همه و همه در آن برگه قید شود تا این اختلافات پیش نیاید.
در این کتاب، نمونه‌ای از این فرم که بسیار کاربردی است و برخی تعمیرکاران مورد استفاده قرار می‌دهند، جهت استفاده تعمیرکاران محترم در قسمت پایانی کتاب ارائه شده است.

مسائل مربوط به اجرت کار

قیمت گذاری انواع تعمیرات در کشور غالبا توسط اتحادیه‌ها صورت می‌گیرد و هر منطقه‌ای نیز قیمت خاص خود را دارد. البته در اتحادیه تعمیرکاران خودرو، به دلیل اینکه نمی‌توان تحت چارچوب مشخصی قیمت گذاری کرد، نرخ تعمیرات به صورت کلی و تقریبی معلوم می‌شود؛ مثل باز کردن سرسیلندر یا تسمه تیم؛ ولی به صورت جزئی نرخ نامه اجرت تعمیر وجود ندارد، و این به دلیل تفاوت استادان تعمیرکار در مهارت سرعت کار و سایر شاخصهاست؛ ولی به طور کلی ملاک و معیار قیمت گذاری در هر تعمیری معمولا به مدت زمانی بستگی دارد که تعمیرکار صرف کار می‌کند و همچنین سختی کار و نیز تجربه و مهارت و سایر موارد.

تعیین اجرت قبل از کار

یکی از اصلی‌ترین نکات برای جلوگیری از اختلافات بین مشتری و تعمیرکار، تعیین مبلغ اجرت قبل از کار است، این نکته در روایات اسلامی هم مورد تاکید قرار گرفته؛ از جمله قضیه‌ای است که سلیمان جعفری از امام رضا(علیه السلام) چنین نقل می‌کند:
«به همراه حضرت رضا (علیه السلام) وارد منزلشان شدم؛ حضرت دیدند غلامانشان مشغول گلکاری هستند و کارگر سیاه چهره‌ای با آنها مشغول کار است.
حضرت پرسیدند: « این شخص کیست؟»
غلامان گفتند: « او را آورده‌ایم تا در انجام دادن این کار به ما کمک کند».
حضرت فرمود: « آیا مزد او را تعیین کرده‌اید؟»
گفتند: «نه، ما هر چه به او بدهیم، راضی است.» حضرت بسیار خشمگین شدند، من پیش رفتم و گفتم: « فدایتان شوم! چرا ناراحت شدید؟»
حضرت فرمود: «من چندین بار آنها را از چنین کاری منع کرده‌ام که به هیچ کس کاری ندهند، مگر اینکه ابتدا مزد و اجرت او را تعیین کنند. ای سلیمان! بدان اگر کارگری برای تو کاری کرد؛ اما بدون تعیین اجرت؛ غالباً چنین است که اگر سه برابر اجرتش را هم به او بدهی، باز گمان می‌کند کم داده‌ای؛ اما اگر مزد او را تعیین کردی، اگر همان مقدار هم بدهی از تو سپاسگزار است و اگر کمی بیشتر از آن بدهی، به او زیادتر نیز داده‌ای. ^[۴۰]»
بر اساس فرمایش امام رضا (علیه السلام)؛ اگر قبل از اقدامات مربوط تعمیر، بین مشتری و تعمیرکار اجرت کار تعیین و به اصطلاح معین نشود؛ در پایان رضایت دو طرف جلب نخواهد شد و تجربه نشان داده است که معمولا بین آنها اختلاف پیش خواهد آمد.

بی انصافی در تعیین اجرت

گاهی دیده می‌شود برخی تعمیرکاران بدون هیچ معیار منطقی و بلکه غیر منصفانه مبلغی را بیش از عرف بازار برای تعمیر خودرو تعیین می‌کنند و مشتری هم بدون اطلاع آن را می‌پذیرد. سؤال مشخص آن است که اگر مشتری متوجه شود متضرر شده است، می‌تواند مبلغ تعیین شده را ندهد و اجرت المثل، یعنی آنچه را در عرف بازار برای مثل این تعمیر در نظر گرفته می‌شود؛ پرداخت کند؟ به سؤال و پاسخ ذیل توجه فرمایید:
س: اگر مبلغی را معین کرده باشند؛ ولی بعد از اتمام کار، مشتری متوجه شود که تعمیرکار بیشتر از عرف بازار با او معین کرده؛ مثلا اجرت این کار ۱۰۰ هزار تومان بوده؛ ولی استاد تعمیرکار با او۱۵۰ هزار تومان معین کرده است؛ آیا باید همان مبلغی را که مشخص کرده‌اند، بپردازد، یا می‌تواند اجرت المثل را بپردازد؟
ج: اگر مشتری می‌دانسته که قیمت تعمیر بیش از عرف بازار است و [به تنظیم قرارداد] اقدام کرده، باید مبلغ طی شده را بدهد، ولی اگر نمی‌دانسته مغبون(متضرر) شده و لازم نیست مبلغ طی شده را بدهد. ^[۴۱]
ج: باید طبق توافقی که کرده‌اند عمل نمایند؛ مگر اینکه قیمت به گونه‌ای بوده باشد که مشتری مغبون(متضرر) شده باشد. ^[۴۲]
نکته: اگر خریدار قیمت جنس را نداند، یا در موقع معامله غفلت کند و جنس را گرانتر از قیمت معمول آن بخرد؛ چنانکه به قدری گران خریده که مردم او را مغبون می‌دانند و به کمی و زیادی آن اهمّیت می‌دهند؛ می‌تواند معامله را به هم بزند. ^[۴۳]
س: آیا خیار غبن(ضرر) در اجرت هم وجود دارد؛ مثلا تعمیرکار ماشین بابت تعمیر طبق عرف بازار باید ۱۰۰ هزار تومان می‌گرفته؛ اما ۲۰۰ هزار تومان گرفته است، آیا مشتری خیار غبن دارد؟
ج: خیار غبن فاحش در اجاره هم وجود دارد. ^[۴۴] پس اگر تعمیرکار بهجای ۱۰۰ هزار تومان اجرت، ۲۰۰ هزار تومان از مشتری بگیرد، مشتری می‌تواند ۱۰۰ هزار تومانی را که عرفا اضافه بر اجرت تعمیر است، ندهد. ^[۴۵] و طبق عرف عمل نموده و اجرت المثل را به او بدهد. ^[۴۶]

هزینه کارهای جانبی تعمیر

گاهی اوقات مشتری به تعمیرگاه مراجعه می‌کند و از تعمیرکار تقاضای تعمیر ماشینش را دارد و معمولا از تعمیرکار می-خواهد که اگر ماشین به لوازم یدکی احتیاج دارد و یا به تراشکاری یا هر کار مرتبط با تعمیر نیاز دارد، آن موارد را نیز انجام دهد و موقع تحویل خودرو همه را یکجا حساب می‌کند. در اینجا چند مسئله پیش می‌آید:
س ۱: آیا تعمیرکار می‌تواند لوازم یدکی را از فروشنده لوازم یدکی به صورت نسیه بخرد؛ ولی با مشتری نقد حساب کند؟
س۲: آیا تعمیرکار می‌تواند هزینه رفت و آمد و نیز هزینه مادی زمانی را که برای خرید این لوازم یا بردن وسیله به تراشکاری صرف می‌کند؛ روی مبلغ نهایی بکشد، یا نه؟
ج: اگر تعمیرکار از جانب صاحب ماشین وکیل بوده که لوازم یدکی را بخرد، نمی‌تواند به قیمت بیشتر به صاحب ماشین بفروشد، یا نمی‌تواند نسیه بخرد و از صاحب ماشین وجه نقد بگیرد، اما اگر تعمیرکار بگوید ماشین، این لوازم را نیاز دارد و من تهیه می‌کنم، می‌تواند جنس را نسیه بخرد و از مشتری نقد بگیرد؛ اما می‌تواند بابت رفت و آمد و وقتی که می‌گذارد با صاحب ماشین توافق کنند و مبلغی را بعنوان اجرت اینکار بگیرد. ^[۴۷]
ج: به طور کلی اگر شخصی کالایی را برای دیگری به عنوان وکیل(یعنی از طرف او) بخرد، باید به همان مقداری که خریده است، بدهد و می‌تواند حق الوکاله خود را دریافت کند، ولی اگر به صورت خرید و فروش باشد، مثلاً اینگونه که این جنس را هزار تومان به تو می‌فروشم؛ می‌تواند آن را هزار تومان بفروشد؛ حتی اگر کمتر از این مقدار خریده است. ^[۴۸]

نقد و نسیه در اجرت

پرداخت اجرت تعمیرکار، مثل خرید و فروش دیگر اقلام می‌تواند به دو صورت نقد و نسیه صورت بگیرد. معمولا و در اکثر مواقع مشتری به صورت نقد اجرت تعمیرکار را پرداخت می‌کند؛ ولی در برخی مواقع پرداخت اجرت به زمان دیگری موکول می‌شود. مثلا مشتری می‌گوید: وجه و اجرت کار را بعدا می‌دهم؛ یا مدت آن را معلوم می‌کند که مثلا تا یک ماه دیگر حقالزحمه را پرداخت می‌کنم:
س: آیا در اجرت هم می‌توان بین پرداخت نقدی و نسیه تفاوت گذاشت؟ مثلا آیا تعمیرکار می‌تواند بگوید مزد تعمیر ماشین ۱۰۰ هزار تومان است اگر نقدا پرداخت شود؛ ولی اگر یک ماه دیگر پرداخت شود؛ ۱۲۰ هزار تومان است؟
ج: با توجه به اینکه معمولا قیمت در معامله نسیه یا اقساط گرانتر است؛ این کار اشکالی ندارد و ربا محسوب نمی‌شود؛ ولی لازم است از ابتدا نوع معامله مشخص باشد(که نقد است یا نسیه) ^[۴۹] و اگر قبل از قرارداد اجاره، میزان اجرت معلوم شود؛ ^[۵۰] و بر سر نقد یا نسیه بودن توافق گردد؛ اشکال ندارد. ^[۵۱]
نکته: یکی از شرایط لازم در مسئله نسیه، تعیین زمان پرداخت است؛ یعنی باید مشخص باشد چه زمانی مشتری اجرت تعمیرکار را پرداخت می‌کند؛ ولی اگر پرداخت، تا مدت خاصی بین مردم متعارف باشد، مثلا وقتی می‌گویند: "بعدا می‌آورم"؛ منظور عرف تا یک ماه دیگر است؛ در این صودت عدم تعیین زمان اشکالی ندارد و بیش از آن، باید در ابتدا معلوم شود.
برخی مشتریان بعد از اینکه بر روی اجرت کار چانهزنی می‌کنند و تعمیرکار به حساب اینکه مشتری می‌خواهد نقدا اجرت را پرداخت کند، آن را با قیمتی پایینتر اعلام می‌کند و مشتری بلافاصله تقاضای نسیه می‌کند و طبیعی است که این کار موجب ضرر عرضی تعمیرکار می‌شود. حال سؤال آن است که آیا تعمیرکار می‌تواند خواسته مشتری را نپذیرد یا مستلزم است آن را قبول کند؟
پاسخ آن است که تعمیرکار می‌تواند که خواسته مشتری را نپذیرد، مگر با تغییر اجرت (افزایش حقالزحمه).

عدم پرداخت اجرت در موعد مقرر و تورم

س: اگر مشتری مزد تعمیرکار را ندهد و بگوید بعدا پرداخت می‌کنم و مثلا بعد از یکسال یا بیشتر پول را بدهد، با توجه به رشد پول و تورم آیا باید همان مبلغ را به تعمیرکار بدهد، یا بیشتر؟
ج: چنانچه بدهکاردر موعد مقرر بدهی خود را نپردازد و مدت قابل توجهی از سررسید آن بگذرد، بهگونه‌ای که در این مدت، تورم شدید باشد؛ لازم است بدهی را با توجه به نرخ متوسط تورم اجناس مختلف محاسبه و پرداخت کند. ضمنا غالبا می‌توان نرخ تورم سالهای مختلف را از بانک مرکزی گرفت. ^[۵۲]
اگر بیش از ۲۰٪ بر تورم افزوده نشده باشد، همان پول کفایت می‌کند. ^[۵۳]

ضمانت در تعمیر خودرو

بیتردید ضمانت تعمیر توسط تعمیرکار، یا همان گارانتی، مسئلهای جدا نشدنی در تعمیرکاری خودرو است؛ زیرا وقتی مشتری برای تعمیر ماشین خود به تعمیرکار مراجعه می‌کند، انتظار دارد که عیب و نقص وسیله برطرف شود. پس اگر بعد از تعمیر، وسیله همچمان معیوب باشد، خلاف هدف و قصد مشتری اتفاق افتاده؛ زیرا تعمیرکار بهواسطه اجرتی که از مشتری دریافت می‌کند، به برطرف کردن عیب و نقص و تعمیر متعهد بوده است و این کار به غلط در عرف مردم، گارانتی و تضمین گفته می‌شود؛ زیرا تعهد رفع عیب، تعهد اولیهای است که در مقابل وجهی که دریافت می‌کند و این به معنای تضمین نمی‌باشد. آنچه گارانتی یا تضمین گفته می‌شود، این است که شخص یا شرکت ارائه دهنده خدمات در مقابل محصول خود متعهد می‌شود در صورت نقض ادعای خود (مبنی بر سالم ماندن وسیله تا مدت معین) حاضر به تعمیر یا پرداخت مبلغی تا زمان مشخص خواهد شد. ^[۵۴]
پس تضمین و گارانتی در تعمیر خودرو به معنای مدت زمانی مخصوصی است که تعمیرکار بعد از تعمیر مشخص می‌کند. مثلا به مشتری می‌گوید عیبی که من از ماشین تو برطرف کردم، اگر فلان مدت همین مشکل را پیدا کرد، برایت به صورت رایگان تعمیر می‌کنم.
گارانتی بعد از تعمیر و به اصطلاح خدمات پس از تعمیر، یکی از عوامل بسیار مهم در مشتری مداری است و در واقع گارانتی اطمینانی است که توسط تعمیرکار به مشتری داده می‌شود و این عامل مهمی در جذب بیشتر مشتریان است.

