کتابخانه:عوامل عزت و ذلت از دیدگاه قرآن کریم: تفاوت بین نسخهها
جز (Shirzad صفحهٔ عوامل عزت و ذلت از دیدگاه قرآن کریم را به کتابخانه:عوامل عزت و ذلت از دیدگاه قرآن کریم منتقل کرد) |
|||
| سطر ۲۷: | سطر ۲۷: | ||
==مقدمه== | ==مقدمه== | ||
| − | + | بسم الله الرحمن الرحیم. | |
| − | بسم الله الرحمن الرحیم | + | خطوط برجسته و طلایی تاریخ ملتها متعلق به کسانی است که با حریت و آزادی زندگی گرده و عزت و شرافت خو را بر هر مال و منالی ترجیح داده اند ، کسانی که از جان و مال و مقام و خاندان گذشته اند اما تن به ذلت نداده اند ، افتخار هر ملتی نیز به وجود چنین آزاد مردان است. |
| − | + | ||
| − | خطوط برجسته و طلایی تاریخ ملتها متعلق به کسانی است که با حریت و آزادی زندگی گرده و عزت و شرافت خو را بر هر مال و منالی ترجیح داده اند ، کسانی که از جان و مال و مقام و خاندان گذشته اند اما تن به ذلت نداده اند ، افتخار هر ملتی نیز به وجود چنین آزاد مردان است . | + | |
| − | + | ||
ادیان الهی که انسان را خلیفه خدا و در روی زمین می دانند ارزش والایی برای مقام را انسان قائل هستند بخصوص دین مقدس اسلام که بالاترین ارج را برای مقام انسان واقعی منظور داشته است . | ادیان الهی که انسان را خلیفه خدا و در روی زمین می دانند ارزش والایی برای مقام را انسان قائل هستند بخصوص دین مقدس اسلام که بالاترین ارج را برای مقام انسان واقعی منظور داشته است . | ||
| − | + | و لقد کرمنا بنی ادم و حملناهم فی البر و البحر (1). | |
| − | و لقد کرمنا بنی ادم و حملناهم فی البر و البحر (1) | + | |
| − | + | ||
و ما فرزندان آدم را بسیار گرامی داشتیم و آنها را به مرکب بر و بحر سوار کردیم . . . . | و ما فرزندان آدم را بسیار گرامی داشتیم و آنها را به مرکب بر و بحر سوار کردیم . . . . | ||
| − | + | یعنی این کرامت و شرافت و بزرگواری را در سرشت و آفرینش او قرار دادیم . کرامت و عزت و بزرگواری جزئی از سرشت انسان است . این است که اگر انسان خود را آنچنان که هست بیابد کرامت و عزت را می یابد. (2) | |
| − | یعنی این کرامت و شرافت و بزرگواری را در سرشت و آفرینش او قرار دادیم . کرامت و عزت و بزرگواری جزئی از سرشت انسان است . این است که اگر انسان خود را آنچنان که هست بیابد کرامت و عزت را می یابد . (2) | + | اسلام انسان مومن را عزیزتر از هر موجودی به شمار آورده. |
| − | + | ||
| − | اسلام انسان مومن را عزیزتر از هر موجودی به شمار آورده . | + | |
| − | + | ||
امام کاظم علیه السلام فرمود : | امام کاظم علیه السلام فرمود : | ||
| − | + | . . . المومن اغز من الکبریت الاحمر . . . (3). | |
| − | . . . المومن اغز من الکبریت الاحمر . . . (3) | + | |
| − | + | ||
. . . مومن گرامی تر از یاقوت سرخ است . . . | . . . مومن گرامی تر از یاقوت سرخ است . . . | ||
| − | |||
امام صادق علیه السلام فرمود : | امام صادق علیه السلام فرمود : | ||
| − | + | المومن اعظم حرمه من الکعبه (4). | |
| − | المومن اعظم حرمه من الکعبه (4) | + | |
| − | + | ||
احترام مومن از کعبه بیشتر است . | احترام مومن از کعبه بیشتر است . | ||
| − | |||
و به هیچ وجه به مومن اجازه نمی دهد که خود را پست و با ذلت جلوه دهد و شرافت انسانی خود را پایمال کند . | و به هیچ وجه به مومن اجازه نمی دهد که خود را پست و با ذلت جلوه دهد و شرافت انسانی خود را پایمال کند . | ||
| − | |||
امام صادق علیه السلام فرمود : | امام صادق علیه السلام فرمود : | ||
| − | |||
ان الله فوض الی المومن کل شی ء الا اذلاله نفسه (5) | ان الله فوض الی المومن کل شی ء الا اذلاله نفسه (5) | ||
| − | |||
همانا خداوند هر امری را به مومن تفویض کرده اما ذلیل کردن نفس خود را به او اجازه نداده است . | همانا خداوند هر امری را به مومن تفویض کرده اما ذلیل کردن نفس خود را به او اجازه نداده است . | ||
| − | + | امام علی علیه السلام فرمود: اکرم نفسک کل دنیه . . . (6). | |
| − | امام علی علیه السلام فرمود : | + | |
| − | + | ||
| − | اکرم نفسک کل دنیه . . . (6) | + | |
| − | + | ||
نفس خویش را از هر کار پستی برتر و بالاتر بدار . . . | نفس خویش را از هر کار پستی برتر و بالاتر بدار . . . | ||
| − | |||
امام صادق علیه السلام فرمود : | امام صادق علیه السلام فرمود : | ||
| − | + | . . . و لا تکن واهنا یحقرک من عرفک . . . (7). | |
| − | . . . و لا تکن واهنا یحقرک من عرفک . . . (7) | + | |
| − | + | ||
. . . و شل و سست مباش که هر که تو را ببیند تحقیر کند . . . | . . . و شل و سست مباش که هر که تو را ببیند تحقیر کند . . . | ||
| − | |||
و از طرف دیگر توصیه و سفارش اکید به حفظ عزت و کرامت . | و از طرف دیگر توصیه و سفارش اکید به حفظ عزت و کرامت . | ||
| − | |||
امام کاظم علیه السلام فرمود : | امام کاظم علیه السلام فرمود : | ||
| − | + | ان اعظم الناس قدرا من لایری الدنیا لنفسه خطرا (8). | |
| − | ان اعظم الناس قدرا من لایری الدنیا لنفسه خطرا (8) | + | |
| − | + | ||
از همه مردم بلند مرتبه تر و عظیم القدرتر آن کسی است که اگر تمام دنیا را یک طرف بگذارند او خودش و عزت و نفسش را بر تمام دنیا مقدم می دارد . | از همه مردم بلند مرتبه تر و عظیم القدرتر آن کسی است که اگر تمام دنیا را یک طرف بگذارند او خودش و عزت و نفسش را بر تمام دنیا مقدم می دارد . | ||
| − | |||
یعنی حاضر نیست شرافت و کرامت خود را در مقابل این که تمام نعمتهای دنیا را به او بدهند لکه دار کند . در این زمینه روایات فراوان است که در بخشهای بعد به برخی از آنها اشاره خواهد شد . | یعنی حاضر نیست شرافت و کرامت خود را در مقابل این که تمام نعمتهای دنیا را به او بدهند لکه دار کند . در این زمینه روایات فراوان است که در بخشهای بعد به برخی از آنها اشاره خواهد شد . | ||
| − | + | حفظ شرافت و عزت نفس برای همه لازم است ، اما برای برخی از اصناف مردم لازمتر است که در راس آنها نظامیان و حافظان مرز و بوم و آیین قرار دارند ، چرا که عزت آنان ، عزت ملت و شرف و مجد آنان ، مجد و عظمت دین و آیین است. | |
| − | حفظ شرافت و عزت نفس برای همه لازم است ، اما برای برخی از اصناف مردم لازمتر است که در راس آنها نظامیان و حافظان مرز و بوم و آیین قرار دارند ، چرا که عزت آنان ، عزت ملت و شرف و مجد آنان ، مجد و عظمت دین و آیین است . | + | فالجنود باذن الله حصون الرعیه و زین الولاه و عز الدین . . . (9). |
| − | + | ||
| − | فالجنود باذن الله حصون الرعیه و زین الولاه و عز الدین . . . (9) | + | |
==علل و عوامل عزت== | ==علل و عوامل عزت== | ||
| − | |||
در سخنان پیشوایان عزت ، مطالبی بسیار درباره علل و عوامل عزت وارد شده است ، (10) عواملی که در سایه آنها می توان فرد را در چارچوب سیره نبوی تربیت کرد ، عواملی که با تدارک آنها فرد عزیز و در نتیجه نفوذناپذیر ، محکم ، راسخ و شکست ناپذیر می شود . اکنون به مهمترین این علل اشاره می شود . | در سخنان پیشوایان عزت ، مطالبی بسیار درباره علل و عوامل عزت وارد شده است ، (10) عواملی که در سایه آنها می توان فرد را در چارچوب سیره نبوی تربیت کرد ، عواملی که با تدارک آنها فرد عزیز و در نتیجه نفوذناپذیر ، محکم ، راسخ و شکست ناپذیر می شود . اکنون به مهمترین این علل اشاره می شود . | ||
| − | |||
===اطاعت خدا=== | ===اطاعت خدا=== | ||
| − | |||