انضباط کاری

ضروریت وجود نظم و انضباط در هر کار امری بدیهی است. ضمن اینکه در هر شغل و مواردی وجود دارد که رعایت آنها باعث منضبط شدن آن شغل و رشد و بازدهی بیشتر آن، و جذب حداکثری مشتریان خواهد شد. در تعمیرکاری خودرو نیز رعایت موارد زیر باعث انضباط کاری شغل تعمیرکاری خواهد شد:

عمل به وعده و عدم تاخیر در تحویل خودرو

یکی از مصادیق انضباط کاری و مشتری مداری "عمل به وعده" است که همواره باید مورد توجه قرارگیرد. تعمیرکار باید خود را ملزم بداند به وعده‌ای که برای زمان تحویل خودرو می‌دهد، پایبند بماند. در اسلام وفای به عهد و وعده بسیار تاکید شده؛ تا جایی که آن را از نشانه‌های ایمان برشمرده‌اند؛ از جمله به نقل از رسول خدا که چنین آمده است: «هر که ایمان به خدا و روز قیامت دارد، چون وعده دهد، باید وفا کند.» ^[۵۵] همچنین ایشان فرمودند: «بهترین بندگان خدا آن‌هایی هستند که به وعده وفا کنند. ^[۵۶]»
بعضا مشاهده می‌شود برخی با بی توجهی نسبت به این مسئله، به مشتری وعده می‌دهند که مثلا تا فلان موقع خودرو شما تعمیر شده و آماده تحویل است؛ ولی وقتی مشتری در زمان مقرر مراجعه می‌کند، تعمیرکار به وعده‌اش عمل نکرده است! باید توجه داشت که این کار نه تنها از نظر اخلاقی صحیح نیست، بلکه باعث نارضایتی مشتری می‌شود؛ زیرا ممکن است مشتری طبق قول و وعده تعمیرکار برنامه ریزی کرده باشد و اگر به دلیل عمل نکردن تعمیرکار به وعده خود، ضرری متوجه مشتری شود، تعمیرکار ضامن است.
نکته: اگر فروشنده یا خریدار شرط کند که کاری انجام دهد(مثل تعمیر خودرو در مدت معین)، و به آن شرط عمل نکند؛ در این صورت، دیگری می‌تواند معامله را به هم بزند؛ که "خیار تخلّف شرط" نام دارد. ^[۵۷]
پس لازم است تعمیرکار با رعایت دقت و انضباط، خودرو مشتریان را بپذیرد و این سفارش امیرالمومنین(علیه السلام) را همیشه مورد نظر قرار دهد که فرمودند:
لَا تَعِدْ مَا تَعْجِزُ عَنْ الْوَفَاءِ بِهِ؛ وعده‌ای نده که از انجام دادن آن عاجز باشی. ^[۵۸]

پرهیز از کم کاری

یکی از مصادیق انضباط کاری، پرهیز از کمکاری است. همان طور که بیکاری از منظر عقل و دین مذموم است و شخص بیکار مورد نکوهش قرار می‌گیرد؛ کمکاری نیز مورد ملامت است. امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «عَدُوُّ الْعَمَلِ الْکَسَلُ‏ ^[۵۹]؛ بی حالی و تنبلی دشمن کار است.» پس، تعمیرکاران خودرو و شاگردان آنها باید توجه داشته باشند که از کم کاری و سستی کردن در کارشان بپرهیزند و کاری را که به انجام دادن آن متعهد شده‌اند، به بهترین صورت انجام دهند؛ زیرا اگر کم کاری صورت گیرد، به صاحب کار و کارفرما مدیون خواهند شد و به هر مقدار که از وظیفه خود کوتاهی کنند، ضامن خواهند بود. ^[۶۰]
س: اگر کارمند یا کارگری در اجرای وظیفه خود کوتاهی کند، حکمش چیست؛ آیا حقوقش حرام است و آیا نسبت به حقوق دریافتی ضامن است؟
ج: چنین کاری جایز نیست و باید معادل کم کاری را با مسئول مربوطه مصالحه نموده و جبران نماید. و در بعضی موارد ضامن برگرداندن کل یا بخشی از حقوق است؛ ^[۶۱] زیرا تخلف کارمند از قوانینی که هنگام قرارداد کارمندی به عمل به آن تعهد نموده؛ جایز نیست. ^[۶۲]

انجام دادن کار به بهترین صورت

لازمه داشتن انضباط کاری، آن است تعمیرکار نسبت به کارش که تعمیر خودرو است نه تنها کوتاهی نکند، بلکه آن را به صورت صحیح و کامل انجام دهد و به اصطلاح "سرهم بندی" نکند. محکم کاری و انجام دادن کار به صورت صحیح و کامل، در روایات تاکید شده و در سیره پیامبر اسلام نیز مشاهده می‌شود که ایشان به این امر اهتمام داشته‌اند؛ چنانکه در مراسم دفن یکی از اصحاب رسول الله(صل الله و علیه وآله) نقل شده که پیامبر، بدن سعد را درون قبر قرار دادند و سپس با دست مبارکشان سوراخ‌های روی قبر را پوشاندند یاران رسول خدا ص از این همه احتیاط کاری رسول خدا شگفتزده شدند و علت این کار را پرسیدند. رسول خدا ص فرمودند:
«إِنِّی لَأَعْلَمُ أَنَّهُ سَیَبْلَی وَ یَصِلُ الْبِلَی إِلَیْهِ وَ لَکِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ عَبْداً إِذَا عَمِلَ عَمَلًا أَحْکَمَه‏ ^[۶۳]» بدرستی که من می‌دانم؛ این قبر به زودی فرسوده می‌شود و بلا به سوی او واصل می‌گردد. ولی خدا دوست می‌دارد که وقتی بنده‌ای، کاری را انجام می‌دهد، آن را محکم و استوار صورت دهد.

صداقت در کار

یکی از نکات مهم، در کسب و کار و تجارت "صداقت" و "راستی" است. قرآن کریم در بسیاری از آیات، انسان‌ها را به راستگویی دعوت کرده است که از آن جمله است:
یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقینَ؛ ^[۶۴] ای ایمان آورندگان! تقوای خدا را پیشه خود سازید و همواره با راستگویان باشید!
راستگویی و پرهیز از دروغ گویی در آیات و روایات اسلامی، مورد تأکید است و در بعضی موارد، صورت خاصی پیدا می‌کند که تعمیرکاری خودرو نیز از جمله این موارد است؛ زیرا وقتی شخصی به تعمیرکار خودرو مراجعه می‌کند او را در حرفه تعمیرکاری استاد دانسته و در نتیجه به حرف او اطمینان دارد. پس اگر تعمیرکار او را فریب دهد؛ به طور مثال در مورد خرابی ماشین مطلبی خلاف واقع به صاحب خودرو بگوید، در واقع با دروغ گویی به او خیانت کرده است. این مطلب به خوبی در روایت پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله) ملاحظه می‌شود:
کَبُرَتْ خِیَانَةً أَنْ تُحَدِّثَ أَخَاکَ حَدِیثاً هُوَ لَکَ مُصَدِّقٌ وَ أَنْتَ بِهِ کَاذِب‏ ^[۶۵]؛ خیانت بزرگی است که به کسی که تو را راستگو فرض کرده دروغ بگویی.
به دلیل همین اهمیت است که امام صادق (علیه السلام) وقتی عده‌ای که قصد تجارت داشتند و به جهت دعا و مشورت نزد ایشان رفتند. بعد از اینکه برای آنان دعا نمودند؛ فرمودند:
در صحبت کردن صداقت داشته باشید؛ در تجارت عیب (کالا) را مخفی و کتمان نکنید و مشتری را فریب ندهید که همانا فریب دادن او ربا(سود حرام) است. آنچه نسبت به خود راضی هستید، برای دیگران نیز راضی باشید. همانا تاجر با صداقت در روز قیامت با فرشتگان بزرگوار نیکوکار همراه است. ^[۶۶]
اگر کاسبان و فروشندگان به این نکته مذکور در روایت پیش گفته توجه داشته باشند؛ از زمره کسانی خواهند بود که روز قیامت بدون حساب وارد بهشت خواهند شد. ^[۶۷]
در تعمیرکاری خودرو، افراد فراوانی صداقت را پیشه کار خود قرار داده و همواره با صداقت و درستکاری تلاش می‌کنند رضایت خداوند و خلق خدا را بهدست آورند. از طرف دیگر برخی تعمیرکاران با حیله گری و دروغ سعی در فریب مشتریان را دارند؛ مثلا بعضی افراد برای کسب سود بیشتر وقتی مشتری به آنها مراجعه می‌کند با دروغ خرابی خودرو او را بیش از معمول و واقعی جلوه می‌دهند؛ درحالی که ممکن است چند دقیقه بیشر برای تعمیر نیاز نداشته باشد. برخی دیگر با جابه جایی لوازم خودرو قطعه نو را برداشته و قطعه کهنه را روی آن تعبیه می‌کنند. اگرچه این افراد در صنف تعمیرکاری خودرو بسیار انگشت شمار هستند؛ باید دقت کرد ظلم به دیگران از گناهانی است که نه تنها در آخرت عقاب دارد، در دنیا نیز سزای عمل ظالم داده خواهد شد همانطور که امام صادق(علیه السلام) فرمودند:
مَنْ‏ ظلم‏ مَظْلِمَةً أُخِذَ بِهَا فِی نَفْسِهِ أَوْ فِی مَالِهِ أَوْ فِی وُلْدِه‏ ^[۶۸]؛ هر که ستمی کند خودش یا مالش یا فرزندانش به آن گرفتار می‌شود.

پرهیز از تعویض قطعات مرغوب

نکته: به طور کلی فریب دادن مشتری حرام است که اصطلاحا به آن "غشّ در معامله" می‌گویند و این کار در تعمیرکاری اقسام مختلفی پیدا می‌کند:
الف) صورت ظاهری خوبی به خودرو داده شود؛ به صورتی که مشتری فکر کند خودرو کاملا تعمیر شده؛ ولی بعد از مدتی عیب آن دوباره معلوم گردد.
ب) مخلوط کردن جنس خوب با جنس بد؛ مثلا در تعمیر موتور هم از لوازم خوب و با کیفیت استفاده شود هم از لوازم بی کفیت؛ ولی مشتری گمان کند همه لوازم باکیفیت است
ج) تعویض لوازم نامرغوب به جای مرغوب؛ بهگونهای که قطعه مرغوب از وسیله نقلیه برداشته شود و قطعه نامرغوب جایگزین گردد.
ب) مخفی نگه داشتن عیب اجناس و تعمیر، در صورتی که مشتری به فروشنده اعتماد داشته باشد که از او مخفی نمی‌دارد. ^[۶۹]
س: اگر تعمیرکار لوازم نامرغوب را روی خودرو تعبیه کند و مشتری هم متوجه نشود، چه حکمی دارد؟
ج: در فرض سوال اگر بعدا بفهمد حق فسخ (برهم زدن معامله) دارد؛ مگر از ابتدا مطلع باشد. ^[۷۰]
نکته: بعضی از تعمیرکاران قطعه معیوب خودرو را با اجناس دست دوم جا به جا می‌کنند و ممکن است حتی کیفیت جنس دست دوم از جنس نو بهتر باشد. این کار در صورتی که مشتری از آن مطلع شود، اشکالی ندارد؛ ولی اگر بدون اینکه عنوان کند قطعه عوض شده دست دوم است و فقط بگوید قطعه را عوض کردم تا مشتری گمان کند قطعه جایگزین جنسِ نو بوده، در این صورت، جایز نیست. ^[۷۱]

پرهیز از تدلیس

برخی صاحبان خودرو قبل از فروش خودرو خود به تعمیرکاران مراجعه کرده و از آنها درخواست دستکاری و تغییر در خودرو را می‌کنند که در اصطلاح احکام شرعی به آن "تدلیس" گفته می‌شود. تدلیس یعنی پنهان کردن عیوب جنس مورد معامله از مشتری، و در اصطلاح خرید و فروش به این معناست که شخص واقعیات کالا را بپوشاند و دیگری را اغفال کند تا موجب فریب او شود. ^[۷۲]
مثلا یکی از عواملی که بر قیمت خودرو موثر است، میزان کارکرد و کیلومتر آن است که هرچه این میزان کارکرد کمتر باشد، قیمت خودرو به تناسب، بیشتر است؛ لذا بعضی فروشندگان خودرو به تعمیرکار مراجعه می‌کنند تا مقدار کیلومتر ماشین را کم کنند و قصد دارند با این کار خریدار را فریب دهد و میزان کارکرد ماشین را کم جلوه دهند و در نتیجه قیمت را افزایش دهند. در این صورت حکم قضیه چیست؟ به سؤال و جواب ذیل عنایت فرمایید:
س: برخی برای اینکه ماشین خود را گرانتر بفروشند و خریدار را فریب دهند، به تعمیرکار مراجعه می‌کنند تا مقدار کیلومتر ماشین را کم کنند. آیا تعمیرکار با علم به اینکه صاحب خودرو قصد دارد مشتری را فریب دهد، می‌تواند کیلومتر را کم کند؟
ج: در فرض سوال، این کار جایز نیست. ^[۷۳]
س: بعضی از برادران در تعمیرگاه‌های ماشین کار می‌کنند؛ گاهی فروشندگان ماشین به آنان مراجعه کرده و درخواست تعمیر سطحی ماشین خود را می‌کنند تا هزینه کمتری داشته باشد، به این گمان که سالم بودن ظاهر ماشین برای فروش به مشتری کافی است؛ آیا اقدام به انجام آن کار توسط تعمیرکاران جایز است؟
ج: اگر منجر به تدلیس شود و تعمیر کار بداند که صاحب ماشین آن را از مشتری مخفی می‌کند، جایز نیست. ^[۷۴]

برگرداندن لوازم خودرو به صاحبش

معمولا بعد از تعمیر خودرو، لوازم و قطعاتی از خودرو با لوازم یدکی نو تعویض می‌شود که اکثر اوقات، بعضی از لوازم باز شده قابل استفاده هستند و به اصطلاح ارزش مالی دارند. بیتردید لازم است تعمیرکار این وسایل را بعد از تعمیر در اختیار صاحب خودرو قرار دهد و اگر بدون اطلاع و رضایت او، وسایل را تصاحب کند؛ حرام است. همچنین تعمیرکار می‌تواند بعد از اطلاع دادن به مشتری هم اندازه با قیمت لوازم، از اجرت تعمیر خود کم کند و البته مشتری نیز می‌تواند با رضایت خود، لوازم را به صورت رایگان یا با احتساب قیمت به تعمیرکار بدهد.