هیچ چیز چون بندگی و اطاعت از خدا آدمی را عزت نمی بخشد از پیام آور عزت روایت شده است که فرمود : | هیچ چیز چون بندگی و اطاعت از خدا آدمی را عزت نمی بخشد از پیام آور عزت روایت شده است که فرمود : | ||
| − | + | ان ربکم یقول کل یوم : انا العزیز فمن اراد عز الدارین فلیطع العزیز (11). | |
| − | ان ربکم یقول کل یوم : انا العزیز فمن اراد عز الدارین فلیطع العزیز (11) | + | |
| − | + | ||
خداوند هر روز ندا می دهد که من پروردگار عزیز شمایم ، و هر که خواهان عزت دو جهان است ، خدای عزیز را اطاعت کند . | خداوند هر روز ندا می دهد که من پروردگار عزیز شمایم ، و هر که خواهان عزت دو جهان است ، خدای عزیز را اطاعت کند . | ||
| − | |||
اطاعت خدا ذره ناچیز و حقیر را به بی نهایت عزیز و قوی مرتبط می کند و از او موجودی سرافراز می سازد . | اطاعت خدا ذره ناچیز و حقیر را به بی نهایت عزیز و قوی مرتبط می کند و از او موجودی سرافراز می سازد . | ||
| − | |||
از امیر مومنان علیه السلام وارد شده است : | از امیر مومنان علیه السلام وارد شده است : | ||
| − | + | اذا طلبت العز فاطلبه بالطاعه (12). | |
| − | اذا طلبت العز فاطلبه بالطاعه (12) | + | |
| − | + | ||
هرگاه خواهان عزت شدی ، آن را در اطاعت و فرمانبرداری خدای بجوی . | هرگاه خواهان عزت شدی ، آن را در اطاعت و فرمانبرداری خدای بجوی . | ||
| − | |||
انسان خواهان عزت ، باید آن را از خدا و به سبب اطاعت او بخواهد که پیام آور عزت صلی الله علیه و آله به ابو امامه فرمود : | انسان خواهان عزت ، باید آن را از خدا و به سبب اطاعت او بخواهد که پیام آور عزت صلی الله علیه و آله به ابو امامه فرمود : | ||
| − | + | یا ابا امامه ! اعز امر الله ، یعزک الله (13). | |
| − | یا ابا امامه ! اعز امر الله ، یعزک الله (13) | + | |
| − | + | ||
ای ابوامامه ، امر خدا را عزیز بدار تا خداوند تو را عزت بخشد . | ای ابوامامه ، امر خدا را عزیز بدار تا خداوند تو را عزت بخشد . | ||
| − | + | عزیز داشتن امر خدا در اطاعت و فرمانبرداری اوست که کلید عزت یابی است و هیچ چیز چون آن راهگشا به این کمال نیست . | |
| − | عزیز داشتن امر خدا در اطاعت و فرمانبرداری اوست که کلید عزت یابی است و هیچ چیز چون آن راهگشا به | + | از امیرمومنان علیه السلام وارد شده است: لا عز الا بالطاعه (14). |
| − | این کمال نیست . | + | |
| − | + | ||
| − | از امیرمومنان علیه السلام وارد شده است : | + | |
| − | + | ||
| − | لا عز الا بالطاعه (14) | + | |
| − | + | ||
هیچ عزتی نیست مگر به سبب اطاعت و فرمانبرداری (خدای ) . | هیچ عزتی نیست مگر به سبب اطاعت و فرمانبرداری (خدای ) . | ||
| − | |||
مادام که این رابطه میان مخلوق و خالق هستی وجود دارد ، و انسان در مدار اطاعت حق است ، عزت نیز هست و چون از این عهد الهی خارج شود ، جز ذلتی خفت بار بهره ای نخواهد داشت . | مادام که این رابطه میان مخلوق و خالق هستی وجود دارد ، و انسان در مدار اطاعت حق است ، عزت نیز هست و چون از این عهد الهی خارج شود ، جز ذلتی خفت بار بهره ای نخواهد داشت . | ||
| − | |||
===تقوای الهی=== | ===تقوای الهی=== | ||
| − | + | تقوای الهی پوششی است که آدمی را مصون و محکم و استوار می سازد و او را از آسیب و سستی و ناراستی حفظ می کند. | |
| − | تقوای الهی پوششی است که آدمی را مصون و محکم و استوار می سازد و او را از آسیب و سستی و ناراستی حفظ می کند . | + | راغب اصفهانی می نویسد : تقوا از وقایه است و وقایه به معنای حفظ و نگهداری چیزی است از هر چه که به (محافظ) قرار دادن از آنچه بیم می رود (بدان آسیب و زیان رساند). (15) |
| − | + | پیامبر عزت فرموده است: من اراد ان یکون ان اعز الناس فلیتق الله (16). | |
| − | راغب اصفهانی می نویسد : تقوا از وقایه است و وقایه به معنای حفظ و نگهداری چیزی است از هر چه که به (محافظ) قرار دادن از آنچه بیم می رود (بدان آسیب و زیان رساند) . (15) | + | |
| − | + | ||
| − | پیامبر عزت فرموده است : | + | |
| − | + | ||
| − | من اراد ان یکون ان اعز الناس فلیتق الله (16) | + | |
| − | + | ||
هر که می خواهد که با عزت ترین مردمان باشد ، پس تقوای الهی پیشه کند . | هر که می خواهد که با عزت ترین مردمان باشد ، پس تقوای الهی پیشه کند . | ||
| − | + | تقوای الهی در ارجمندی آدمی چنان نقش آفرین است که از امیر مومنان علیه السلام وارد شده است که فرمود: لا عز اعز من التقوی (17). | |
| − | تقوای الهی در ارجمندی آدمی چنان نقش آفرین است که از امیر مومنان علیه السلام وارد شده است که فرمود : | + | |
| − | + | ||
| − | لا عز اعز من التقوی (17) | + | |
| − | + | ||
هیچ عزتی عزت بخش تر از تقوا نیست . | هیچ عزتی عزت بخش تر از تقوا نیست . | ||
| − | |||
تقوا سرافرازی می آورد و پرده دری سرافکندگی ، تقوا راه می نماید و خودخواهی به گمراهی می کشاند تقوا ارجمند می کند و گناه خوار می سازد ، تقوا آزاد می کند و نافرمانی به اسارت در می آورد ، تقوا استوار می سازد و نفسانیت فرو می پاشد ، و چه نیکو فرموده است امیر بیان علی علیه السلام : | تقوا سرافرازی می آورد و پرده دری سرافکندگی ، تقوا راه می نماید و خودخواهی به گمراهی می کشاند تقوا ارجمند می کند و گناه خوار می سازد ، تقوا آزاد می کند و نافرمانی به اسارت در می آورد ، تقوا استوار می سازد و نفسانیت فرو می پاشد ، و چه نیکو فرموده است امیر بیان علی علیه السلام : | ||
| − | |||
التقوی تعز ، الفجور تذل (18) | التقوی تعز ، الفجور تذل (18) | ||
| − | |||
تقوا عزت می بخشد و تبهکاری ذلیل می سازد . | تقوا عزت می بخشد و تبهکاری ذلیل می سازد . | ||
| − | + | بنابراین نسبتی مستقیم و رابطه ای تنگاتنگ میان تقوا و عزت وجود دارد و هر چه بر آن افزوده شود ، این فزونی می یابد . تقوای الهی از چنان جایگاهی در عزت بخشی برخوردار است که پیشوای پرهیزگاران ، علی علیه السلام درباره اش فرمود: لاکرم اعز من التقوی (19). | |
| − | بنابراین نسبتی مستقیم و رابطه ای تنگاتنگ میان تقوا و عزت وجود دارد و هر چه بر آن افزوده شود ، این فزونی می یابد . تقوای الهی از چنان جایگاهی در عزت بخشی برخوردار است که پیشوای پرهیزگاران ، علی علیه السلام درباره اش فرمود : | + | |
| − | + | ||
| − | لاکرم اعز من التقوی (19) | + | |
| − | + | ||
هیچ کرامتی چون تقوا ، انسان را عزیزترین نمی سازد . | هیچ کرامتی چون تقوا ، انسان را عزیزترین نمی سازد . | ||
| − | |||
===انقطاع=== | ===انقطاع=== | ||
| − | + | به میزانی که انسان به خدا تکیه می کند و از غیر خدا گسسته می شود ، به همان میزان عزت می یابد . زیرا عزت مختص اوست و جز با گسستن از غیر خدا به دست نمی آید . در خبری مشهور آمده است که جبرئیل امین خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله رسید و چنین گفت :یا محمد ! عش ما شئت فانک میت و احبب من شئت فانک مفارقه ، و اعمل ما شئت فانک مجزی به ، و اعلم ان شرک الرجل قیامه باللیل ، و عزه استغناوه عن الناس (20). | |
| − | به میزانی که انسان به خدا تکیه می کند و از غیر خدا گسسته می شود ، به همان میزان عزت می یابد . زیرا عزت مختص اوست و جز با گسستن از غیر خدا به دست نمی آید . در خبری مشهور آمده است که جبرئیل امین خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله رسید و چنین گفت : | + | |
| − | + | ||
| − | یا محمد ! عش ما شئت فانک میت و احبب من شئت فانک مفارقه ، و اعمل ما شئت فانک مجزی به ، و اعلم ان شرک الرجل قیامه باللیل ، و عزه استغناوه عن الناس (20) | + | |