لوازم جا مانده از مشتری

گاهی اوقات برخی از لوازم مشتری در تعمیرگاه باقی می‌ماند و مشتری نیز بعد از گذشت زمان طولانی برای استرداد آنها اقدام نکرده و از طرف دیگر تعمیرکار نیز نمی‌داند که صاحب این لوازم چه کسی است. در این صورت تکلیف صاحب تعمیرگاه چیست؟ به نکته ذیل عنایت کنید:
نکته: وسایلی که برای تعمیر و اصلاح، نزد تعمیرکار می‌برند؛ چنانچه صاحب آنها مجهول باشد و به سراغ آنها نیاید؛ پس از جستوجو و تحقیق اگر از آمدن صاحب آنها مأیوس شوند، بنا بر احتیاط واجب باید از طرف صاحبانش آنها را صدقه بدهند. ^[۷۵]
س: چنانچه از خودروی که برای تعمیر به تعمیرگاه آورده شده وسایلی باقی بماند و صاحب آن مراجعه نکند، تکلیف چیست؟
ج: در صورتی که به صاحب آن دسترسی ندارد، معادل قیمت آن را به فقرا صدقه دهد. ^[۷۶].

مسائل مربوط به شاگرد تعمیر کار

کار و کارگر مورد اهتمام مبانی دینی است. در سیره پیامبر و اهل بیت(علیهم السلام) ملاحظه می‌شود که ایشان نسبت به کارگر احترام ویژه‌ای قائل بودند، چنانکه پیامبر بر دستان سعد انصاری که بر اثر کار با بیل زبر و خشن شده بود (پینه بسته بود) بوسه زدند و فرمودند: «این دستی است که آتش دوزخ به آن نمی‌رسد ^[۷۷]». و این نکته جایگاه اجتماعی کارگر را نشان می‌دهد.
در صنف تعمیرکاری خودرو مانند بسیاری از اصناف دیگر، شاگردانی تحت اشراف استادکار در کارگاه مشغول کار می-شوند. یکی از نکات مهم که باید هم از نظر اخلاقی وهم از نظر شرعی مورد نظر کارفرمایان قرار گیرد، توجه به حقوق کارگران است که در ادامه مختصرا به مهمترین آنها اشاره می‌کنیم:

تعیین مزد قبل از کار

در آموزه‌های دینی به تعیین مزد کارگر قبل از به کارگیری او بسیار تاکید شده است؛ چنانکه پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله وسلم) از اینکه کارگری را پیش از تعیین مزدش به کار گیرند، نهی فرمودهاند. ^[۷۸]
همچنین امام صادق(علیه السلام) فرموند:
هرکس به خدا و روز قیامت ایمان دارد، تا وقتی اجرت کارگری را به او اعلام نکرده، او را به کار نگیرد. ^[۷۹]
بر این اساس، ضروری است تعمیرکاران، بهعنوان کارفرما قبل از اینکه فردی را بهعنوان کارگر یا شاگرد استخدام کنند، اجرت و حقوق او را معلوم کرده و بهعلاوه نسبت به مواردی همچون بیمه کردن کارگر اقدام کنند تا از یک سو کارگر با رضایت تمام و با دلگرمی ویژه کار کند و از سوی دیگر موارد مندرج در حقوق کارگر رعایت شود.

ستم نکردن در حق کارگر

کارگر و کارفرما باید دقت داشته باشند که در حق یکدیگر ظلم نکنند. کارگر باید کار را به بهترین وجه انجام داده و در اجرای وظیفه کوتاهی نکند. کارفرما نیز باید حق کارگر را تمام و کمال پرداخت کند.
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند:
هرکس در مزد کارگری ستم کند، خداوند کارهای [نیکش‏] را نابود می‌کند و بوی بهشت را بر وی حرام می‌کند. با این‌که بوی بهشت از فاصله پانصد سال به مشام می‌رسد! ^[۸۰]
تجربه نشان داده کارفرمایانی که به نیازهای کارگران خود توجه کرده و حقوق آنان را کامل و سر موعد پرداخت می‌کنند، بازده کاریشان بالا رفته و کسب و کار کارفرما رونق بیشتری گرفته است.
نکته: برخی نوجوانان که هنوز به سن بلوغ نرسیده‌اند، برای استخدام و کار کردن در تعمیرگاه به تعمیرکاران مراجعه می‌کنند. نکتهای که باید کارفرمایان به آن دقت کنند، این است که یکی از شرایط اجیر شدن "بلوغ" است. پس اگر بچه نابالغی بخواهد بهعنوان کارگر یا شاگرد اجیر شود، رضایت او به تنهایی کافی نیست؛ بلکه باید ولی او نیز به این امر رضایت بدهد. ^[۸۱]

شتاب در پرداخت مزد کارگر

همانطور که اسلام در "تعیین" مزد کارگر، و "رضایت" او در اشتغال به کار سفارش کرده است، به فوریت پرداخت مزد کارگر نیز تاکید نموده تا جایی که گفته می‌شود به مجرد اینکه کارگر دست از کار کشید و هنوز که عرق او "خشک" نشده است باید مزدش به وی پرداخت شود. در روایتی از پیامبر چنین نقل شده است:
مزد کارگر را پیش از آنکه عرقش خشک شود، پرداخت کنید. ^[۸۲]

چند توصیه

نظافت شخصی

لباس و بدن تعمیرکاران خودرو با توجه به شغل شان، روغنی و کثیف می‌شود. پس لازم است توجه ویژه‌ای نسبت به پاگیزگی بدن و آراستگی لباس خود داشته باشند؛ زیرا این کار، علاوه بر کمک به حفظ سلامتی ایشان موجب رغبت بیشتر مشتری در مراجعه مجدد خواهد شد. اگرچه نظافت دائمی بدن و لباس در شغلی مثل تعمیرکاری خودرو قدری مشکل است؛ این سفارش از رسول گرامی اسلام را ملاحظه فرمایید که فرمودند:
به هر گونه‌ای که می‌توانید خود را پاکیزه کنید که خدا اسلام را بر پاکیزگی بنا نهاده است. ^[۸۳]»
از طرف دیگر باید توجه داشت نظافت و آراستگی در نشان دادن شان و جایگاه اجتماعی فرد و حرفه‌اش در جامعه بسیار موثر است. در مقدمه این کتاب تعمیرکار خودرو به پزشک تشبیه شده. تصور کنید دکتر جراح، پس از عمل جراحی، با لباسی که چه بسا به خون آلوده باشد، وارد مطب شود. بدیهی است رغبت بیماران به چنین پزشکی کم خواهد شد. در مورد تعمیرکار خودرو نیز همین نکته مصداق خواهد داشت. پس شایسته است تعمیرکاران خودرو نیز این-گونه باشند و لباس موقع کار و تعمیر با غیر آن متفاوت باشد و یا اگر واقعا مشکل است لباسشان را دائما شستشو کنند.
در برخی مواقع تعمیرکار برای امتحان ماشین، بعد از تعمیر با لباس روغنی و چرکین روی صندلی می‌نشیند و رانندگی می‌کند و در نتیجه صندلی ماشین سیاه و روغنی می‌شود. معمولاً این عمل باعث دلخوری صاحب ماشین و عدم مراجعه بعدی او می‌گردد.
صاحبان تعمیرگاه‌ها نه تنها باید خودشان نظافت را رعایت کنند، بلکه شاگردانشان نیز باید به این مهم توجه کافی داشته باشند. این مهم از یک سو باعث جذب مشتری می‌شود و از سویی باعث ارتقای جایگاه اجتماعی این قشر می-گردد.

احساس مسئولیت

شناخت مسئولیت یک اصل مهم اجتماعی است. مسلمان خود را در قبال جامعه و مردم مسئول می‌داند؛ چنانکه پیامبر اسلام(صل الله علیه و آله وسلم) می‌فرمایند: «کُلُّکُمْ رَاعٍ وَ کُلُّکُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ. ^[۸۴]» البته واضح است که این حس مسئولیت در هر شغل و جایگاهی، اقتضائات ویژه خود را دارد.
یکی از زمینه‌های بروز احساس مسئولیت برای تعمیرکاران، کمک رسانی به مردم در شرایط خاص است پیش می‌آید که خودروی شخصی در روزی تعطیل در سفر به همراه خانواده در یک موقعیت نامناسب خراب می‌شود و چارهای نیست، جز تماس با تعمیرکار. احساس مسئولیت تعمیرکار اقتضا می‌کند که این درخواست را بیپاسخ نگذارد.
یکی از نکات مثبت که در این صنف بسیار پررنگ است، برطرف کردن مشکل در راه ماندگان است. بارها مشاهده شده است که تعمیرکاران با تحمل سختی و در شرایط خاص به کمک مردم می‌شتابند. در جمع تعمیرکاران که صحبت می‌کردم، مواردی برایشان اتفاق افتاده بود که مثلا نیمه شب و یا در سرمای زمستان یا روز اول فروردین و لحظه تحویل سال، برای کمک به مسافری که گرفتار شده بود شتافته‌اند و یا نیمه شب با تماس شخص گرفتار و در راه مانده، از خواب بیدار شده و او را راهنمایی کرده‌اند. بیتردید خداوند متعال در قبال این رفع گرفتاری از مومنان ارزش والایی قائل است چنانکه امام حسن مجتبی(علیه السلام) از پیامبر اسلام چنین نقل می‌کنند:
مَنْ سَعَی فِی حَاجَةِ أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ فَکَأَنَّمَا عَبَدَ اللَّهَ تِسْعَةَ آلَافِ سَنَةٍ صَائِماً نَهَارَهُ قَائِماً لَیْلَهُ؛ ^[۸۵] هرکس در رفع حاجت برادر مومن خود تلاش کند مثل این است که خداوند را نه هزار سال عبادت کرده؛ در حالی که روزهایش را روزه بوده و شب-هایش را به عبادت سپری کرده است.
البته دقت در این نکته برای تعمیرکاران محترم ضروری است که در قبال این خدمات ویژه از حد انصاف در دریافت اجرت تجاوز نکنند و بیش از حد معمول از مشتری پول دریافت نکنند. از طرف دیگر مشتریان هم باید بابت زحمت مضاعف تعمیرکار که از آسایش و راحتی خود برای کمک به آنان گذشته با پرداخت اجرت مناسب قدرشناسی کنند.

خوش اخلاقی و احترام به مشتری

یکی از ویژگی‌های اخلاقی که رعایت آن هم برکات دنیوی دارد و هم برکات اخروی؛ خوش رویی و خوش اخلاقی است. از جمله تاثیرات و برکات دنیوی خوش اخلاقی افزوده شدن رزق انسان است چنانکه امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند:
حُسْنُ الْخُلُقِ مِنَ الدِّینِ وَ هُوَ یَزِیدُ فِی الرِّزْقِ؛ ^[۸۶] خوش اخلاقی جزء دین است و باعث افزایش رزق می‌گردد.
تعمیر کارانی که محترمانه با مردم رفتار می‌کنند، و باآنان خوشرویی می‌ورزند؛ نه تنها باعث جذب و رضایت مشتریان و رونق بیشتر کسب و کار خود می‌شوند، بلکه با این کار رضایت خداوند متعال را نیز جلب می‌نمایند.
چه زیبا رسول اکرم(صل الله علیه و آله وسلم) فرمود:
کسی که با مردم با اخلاق خوب رفتار می‌کند، اجر و پاداشش مثل کسی است که روزها را روزه گرفته و شبها تا به صبح مشغول عبادت بوده است. ^[۸۷]

انصاف

"عدالت" و "انصاف"، ویژگیهایی است که خداوند متعال در قران به آن امر کرده است و می‌فرماید: «إِنَ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسان» ^[۸۸] ‏از طرف دیگر، مردم مهمترین صفت خوب را برای "کاسب"، انصاف می‌دانند و بقیه صفات خوب بعد از این صفت ذکر می‌شود. که برای همین دلیل است که عموماً می‌گویند: فلانی کاسب خوبی است؛ چون با انصاف است.
عموماً مسلمانان دوست دارند اخلاقشان شبیه اخلاق پیامبر باشد حال باید دید کدام ویژگی می‌تواند سطری از کتاب اخلاق نبوی را ارزانی ما کند؟ در روایتی رسول خدا(صل الله علیه و آله وسلم) می‌فرمایند:
آیا می‌خواهید به شما خبر دهم چه کسی از نظر اخلاق شبیه‌ترین فرد نسبت به من است؟ کسی که بیشترین انصاف را در بین شما دارد. ^[۸۹]
شاید بتوان گفت زمینه بروز صفت زیبای انصاف، برای تعمیرکاران محترم خودرو نسبت به صنوف دیگر بیشتر است؛ چرا که خرابی خودرو اتفاقی است که در اکثر اوقات به ناگهانی اتفاق می‌افتد و صاحب خودرو برای آن برنامه ریزی نکرده است و چه بسا در آن موقعیت در مضیقه مالی باشد و یا افرادی که در سفر هستند و گرفتار خرابی خوردویشان می‌شوند؛ در حالی که امکان مالی چندانی ندارند و یا برایشان ممکن نیست از کسی قرض بگیرند. پس بسیار پسندیده است که تعمیرکاران محترم حال عموم مردم مخصوصا افراد فقیر یا کم درآمد را رعایت کنند. اگر تعمیرکار خودرو منصف باشد و به فقرا کمک کند، طبق فرمایش امام صادق(علیه السلام) مومن حقیقی است؛ چنانکه امام صادق(علیه السلام) از قول پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله وسلم) فرمودند:
مَنْ وَاسَی الْفَقِیرَ مِنْ مَالِهِ‏، وَ أَنْصَفَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ، فَذلِکَ الْمُؤْمِنُ حَقّاً ^[۹۰]؛ هرکس از مالش به نیازمند کمک کند و با مردم منصفانه رفتار نماید، پس چنین کسی مومن حقیقی است.

صدقه دادن

صدقه دادن آثار و برکات فراوانی دارد از جمله دور کردن بلاها و برکت در کسب و کار انسان. پس سزاوار است تعمیرکار خودرو روزانه یا هفتگی وجهی را بهعنوان صدقه بپردازد؛ چرا که صدقه علاوه بر اینکه برای آنها بیمه الاهی از حوادث غیر مترقبه محسوب می‌شود، باعث تزکیه نفس، پاکی روح و افزایش روزی آنها می‌گردد. ^[۹۱] پیامبر اسلام(صل الله علیه و آله وسلم) فرمودند:
تَصَدَّقُوا فَإِنَّ الصَّدَقَةَ تَزِیدُ فِی الْمَالِ کَثْرَةً وَ تَصَدَّقُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ ^[۹۲]؛ صدقه بدهید؛ زیرا باعث زیادی مال می‌شود و صدقه بدهید، خداوند شما را مورد رحمت خود قرار دهد.