| − | + | ||
ای محمد ! هر چه می خواهی زندگی کن ، اما مردم است ، هر که را می خواهی دوست بدار ، اما جدایی است ، هر چه می خواهی بکن ، اما جزای آن را خواهی دید ، و بدان که شرافت انسان در شب زنده داری است و عزت او در بی نیازی از مردم . | ای محمد ! هر چه می خواهی زندگی کن ، اما مردم است ، هر که را می خواهی دوست بدار ، اما جدایی است ، هر چه می خواهی بکن ، اما جزای آن را خواهی دید ، و بدان که شرافت انسان در شب زنده داری است و عزت او در بی نیازی از مردم . | ||
| − | |||
این آموزش انقطاع و عزت یافتن در سیره نبوی است . ارجمندی و بزرگی حقیقی در سایه گسستن از غیر خدا به دست می آید . | این آموزش انقطاع و عزت یافتن در سیره نبوی است . ارجمندی و بزرگی حقیقی در سایه گسستن از غیر خدا به دست می آید . | ||
| − | + | لقمان حکیم فرزند خود را به انقطاع و قطع طمع می خواند و در این جهت تربیت می کند: | |
| − | لقمان حکیم فرزند خود را به انقطاع و قطع طمع می خواند و در این جهت تربیت می کند : | + | |
| − | + | ||
پسرم . . . اگر خواهان آنی که همه عزت این جهانی را داشته باشی ، از آنچه در دست مردم است قطع طمع کن که پیامبران و راستکرداران به آنچه دست یافتند ، منحصرا به سبب قطع طمعشان بود . | پسرم . . . اگر خواهان آنی که همه عزت این جهانی را داشته باشی ، از آنچه در دست مردم است قطع طمع کن که پیامبران و راستکرداران به آنچه دست یافتند ، منحصرا به سبب قطع طمعشان بود . | ||
| − | + | اوصیای پیامبر که جلوه های کامل عزت الهی در مدرسه پیامبرند به سبب انقطاع کاملشان به کمال عزت رسیدند ، و از همین روست که در دعای شعبانیه امیر مومنان علیه السلام که بنابر نقل ابن خالویه همه اوصیای پیامبر آن را می خوانده اند. (21) | |
| − | اوصیای پیامبر که جلوه های کامل عزت الهی در مدرسه پیامبرند به سبب انقطاع کاملشان به کمال عزت رسیدند ، و از همین روست که در دعای شعبانیه امیر مومنان علیه السلام که بنابر نقل ابن خالویه همه اوصیای پیامبر آن را می خوانده اند . (21) | + | چنین آمده است: الهی هب لی کمال الانقطاع الیک (22). |
| − | + | ||
| − | چنین آمده است : | + | |
| − | + | ||
| − | الهی هب لی کمال الانقطاع الیک (22) | + | |
| − | + | ||
خدای من ، مرا انقطاع کامل به سوی خود عطا فرما . | خدای من ، مرا انقطاع کامل به سوی خود عطا فرما . | ||
| − | + | اولیای خدا از خود گسستند و به خدا پیوستند و به عزت رسیدند و شکست ناپذیر شدند . این سنت خداست که هر کس طمع خویش بمیراند ، به عزت دست یابد و عزتش پایدار ماند . از امام باقر علیه السلام روایت شده است که فرمود: اطلب بقاء العز باماته الطمع (23). | |
| − | اولیای خدا از خود گسستند و به خدا پیوستند و به عزت رسیدند و شکست ناپذیر شدند . این سنت خداست که هر کس طمع خویش بمیراند ، به عزت دست یابد و عزتش پایدار ماند . از امام باقر علیه السلام روایت شده است که فرمود : | + | |
| − | + | ||
| − | اطلب بقاء العز باماته الطمع (23) | + | |
| − | + | ||
ماندگاری عزت را با میراندن طمع بخواه . | ماندگاری عزت را با میراندن طمع بخواه . | ||
| − | |||
تربیت نبوی به انقطاع می خواند تا آدمی را از اسارت برهاند و به کمال برساند . زیرا زندگی توام با آزادگی و عزت جز با انقطاع طمع فراهم نمی شود که پیشوای آزادگان ، علی علیه السلام فرموده است: | تربیت نبوی به انقطاع می خواند تا آدمی را از اسارت برهاند و به کمال برساند . زیرا زندگی توام با آزادگی و عزت جز با انقطاع طمع فراهم نمی شود که پیشوای آزادگان ، علی علیه السلام فرموده است: | ||
| − | + | من اراد ان یعیش حرا ایام حیاته فلا یسکن الطمع قلبه (24). | |
| − | من اراد ان یعیش حرا ایام حیاته فلا یسکن الطمع قلبه (24) | + | |
| − | + | ||
هر کس خواهان آن اس که در دوران زندگی خویش آزادانه زیست کند ، هرگز طمع را در دل خویش جایگزین نسازد . | هر کس خواهان آن اس که در دوران زندگی خویش آزادانه زیست کند ، هرگز طمع را در دل خویش جایگزین نسازد . | ||
| − | |||
===ایمان=== | ===ایمان=== | ||
| − | |||
ایمان به خداوند و اعتقاد به وجود خالق و مدبر دانا و توانای جهان ، بالاترین مجد و شرف را برای انسان به ارمغان می آورد و در سر لوحه تمام مجدها و بزرگواری های انسان قرار دارد . | ایمان به خداوند و اعتقاد به وجود خالق و مدبر دانا و توانای جهان ، بالاترین مجد و شرف را برای انسان به ارمغان می آورد و در سر لوحه تمام مجدها و بزرگواری های انسان قرار دارد . | ||
| − | + | من کان یرید العزه فلله العزه جمیعا (25). | |
| − | من کان یرید العزه فلله العزه جمیعا (25) | + | لله العزه و لرسوله و للمومنین (26). |
| − | + | امام صادق علیه السلام فرمود: فالمومن یکون عزیزا و لایکون ذلیلا (27). | |
| − | لله العزه و لرسوله و للمومنین (26) | + | |
| − | + | ||
| − | امام صادق علیه السلام فرمود : | + | |
| − | + | ||
| − | فالمومن یکون عزیزا و لایکون ذلیلا (27) | + | |
| − | + | ||
مومن عزیز است و هرگز ذلیل نمی شود . | مومن عزیز است و هرگز ذلیل نمی شود . | ||
| − | |||
===جهاد=== | ===جهاد=== | ||
| − | + | جهاد در راه خدا باعث سرکوبی دشمنان انسانیت و موجب سرافرازی اسلام و عزت آیین است . تنها وسیله ای که پیروان حق برای نزدیکی به خداوند بدان دست می یازند ، ایمان به خداوند و فرستاده او و جهاد در راه او ، که بالاترین مرتبه عزت در اسلام است: و الجهاد فی سبیله فانه ذروه الاسلام (28). | |
| − | جهاد در راه خدا باعث سرکوبی دشمنان انسانیت و موجب سرافرازی اسلام و عزت آیین است . تنها وسیله ای که پیروان حق برای نزدیکی به خداوند بدان دست می یازند ، ایمان به خداوند و فرستاده او و جهاد در راه او ، که بالاترین مرتبه عزت در اسلام است : | + | و خداوند متعال جهاد را برای عزت اسلام قرار داده است: و (افرض الله ) الجهاد عزا للاسلام (29). |
| − | + | و در حدیث دیگر از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است: ذروه الاسلام الجهاد فی سبیل الله لایناله الا افضلهم (30). | |
| − | و الجهاد فی سبیله فانه ذروه الاسلام (28) | + | |
| − | + | ||
| − | و خداوند متعال جهاد را برای عزت اسلام قرار داده است : | + | |
| − | + | ||
| − | و (افرض الله ) الجهاد عزا للاسلام (29) | + | |
| − | + | ||
| − | و در حدیث دیگر از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است : | + | |
| − | + | ||
| − | ذروه الاسلام الجهاد فی سبیل الله لایناله الا افضلهم (30) | + | |
| − | + | ||
رفیعترین چشم انداز اسلام ، جهاد در راه خداست که جز بهترین مسلمانها به آن دست نیابند . | رفیعترین چشم انداز اسلام ، جهاد در راه خداست که جز بهترین مسلمانها به آن دست نیابند . | ||
| − | |||
و در سخنی دیگر از رسول خدا صلی الله علیه و آله : | و در سخنی دیگر از رسول خدا صلی الله علیه و آله : | ||
| − | + | . . . ان الله تبارک و تعالی اعز امتی بسنابک خیلها و مراکز رماحها (31). | |
| − | . . . ان الله تبارک و تعالی اعز امتی بسنابک خیلها و مراکز رماحها (31) | + | همانا خداوند تبارک و تعالی امتم را به سم ستوران و نوک نیزه ها و سنان ها عزیز و گرامی داشته است. |
| − | + | ||
| − | همانا خداوند تبارک و تعالی امتم را به سم ستوران و نوک نیزه ها و سنان ها عزیز و گرامی داشته است | + | |
| − | + | ||
جهاد و پیکار در راه خدا نه تنها عزت برای کسانی است که در آن شرکت می کنند بلکه برای نسلهای آینده نیز موجب عزت و شرافت است . | جهاد و پیکار در راه خدا نه تنها عزت برای کسانی است که در آن شرکت می کنند بلکه برای نسلهای آینده نیز موجب عزت و شرافت است . | ||
| − | + | رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اغزوا تورثوا ابنائکم مجدا (32). | |
| − | رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : | + | |
| − | + | ||
| − | اغزوا تورثوا ابنائکم مجدا (32) | + | |
| − | + | ||
پیکار کنید تا برای فرزندانتان مجد و بزرگواری میراث گذارید . | پیکار کنید تا برای فرزندانتان مجد و بزرگواری میراث گذارید . | ||
| − | + | امیر مومنان و سرور مجاهدان در وصف جهاد می فرماید: بعد از اعتقاد به اسلام ، اشرف اعمال جهاد است که موجب قوام و استواری دین است و اجر عظیم دارد و در عین حال با عزت و مناعت همراه است . . . (33). | |
| − | امیر مومنان و سرور مجاهدان در وصف جهاد می فرماید : | + | |
| − | + | ||
| − | بعد از اعتقاد به اسلام ، اشرف اعمال جهاد است که موجب قوام و استواری دین است و اجر عظیم دارد و در عین حال با عزت و مناعت همراه است . . . (33) | + | |
| − | + | ||
===قرآن و اهل بیت=== | ===قرآن و اهل بیت=== | ||
| − | |||
قرآن ، کتاب محکم الهی و اهل بیت عصمت و طهارت دو مشعل فروزان هدایتند که تمسک به هر دوی آنها و پیروی از دستوراتشان موجب سعادت و ترک آنها یا یکی از این دو موجب گمراهی و ضلالت است . | قرآن ، کتاب محکم الهی و اهل بیت عصمت و طهارت دو مشعل فروزان هدایتند که تمسک به هر دوی آنها و پیروی از دستوراتشان موجب سعادت و ترک آنها یا یکی از این دو موجب گمراهی و ضلالت است . | ||
| − | + | رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی . . . (34). | |
| − | رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : | + | |
| − | + | ||
| − | انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی . . . (34) | + | |
| − | + | ||
روشن است که راه یافته و سیر کننده در صراط مستقیم عزیز است و آنکه از مسیر سعادت منحرف و گمراه گشته ، ذلیل است . | روشن است که راه یافته و سیر کننده در صراط مستقیم عزیز است و آنکه از مسیر سعادت منحرف و گمراه گشته ، ذلیل است . | ||
| − | + | امیرالمؤ منین علیه السلام درباره قرآن می فرماید: ثم انزل علیه الکتاب نورا . . . و عزا لاتهزم انصاره و حقا لا تخذل اعوانه . . . (35). | |
| − | امیرالمؤ منین علیه السلام درباره قرآن می فرماید : | + | |
| − | + | ||
| − | ثم انزل علیه الکتاب نورا . . . و عزا لاتهزم انصاره و حقا لا تخذل اعوانه . . . (35) | + | |
| − | + | ||
پس قرآن را بر او فرستاد ، نوری که چراغ آن فرو نمیرد . . . و عزتی است که یارنش را شکست و ناپایداری نباشد و حقی که یاورانش را زیان و خواری نباشد . | پس قرآن را بر او فرستاد ، نوری که چراغ آن فرو نمیرد . . . و عزتی است که یارنش را شکست و ناپایداری نباشد و حقی که یاورانش را زیان و خواری نباشد . | ||
| − | |||
امام صادق علیه السلام نیز در مورد اهل بیت و تبعیت از ایشان می فرماید : | امام صادق علیه السلام نیز در مورد اهل بیت و تبعیت از ایشان می فرماید : | ||
| − | + | معنا رایه الحق ، من تبعها لحق و من تاخر عنها غرق ، الاوبنا یدرک تره کل مومن و بنا تخلع ربقه الذل عن اعناقکم و . . . (36). | |
| − | معنا رایه الحق ، من تبعها لحق و من تاخر عنها غرق ، الاوبنا یدرک تره کل مومن و بنا تخلع ربقه الذل عن اعناقکم و . . . (36) | + | |
| − | + | ||
پرچم حق با ماست ، هر کس از آن پیروی کند به او می رسد و هر کسی عقب بماند غرق می شود ، همانا به وسیله ما خونبهای هر مومنی (که به ناحق کشته شد) گرفته می شود و به وسیله ما ، طوق ذلت از گردنهای شما برداشته می شود . | پرچم حق با ماست ، هر کس از آن پیروی کند به او می رسد و هر کسی عقب بماند غرق می شود ، همانا به وسیله ما خونبهای هر مومنی (که به ناحق کشته شد) گرفته می شود و به وسیله ما ، طوق ذلت از گردنهای شما برداشته می شود . | ||
| − | + | امیرالمؤ منین علیه السلام در این مورد می فرماید: بنا اهتدیتم الظلماء و بنا تسنمتم العلیا (37). | |
| − | امیرالمؤ منین علیه السلام در این مورد می فرماید : | + | |
| − | + | ||
| − | بنا اهتدیتم الظلماء و بنا تسنمتم العلیا (37) | + | |
| − | + | ||
به وسیله ما راه یافتید در تاریکی و به وسیله ما بالا رفته و بر مرتبه بلند رسیدید . | به وسیله ما راه یافتید در تاریکی و به وسیله ما بالا رفته و بر مرتبه بلند رسیدید . | ||
| − | |||
===اتحاد و اتفاق=== | ===اتحاد و اتفاق=== | ||
| − | |||
یکی دیگر از عوامل بسیار مهم عزت و شرافت ملتها و اجتماعات ، همدلی ، هماهنگی و وحدت کلمه بین افراد آن جامعه می باشد . | یکی دیگر از عوامل بسیار مهم عزت و شرافت ملتها و اجتماعات ، همدلی ، هماهنگی و وحدت کلمه بین افراد آن جامعه می باشد . | ||
| − | |||
سخنان امیر مومنان علیه السلام در نهج البلاغه ، نکات بسیار ارزنده ای را در این مورد آشکار می سازد ، از جمله در مورد عزت و نیرومندی عرب و جهت اسلام و اتحادشان می فرماید : | سخنان امیر مومنان علیه السلام در نهج البلاغه ، نکات بسیار ارزنده ای را در این مورد آشکار می سازد ، از جمله در مورد عزت و نیرومندی عرب و جهت اسلام و اتحادشان می فرماید : | ||
| − | + | و العرب الیوم ، و ان کانوا قلیلا ، فهم کثیرون بالاسلام عزیزون بالاجتماع (38). | |
| − | و العرب الیوم ، و ان کانوا قلیلا ، فهم کثیرون بالاسلام عزیزون بالاجتماع (38) | + | |
| − | + | ||
و عرب امروز اگر چه در شما اندکند اما با یکدلی و یک سخنی در اسلام عزیزند و بسیار . | و عرب امروز اگر چه در شما اندکند اما با یکدلی و یک سخنی در اسلام عزیزند و بسیار . | ||
| − | |||
و درباره امتهای گذشته و سرنوشت آنها در حال اتحاد و اتفاق می فرماید : | و درباره امتهای گذشته و سرنوشت آنها در حال اتحاد و اتفاق می فرماید : | ||
| − | |||
پس بنگرید آنگاه که گروهها فراهم بودند و همگان راه یک آرزو می پیمودند چگونه می آسودند و دلها راست بود و باهم ساز وار و دستها یکدیگر را مددکار ، شمشیرها بر یاری هم آخته و دیده ها به یکسو دوخته و اراده ها در پی یک چیز تاخته . آیا مهتران سراسر زمین نبودند و بر جهانیان فرمانروایی نمی نمودند ! ؟ | پس بنگرید آنگاه که گروهها فراهم بودند و همگان راه یک آرزو می پیمودند چگونه می آسودند و دلها راست بود و باهم ساز وار و دستها یکدیگر را مددکار ، شمشیرها بر یاری هم آخته و دیده ها به یکسو دوخته و اراده ها در پی یک چیز تاخته . آیا مهتران سراسر زمین نبودند و بر جهانیان فرمانروایی نمی نمودند ! ؟ | ||
| − | + | پس بنگرید که پایان کارشان به کجا کشید چون میانشان جدایی افتاد . . . (39). | |
| − | پس بنگرید که پایان کارشان به کجا کشید چون میانشان جدایی افتاد . . . (39) | + | |
==کمالات روحی و صفات کمالی== | ==کمالات روحی و صفات کمالی== | ||
| − | + | کمالات روحی و صفات کمالی از جمله عللی است که نقش ایجاد و حفظ عزت را دارد ، مادام که انسان متصف به این کمالات است ، عزیز است ، و با کمرنگ شدن این صفات و روحیات عزت نیز کمرنگ می شود. | |
| − | کمالات روحی و صفات کمالی از جمله عللی است که نقش ایجاد و حفظ عزت را دارد ، مادام که انسان متصف به این کمالات است ، عزیز است ، و با کمرنگ شدن این صفات و روحیات عزت نیز کمرنگ می شود . | + | از جمله این صفات و کمالات می توان به موارد زیر اشاره کرد : (40). |