حفظ جمع شغلی

یکی از عوامل موفقیت هر گروه و صنفی اتحاد و همبستگی آن مجموعه است. در اسلام به اجتماع و پرهیز از تفرقه و جدایی بسیار سفارش شده، تا حدی که بر اساس روایات، وعده نصرت الاهی به جمع داده شده؛ از جمله فرمایش گرانبهایی از امیرالمومنین(علیه السلام) در نهج البلاغه است:
فَإِنَّ یَدَ اللَّهِ مَعَ الْجَمَاعَةِ وَ إِیَّاکُمْ وَ الْفُرْقَة؛ ^[۹۳] دست [یاری] خداوند با جماعت است و بپرهیزید از تفرقه.
تعمیرکاران خودرو نیز برای اینکه مشمول یاری خداوند قرار گیرند باید جمع خود را تقویت کنند و از تفرقه در صنف خود بپرهیزند. این کار باعث برکات فراوانی خواهد شد؛ از جمله انتقال تجربیات، همدلی و بررسی مشکلات.
یکی از عوامل مهم حفظ و ارتقایشان و جایگاه اجتماعی صنف تعمیرکاران خودرو، تلاش همه اعضای صنف در هر شهر و شهرستانی برای همبستگی است؛ چرا که برای رسیدن به وضعیت مطلوب به اقدامات هماهنگ و همه جانبه نیاز است و لازمه این کار برگزاری جلسات و و تصمیمات جمعی است.
در برخی شهرستان‌ها، تعمیرکاران به صورت خودجوش جلسات مداوم هفتگی یا ماهیانه برگزار می‌کنند که این جلسات دارای آثار فراوانی است و چه خوب است در کل کشور این جلسات گسترش پیدا کرده و فراگیر شود. آگاهی از حال یکدیگر و انتقال تجربیات که به صورت حضوری و یا با ایجاد گروه‌های مجازی انجام می‌گیرد از جمله دستاورد این جلسات است. همچنین بیان احکام و مسائل شرعی که با دعوت از یک روحانی مسلط به احکام شرعی صنف صورت می‌گیرد از دیگر دستاوردهای این نشست است. ایجاد صندوق قرض الحسنه و یا تعاونی‌ها که معمولاً دستاورد و ثمره خوب این جلسات است، می‌تواند عامل بسیار خوبی در جهت احیای سنت‌های اسلامی قرضالحسنه و یاری اعضا باشد.

رقابت سالم

در هر صنفی وجود رقابت امری بدیهی است. افراد همواره تلاش می‌کنند که از دیگران در کار و کسب پیشی بگیرند. اصل این رویکرد نه تنها بد نیست، بلکه اگر به صورت صحیح اتفاق بیفتد، کار پسندیدهای است. اینکه شخصی برای وسعت دادن به شغل و حرفهاش، با روشهای صحیح تبلیغاتی تلاش کند تا درآمد بیشتری برای ایجاد رفاه و آسایش همسر و فرزندش ایجاد کند؛ امری نیکو و پسندیده و در یک چرخه رقابت باعث رونق اقتصادی جامعه می‌شود.
اما متاسفانه بعضی بدون در نظر گرفتن اخلاق، در میدان رقابت فعالیت می‌کنند. مثلا یکی از روشهای ناپسندی که البته به ندرت در صنف تعمیرکنندگان خودرو دیده می‌شود، این است که افراد، کار همکارشان را بد جلوه می‌دهند تا کارشان ماهرانه جلوه کند. باید توجه کرد که این کار به حدی زشت و ناپسند است که خداوند متعال در قران صراحتا از اینکه کار و زحمت دیگران را بی ارزش جلوه دهیم منع می‌کند و می‌فرماید:
«لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیائَهُم؛ ^[۹۴] بر اشیای مردم عیب مگذارید و از حق آنان نکاهید.»
بیتردید این کارها از نظر اخلاقی صحیح نیست و از طرف دیگر اگر شخصی به دروغ بگوید که فلان تعمیرکار کار را خراب انجام داده بدان انگیزه که مشتری را جلب کند؛ کار حرامی انجام داده و گناه تهمت به مومن را هم مرتکب شده است.
شایسته است بین تعمیرکاران رقابت سالم صورت بگیرد و فراموش نکنیم رزق و روزی ما دست خداوند است و اگر انسان با دید توحیدی همه امور را در دست خداوند بداند، خدای متعال هم او را یاری کرده و طبق وعده خود خیر دنیا و آخرت را نصیب او می‌سازد. و آنگاه مجبور نخواهد بود برای جلب اعتماد مشتری و افزایش درآمد، کارهای دیگر هم-کاران را نامناسب جلوه دهد.

پرهیز از اسراف

"اسراف" بهعنوان امری نادرست همواره نکوهش شده و انسان مسرف مورد مذمت قرار گرفته است. خداوند متعال هم در قرآن صراحتا می‌فرماید: «...کُلُوا وَاشرَبُوا وَ لا تُسرِفُوا إنَّه لا یُحِبُّ المُسرِفِین» ^[۹۵] اسراف نکردن در شغل تعمیرکاری خودرو مصادیقی دارد از جمله دور نریختن لوازمی که هنوز کارایی دارد. گاهی اوقات لوازمی که از خودرو باز می‌شود اگرچه هنوز قابل استفاده است و یا حداقل می‌توان با تفکیک آن به صورت دیگری از آن استفاده کرد؛ ولی به راحتی دور ریخته می‌شود که این کار نوعی اسراف است. دقت در مصرف آب، گاز و برق مواردی است که تعمیرکار برای [[جلوگیری از اسراف]] باید به آن‌ها توجه نماید.
البته بدیهی است که اسراف به مسائل مادی منحصر نیست؛ بلکه یکی از مصادیق بارز اسراف، اتلاف عمر است. اگر انسان با بی توجهی، لحظات و ساعت‌های عمرش را تلف کند سرمایه‌ای را از دست داده که دیگر قابل جبران نیست و این مصداق بارز اسراف است. برای همین است که بعضی از تعمیرکاران در تعمیرگاه خود در مواقع بیکاری، برای جلوگیری از اتلاف عمر به مطالعه کتاب می‌پردازند و یا مشغول ذکر هستند.
حتی زمانی که مشغول کار هستند، برای استفاده بهینه از وقتشان، با گوش کردن به صوت قرآن و یا استفاده از برنامه‌های بسیار مفید رادیو معارف و قرآن و یا سی دی‌های مفید و آموزنده از وقتشان بیشتر بهره می‌برند.

تعطیلی در وقت نماز

اهمیت "نماز اول وقت" بر کسی پوشیده نیست و در روایات به آن تأکید و حتی افضل اعمال عنوان شده است. خواندن نماز در اول وقت و تعطیلی چند دقیقه‌ای برای نماز توسط کاسبان مومن در اسلام بسیار با عظمت شمرده شده و فضیلت بسیاری دارد و کسانی که موقع اذان، کسب و کار را ترک کرده و ارتباط با خداوند را با سود دنیایی معاوضه نمی‌کنند، مورد مدح و ستایش خداوند قرار گرفته‌اند و خداوند متعال در وصف آنها می‌فرمایند: «رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّه‏» ^[۹۶] امام صادق (علیه السلام) درباره این آیه فرمودند:
این افراد صاحبان تجارت بودند. زمانی که وقت نماز فرا می‌رسید، تجارت را رها کرده، به سوی ادای نماز می‌رفتند و اینها اجرشان از افراد دیگر که تاجر نیستند [و نماز اول وقت بهجا می‌آورند] با عظمت‌تر است. ^[۹۷]
توجه به این نکته ضروری است که بدانیم وقتی به نماز می‌ایستیم، مقابل کسی ایستاده‌ایم که هرچه از سود دنیوی و اخروی است، همه به دست اوست و هرچه از آن می‌ترسیم (از ضرر و زیان دنیوی و اخروی) اوست که می‌تواند از آن ضررها جلوگیری کند. به همین دلیل است که امام رضا(علیه السلام) فرمود:
وقتی مشغول خرید و فروش هستی و وقت نماز رسید، تجارتت تو را از آن باز ندارد. ^[۹۸]

حکم وضو با سیاهی روغن روی دست

بر اساس حکم شرعی، یکی از شرایط صحیح بودن وضو و غسل آن است که برای رسیدن آب به پوست بدن مانعی وجود نداشته باشد. ^[۹۹] به همین دلیل، یکی از مسائلی که تعمیرکاران با آن مواجه هستند، مسئله وضو و غسل با دست و بدن روغنی است.
نکته: اگر می‌داند چیزی به اعضای وضو چسبیده؛ ولی شک دارد که از رسیدن آب جلوگیری می‌کند یا نه، باید آن را برطرف کند؛ یا آب را به زیر آن برساند. ^[۱۰۰]
نکته: جایی را که باید شست و مسح کرد، هر قدر چرک باشد؛ اگر چرک آن مانع از رسیدن آب به بدن نباشد و هم چنین اگر بعد از گچکاری و مانند آن چیز سفیدی که جلوگیری از رسیدن آب به پوست نمی‌نماید، بر دست بماند؛ اشکال ندارد. ^[۱۰۱]
نکته: خطّ قلم خودکار و لکّه‌های رنگ و چربی و کِرِم، در صورتی که رنگ بدونِ جِرم باشد، مانع وضو نیست، ولی اگر جِرم دارد و روی پوست را گرفته باشد باید برطرف شود. ^[۱۰۲]
توضیح: معیار در تشخیص اینکه سیاهی بهواسطه روغن، مانع رسیدن آب است یا نه؛ جِرم داشتن یا نداشتن آن است. پس اگر بعد از شستن دستها، سیاهی که جرم دارد، بردست باشد، مانع وضو است و باید برطرف شود؛ ولی اگر فقط رنگ(سیاهی) آن بر اعضا وضو باقی مانده باشد که عرفا جرم ندارد؛ مثل رنگ گردو، اشکالی ندارد و مانع نیست. ^[۱۰۳]
س: اگر شک کنیم، چیزی که بر اعضای وضو است، جرم دارد یا خیر، تکلیف چیست؟
ج: باید برطرف شود و سپس وضو بگیرد ^[۱۰۴] و احراز کند که آب به پوست می‌رسد و اگر شک زیاد ناشی از وسوسه است، اعتنا نکند. ^[۱۰۵]
س: معمولا تعمیرکاران که دستانشان با روغن سیاه می‌شود، بعد از مدتی رنگ پوست سیاه می‌شود و برای وضو هم شسته نمی‌شود، حکم وضو چیست؛ آیا جرم دارد؟
ج: تشخیص بر عهده مکلف است. اگر جرم داشته باشد، باید برای وضو و غسل برطرف شود و اگر برطرف کردن آن ممکن نیست یا مشقت دارد، غسل و وضو به صورت جبیره انجام و روی آن دست‌تر کشیده شود ^[۱۰۶].

حفظ شئون دینی در برخورد با خانم‌ها

امروزه حضور خانم‌ها در جامعه بسیار پررنگ‌تر از قدیم شده است که یکی از این عرصه‌ها، رانندگی خانم هاست که تا چند دهه پیش امری عجیب و نادر تلقی می‌شد؛ ولی این کار امروزه به امری عادی بدل شده است. افزایش حضور خانم‌ها اقتضائات خاص خود را دارد که باید مراعات شود. در مراجعه خانم‌ها به تعمیرگاه، برای تعمیر وسیله نقلیه لازم است تعمیرکاران محترم به اموری توجه داشته باشند. که یکی از موارد، برخورد مناسب و در حیطه شرعی با خانم هاست و همچنین و از آنجا که وقتی خانمی برای تعمیر خودرو خود به تعمیرگاه مراجعه می‌کند، ممکن است مدتی را لازم باشد در تعمیرگاه منتظر بماند و از سویی چون تعمیرگاه‌ها معمولا محیطی پر رفت و آمد است؛ شایسته است مکانی مناسب برای نشستن بانوان در تعمیرگاه در نظر گرفته شود.

فصل سوم: مسائل مربوط به تعمیرگاه

برای راه اندازی و شروع هر کار، باید لوازم آن کار فراهم شود. داشتن محیط فیزیکی به عنوان "تعمیرگاه" با امکانات خاص خود، از لوازم شغل تعمیرکاری خودرو است. تعمیرگاه می‌تواند ملک شخصی تعمیرکار باشد که آن را خریداری کرده و یا اینکه آن را از کسی اجاره کرده که در این صورت باید قرارداد اجاره به صورت صحیح و با رعایت احکام و مقررات اجاره منعقد شده باشد. برای دانستن احکام اجاره لازم است هرکس به رساله مرجع تقلید خود مراجعه کند.
از نظر قانونی اتحادیه تعمیرکاران خودرو شرایطی برای تعمیرگاه ذکر کرده‌اند؛ از جمله داشتن پاچال. تعمیرکاران محترم ضروری است احکام و قوانین مربوط به تعمیرگاه را بدانند و به آن عمل کنند.
در ادامه ما به چند نکته مهم در مورد تعمیرگاه اشاره می‌کنیم:

عدم ایجاد مزاحمت برای همسایگان و عابرین

شغل تعمیر خودرو از جمله مشاغلی است که به دلیل ویژگی‌هایی که دارد، حساسیت بیشتری نسبت به مراعات حقوق دیگران در آن باید لحاظ شود. به همین دلیل در قوانین اعطای مجوز و پروانه کسب، شرایطی برای محل تعمیرگاه ذکر شده؛ از جمله اینکه تعمیرگاه خارج از محدوده شهر باشد تا مزاحمتی از جهت آلودگی صوتی برای مردم و همسایه‌های تعمیرگاه ایجاد نشود؛ اما برخی تعمیرگاه‌ها به دلیل گسترش شهرها در محدوده شهر قرار گرفته‌اند که لازم است نسبت به عدم مزاحمت برای مردم دقت بیشتری داشته باشند؛ از جمله توجه به حقوق همسایگان، عدم پارک ماشین در مسیر راه و در منازل و همچنین عدم سروصدا در زمان‌های استراحت مردم و...
گاهی اوقات مشاهده می‌شود که بعضی تعمیرکاران با بی توجهی و با سد کردن پیاده رو یا خیابان مشغول تعمیر خودرو می‌شود و حتی خیابان را جزئی از مغازه خود می‌دانند! توجه به این مسئله بسیار مهم است که ما حق تصرف و تعرض به مکان‌هایی را که متعلق به دیگران است، نداریم.
اصولاً هیچ کسی اجازه نمی‌دهد دیگری و بدون اجازه او در مغازه‌اش که ملک اوست، تصرف کند؛ مثلا در ورودی مغازهاش، بساط پهن کرده و مشغول کسب و کار شود، و این کار را تصرف در مال خود می‌داند؛ ولی مایه شگفتی است که چگونه بعضی حاضر می‌شوند راه عبور مردم را که به هزاران نفر متعلق است، به خاطر منافعشان سد کنند! سد کردن راه مردم برای تعمیرخودرو کار حرامی است. ^[۱۰۷] که حرمت آن را باید در مقوله حقالناس جستوجو کرد. این کار موجب ضمان هم می‌شود. در این زمینه به روایت زیر توجه فرمایید:
امام صادق (علیه السلام) فرمودند:
مَنْ أَضَرَّ بِشَیْ‌ءٍ مِنْ طَرِیقِ الْمُسْلِمِینَ فَهُوَ لَهُ ضَامِنٌ؛ ^[۱۰۸] هرکس به راه مسلمانان آسیب رساند ضامن است.