| − | + | ||
| − | از جمله این صفات و کمالات می توان به موارد زیر اشاره کرد : (40) | + | |
| − | + | ||
===انصاف=== | ===انصاف=== | ||
| − | + | پاس داشتن عدل و داد و رعایت حق مردمان و با آنان به راستی رفتار کردن ، (41) از جمله اموری است که عزت آدمی را پایدار می کند و افزون می سازد . از امام محمد باقر علیه السلام روایت شده است که گفت : امیر مومنان علیه السلام در ضمن سختی فرمود: الا انه من ینصف الناس من نفسه لم یزده الله الا عزا (42). | |
| − | پاس داشتن عدل و داد و رعایت حق مردمان و با آنان به راستی رفتار کردن ، (41) از جمله اموری است که عزت آدمی را پایدار می کند و افزون می سازد . از امام محمد باقر علیه السلام روایت شده است که گفت : امیر مومنان علیه السلام در ضمن سختی فرمود : | + | |
| − | + | ||
| − | الا انه من ینصف الناس من نفسه لم یزده الله الا عزا (42) | + | |
| − | + | ||
بدانید هر که از خود به مردم انصاف دهد ، خداوند جز عزتش نیفزاید . | بدانید هر که از خود به مردم انصاف دهد ، خداوند جز عزتش نیفزاید . | ||
| − | |||
===قیام به حق و گرفتن حق=== | ===قیام به حق و گرفتن حق=== | ||
نسخهٔ ۱۹ دی ۱۳۹۵، ساعت ۱۶:۱۲
 | |
| نویسنده | معاونت روابط عمومی و انتشارات نمایندگی ولی فقیه در ساحفاسا |
|---|---|
| زبان | فارسی |
| ناشر | مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان |
| محل انتشارات | قم |
| تاریخ نشر | 1388 |
| دانلود | |
مقدمه
بسم الله الرحمن الرحیم. خطوط برجسته و طلایی تاریخ ملتها متعلق به کسانی است که با حریت و آزادی زندگی گرده و عزت و شرافت خو را بر هر مال و منالی ترجیح داده اند ، کسانی که از جان و مال و مقام و خاندان گذشته اند اما تن به ذلت نداده اند ، افتخار هر ملتی نیز به وجود چنین آزاد مردان است. ادیان الهی که انسان را خلیفه خدا و در روی زمین می دانند ارزش والایی برای مقام را انسان قائل هستند بخصوص دین مقدس اسلام که بالاترین ارج را برای مقام انسان واقعی منظور داشته است . و لقد کرمنا بنی ادم و حملناهم فی البر و البحر (1). و ما فرزندان آدم را بسیار گرامی داشتیم و آنها را به مرکب بر و بحر سوار کردیم . . . . یعنی این کرامت و شرافت و بزرگواری را در سرشت و آفرینش او قرار دادیم . کرامت و عزت و بزرگواری جزئی از سرشت انسان است . این است که اگر انسان خود را آنچنان که هست بیابد کرامت و عزت را می یابد. (2) اسلام انسان مومن را عزیزتر از هر موجودی به شمار آورده. امام کاظم علیه السلام فرمود : . . . المومن اغز من الکبریت الاحمر . . . (3). . . . مومن گرامی تر از یاقوت سرخ است . . . امام صادق علیه السلام فرمود : المومن اعظم حرمه من الکعبه (4). احترام مومن از کعبه بیشتر است . و به هیچ وجه به مومن اجازه نمی دهد که خود را پست و با ذلت جلوه دهد و شرافت انسانی خود را پایمال کند . امام صادق علیه السلام فرمود : ان الله فوض الی المومن کل شی ء الا اذلاله نفسه (5) همانا خداوند هر امری را به مومن تفویض کرده اما ذلیل کردن نفس خود را به او اجازه نداده است . امام علی علیه السلام فرمود: اکرم نفسک کل دنیه . . . (6). نفس خویش را از هر کار پستی برتر و بالاتر بدار . . . امام صادق علیه السلام فرمود : . . . و لا تکن واهنا یحقرک من عرفک . . . (7). . . . و شل و سست مباش که هر که تو را ببیند تحقیر کند . . . و از طرف دیگر توصیه و سفارش اکید به حفظ عزت و کرامت . امام کاظم علیه السلام فرمود : ان اعظم الناس قدرا من لایری الدنیا لنفسه خطرا (8). از همه مردم بلند مرتبه تر و عظیم القدرتر آن کسی است که اگر تمام دنیا را یک طرف بگذارند او خودش و عزت و نفسش را بر تمام دنیا مقدم می دارد . یعنی حاضر نیست شرافت و کرامت خود را در مقابل این که تمام نعمتهای دنیا را به او بدهند لکه دار کند . در این زمینه روایات فراوان است که در بخشهای بعد به برخی از آنها اشاره خواهد شد . حفظ شرافت و عزت نفس برای همه لازم است ، اما برای برخی از اصناف مردم لازمتر است که در راس آنها نظامیان و حافظان مرز و بوم و آیین قرار دارند ، چرا که عزت آنان ، عزت ملت و شرف و مجد آنان ، مجد و عظمت دین و آیین است. فالجنود باذن الله حصون الرعیه و زین الولاه و عز الدین . . . (9).
علل و عوامل عزت
در سخنان پیشوایان عزت ، مطالبی بسیار درباره علل و عوامل عزت وارد شده است ، (10) عواملی که در سایه آنها می توان فرد را در چارچوب سیره نبوی تربیت کرد ، عواملی که با تدارک آنها فرد عزیز و در نتیجه نفوذناپذیر ، محکم ، راسخ و شکست ناپذیر می شود . اکنون به مهمترین این علل اشاره می شود .
اطاعت خدا
هیچ چیز چون بندگی و اطاعت از خدا آدمی را عزت نمی بخشد از پیام آور عزت روایت شده است که فرمود : ان ربکم یقول کل یوم : انا العزیز فمن اراد عز الدارین فلیطع العزیز (11). خداوند هر روز ندا می دهد که من پروردگار عزیز شمایم ، و هر که خواهان عزت دو جهان است ، خدای عزیز را اطاعت کند . اطاعت خدا ذره ناچیز و حقیر را به بی نهایت عزیز و قوی مرتبط می کند و از او موجودی سرافراز می سازد . از امیر مومنان علیه السلام وارد شده است : اذا طلبت العز فاطلبه بالطاعه (12). هرگاه خواهان عزت شدی ، آن را در اطاعت و فرمانبرداری خدای بجوی . انسان خواهان عزت ، باید آن را از خدا و به سبب اطاعت او بخواهد که پیام آور عزت صلی الله علیه و آله به ابو امامه فرمود : یا ابا امامه ! اعز امر الله ، یعزک الله (13). ای ابوامامه ، امر خدا را عزیز بدار تا خداوند تو را عزت بخشد . عزیز داشتن امر خدا در اطاعت و فرمانبرداری اوست که کلید عزت یابی است و هیچ چیز چون آن راهگشا به این کمال نیست . از امیرمومنان علیه السلام وارد شده است: لا عز الا بالطاعه (14). هیچ عزتی نیست مگر به سبب اطاعت و فرمانبرداری (خدای ) . مادام که این رابطه میان مخلوق و خالق هستی وجود دارد ، و انسان در مدار اطاعت حق است ، عزت نیز هست و چون از این عهد الهی خارج شود ، جز ذلتی خفت بار بهره ای نخواهد داشت .
تقوای الهی
تقوای الهی پوششی است که آدمی را مصون و محکم و استوار می سازد و او را از آسیب و سستی و ناراستی حفظ می کند. راغب اصفهانی می نویسد : تقوا از وقایه است و وقایه به معنای حفظ و نگهداری چیزی است از هر چه که به (محافظ) قرار دادن از آنچه بیم می رود (بدان آسیب و زیان رساند). (15) پیامبر عزت فرموده است: من اراد ان یکون ان اعز الناس فلیتق الله (16). هر که می خواهد که با عزت ترین مردمان باشد ، پس تقوای الهی پیشه کند . تقوای الهی در ارجمندی آدمی چنان نقش آفرین است که از امیر مومنان علیه السلام وارد شده است که فرمود: لا عز اعز من التقوی (17). هیچ عزتی عزت بخش تر از تقوا نیست . تقوا سرافرازی می آورد و پرده دری سرافکندگی ، تقوا راه می نماید و خودخواهی به گمراهی می کشاند تقوا ارجمند می کند و گناه خوار می سازد ، تقوا آزاد می کند و نافرمانی به اسارت در می آورد ، تقوا استوار می سازد و نفسانیت فرو می پاشد ، و چه نیکو فرموده است امیر بیان علی علیه السلام : التقوی تعز ، الفجور تذل (18) تقوا عزت می بخشد و تبهکاری ذلیل می سازد . بنابراین نسبتی مستقیم و رابطه ای تنگاتنگ میان تقوا و عزت وجود دارد و هر چه بر آن افزوده شود ، این فزونی می یابد . تقوای الهی از چنان جایگاهی در عزت بخشی برخوردار است که پیشوای پرهیزگاران ، علی علیه السلام درباره اش فرمود: لاکرم اعز من التقوی (19). هیچ کرامتی چون تقوا ، انسان را عزیزترین نمی سازد .