نظافت و آراستگی محل کار

طبیعت انسان از کثیفی و آلودگی بیزار و انسان ذاتا به پاکیزکی علاقه مند است. دین اسلام به پاکیزگی اهمیت ویژه‌ای می‌دهد؛ چنانکه پیامبر اسلام در روایتی، نظافت را جزئی از ایمان دانسته‌اند. ^[۱۰۹] اگر چه رعایت نظافت در تعمیرگاه خودرو، با توجه به نوع کار و کثیفی‌های طبیعی ناشی از روغن و ... قدری مشکل است؛ در نوع خود بسیار مهم است و باید به نظافت محیط کار اهمیت داد؛ چراکه این امر هم از لحاظ روحی و روانی برای افراد مشغول در تعمیرگاه موثر است و هم برای مشتری. وقتی مشتری ملاحظه کند که مغازه اگرچه تعمیرگاه خودرو است؛ نظافت محیط تا حد امکان حفظ شده، رغبت بیشتری پیدا می‌کند. تا وسیله نقلیه خود را جهت تعمیر به این تعمیرگاه تحویل دهد.
بعضی تعمیرکاران محترم به این امر توجه ویژه‌ای دارند، یعنی هم به نظافت تعمیرگاه خود توجه می‌کنند و هم به آراستگی آن. به عنوان مثال: کلیه وسایل و تجهیزات مورد استفاده در تعمیرگاه در محل مناسبی قرار دارد که برای این کار تابلو ابزار را در تعمیرگاه خود تعبیه می‌کنند، این کار به آراستگی تعمیرگاه بسیار کمک می‌کند. در نظافت هم نکات زیر بسیار موثر است:
• کف تعمیرگاه باید بدون حفره و چاله بوده و قابل شستوشو، دارای شیب مناسب و عاری از چربی و روغن باشد.
• بدنه و دیوارهای تعمیرگاه کاشی کاری منظم و تمیز باشد.
• بدنه چاله سرویس باید از مصالحی ساخته شود که به آسانی قابل شستوشو و نظافت باشد.
• کف چاله سرویس باید دارای کفشوی و دریچه تخلیه فاضلاب باشد.

ایمن کردن تعمیرگاه

"ایمنی" همواره یکی از مهمترین مؤلفه‌هایی که در ارتباط انسان با حرفه‌هاییچون پزشکی و صنعت تعریف می‌شود. و شاید بتوان گفت کلمه "ایمنی" یکی از پرکاربردترین کلمات در این زمینه هاست. "ایمنی" عبارت است از شرایط و اصولی که انسان‌ها و دارایی‌های آنان را از مواردی که زیان بخش و سلامتی آنان را به خطر می‌اندازد؛ حفظ می‌کند. ^[۱۱۰]
تعمیرگاه خودرو زمانی ایمن انگاشته می‌شوند که احتمال خطر مرگ، مجروح شدن و یا ابتلا به بیماری برای کسانی را که در معرض آن‌ها هستند و یا با آن دستگاه کار می‌کنند در حد قابل قبولی به درجه پایین برساند. البته باید به موارد دیگری همچون آسیب به محیط زیست و آسیب به دستگاه اشاره کرد.
تعمیرکار خودرو برای ایمنی بیشتر در شغل خود ضروری است اموری را مورد توجه قرار داده و رعایت کند. این موارد در آیین نامه عمومی ایمنی در تعمیرگاه‌های وسایط نقلیه که توسط وزارت کار و امور اجتماعی در سال ۱۳۸۷ ابلاغ گردیده، ذکر شده است. قابل ذکر است که به این موارد نباید به صورت دستوری نگریسته شود، بلکه موارد ایمنی قبل از اینکه قانون باشد یک ضرورت است که سود آن به خود تعمیرکاران می‌رسد.
در ادامه به برخی از موارد مهم آیین نامه ^[۱۱۱] اشاره می‌کنیم:
• در محل تعمیرگاه باید فضای کافی برای توقف خودروها وجود داشته باشد.
• در اطراف محل توقف خودرو باید فضای کافی برای تردد کارگران و عملیات وجود داشته باشد.
• ورود افراد متفرقه به محوطه کار تعمیرگاه صرفاً با اجازه مدیر تعمیرگاه یا نماینده او مجاز است.
• تعمیرگاه‌ها باید به وسایل اعلام و اطفای حریق مناسب مجهز باشد
• در محل شستوشوی قطعات خودرو تعبیه سطل‌های شن به منظور اطفای حریق الزامی است.
• کف تعمیرگاه باید به‌گونه‌ای باشد که تحمل وزن دستگاه‌ها و ماشین‌آلات موجود و همچنین لرزشهای ناشی از آنها را داشته باشد.
• سقف کارگاه باید متناسب با نوع خودرو و تجهیزات نصب شده در آن باشد.
• انجام همزمان عملیات مختلف تعمیراتی بر روی یک خودرو ممنوع است.
• انجام کلیه عملیات تعمیر، تنظیم و آزمایش قطعات خودرو، صرفاً توسط افراد ماهر و با رعایت نکات ایمنی مجاز است.
• مسیر تردد، محل‌های توقف، نصب تجهیزات و حضور مشتریان و یا افراد متفرقه می‌باید با خطوطی مشخص از یکدیگر مجزا گردد.
• استفاده از هوای فشرده برای نظافت قطعات خودرو، ابزار و سطوح کار و لباس کار ممنوع است.
• اعمال نا ایمن، غیر مرتبط با کار، خودسرانه و شوخی در کارگاه ممنوع است.
• تعمیرکاران سیستم‌های گازسوز، باید علاوه بر تجهیز به وسایل حفاظت فردی مناسب از دستکش‌های ضد برودت نیز استفاده نمایند.

مقررات اختصاصی

الف) مکانیکی:
• ابزار کار، تجهیزات و روش کار باید متناسب با نوع کار بوده و استفاده از ابزارآلات مستعمل، فرسوده ، شکسته و معیوب ممنوع می‌باشد.
• برای جابهجایی و انتقال موتور ماشین، گیربکس و سایر قطعات حجیم و سنگین باید از وسایل مکانیکی مناسب استفاده شود.
• پس از بلند کردن خودرو مورد تعمیر توسط جک، جرثقیل، بالابر و قبل از شروع، استفاده از خرک فلزی برای تثبیت کامل خودرو الزامی است.
• بهکاربردن هرگونه قطعات اضافی برای افزایش ارتفاع جک و خرک‌ها برای بالابردن خودرو ممنوع است.
• دستگاه‌های جک ستونی باید دارای تجهیزاتی باشند که ضمن تثبیت صفحه جک در ارتفاع مناسب از سقوط ناخواسته آن جلوگیری بهعمل آورد.
• میزان بار قرار گرفته بر روی جک باید متناسب با توان جک بوده و دارای سیستمی باشد که در صورت اضافه بار، از عملکرد دستگاه ممانعت بهعمل آورد.
• فقط تعمیرکاری که در حال تعمیر خودرو می‌باشد، حق حضور در زیر جک ستونی را دارد و تردد و تجمع سایر کارگران در زیر جک ممنوع است.
• در هنگام استفاده از جک‌های ستونی قرار گرفتن شخص بر روی جک و یا داخل خودرو ممنوع است.
• انواع جک‌های بالابر خودرو باید بهگونه‌ای طراحی شود که خودرو را به صورت یکنواخت بالا و پایین ببرد.
• قبل از پایین آوردن صفحه جک باید از عدم حضور افراد در زیر جک مطمئن گردید.
• کپسول حاوی گاز کولر بایستی در محلی نگهداری شود که از حرارت، تابش مستقیم نور خورشید، رطوبت، ضربه و فشار محافظت گردد.
• قبل از جدا کردن و یا تعمیر لوله‌های سوخت بایستی سوخت داخل لوله کاملاً تخلیه گردد.
• کلیه عملیات تعمیراتی بر روی مخازن سوخت گاز بایستی پس از تخلیه کامل گاز مخزن صورت پذیرد.
ب) چاله سرویس:
• روشنایی داخل چاله سرویس باید از نوع ثابت بوده، به نحوی که کارگر از دید کافی برخوردار باشد.
• نصب آستانه در اطراف دهانه چاله سرویس به منظور جلوگیری از سقوط خودرو به داخل چاله سرویس الزامی است.
• قراردادن مواد قابل اشتعال و انفجار در داخل چاله سرویس ممنوع است.
• محل قرارگیری کمپرسور هوا باید مجزا از چاله سرویس باشد.
• ابعاد چاله سرویس باید طوری طراحی شود که کارگر در زمان ورود و خروج یا حرکت در زیر خودرو با بدنه آن برخورد نکند.
• دهانه چاله سرویس باید مجهز به درپوش مناسب باشد.
• نصب آینه برای جلوگیری از انحراف خودرو در جلو چاله‌سرویس الزامی است.
• مخزن تخلیه روغن باید دارای شیر تخلیه و لوله انتقال روغن سوخته باشد.
ج) باطری‌سازی:
• در کارگاه باطری‌سازی هنگام آماده‌سازی مایع باطری باید اسید به آب و به صورت قطره‌ای افزوده گردد.
• در کارگاه باطری‌سازی جهت تهیه آب باطری می‌بایست تهویه موضعی مناسب در نظر گرفته شود.
• باید هنگام جداکردن باطری به منظور جلوگیری از انفجار ناشی از تجمع گاز و خطرات ناشی از آن، ابتدا قطب منفی و سپس قطب مثبت جداگردد. ضمناً هنگام نصب نیز ابتدا قطب مثبت و سپس منفی متصل گردد.
• ظروف نگهداری و انتقال اسیدها باید به در مقابل خوردگی مقاوم و در مقابل ضربات وارده از استحکام کافی برخوردار بوده و دارای برچسب مشخصات باشد.
• ایجاد جرقه و یا شعله در مجاورت باطری بهدلیل وجود گازهای قابل اشتعال و انفجار ممنوع است.
• آزمایش میزان شارژ باطری از طریق برقراری اتصال کوتاه قطبهای مثبت و منفی آن ممنوع است.

سایر مقررات

• روشن گذاشتن موتورهای احتراقی در محیط‌های بسته تحت هر عنوان ممنوع است.
• استعمال دخانیات، افروختن آتش و شعله باز به عنوان گرمایش و همچنین استفاده از بخاریهای غیر استاندارد در داخل کارگاه ممنوع است.
• ظروف بنزین، روغن و دیگر مواد قابل اشتعال باید در مکانی نگهداری شوند که از حرارت، شعله، جرقه و ضربه محفوظ باشند.
• ظروف نگهداری مواد قابل اشتعال باید در بسته و مستحکم بوده و در برابر حرارت، شکستن و یا سوراخ شدن مقاوم باشد.
• استفاده از مواد قابل اشتعال جهت شستوشوی قطعات خودرو، اعضای بدن، لباس کار و کف و دیواره کارگاه ممنوع می‌باشد.
• بدنه کلیه وسایل و تجهیزات فلزی و همچنین تاسیسات الکتریکی باید به سیستم اتصال به زمین موثر تجهیز شود.
• در زمان انجام عملیات جوشکاری، صافکاری، نقاشی و مکانیکی بایستی نسبت به جداکردن بست‌های باطری اقدام نمود.
• جوشکاری باک و مخازن مواد قابل اشتعال و انفجار بدون رعایت اصول ایمنی جوشکاری ممنوع است.
• استفاده از تنگ یا گیره برای اتصال شیرآلات کپسول‌ها تحت هر شرایطی ممنوع است.
• برای شاسی‌کشی خودرو بایستی از تجهیزات ایمن و متناسب با نوع کار استفاده نمود.
• دستگاه‌های شاسی‌کش قلاب‌دار باید مجهز به شیطانک باشد.
• اتاق رنگ بایستی مجهز به پرده آب و تهویه موضعی باشد، به نحوی که ذرات رنگ در محیط پراکنده نشود.
• کارگاه رویه‌دوزی بایستی دارای تهویه موثر برای خروج بخارات و گازها بوده و استفاده از بنزین و دیگر مواد قابل اشتعال به عنوان رقیق‌کننده چسب ممنوع است.
• شیلنگ‌های انتقال آب در کارواش‌ها باید از نوع فشار قوی باشد.
• بست و کلیه متعلقات شیلنگ‌های آب تحت فشار بایستی متناسب با نوع کار و فشار آب باشد.

فراهم کردن امکانات برای مشتریان

یکی از ویژگی‌های صنف تعمیرکار خودرو این است که مشتری برای تعمیر خودرو خود غالبا ساعاتی را در تعمیرگاه مجبور است حضور داشته باشد. به همین فراهم آوردن امکانات رفاهی برای حضور آنان، میزان رضایتمندی آنها را تا حد قابل توجهی افزایش می‌دهد به همین دلیل، برخی تعمیرگاه‌های مجهز در سطح دنیا به این نکته توجه ویژه‌ای دارند.
اینکه در تعمیرگاه مکان مناسب و تمیزی برای نشستن مشتریان فراهم باشد تا مشتری این مدت را به راحتی در آن استراحت کند امری معقول و گویای سلیقه خوب صاحب تعمیرگاه است. حتی بعضی تعمیرگاه‌ها در تعمیرگاه خود با تهیه کتاب و قرارد دادن ان در قفسه‌ای مخصوص شرایطی را فراهم می‌کنند تا مشتری از فرصتی که عملا کار خاصی ندارد و منتظر تحویل خودرو خود است، استفاده کند که واقعا کار مناسبی است. کتاب‌های جذاب و کوتاه مخصوصا کتاب‌های داستان، مذهبی و اعلانات عمومی، بسیار مؤثر است. همچنین برخی تعمیزگاه‌ها با قراردادن تلویزیون لحظات حضور مشتری را پر می‌کنند.
داشتن امکانات دیگر همچون سرویس بهداشتی و همچنین وجود مکان مناسبی برای ادای نماز جهت استفاده مشتریان و نیز استفاده افرادی که در تعمیرگاه کار می‌کنند، از جمله بایسته‌های بسیار پسندیده مکانهای تعمیر خودرو است.
بعضی گمان می‌کنند برای تامین این موارد هزینه زیادی باید صرف شود؛ در حالی که اینگونه نیست و می‌توان با صرف هزینه کم برخی از این امکانات را تهیه کرد. بیتردید قرار دادن یک فرش یا چند صندلی تمیز برای نشستن مشتریان، هزینه چندانی ندارد؛ ضمن این که از نظر روانی، به دلیل اینکه مشتری احساس شخصیت می‌کند، اثر مثبتی بر نگاه مشتری به آن تعمیرگاه دارد و در واقع این اقدام زمینه جذب مشتری بیشتر را به آن تعمیرگاه فراهم می‌سازد.

فصل چهارم: بایسته‌های فروش لوازم یدکی

از آنجایی که برخی تعمیر کاران خودرو، در مغازه خود لوازم یدکی ماشین را هم می‌فروشند؛ لازم است که دستورات شرعی خرید و فروش و معامله را رعایت کنند. در ادامه به صورت مختصر، برخی مسائل را که مورد ابتلای ایشان است، ذکر می‌کنیم. برای آگاهی بیشتر لازم است هر شخص به رساله مرجع تقلید خود بخش احکام معاملات مراجعه کند.

یادگیری احکام معامله

طبق نظر همه مراجع عظام تقلید، مسائلی که انسان غالباً به آنها احتیاج دارد؛ واجب است یاد بگیرد. ^[۱۱۲] پس فروشنده لوازم یدکی لازم است از احکام معامله و خرید و فروش لوازم یدکی آگاه باشد. دلیل این ضرورت، لزوم رعایت انصاف و پرهیز از غلتیدن در ربا، گرانفروشی و سایر مشخصه‌های حقالناس است.

محرمات فروش لوازم یدکی

به طور کلی در معامله، فریب دادن مشتری جزء محرمات آن به حساب می‌آید و این نکته در خرید و فروش لوازم یدکی به چندگونه تحقق می‌یابد که ذیلاً به مواردی از آن به صورت مختصر اشاره می‌کنیم:
قرار دادن اجناس خراب یا معیوب در کارتن ها
از جمله مواردی که در خرید و فروش حرام است "غش در معامله" است که بیتردید یکی از پیامدهای آن کم شدن برکت رزق انسان است. پیامبر اسلام(صل الله علیه وآله وسلم) در نکوهش غش در معامله فرمودند:
از ما نیست کسی که در معامله با مسلمانان غش کند؛ خداوند برکت روزیِ او را می‌برد و راه معاش او را می‌بندد و او را به خودش واگذار می‌کند. ^[۱۱۳]
در تعریف غش در معامله آمده است: "غش"، یعنی فریب دادن مشتری و اینکه فروشنده عیبی را که در کالا وجود دارد، از مشتری مخفی کند؛ به نحوی که اگر مشتری آن عیب را می‌دانست، حاضر نبود جنس را به این قیمت از او بخرد. ^[۱۱۴]
در فروش لوازم یدکی، غش در معامله مصادیقی دارد که به آن اشاره می‌کنیم:
الف) مخلوط کردن جنس خوب با جنس بد یا چیز دیگر؛ مثل قرار دادن اجناس خراب یا معیوب در یک کارتن.
ب) نمایاندن جنس بر خلاف واقع؛ مثل عوض کردن مارک و شرکت آن و جلوه دادن نیکوی اجناس، در صورتی که واقع اجناس اینگونه نباشد. برخی از فروشندگان لوازم یدکی از اجناس نامرغوب را به جای لوازم باکیفیت و یا اجناسی را با مارک‌های واقعاً غیر معتبر به نام اجناس با مارک معتبر می‌فروشند که در این صورت، بیتردید خریدار متضرر می-گردد.
ج) جنس را به صورت دیگر وانمود کردن؛ مثلا فروش لوازم یدکی با عناوین معتبر در صورتی که غیر معتبر باشد.
د) فروش کالای معیوب و مخفی نگه داشتن عیب آن اجناس و فروختن کالای معیوب به اسم سالم؛ مثلا جنسی را که کیفیت پایین‌تری دارد، به قیمت جنس با کیفیت بفروشد. ^[۱۱۵]
نکته: طبق نظر اکثر مراجع عظام تقلید، مشتری که در معامله نسبت به او غش شده و فریب خورده و مورد ضرر و زیان قرار گرفته باشد، می‌تواند معامله را به هم بزند و یا ما به التفاوت را از فروشنده پس بگیرد. ^[۱۱۶]
در روایتی آمده است روزی آرد فروشی نزد امام صادق(علیه السلام) آمد آن حضرت به وی فرمود:
بپرهیز از غش و فریب دادن! هرکس مردم را فریب دهد قطعا در مال خودش فریب خواهد خورد و اگر مالی نداشته باشد، در خانواده‌اش فریب می‌خورد. ^[۱۱۷]

فروش لوازم یدکی سرقتی

یکی از محرمات، "خرید و فروش اجناس سرقتی و غصبی" است. اگر خریدار یا فروشنده، به دزدی بودن جنس علم داشته باشند معامله باطل است و هیچ کدام نمی‌تواند در آن تصرف کند و اگر کسی آن را بخرد، باید آن را به صاحب اصلی‌اش برگرداند و اگر صاحب اصلی‌اش را نمی‌شناسد، باید به دستور حاکم شرع عمل کند. ^[۱۱۸]
امام صادق(علیه السلام) فرمودند:
کسی که به سرقتی بودن مالی علم دارد و آن را خریداری کند، در ننگ و گناه آن شریک است. ^[۱۱۹]
س: اگر کسی بعد از خرید جنسی به دزدی بودن آن شک کرد، چه حکمی دارد؟ و آیا لازم است تحقیق کند که دزدی است یا نه؟
ج: تا زمانی که یقین به دزدی بودن ندارید، خرید و فروش مانعی ندارد ^[۱۲۰] و اگر فروشنده فرد بی مبالاتی نباشد، تحقیق لازم نیست. ^[۱۲۱]

فروش لوازم یدکی قاچاق

"قاچاق کالا" و خرید و فروش آن همواره یکی از عوامل مهم در ضربه به اقتصاد کشور است. لوازم یدکی خودرو نیز می‌تواند جزء اجناس قاچاق قرار گیرد و حکم شرعی کالای قاچاق در مورد اجناس خودرو و لوازم یدکی هم جریان دارد.
س: حکم کلی قاچاق کالا چیست؟
ج: هرچیزی را که قانون قاچاق دانسته، خرید و فروش آن از نظر شرعی حرام است و استفاده از آن جایز نیست. به طور کلی کالای قاچاق به دو دسته تقسیم می‌شود: یک وقت هم اصل آن کالا ممنوع قانونی بوده و هم از نظر شرعی حرام است؛ اما یک وقت آن کالا ممنوع شرعی یا قانونی نیست؛ ولی تشریفات گمرکی برای ورود آن طی نشده است و کسی جنس قاچاق می‌آورد. در اینجا خرید کالایی که بدانیم قاچاق است و کار ما کمک به قاچاقچی و قانون شکن می‌شود؛ اشکال دارد. اما اگر این کار کمک به او نباشد و اصل این کالا هم ممنوع شرعی یا قانونی نباشد؛ خرید و فروشش اشکالی ندارد.
س: در صورتی که شک داریم کالایی را که می‌فروشند قاچاق است یا نه؛ خرید و فروشش چه حکمی دارد؟
ج: خرید و فروش کالایی که شک دارید قاچاق هست یا نه، اشکال ندارد. ^[۱۲۲] و در صورتی که دولت از خرید و فروش این اجناس در بازار ممانعتی به عمل نمی‌آورد، مانعی ندارد؛ ^[۱۲۳] ولی اگر بر خلاف قوانین باشد، ایشان اجازه نمی‌دهند. ^[۱۲۴]

فروش اجناس جامانده از مشتری( دست دوم)

یکی از مسائلی که برای فروشندگان لوازم یدکی، مخصوصا کسانی که در تعمیرگاه خود لوازم یدکی ماشین را نیز می-فروشند، پیش می‌آید؛ این است که گاهی از اوقات بعضی وسائل از مشتری به جا می‌ماند و صاحبان وسیله دیگر به آن تعمیرگاه مراجعه نمی‌کنند؛ در حالی که آن وسائل دارای ارزش مالی هستند. سؤال مشخص آن است که تکلیف صاحب تعمیرگاه در برابر این وسایل چیست؟ در این زمینه به سؤال و جواب ذیل عنایت فرمایید:
س: حکم اجناس دیگران که از مدّت‌ها پیش جهت تعمیر در نزد تعمیرکار می‌باشد و برای تحویل گرفتن آن هیچ اقدامی نشده است، چیست؛ آیا می‌توان آن وسائل را فروخت؟
ج: چنانچه صاحبانش را می‌شناسد، باید به آنها برگرداند و اگر نمی‌شناسد، باید تحقیق کند؛ هرگاه از پیدا کردن صاحبانش مأیوس گردد، می‌تواند آن را بفروشد و قیمت آن را به فقیر بدهد. ^[۱۲۵]

جلب اعتماد برای حیله گری

بعضی از فروشندگان برای اینکه اعتماد مشتری را جلب کنند یک جنس کوچک و دارای مصرف فراوان که همه جا قیمتش ثابت است به قیمتی زیر نرخ معمول فروشگاه‌ها می‌فروشند تا مشتری گمان کند که این فروشگاه تمام اجناسش را منصفانه می‌فروشند؛ ولی فروشنده بعد از جلب اعتماد مشتری، دیگر اجناس یا برخی اقلام را با قیمتی بسیار بالاتر از معمول به مشتری می‌فروشد. این کار اگر باعث ضرر مشتری گردد و قیمت جنس دوم اگر بر خلاف مقررات باشد و بیش از اندازه سود تعیین شده بفروشد، مصداق گران فروشی است. ^[۱۲۶]

مشورت نادرست

اگر فروشنده به مشتری مشورت غلط بدهد؛ مثلا با دروغ به او بگوید که این جنس قابل تعمیر نیست تا مشتری، خود را به خرید جنس نو مجبور ببیند. و آن جنس را از او بخرد؛ این نیز از موارد فریب دادن مشتری است که بیتردید عملی حرام است.
پیامبر اکرم ص در مذمت فریب دادن مسلمانان فرمودند:
کسی که مسلمانی را در خرید و فروش فریب دهد، از ما نیست و در روز قیامت با یهود محشور می‌شود؛ زیرا بدون تردید کسی که مردم را فریب دهد، مسلمان نیست. ^[۱۲۷]

پس دادن لوازم یدکی (برهم زدن معامله) بعد از فروش

در اصطلاح فقهی حق به هم زدن معامله را «خیار فسخ» گویند؛ خریدار و فروشنده هر کالا؛ از جمله فروشنده و خریدار لوازم یدکی در چند مورد می‌توانند معامله را فسخ کنند:

متضرر شدن (خیار غبن)

اگر یکی از دو طرف معامله کالا را به کمتر از ثمن(قیمت جنس) بفروشد یا به بیشتر از آن بخرد و قیمت را نداند؛ در این صورت مغبون (آنکه ضرر کرده است)، حق فسخ معامله دارد ^[۱۲۸] که به آن "خیار غبن" می‌گویند.
نکته: اگر خریدار قیمت جنس را نداند، یا در موقع معامله غفلت کند و جنس را از قیمت معمولی آن گرانتر بخرد؛ چنانچه به قدری گران خریده که مردم او را مغبون می‌دانند و به کمی و زیادی آن اهمّیت می‌دهند؛ می‌تواند معامله را به هم بزند. ^[۱۲۹]

معیوب بودن قطعه

هرگاه کالای فروخته شده معیوب باشد، خریدار خیار عیب دارد؛ یعنی می‌تواند معامله را به هم بزند؛ ^[۱۳۰] مثلا مشتری لوازم یدکی را خریده است و بعد متوجه می‌شود که این کالا معیوب بوده است
نکته: مواردی که نمی‌توان معامله را بر هم زد:
در چهار صورت اگر خریدار بفهمد مال عیبی دارد، نمی‌تواند معامله را به هم بزند یا تفاوت قیمت بگیرد:
۱. آن که موقع خریدن، عیب مال را بداند؛
۲. به عیب مال راضی شود؛
۳. در وقت معامله بگوید: "اگر مال عیبی نیز داشته باشد، پس نمی‌دهم و تفاوت قیمت هم نمی‌گیرم"؛
۴. فروشنده در وقت معامله بگوید: "این مال را با هر عیبی که دارد می‌فروشم"؛ ولی اگر عیبی را معین کند و بگوید: مال را با این عیب می‌فروشم و معلوم شود عیب دیگری هم دارد؛ خریدار می‌تواند برای عیبی که فروشنده معین نکرده؛ مال را پس دهد یا تفاوت بگیرد. ^[۱۳۱]

معلوم شدن عیب قطعه بعد از بستن روی ماشین

س: لوازم یدکی ماشین اگر عیبی داشته باشند (معمولا) بعد از خرید و بستن روی خودرو آن عیب معلوم می‌شود. آیا در این فرض، مشتری "خیار عیب" دارد یا این تصرف (بستن روی خودرو) مانع خیار است؟
ج: اگر عیب بهگونه‌ای است که بدون بستن روی ماشین معلوم نمی‌شود؛ مشتری خیار عیب دارد و چنین تصرفی مانع از خیار عیب نیست. ^[۱۳۲]

انصاف در سود (مقدارسود حلال)

یکی از عواملی که باعث افزایش برکت در کسب انسان می‌شود؛ رعایت "انصاف" است؛ یعنی فروشنده لوازم یدکی باید جنس را به مقدار سود معین بفروشد و بیش از حد قانونی و عقلی، قیمت را افزایش ندهد.
از نظر فقهی، سود گرفتن در فروش کالا، در صورتی که دولت اسلامی نرخ خاصی را تعیین کرده (مثلا ۱۱ درصد بالاتر نسبت به قیمت خرید) باید به همان شکل عمل شود؛ در غیر این صورت؛ تا زمانی که افزایش قیمت به حد اجحاف و ظلم نرسد؛ بلااشکال است و این، البته به توافق و رضایت طرفین بستگی دارد، ولی فروش کالا بیش از حد متعارفی که مقررات معلوم کرده است؛ گران فروشی است.
همچنین اگر فروشنده هنگام فروش به مشتری دروغ بگوید و او را فریب دهد؛ مثلا به دروغ بگوید؛ سود این جنس برای من از ۵ هزار تومان بیشتر نیست و با این کلام او را فریب دهد، مرتکب کار حرام شده است.