انقطاع
به میزانی که انسان به خدا تکیه می کند و از غیر خدا گسسته می شود ، به همان میزان عزت می یابد . زیرا عزت مختص اوست و جز با گسستن از غیر خدا به دست نمی آید . در خبری مشهور آمده است که جبرئیل امین خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله رسید و چنین گفت :یا محمد ! عش ما شئت فانک میت و احبب من شئت فانک مفارقه ، و اعمل ما شئت فانک مجزی به ، و اعلم ان شرک الرجل قیامه باللیل ، و عزه استغناوه عن الناس (20). ای محمد ! هر چه می خواهی زندگی کن ، اما مردم است ، هر که را می خواهی دوست بدار ، اما جدایی است ، هر چه می خواهی بکن ، اما جزای آن را خواهی دید ، و بدان که شرافت انسان در شب زنده داری است و عزت او در بی نیازی از مردم . این آموزش انقطاع و عزت یافتن در سیره نبوی است . ارجمندی و بزرگی حقیقی در سایه گسستن از غیر خدا به دست می آید . لقمان حکیم فرزند خود را به انقطاع و قطع طمع می خواند و در این جهت تربیت می کند: پسرم . . . اگر خواهان آنی که همه عزت این جهانی را داشته باشی ، از آنچه در دست مردم است قطع طمع کن که پیامبران و راستکرداران به آنچه دست یافتند ، منحصرا به سبب قطع طمعشان بود . اوصیای پیامبر که جلوه های کامل عزت الهی در مدرسه پیامبرند به سبب انقطاع کاملشان به کمال عزت رسیدند ، و از همین روست که در دعای شعبانیه امیر مومنان علیه السلام که بنابر نقل ابن خالویه همه اوصیای پیامبر آن را می خوانده اند. (21) چنین آمده است: الهی هب لی کمال الانقطاع الیک (22). خدای من ، مرا انقطاع کامل به سوی خود عطا فرما . اولیای خدا از خود گسستند و به خدا پیوستند و به عزت رسیدند و شکست ناپذیر شدند . این سنت خداست که هر کس طمع خویش بمیراند ، به عزت دست یابد و عزتش پایدار ماند . از امام باقر علیه السلام روایت شده است که فرمود: اطلب بقاء العز باماته الطمع (23). ماندگاری عزت را با میراندن طمع بخواه . تربیت نبوی به انقطاع می خواند تا آدمی را از اسارت برهاند و به کمال برساند . زیرا زندگی توام با آزادگی و عزت جز با انقطاع طمع فراهم نمی شود که پیشوای آزادگان ، علی علیه السلام فرموده است: من اراد ان یعیش حرا ایام حیاته فلا یسکن الطمع قلبه (24). هر کس خواهان آن اس که در دوران زندگی خویش آزادانه زیست کند ، هرگز طمع را در دل خویش جایگزین نسازد .
ایمان
ایمان به خداوند و اعتقاد به وجود خالق و مدبر دانا و توانای جهان ، بالاترین مجد و شرف را برای انسان به ارمغان می آورد و در سر لوحه تمام مجدها و بزرگواری های انسان قرار دارد . من کان یرید العزه فلله العزه جمیعا (25). لله العزه و لرسوله و للمومنین (26). امام صادق علیه السلام فرمود: فالمومن یکون عزیزا و لایکون ذلیلا (27). مومن عزیز است و هرگز ذلیل نمی شود .
جهاد
جهاد در راه خدا باعث سرکوبی دشمنان انسانیت و موجب سرافرازی اسلام و عزت آیین است . تنها وسیله ای که پیروان حق برای نزدیکی به خداوند بدان دست می یازند ، ایمان به خداوند و فرستاده او و جهاد در راه او ، که بالاترین مرتبه عزت در اسلام است: و الجهاد فی سبیله فانه ذروه الاسلام (28). و خداوند متعال جهاد را برای عزت اسلام قرار داده است: و (افرض الله ) الجهاد عزا للاسلام (29). و در حدیث دیگر از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است: ذروه الاسلام الجهاد فی سبیل الله لایناله الا افضلهم (30). رفیعترین چشم انداز اسلام ، جهاد در راه خداست که جز بهترین مسلمانها به آن دست نیابند . و در سخنی دیگر از رسول خدا صلی الله علیه و آله : . . . ان الله تبارک و تعالی اعز امتی بسنابک خیلها و مراکز رماحها (31). همانا خداوند تبارک و تعالی امتم را به سم ستوران و نوک نیزه ها و سنان ها عزیز و گرامی داشته است. جهاد و پیکار در راه خدا نه تنها عزت برای کسانی است که در آن شرکت می کنند بلکه برای نسلهای آینده نیز موجب عزت و شرافت است . رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اغزوا تورثوا ابنائکم مجدا (32). پیکار کنید تا برای فرزندانتان مجد و بزرگواری میراث گذارید . امیر مومنان و سرور مجاهدان در وصف جهاد می فرماید: بعد از اعتقاد به اسلام ، اشرف اعمال جهاد است که موجب قوام و استواری دین است و اجر عظیم دارد و در عین حال با عزت و مناعت همراه است . . . (33).
قرآن و اهل بیت
قرآن ، کتاب محکم الهی و اهل بیت عصمت و طهارت دو مشعل فروزان هدایتند که تمسک به هر دوی آنها و پیروی از دستوراتشان موجب سعادت و ترک آنها یا یکی از این دو موجب گمراهی و ضلالت است . رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی . . . (34). روشن است که راه یافته و سیر کننده در صراط مستقیم عزیز است و آنکه از مسیر سعادت منحرف و گمراه گشته ، ذلیل است . امیرالمؤ منین علیه السلام درباره قرآن می فرماید: ثم انزل علیه الکتاب نورا . . . و عزا لاتهزم انصاره و حقا لا تخذل اعوانه . . . (35). پس قرآن را بر او فرستاد ، نوری که چراغ آن فرو نمیرد . . . و عزتی است که یارنش را شکست و ناپایداری نباشد و حقی که یاورانش را زیان و خواری نباشد . امام صادق علیه السلام نیز در مورد اهل بیت و تبعیت از ایشان می فرماید : معنا رایه الحق ، من تبعها لحق و من تاخر عنها غرق ، الاوبنا یدرک تره کل مومن و بنا تخلع ربقه الذل عن اعناقکم و . . . (36). پرچم حق با ماست ، هر کس از آن پیروی کند به او می رسد و هر کسی عقب بماند غرق می شود ، همانا به وسیله ما خونبهای هر مومنی (که به ناحق کشته شد) گرفته می شود و به وسیله ما ، طوق ذلت از گردنهای شما برداشته می شود . امیرالمؤ منین علیه السلام در این مورد می فرماید: بنا اهتدیتم الظلماء و بنا تسنمتم العلیا (37). به وسیله ما راه یافتید در تاریکی و به وسیله ما بالا رفته و بر مرتبه بلند رسیدید .
اتحاد و اتفاق
یکی دیگر از عوامل بسیار مهم عزت و شرافت ملتها و اجتماعات ، همدلی ، هماهنگی و وحدت کلمه بین افراد آن جامعه می باشد . سخنان امیر مومنان علیه السلام در نهج البلاغه ، نکات بسیار ارزنده ای را در این مورد آشکار می سازد ، از جمله در مورد عزت و نیرومندی عرب و جهت اسلام و اتحادشان می فرماید : و العرب الیوم ، و ان کانوا قلیلا ، فهم کثیرون بالاسلام عزیزون بالاجتماع (38). و عرب امروز اگر چه در شما اندکند اما با یکدلی و یک سخنی در اسلام عزیزند و بسیار . و درباره امتهای گذشته و سرنوشت آنها در حال اتحاد و اتفاق می فرماید : پس بنگرید آنگاه که گروهها فراهم بودند و همگان راه یک آرزو می پیمودند چگونه می آسودند و دلها راست بود و باهم ساز وار و دستها یکدیگر را مددکار ، شمشیرها بر یاری هم آخته و دیده ها به یکسو دوخته و اراده ها در پی یک چیز تاخته . آیا مهتران سراسر زمین نبودند و بر جهانیان فرمانروایی نمی نمودند ! ؟ پس بنگرید که پایان کارشان به کجا کشید چون میانشان جدایی افتاد . . . (39).
کمالات روحی و صفات کمالی
کمالات روحی و صفات کمالی از جمله عللی است که نقش ایجاد و حفظ عزت را دارد ، مادام که انسان متصف به این کمالات است ، عزیز است ، و با کمرنگ شدن این صفات و روحیات عزت نیز کمرنگ می شود. از جمله این صفات و کمالات می توان به موارد زیر اشاره کرد : (40).
انصاف
پاس داشتن عدل و داد و رعایت حق مردمان و با آنان به راستی رفتار کردن ، (41) از جمله اموری است که عزت آدمی را پایدار می کند و افزون می سازد . از امام محمد باقر علیه السلام روایت شده است که گفت : امیر مومنان علیه السلام در ضمن سختی فرمود: الا انه من ینصف الناس من نفسه لم یزده الله الا عزا (42). بدانید هر که از خود به مردم انصاف دهد ، خداوند جز عزتش نیفزاید .
قیام به حق و گرفتن حق
مادام که انسان برای حق برخیزد و در برپایی حق بکوشد در عزت خداست و خداوند از هر که اقامه حق و داد کند خواری ببرد و لباس ارجمندی و بزرگی بر تنش کند . از امام عسکری علیه السلام چنین نقل شده است :
ما ترک الحق عزیز الا ذل ، و لا اخذ به ذلیل الا عز (43)
هیچ عزیزی حق واننهاد مگر آنکه خوار شد ، و هیچ خواری اقامه حق نکرد مگر آنکه عزیز شد .
در گذشتن در عین قدرت و بخشش و پیوند
بزرگواری و گذشت و بخشش از جمله اموری است که عزت آفرین است و هر چه این کلمات در انسان افزون شود بر عزتش افزون می شود . پیامبر بزرگوار و ارجمند اسلام فرموده است :
علیکم بالعفو ، فان العفو لا یزید العبد الا عزا ، فتعافوا یعزکم الله (44)
بر شما باد به گذشت که گذشت کردن جز بر عزت بنده نمی افزاید ، پس از یکدیگر در گذرید تا خدا شما را عزیز کند .