ضمانت پس از فروش( گارانتی)

"گارانتی" یا "ضمانت نامه" به این معناست که شخص یا شرکت ارائه دهنده خدمات، در مقابل محصول خود متعهد می‌شود در صورت نقض ادعای خود (مبنی بر سالم ماندن وسیله تا مدت معین) به تعمیر یا تعویض کالا یا پرداخت مبلغی تا زمان مشخص حاضر خواهد شد ^[۱۳۳].
س: اگر در معامله، فقط تضمین (گارانتی) تعمیر و تعویض وجود داشته باشد و مشتری پس از معامله عیبی در کالا دید، آیا مشتری حق فسخ(برهم زدن) معامله را دارد؟
ج: شرط ضمنی معامله سالم بودن کالاست؛ یعنی معامله بر اساس صحت کالا منعقد می‌شود و گارانتی، یعنی اگر کالا در مدت زمان معینی که در ضمانت نامه قید شده یا فروشنده تعهد کرده دچار نقص یا ایرادی شد؛ توسط شرکت مربوطه تعویض یا تعمیر شود.
بنابراین اگر کالا از اول معیوب بوده؛ خریدار حق فسخ دارد. ^[۱۳۴]
از آنجا که لوازم یدکی خودرو، بعد از تعبیه روی ماشین، اگر عیبی داشته باشد، نمایان می‌شود؛ چنانچه معلوم شود کالا معیوب بوده چه جنس گارانتی داشته باشد و چه نداشته باشد؛ فروشنده باید بپذیرد؛ زیرا فروشنده جنس را بهعنوان جنس سالم فروخته و مشتری مبلغ را بابت جنس سالم پرداخت کرده است. البته در این موارد معمولا بین تعمیرکار و فروشنده لوازم یدکی اختلافی ایجاد می‌شود؛ به این صورت که تعمیرکار مدعی می‌شود عیب از قطعه است و مشتری وقتی به فروشنده لوازم یدکی مراجعه می‌کند به او گفته می‌شود عیب از نحوه بستن جنس توسط تعمیرکار بر روی خودرو بوده است. در این موارد، اگر معلوم شود عیب جنس از کدام طرف (فروشنده کالا یا تعمیرکار خودرو) بوده است، وی باید هزینه رفع عیب را بپذیرد.

پرداخت درصدی از سود حاصله از فروش اجناس به تعمیرکاران(پورسانت)

س: کاسبی هستم که نزدیک بیست سال به فروشندگی قطعات یدکی اتومبیل اشتغال دارم؛ امّا به جهت عدم پرداخت پورسانت به تعمیرکاران دچار مشکلات مالی عدیده‌ای شده‌ام. از حضرت عالی استدعا دارم نظر مبارک خود را در مورد پرداخت درصدی از سود حاصله از فروش اجناس به تعمیرکاران اعلام بفرمایید (قابل ذکر است که قریب به اتّفاق فروشندگان و مصرف کنندگان، اعمّ از تعمیرکاران و ناظران خرید شرکتها، سازمانها و ادارات، قرارداد از قبل تعیین‌شده‌ای مبنی بر تهیّه لیست و فاکتور از سوی تعمیرکار یا ناظر خرید و پرداخت مبلغی از سوی فروشنده به وی تنظیم نموده‌اند) این امر موجب کسادی بیش از حد و رکود در کسب حقیر شده؛ زیرا به علّت خوف از شبهه شرعی آن تاکنون ریالی به عنوان پورسانت به احدی پرداخت نکرده‌ام.
ج: این کار شما در صورتی صحیح است که فروشنده مقداری از منافع عادی خود را به واسطه واگذار کند؛ بی‌آنکه چیزی بر مبلغ جنس بیفزاید؛ مثلا جنس را معمولا با ده درصد می‌فروشند؛ ولی در این مورد قسمتی از ده درصد منافع را به واسطه واگذار می‌کنند و امّا تنظیم فاکتور دروغین با اضافه بر مبلغ، حرام است و خداوند رازق است. ^[۱۳۵]

فروش لوازم یدکی به صورت نسیه

اگر فروشنده لوازم یدکی خودرو، جنسی را نقد بفروشد بعد از معامله، خریدار و فروشنده می‌توانند جنس و پول را از یکدیگر مطالبه نموده و تحویل بگیرند که این معامله، "نقدی" است؛ ولی اگر خریدار و فروشنده معامله را صورت دهند و فروشنده جنس را همان موقع تحویل دهد؛ اما توافق کنند که پول در وقت دیگری پرداخت شود؛ به این معامله، معامله "نسیه" می‌گویند.
در زمینه معامله نسیه در لوازم یدکی احکامی وجود دارد که به چند مورد از آن اشاره می‌کنیم:
۱. در معامله نسیه باید مدت پرداخت پول کاملا معلوم باشد. پس، اگر لوازم یدکی را بفروشد و بگوید بعدا پولش را می‌دهم چون مدت کاملا معلوم نشده، معامله باطل است. ^[۱۳۶]
۲. اگر فروشنده لوازم یدکی جنسی را نسیه بفروشد، پیش از تمام شدن مدتی که قرار گذاشته‌اند، نمی‌تواند عوض آن را از خریدار مطالبه نماید؛ ولی اگر خریدار بمیرد و از خودش مال داشته باشد، فروشنده می‌تواند پیش از تمام شدن مدت، طلبی را که دارد از ورثه او مطالبه کند. ^[۱۳۷]
۳. اگر فروشنده لوازم یدکی جنسی را نسیه بفروشد، بعد از تمام شدن مدتی که قرار گذاشته‌اند، می‌تواند عوض آن را از خریدار مطالبه نماید؛ ولی اگر خریدار نتواند بپردازد، باید به او مهلت دهند و اگر عین مال او موجود باشد می‌تواند، معامله را بر هم بزند و مال خود را پس بگیرد. ^[۱۳۸]
۴. اگر فروشنده لوازم یدکی، به کسی که قیمت جنس را نمی‌داند، جنسی را نسیه بفروشد و قیمت آن را به او نگوید معامله باطل است؛ ولی اگر به کسی که قیمت نقدی جنس را می‌داند، نسیه بفروشد و گران‌تر حساب کند؛ مثلا بگوید: جنسی را که به تو نسیه می‌دهم ۱۰٪ از قیمتی که نقد می‌فروشم گران‌تر حساب می‌کنم و او قبول کند، اشکال ندارد. ^[۱۳۹]
۵. اگر فروشنده جنسی را که نسیه فروخته و برای گرفتن پول آن مدتی قرار داده است؛ چنانچه مثلا بعد از گذشت نصف مدت، مقداری از طلب خود را کم کند و بقیه را نقد بگیرد، اشکال ندارد. ^[۱۴۰]

چند توصیه

آگاهی دادن مشتری در هنگام خرید

یکی از کارهای پسندیده فروشندگان و مصداقاً فروشندگان لوازم یدکی این است که مشتری را موقع خرید وسیله و از جمله لوازم یدکی راهنمایی کنند؛ مثلا اگر کالا عیبی دارد آن را با صداقت برای مشتری بیان کنند. اگر فروشنده لوازم یدکی با خیرخواهی به مشتری مشورت بدهد به دلیل این صفت، خداوند متعال هم خیر و مصلحت را برایش پیش می‌آورد.

خرید و فروش کالاهای تولید داخل

یکی از مواردی که شایسته است فروشنده لوازم یدکی به آن توجه داشته باشد، "حمایت از تولیدات داخلی" است و اینکه سعی کند اجناس مغازه‌اش را از تولیدات داخلی تامین نماید و علاوه بر آن به خریدارها نیز درباره خرید اجناس داخلی مشاوره دهد و آنان را به مصرف اجناس داخلی تشویق کند. مقام معظم رهبری در باره لزوم مصرف اجناس داخلی فرمودند:
«نمی‌گوییم خرید جنس خارجی حرام است؛ اما عرض می‌کنیم خرید جنس داخلی یک ضرورت برای مقاوم سازی اقتصاد است و بر روی همه چیز این کشور تاثیر می‌گذارد. باید به این نکته توجه کرد؛ این نقش همه مردم است»
البته در برخی مواقع جنس ایرانی ممکن است کیفیت و ماندگاری جنس خارجی را ندارد و یا از کارایی جنس خارجی برخوردار نیست؛ در این مواقع تکلیف چیست؟
رهبر معظم انقلاب می‌فرمایند:
شما وقتی یک جنس داخلی را به جای جنس تولید خارجی خریداری می‌کنید، همین اندازه ایجاد کار و اشتغال کرده‌اید و هم کارگر ایرانی را وادار کرده‌اید به اینکه ابتکار خودش را به کار ببندد. جنس داخلی که مصرف شد، آن تولید کننده ابتکاراتی دارد که این ابتکارات را روز به روز افزایش خواهد داد؛ یعنی همین مصرف تولید داخلی خود یکی از راه کارهای افزایش کیفیت و ماندگاری و ارتقای کارایی اجناس داخلی است. ^[۱۴۱]

کارهای پسندیده در فروش لوازم یدکی

همانطور که انجام دادن واجبات و ترک محرمات، بر برکت رزق انسان اثر ویژه‌ای دارد؛ رعایت برخی کارهای پسندیده و برخی آداب نیکو و نیز مستحبات در فروش و از جمله فروش لوازم یدکی و کسب و کار، باعث جلب ثواب و برکت در رزق و روزی انسان می‌شود. در ذیل به برخی از این آداب اشاره می‌کنیم:
• بردن نام خدا
سزوار است مومن هرکاری را با نام خداوند آغاز کند. فروشندگان لوازم یدکی و تعمیرکاران خودرو نیز اگر با "بسم الله" کارهای خود را آغاز کنند، این کار باعث برکت و رونق کسب و کارشان خواهد شد. امام باقر(علیه السلام) فرمودند:
سزاوار است (بسم الله) گفتن در آغاز هر کار بزرگ و کوچکی؛ زیرا بهواسطه این کار برکت در در کارتان واقع می‌شود. ^[۱۴۲]
• جلب رضایت الاهی
انگیزه نیکو و الاهی عامل مهمی در رونق کسب و کار و از جمله آداب ارزشمند فروشندگی است. لذا برای فروشنده باید تقرب به خدا و رضایت او کار کند؛ زیرا کار و تلاش در اسلام از بهترین عبادات است.
• دائم با طهارت بودن
سزاوار است انسان در همه حال، خصوصا هنگام کار با طهارت (با وضو و پاکی از جنابت) باشد تا همیشه از رحمت و برکات الاهی بهره مند گردد.
• قسم نخوردن؛ سعی کند برای وادار کردن مشتری به خرید، از سوگند خوردن بپرهیزد.
• اجمال و میانه روی در طلب مال را پیشه خود سازد (بهطوری که نه کوتاهی کند و نه آنکه حریص باشد. )
• اگر کسی در خرید و فروش پشیمان شد و بههم زدن آن را درخواست کرد، قبول کند.
• در قیمت، بین خریداران یکسان عمل کند، فرقی میان کسی که چانه می‌زند و غیر او نگذارد، مگر اینکه مشتری اهل صلاح یا اهل علم و یا مستضعف باشد که در اینجا مراعات آنان بافضیلت است.
• در قیمت جنس سختگیری نکند. ^[۱۴۳]

کارهای ناپسند و مکروهات خرید و فروش لوازم یدکی

• تعریف کردن از کالای خود.
• قسم راست خوردن برای خرید و فروش.
سوگند دروغ، حرام است؛ ولی قسم راست خوردن اگرچه حرام نیست؛ کاری ناپسند و مکروه است. امام صادق (علیه السلام ) می‌فرماید:
لَا تَحْلِفُوا بِاللَّهِ صَادِقِینَ وَ لَا کَاذِبِینَ فَإِنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ- وَ لا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَیْمانِکُم؛ ^[۱۴۴] هیچ گاه سوگند به خدا یاد نکنید چه راستگو باشید، چه دروغگو؛ زیرا خداوند سبحان می‌فرماید: "خدا را در معرض سوگندهای خود قرار ندهید". ^[۱۴۵]
• فروش در جایی واقع شود که عیب کالا در آنجا مخفی می‌ماند.
• سود گرفتن از مومن؛ مگر در صورتی که ضرورت، یا خرید آن برای تجارت باشد، یا آنکه کالایی را که خریده است، بیشتر از صد درهم باشد؛ که اگر روزی روزش را از آن سود ببرد، مکروه نیست.
• از کسی که وعدۀ احسان به او داده (یعنی گفته است: با تو ملاحظه می‌کنم) سود ببرد؛ مگر در صورت ضرورت.
• خرید و فروش در بین الطلوعین.
• خرید و فروش با فرومایگان که نسبت به آنچه می‌گویند و آنچه برای آنها گفته می‌شود، باکی ندارند.
• درمعامله مؤمن داخل شدن. ^[۱۴۶]