همچنین شیخ طوسی (ره ) به اسناد خود روایت کرده است که آن حضرت فرمود :
من عفا عن مظلمه ابدله الله بها عزا فی الدنیا و الاخره (45)
آن که از ستمی گذشت کند ، خداوند در عوض آن به او عزت دنیا و آخرت بخشد .
جابر از امام باقر علیه السلام روایت کرده است که فرمود :
ثلاث لایزید الله بهن المرء المسلم الاعزا : الصفح عمن ظلمه ، و اعطاء من حرمه ، و الصله لمن قطعه (46)
سه چیز است که خداوند به وسیله آنها جز عزت انسان مسلمان را نیفزیاد : گذشت از کسی که به او ستم روا داشته ، و بخشیدن آن که او را محروم ساخته ، و پیوند با آن که از او بریده است .
فرو خوردن خشم
آن که بر وجود خود قاهر است و خشم خود را فرو می خورد به عزت الهی نایل می شود . از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود :
ما من عبد کظم غیظا الا زاده الله عزوجل عزا فی الدنیا و الاخره : و قد قال الله عزوجل : (و الکاظمین الغیظ و العافین عن الناس و الله یحب المحسنین ) و اثابه الله مکان غیظه ذلک (47)
هیچ بنده ای خشمی را فرو نخورد ، مگر آنکه خدای عزوجل عزت او را در دنیا و آخرت بیفزاید؛ و همانا خدای عزوجل فرموده است : و آنان که فروخوردگان خشم و در گذرندگان از مردمند ، و خدا نیکوکاران را دوست دارد . و خدا به جای فرو خوردن خشمش او را چنین پاداش می دهد .
صبر و استقامت
صبر و استقامت از مهمترین علل به وجود آورنده و پایدارنده عزت است . صبر در برابر گناه ، صبر در طاعت خدا ، صبر در مصیبتها و صبر در برابر مال و مقام و خود را حفظ کردن آدمی را محکم و استوار می کند .
صد هزاران کیمیا حق آفرید
کیمیایی همچو صبر آدم ندید (48)
امام صادق علیه السلام فرموده است :
من صبر علی مصیبه زاده الله عزوجل عزا علی عزه (49)
هر که به مصیبتی شکیبایی ورزد ، خدای عزوجل عزت بر عزتش بیفزاید .
شجاعت
شجاعت از کمالاتی است که آدمی را استوار می سازد و عزتش را نگه می دارد چنانکه در سخنان علی علیه السلام وارد شده است :
الشجاعه احد العزین (50)
شجاعت یکی از دو عزت است .
شجاعت چنان عزت آفرین است که خود برابر با تمام عزتهای دیگر است ؛(51) و نمی گذارد آدمی تن به خواری و پستی دهد که علی علیه السلام فرموده است :
الشجاعه عز حاضر (52)
شجاعت عزتی است مهیا و آماده .
قناعت
قناعت و گسستن خود از فزون طلبی ، آدمی را عزت می بخشد زیرا زیاده خواهی و هوس بی حاصل است که آدمی را در دامن حسرت و خواری فرو می برد و چون ریشه این درخت زده شود ، سربلندی و عزت به بار آید . در سخنان نورانی امیرمومنان علیه السلام وارد شده است .
القناعه تودی الی العز (53)
قناعت به سوی عزت می کشاند .
ثمره القناعه العز (54)
میوه قناعت عزت است .
اقنع تعز (55)
قناعت کن ، عزیز باش .
القناعه عز (56)
قناعت عزت است .
خردمند هرگز از قناعت دست نمی کشد و تن به خواری نمی سپارد .
عزت ز قناعت است و خواری طمع
با عزت خود بساز و خواری مطلب (57)
برائت از بدی و شر
انسان به میزانی که از بدی و شر پاک می شود و از آن دوری و بیزاری می جوید به بزرگی و ارجمندی می رسد؛ وارهیدن از آن ، پیوستن به این را می آورد .
امام صادق علیه السلام فرمود :
من بری من الشر نال العز (58)
هر که از شر و بدی برائت جوید به عزت دست یابد .
علم و حلم
لاشرف کالعلم و لا عز کالحلم . . . (59)
هیچ شرف چون دانایی و هیچ عزت چون بردبار بودن نیست . . .
صبر و تحمل
امیرالمؤ منین علیه السلام نتیجه صبر و تحمل امتهای گذشته را چنین بیان می فرماید :
. . . تا خدا دید چگونه در راه دوستی او بر آزار شکیبایند ، و چسان از بیم او ناخوشایند را تحمل می نمایند ، از تنگناهای بلا گشایشی برایشان پدید آورد . و از پس خواری ، ارجمند شان فرمود و آرامش را جایگزین بیم کرد . پس پادشاهان حکمران شدند و پیشوایان با فر و شان و کرامت خدا درباره شان تا بدانجا رسید که دیده آرزو نهایت آن را ندید . . . (60)
حسن خلق
امیرالمؤ منین علیه السلام فرمود :
علیکم بمکارم الاخلاق فانها رفعه و ایاکم و الاخلاق الدنیه فانها تضع الشریف و تهدم المجد (61)
بر شما باد به اخلاق نیکو چرا که موجب رفعت و بلندی است و بپرهیزید از اخلاق پست . زیرا شخصی بزرگ را پست می کند و مجد و عزت را نابود می سازد .
تواضع
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :
التواضع لایزید العبد الا رفعه فتواضعوا یرفعکم الله (62)
فروتنی جز بر رفعت و بلندی مقام بنده نمی افزاید پس تواضع پیشه کنید تا خداوند مقام شما را بالا برد .
اطاعت از رهبران عادل
و طاعه ولاه العدل تمام العز (63)
و فرمانبرداری از والیان عادل نهایت عزت است .
صدق
امیرالمؤ منین علیه السلام فرمود :
الصدق عز (64)
راستی عزت است .
الصادق علی شفا منجاه و کرامه . . . (65)
راستگو بر کنگره های رستگاری و بزرگواری است . . .
موجبات ذلت
با دقت در آنچه گذشت ، اموری که موجب ذلت و خواری انسان است ، معلوم می گردد ، زیرا عمل نکردن و سازگار نبودن با موجبات عزت ، سبب ذلت خواهد بود لکن برای توضیح بیشتر ، برخی از عوامل ذلت را یاد آور می شویم .
نفاق و دوستی با کافران
خداوند متعال در قرآن مجید بیان می فرماید : که عزت تنها از آن خدا و پیامبرش و مومنین می باشد و لکن منافقین درک نمی کنند و در آیه دیگر به منافقین که کافران را دوست می دارند و در پی کسب عزت در پیش آنان هستند وعده عذاب می دهد .
بشر المنافقین بان لهم عذابا الیما . الذین یتخذون الکافرین اولیاء من دون المومنین ایبتغون عندهم العزه لله جمیعا (66)
و مژده بده منافقین را به این که عذاب دردناک برایشان (مقرر) است . آنانکه مومنان را ترک گفته و کافران را دوست گرفتند ، آیا عزت را در پیش ایشان جستجو می کنند پس همانا تمام عزت برای خداست .
طلب عزت از غیر خدا
چنانکه از آیه شریفه معلوم شد تمام عزت برای خداست پس هر کس غیر از خداوند متعال طلب عزت نماید و به خاطر کسب شرف و کرامت به سوی غیرخدا دست دراز کند ، ذلیل خواهد شد .
امیرالمؤ منین علیه السلام در این باره می فرماید :
من اعتز بغیر الله سبحانه ذل (67)
هر کس به غیر خدا عزت یابد ، ذلیل شود .
و به همین مضمون از رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز روایت شده است که :
من اعتز بالعبید اذله الله (68)
هر کس به بندگان عزیز گردد خدای تعالی وی را ذلیل کند .
ترک جهاد
رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید :
للجنه باب یقال له باب المجاهدین . . . قال : فمن ترک الجهاد البسه الله ذلا و فقرا فی معیشته و محقا فی دینه . (69)
بهشت دری دارد که به آن باب مجاهدان گفته می شود . . . و فرمود : پس هر کس جهاد را ترک کند خداوند لباس مذلت را به اوی می پوشاند . . .
چنانکه جهاد تنها موجب عزت برای نسل جهادگر در هر عصر نیست ، بلکه موجب سرافرازی نسلهای آنیده نیز می باشد ، در مقابل ترک جهاد هم موجب ذلت و سرافکندگی برای نسل حاضر و آینده می شود . امیرالمؤ منین علیه السلام می فرماید :
فعاودوا الکر ، و استحیوا من الفر ، فانه عار فی الاعقاب ، و نار یوم الحساب (70)
پس پشت سر هم حمله آورید و از فرار شرم کنید که موجب سرافکندگی و عار در نسلهای بعد و نیز سبب آتش در روز حساب است .
سستی در جهاد و فرصت دادن به دشمن
باید به موقع و در اولین فرصت ممکن به جهاد اقدام کرد و فرصت را از دست دشمن خارج نمود و با ابتکار عمل و سرعت عمل و هوشیاری نظامی ، دشمن را سرکوب کرد . و گرنه اهمال در جهاد و فرصت دادن به دشمن ، موجب ذلت خواهد شد .
امیرالمؤ منین علیه السلام می فرماید :
. . . و قلت لکم اغزوهم قبل ان یغزوکم فوالله ما غزی قوم قط فی عقر دارهم الا ذلوا . . . (71)
. . . و گفتم با آنان بستیزید پیش از آنکه بر شما حمله برند و به خدا سوگند با مردمی در آستانه خانه شان نجنگیدند جز که جامه خواری بر آن مردم پوشاندند .
اختلاف و تشتت
اختلاف و تشتت هر ملتی موجب ذلت ، هلاکت و اسارت آنان در بند دشمنان خواهد بود .
قرآن کریم می فرماید :
و لاتنازعوا فتفشلوا و تذهب ریحکم (72)
راه نزاع و اختلاف نپیمایید که سست شوید و شوکت و قدرت شما از بین برود .
در سخن معجزه آسای علی علیه السلام نیز درباره امتهای گذشته و موجبات ذلت ایشان چنین آمده است :
. . . پس بنگرید که پایان کارشان به کجا کشید . چون میانشان جدایی افتاد و الفت به پراکندگی انجامید و سخنها و دلهاشان گونه گون گردید . از هم جدا شدند و به حزبها گراییدند و خدا لباس کرامت خود را از تنشان برون آورد و نعمت فراخ خویش از دستشان به دور کرد و داستان آنان میان شما ماند و آن را برای پند گیرند ، عبرت گرداند . . . (73)
زیر سلطه بودن
انسانی که خداوند او را آزاد آفریده اگر به اختیار خود ، طوق بندگی قلدران حاکم را به گردن افکند ، شرافت انسانی خود را نابود کرده است .
امیرمومنان علیه السلام می فرماید :
. . . و لاتکن عبد غیرک و قد جعلک الله حرا (74)
. . . بنده دیگران مباش در حالی که خداوند ترا آزاد آفریده است .
و در بیانی دیگر می فرماید :
کل عزیز داخل تحت القدره فذلیل (75)
هر ارجمندی که تحت سیطره قدرتی باشد ذلیل است .
تجمل پرستی
تجمل پرستی و تشریفات گرایی موجب نیازمندی و وابستگی است ؛ زیرا زندگی تشریفاتی حد و مرزی ندارد تا با رسیدن به آن نیاز مرتفع شود و از جهت همین نیاز ، وابستگی پیش می آید . وابستگی به افراد یا منابعی که این نیازمندی را بتوانند بر طرف کنند ، موجب ذلت و خواری برای انسان می شود؛ زیرا تامین کنندگان این گونه نیازها به شرط تامین منافع خود و بهره بری از شخص وابسته ، اقدام به این کار می کنند .
اصولا وابسته شدن به زندگی و تشریفات آن برای همه به ویژه نیروهای مسلح خطرناک است حتی اگر وابستگی به اشخاص زر اندوز و زورمند هم پیش نیاید ، نفس دل بستن به جلوه های رنگارنگ زندگی مادی و پیوسته دنبال تجملات بودن انسان را از رسیدن به اهداف عالی باز می دارد و باعث تحقیر شخصیت انسان و در نتیجه ذلت خواهد و اگر فرهنگ اسراف و تجمل پرستی بر نیروهای مسلح حاکم گردد و نظامیان به آنها خو کنند ، دیگر انتظار شجاعت ، استواری مقاومت و دشمن ستیزی از چنین نیرویی بیهوده خواهد بود . چنانکه تجربه نشان داده است .
خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید :
ای پیامبر بگو - امت را - اگر شما پدران ، فرزندان ، برادران ، زنان ، خویشاوندان و اموالی که جمع آورده اید و تجارتی که از کسادی آن بیمناکید و منازلی را که به آن دل خوش داشته اید ، بیش از خدا و رسولش و جهاد در راه او دوست می دارید ، پس منتظر باشید تا امر خدا برسد - و دنیا طلبان بدکار از کار خویش پشتیبان شوند - و خداوند بدکاران را - به راه بهشت و سعادت - هدایت نخواهد کرد . (76)
اخلاق ناپسند
رفتارهای ناپسند و مذموم ، موجبات ذلت انسان را فراهم می کند .
امیرالمؤ منین علیه السلام می فرماید :
. . . و ایاکم و الاخلاق الدنیه فانها تضع الشریف و تهدم المجد (77)
بر حذر باشید از اخلاق پست چرا که انسان بزرگوار را پست می کند و مجد و کرامت را نابود می سازد .
و از جمله اخلاق های زشت که انسان را به خواری دچار می کند تکبر و دروغگویی است .
علی علیه السلام می فرماید :
من تکبر علی الناس ذل (78)
هر کس با مردم با تکبر برخورد کند ذلیل می شود .
امیرالمؤ منین علیه السلام می فرماید :
و ان الکاذب لمهان ذلیل (79)
همانا دروغگو پست و خوار است .
بیائیم همه دوستداران و محبین ائمه علیه السلام در سالی که مقام معظم رهبری - به جهات
عدیده و با تامل و لحاظ همه جهات و مسائل گوناگون داخلی و خارجی - سال عزت و افتخار حسینی نام نهاده اند با پیروی از تعالیم عزت بخش ائمه معصومین علیه السلام و تاسی از رهنمودهای حکیمانه آن بزرگوار شاگردانی موفق برای این مکتب بوده و تجلی بخش عزت و افتخار حسینی در پرتو تعالیم مکتب نبوی صلی الله علیه و آله باشیم .
انشاء الله
پی نوشتها
1- اسراء، آیه 70. 2- تعلیم و تربیت در اسلام ، شهید مطهری ، ص 147. 3- میزان الحکمه ، محمدی ری شهری ، ج 1، ص 339. 4- الحکم الزهراه ، علی رضا صابری یزدی ص 233. 5- میزان الحکمه ، ج 3، ص 441. 6- همان . 7- تعلیم و تربیت در اسلام ، ص 126. 8- همان ، ص 125 9- نهج البلاغه ، ترجمه شهیدی ، نامه 53، ص 329. 10- میزان الحکمه ، ج 6، ص 290-294. 11- تفسیر مجمع البیان ، ج 4، ص 402. 12- غررالحکم ، ج 1، ص 279. 13- کنز العمال ، ج 15، ص 785. 14- شرح غرر الحکم ، ج 6، ص 393. 15- المفردات ، ص 530. 16- بحارالانوار، ج 70، ص 285. 17- نهج البلاغه ، حکمت 371. 18- شرح غرر الحکم ، ج 1، ص 39. 19- تحف العقول ، ص 59. 20- امالی الصدوق ، ص 194. 21- اقبال الاعمال ، ص 685. 22- اقبال الاعمال ، ص 687. 23- تحف العقول ، ص 207-208. 24- ربیع الابرار، ج 3، ص 432. 25- فاطر، آیه 10. 26- منافقین ، آیه 8. 27- الحیاه ، محمد رضا حکیمی ، ج 1، ص 390. 28- نهج البلاغه صبحی صالح ، خطبه 110. 29- همان ، حکمت 252. 30- آثار الصادقین ، صادق احسانبخش ، ج 2، ص 402. 31- همان ، ص 396. 32- آثار الصادقین ، صادق احسانبخش ، ج 2، ص 397. 33- میزان الحکمه ، ج 3، ص 125. 34- بحار الانوار، ج 23، ص 113. 35- نهج البلاغه ، ترجمه شهیدی ، خطبه 198. 36- میزان الحکمه ، ج 1، ص 193. 37- غررالحکم ، ج 3، ص 271. 38- نهج البلاغه ، ترجمه شهیدی ، خطبه 146. 39- نهج البلاغه ، ترجمه شهیدی ، قسمتی از خطبه 192. 40- میزان الحکمه ، ج 6، ص 293-294. 41- لسان العرب ، ج 14، ص 166. 42- الکافی ، ج 2، ص 144. 43- تحف العقول ، ص 368. 44- الکافی ، ج 2، ص 108. 45- امالی الطوسی ، ج 11، ص 185-186. 46- الکافی ، ج 2، ص 109. 47- الکافی ، ج 2، ص 110. 48- مثنوی معنوی ، دفتر سوم ، ج 2، ص 106 49- بحار الانوار، ج 82، ص 128. 50- غررالحکم ، ج 1، ص 82. 51- شرح غررالحکم ، ج 2، ص 23. 52- غررالحکم ، ج 1، ص 291. 53- شرح غررالحکم ، ج 1، ص 291. 54- همان ، ج 3، ص 333. 55- تحف العقول ، ص 233. 56- شرح غررالحکم ، ج 1، ص 25. 57- دیوان رباعیات اوحد الدین کرمانی ، ص 166. 58- تحف العقول ، ص 233. 59- نهج البلاغه ، ترجمه شهیدی ، حکمت 113. 60- همان ، خطبه 192. 61- میزان الحکمه ، ج 3، ص 164. 62- همان ، ج 8، ص 282. 63- تحف العقول ، ص 287، ج موسسه الاعملی بیروت . 64- میزان الحکمه ، ج 5، ص 285. 65- نهج البلاغه ، ترجمه شهیدی ، خطبه 86. 66- نساء، آیات 138 و 139. 67- الحکم الزاهره ، ص 265. 68- شرح شهاب الاخبار، تصحیح محمد تقی دانش پژوه ، ص 48. 69- آثار الصادقین ، ج 2، ص 396. 70- نهج البلاغه ، ترجمه شهیدی ، خطبه 66. 71- همان ، خطبه 27. 72- انفال ، آیه 46. 73- نهج البلاغه ، ترجمه شهیدی ، خطبه 192. 74- میزان الحکمه ، ج 3، ص 441. 75- همان ، ج 66، ص 286. 76- توبه ، آیه 24. 77- میزان الحکمه ، ج 3، ص 146. 78- میزان الحکمه ، ج 8، ص 316. 79- همان ، ج 5، ص 287.