فصل پنجم: وظایف متقابل

وظایف متقابل مردم و تعمیرکاران

امربه معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر، از مهمترین واجبات دین است و یکی از اساسی‌ترین احکام آیین اسلام می‌باشد. اینکه افراد در برابر یکدیگر مسئولیت دارند و موظف‌اند در امور مادی و معنوی به یکدیگر کمک کنند و نسبت به کار یکدیگر حساس باشند؛ بر آموزه‌های دینی و عقلی مبتنی است و وقتی در قالب خاص خود قرار گیرد، همان امر به معروف و نهی از منکر قلمداد می‌شود.
این وظیفه بعهده همه افراد جامعه گذاشته شده و اینکه افراد، اشکالات و نیز وظایف را به یکدیگر تذکر بدهند اصلی مهم و ارزشمند است. یکی از وظایف مردم نسبت به تعمیرکاران این است که اگر اشکالی از تعمیرکار متوجه می‌شوند به او تذکر بدهند و اگر او در وظایفش کوتاهی می‌کند او را متوجه کنند. تعمیرکاران نیز باید نسبت به مشتریان خود احساس مسئولیت کرده و در موارد لزوم آنها را امر به معروف و نهی از منکر کنند. علاوه بر این، تعمیرکاران نسبت به همکاران، وظیفه امر به معروف و نهی از منکر دارند و این کار باعث رشد و تغییر نگرش مردم به این صنف می‌گردد. بیتردید عمل به این دستور ارزشمند اسلام، ضامن رشد و پیشرفت جامعه خواهد بود. امام باقر (علیه السلام) در این زمینه می‌فرمایند:
براستی امر به معروف و نهی از منکر راه انبیا است و برنامه افراد شایسته، و با امر به معروف و نهی از منکر واجبات دیگر برپا می‌شود و راه‌ها امنیت پیدا می‌کند و کسب و تجارت حلال می‌شود و حق مردم پرداخت می‌گردد و زمین آباد می‌شود‏. ^[۱۴۷]

پرداخت حقوق

لحن و ادبیات برخی از مردم، زمانی که برای تعمیر خودروی خود به تعمیرگاه مراجعه می‌کنند، در مقایسه با وقتی که می‌خواهند خودرو تعمیر شده خود را تحویل بگیرند بسیار متفاوت است. در ابتدا با احترام و در خواست مؤدبانه؛ ولی آخر کار با دیدی طلبکارانه با تعمیرکار رفتار و سعی می‌کنند کار او را بی ارزش جلوه می‌دهند تا از به این طریق بتوانند درصدی کمتر از اجرت تعمیر را پرداخت کنند و یا پرداخت اجرت را به زمان دیگری موکول نمایند.
باید توجه داشت افراد با برطرف کردن درخواست و نیاز ما حق و حقوقی بر ما پیدا می‌کنند که لازم است تمام و کمال حق آنها پرداخت شود و رضایت شخص اجیر(تعمیرکار) باید جلب شود و اگر کسی در این امر کوتاهی کند، شرعاً مسئول است. پیامبر اسلام فرمودند:
ای علی (علیه السلام)! کسی که مزد اجیری را از او باز دارد؛ پس لعنت خدا بر او باد! ^[۱۴۸]
از طرف دیگر، اصول اخلاقی اقتضا می‌کند بعد از اینکه کسی کاری برای انسان انجام داد از او قدردانی و تشکر صورت بگیرد؛ هم به صورت عملی که پرداخت اجرت اوست هم در کلام، و طبق فرمایش گهربار امام رضا(علیه السلام):
کسی که از خلق خداوند تشکر نکند، از خداوند هم تشکر نکرده است. ^[۱۴۹]

کراهت چانه زدن بعد از تعیین مبلغ

اصل "چانه زدن" در معاملات امری طبیعی است و در برخی جوامع نوعی "فرهنگ" در معاملات در آمده است و تا حدودی ناپسند و مکروه نیست و حتی در برخی روایات به آن سفارش شده است؛ ^[۱۵۰] ولی اینکه مشتری بعد از قطعی شدن معامله و یا اتمام کار، بخواهد چانه بزند و از نرخ توافق شده کم کند، امر پسندیدهای نیست. ابراهیم بن زیاد کرخی می‌گوید: برای امام صادق (علیه السّلام) کنیزی خریدم و هنگامی که خواستم قیمت آن را بپردازم؛ گفتم از فروشنده می‌خواهم چیزی از مبلغ کم کند. امام مرا از این کار منع کرد و فرمود:
«رسول خدا (صلّی اللّه علیه و آله) از کم کردن قیمت (و باصطلاح چانه زدن) پس از اتمام معامله نهی فرموده است. ^[۱۵۱]»

ارزش قائل شدن برای تخصص

بعضی از افراد برای خرید اجناس خیلی راحت‌تر هزینه می‌کنند؛ چون برای آن ارزش قائل هستند؛ ولی برای کار و تخصص افراد کمتر حاضریم هزینه کنند. یکی از دغدغه‌های تعمیرکاران محترم و انتظارات آنان این است که مردم برای تخصص و تجربه ایشان ارزش قائل شوند. بهعنوان مثال: اگر شخصی برای تعمیرخودرو خود به تعمیرگاه مراجعه کند و بعد از تعمیر، به او گفته شود این مقدار وسایل و لوازم از خودروی شما عوض شده و لازم است فلان مقدار وجه بگردازید؛ مشتری راحتتر این وجه را می‌پردازد تا زمانی که تعمیرکار با استفاده از تخصص چندین ساله خود قطعهای را شخصاً تعمیر کند. در حالی که باید توجه داشت تعمیرکار برای بهدست آوردن این مهارت هزینه فراوانی کرده و از جمله هزینه‌ها عمرش را در این کار مصرف کرده است و تجربهای گرانبها اندوخته است.

وظایف و انتظارات متقابل تعمیرکاران و دولت

تعمیرکاری خودرو مثل شغل‌های دیگر، برطرف کننده نیاز جامعه است و این صنف بخشی از نیاز خدماتی مردم را رفع می‌کنند و چه بسا برای این کار بسیار کمتر، از هزینه‌های دولتی استفاده کرده‌اند؛ بهعنوان مثال اگر کسی بخواهد پزشک و یا متخصص در هر رشته شود با بهره مندی از هزینه‌های دولتی و بیت المال در مراکزی با هزینه دولت تحصیل می‌کند و بعد از کسب تخصص به مردم خدمت می‌کند که البته در قبال آن خدمت نیز هزینه دریافت می‌کند. ولی شغل تعمیرکاری و برخی از مشاغل دیگر خدماتی به این صورت است که عمدتا شخص با هزینه خود و صرف عمر در این رشته متخصص می‌شود و نقش دولت در متخصص شدن او در تعمیرکاری ناچیز است. به همین دلیل لازم است به انتظارات این صنف زحمتکش توجه شود. در ادامه به بعضی از انتظارات این فشر که به طور مسقیم با ما در میان گذاشته‌اند، می‌پردازیم:
• ارائه خدمات بین اصناف مختلف یکسان باشد و با همه به عدالت رفتار شود. مثلا در بعضی اصناف صدور جواز کسب محدودیت دارد؛ ولی در صنف تعمیرکاری خودرو در هر شهر به طور نامحدود مجوز کسب صادر می‌شود.
• در قوانین صنفی بین کسی که تازه وارد این صنف می‌شود با کسی که دادای سابقهای طولانی در این کار است، تفاوتی قائل نمی‌شود. لذا بهتر است با ارائه گواهی یا مدرک، میزان تخصص این صنف رتبه بندی شود.
• دولت محترم، آموزش‌های به روز و متناسب با تکنولوژی‌های جدیدی که در این صنعت ایجاد می‌شود برای اعضا این صنف برگزار کند.
• نظارت بیشتر دولت بر مجمع امور صنفی با ارزیابی از اعضا صنف، نکتهای است که به بهبود اوضاع صنفی تعمیرکاران کمک می‌کند.
• در مجامع امور صنفی افراد متعهد و متخصصی منصوب شوند که هم از علم بهره برده باشند و هم از تجریه.
• برگزاری آموزش‌های ویژه برای رئیس اتحادیه‌ها جهت افزایش بازدهی صنف، نقشی مؤثر بر بهبود اداره این صنف دارد.
• مالیات‌ها با درآمد متناسب باشد؛ نه اینکه صرفا هر سال چند درصد افزایش پیدا کند.
• کم شدن زمان انجام، کار و صرف وقت کمتر در ادارات برای ارائه اظهار نامه مالیاتی، تسویه حساب و عوارض شهرداری، با فراهم شدن امکان انجام این موارد به صورت اینترنتی؛ امری معقول و مورد انتظار است.

تصویر فرم پذیرش خودرو مربوط به صفحه ۱۱ (راه حل اختلاف بین مشتری و تعمیرکار)
عکس ۱ ؟؟؟

نشانی ارتباط با دفاتر مراجع تقلید

مقام معظم رهبری
سایت www.leader.ir
پست الکترونیکی: info_leader@leader.ir
تلفن: 37746666-025
آیت الله سیستانی
سایت www.sistani.ir
پست الکترونیکی: farsi@sistani.org
تلفن: 37741415-025
استفتاء پیامکی: 09198507500
آیت الله مکارم شیرازی
سایت www.makarem.ir
تلفن: 37840003-025
استفتاء پیامکی: 10000100
آیت الله شبیری زنجانی
سایت: www.zanjani.ir
پست الکترونیکی: zanjani.tamas@gmail.com
تلفن: 37740321-025
استفتاء پیامکی: 50001040
آیت الله نوری همدانی
سایت www.norihamedani.com
تلفن: 37741850-025
استفتاء‌پیامکی: 30004844
آیت الله صافی گلپایگانی
سایت : www.saafi.net
تلفن: 37479-025
استفتاء‌پیامکی: 30007479
آیت الله وحید خراسانی
سایت www.wahidkhorasani.com
تلفن: 37742445-025

منابع

قران کریم
۱. ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، ۴۱۳ ق.
۲. شعیری، محمد بن محمد، جامع الأخبار(للشعیری)، نجف، بی تا.
۳. دیلمی، حسن بن محمد، إرشاد القلوب إلی الصواب (للدیلمی)، قم، ۱۴۱۲ق.
۴. شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، ۱۴۰۹ ق.
۵. پاینده، ابو القاسم، نهج الفصاحة (مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلی الله علیه و آله) - تهران، ۱۳۸۲ش.
۶. خمینی، سید روح اللّه موسوی، توضیح المسائل (محشّی - امام خمینی)، ۲ جلد، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، ۱۴۲۴‍ق.
۷. ابن بابویه، محمد بن علی‏، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏،دار الشریف الرضی للنشر،قم‏،۱۴۰۶ ق‏
۸. ابن بابویه، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ترجمه بندرریگی - قم، ۱۳۷۹ش.
۹. محمود عبد الرحمان، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة،
۱۰. شیرازی، ناصر مکارم، استفتاءات جدید (مکارم)، ۳ جلد، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، قم، ۱۴۲۷ق.
۱۱. تبریزی، جواد بن علی، استفتائات جدید (تبریزی)، دو جلد، قم، ق.
۱۲. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، قم، ۱۴۰۴ ق.
۱۳. منسوب به علی بن موسی، امام هشتم علیه السلام، الفقه المنسوب إلی الإمام الرضا علیه السلام، مشهد، ۱۴۰۶ ق.
۱۴. بروجردی، آقا حسین، منابع فقه شیعه (ترجمه جامع أحادیث الشیعة)، تهران،۱۳۸۶ق.
۱۵. فیض کاشانی، تفسیرصافی، محمد محسن بن شاه مرتضی‌اعلمی، حسین مکتبه الصدر، تهران‏ ۱۴۱۵ ق‏.
۱۶. ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، قم، ۱۴۰۵ ق.
۱۷. حمیری، عبد الله بن جعفر، قرب الإسناد (ط - الحدیثة) - قم، ۱۴۱۳ ق.
۱۸. قمّی، صدوق، محمّد بن علی بن بابویه، مترجم: غفاری، علی اکبر و محم، من لا یحضره الفقیه - ترجمه، ۶ جلد، نشر صدوق، تهران، ۱۴۰۹ق.
۱۹. کلینی، محمد بن یعقوب، تحفة الأولیاء (ترجمه أصول کافی)، قم، ۱۳۸۸ش.
۲۰. خامنه‌ای، سید علی بن جواد حسینی، أجوبة الاستفتاءات (فارسی)، در یک جلد، دفتر معظم له در قم، قم، ۴۲۴ ق.
۲۱. گیلانی، فومنی، محمد تقی بهجت، استفتائات (بهجت)، ۴ جلد، دفتر حضرت آیت الله بهجت، قم،۱۴۲۸ ق.
۲۲. گلپایگانی، سید محمد رضا موسوی، مجمع المسائل (للگلبایگانی)، ۵ جلد، دار القرآن الکریم، قم، ۱۴۰۹ق.
۲۳. تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، قم،۱۳۶۶ش.
۲۴. گلپایگانی، لطف الله صافی، احکام نوجوانان (صافی)، در یک جلد، نشر راسخون، قم، ۱۴۲۴ق.
۲۵. شیرازی، ناصر مکارم، رساله احکام برای جوانان (مکارم)، در یک جلد، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، قم، ۱۴۲۸ق.
۲۶. ابن بابویه، محمد بن علی، الأمالی( للصدوق)، تهران،۱۳۷۶ش.
۲۷. خمینی، سید روح اللّه موسوی - مترجم: اسلامی، علی، تحریر الوسیلة - ترجمه، ۴ جلد، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، ۲۱، ۱۴۲۵ق.
۲۸. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، قم،۱۴۱۴ق.
۲۹. ابن طاووس، علی بن موسی‏، فتح الأبواب بین ذوی الألباب و بین ربّ الأرباب‏، مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏، قم‏، ۱۴۰۹ق‏.
۳۰. معجم مقاییس اللغة، ابن فارس، أحمد بن فارس‏، مکتب الاعلام الاسلامی‏، قم‏، ۱۴۰۴ ق‏.
۳۱. الحیاة،، دفتر نشر فرهنگ اسلامی‏، ترجمه احمد آرام، تهران‏، ۱۳۸۰ش.
۳۲. ابن بابویه، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا علیه السلام، تهران، ۱۳۷۸ق.
۳۳. بروجری، آقا حسین طباطبایی، منابع فقه شیعه، فرهنگ سبز، تهران، ۱۴۲۹ق،
۳۴. مکارم شیرازی ناصر، تفسیر نمونه، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۷۴ش.
۳۵. قمی شیخ عباس، سفینه البحار، اسوه، قم، ۱۴۱۴ق.
۳۶. صادقی حسن،اخلاق اسلامی(برگرفته از آثار آیت الله مصباح یزدی)، سازمان تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه، قم، 1392.
۳۷. صالحی الیاس، احکام برق کاران و لوازم برقی، نشر معروف، قم، ۱۳۹۴ش.
۳۸. صادقی محمود، احکام صوتی و تصویری، نشر معروف، قم، ۱۳۹۴ش.

سایت‌ها

۱. ویکی پدیا https://www..wikipedia.org
۲. سایت مشرق http://www.mashreghnews.ir/fa/news/405808
۳. وزارت تعاون، کار، و تامین اجتماعی http://www.mcls.gov.ir/
۴. سایت اطلاع رسانی مقام معظم رهبری www.Khamenei.ir

پانویس