کتابخانه:آداب معاشرت: تفاوت بین نسخه‌ها

مشخصات کتاب
نویسنده	محمد مقدس‌نیا، محمدمهدی محمدی
زبان	فارسی
ناشر	زمزم هدایت
محل انتشارات	قم
تاریخ نشر	۱۳۸۷
شماره کتابشناسی ملی	۱۶۴۳۳۶۶
دانلود	PDF

نسخهٔ ‏۱۳ آذر ۱۳۹۵، ساعت ۱۵:۰۱

آداب معاشرت

محتویات

۱ کلّیـات
۲ جامعه و روابط انسانی
۳ خطوط کلّی در روابط اجتماعی
۴ امر به معروف و نهی از منکر
۵ سـلام و احوالپرسی
۶ زیبایی کلام
۷ مزاح و شوخی
۸ عدالت در برخوردهای اجتماعی
۹ نظم و انضباط
۱۰ وفا به عهد و پیمان
۱۱ حفظ اسرار
۱۲ مهربـانی
۱۳ خشم و فرو بردن آن
۱۴ عفو و گذشت
۱۵ صله رحـم
۱۶ همسایه داری
۱۷ مهمانداری
۱۸ فهرست منابع
۱۹ پانویس

کلّیـات

پیش از پرداختن به بحث آداب معاشرت و روابط انسانی ، خوب است به تبیین دو واژه ( آداب ) و ( معاشرت ) بپردازیم .

واژه آداب جـمـع ادب و آن بـه مـعـنـای دانـش ، هـنـر ، حـسـن مـعـاشـرت ، حـسـن احوال در قیام و قعود ، حسن اخلاق و اجتماع خصال حمیده و مانند آن آمده است . ^[۱]

مـعـاشـرت نـیـز بـه مـعنای آمیختن ، اُلفت ، مصاحبت ، همدمی ، رفاقت و زندگانی با هم ، نشست و برخاست و مانند آن می باشد . ( 2 )

معاشرت در معنای کلّی خود ، از جمله اموری است که اولیای گرامی اسلام عنایت ویژه ای نسبت به آن مـبـذول داشـتـه اند و کتابهای روایی نیز حجم قابل توجّهی از احادیث را به آن اختصاص داده است .

جامعه و روابط انسانی

انسان ، موجودی کمالجو و تعالی پذیر است ؛ کمال آدمی ، بر اثر حسن انجام وظایفی به دست مـی آیـد کـه بـه عـلّت روابـط گـونـاگـون او بـا خـود ، خـداوند و همنوعان ایجاد شده است ، این روابط ، به ترتیب عبارتند از :

الف ـ رابـطـه انـسـان با خود ؛ به این معنا که خود را بشناسد ، ارزشها و استعدادهای بالقوّه و خدادادی خود را تشخیص دهد ، هدف از خلقت و فلسفه وجودی خود را مورد مطالعه و بررسی قرار دهد تا در نتیجه به قدر و قیمت واقعی گوهر وجود خویش واقف گردد .

ب ـ رابطه با خدا ؛ کمال نهایی انسان ، تقرب به پروردگار است . این مهم تنها از راه شناخت او و راههای تقرّب به درگاه او میسّر خواهد بود .

ج ـ رابـطـه بـا دیـگـران ؛ انـسـان مـوجـودی اجـتـمـاعـی اسـت و بـسـیـاری ، ایـن ویژگی را جزء خـصـوصیات ذاتی و طبیعی او دانسته و او را موجودی مدنیّ بالطبع به شمار آورده اند . برخی از نـظـریـه پـردازان عـلوم اجـتـمـاعـی نـیـز ، ایـن خـصـیـصـه را ، معلول نیازهای متنوّع آدمی دانسته اند ؛ زیرا نیازهای او ـ با توجّه به استعدادهای مختلف نهفته در وجـودش ـ بـا مـعـاشـرت ، تـبـادل افکار و ایجاد روابط نیکو با همنوعان ، در یک اجتماع سازمان یـافـتـه انـسـانـی تـاءمـیـن مـی شـود . بـر اثـر هـمـیـن مـعـاشـرتـهـا و تبادل افکار ، روابط انسانی شکل می گیرد و فرهنگ انسانی هویّت خود را آشکار می سازد .

در دیـدگـاه اسـلامـی ، جـامـعـه و روابط انسانی آن ، رنگ الهی و عبادی به خود می گیرد و همه جـنـبـه هـای گـونـاگـون رفـتـار آدمـی در جـهـت نـیـل بـه هـدف غـایـی کـه کمال مطلوب اوست ، معنا و مفهوم می یابد .

بـر این مبنا ، جامعه و روابط متنوّع آن ، صحنه آزمون الهی است و انسان در این صحنه می تواند بـا ایجاد روابط صحیح و انسانی با همنوعان خود ، صفات نیکویی را که مورد توجّه و رضایت حـق تـعـالی اسـت ، در خـود پـرورش داده و صـفـحـه دل خـویـش را از رذایل اخلاقی و خصلتهای ناپسندی که باعث سخط ذات اقدس اوست ، پالایش دهد .

خطوط کلّی در روابط اجتماعی

توضیح

بـا چـه کـسانی ارتباط داشته باشیم ؟ از معاشرت و همنشینی با چه گروهی دوری جوییم ؟ در نـشـسـت و برخاستها ، چه نکات اصلی و اساسی را مراعات کنیم تا بتوانیم به وظیفه خود چنان که باید عمل نموده و از خطرها و خسارتهای احتمالی ایمن باشیم ؟ نـخـسـتین گروهی که اسلام ، روابط با آنها را توصیه کرده ، اعضای خانواده ، ـ پدر و مادر و سایر بستگان حسبی و نسبی ـ است .

در مـرحـله بـعـد ، کـلّیـه کـسـانـی کـه به طریقی می توانند انسان را در مسیر تکاملی اش یاری رسـانـنـد و در ایـن راه تـاءثـیـر مـثـبـت و سـازنده ای در ابعاد مختلف تربیتی و معنوی او دارند ، شـایسته معاشرت و همنشینی هستند . از این رو ، در روایات اسلامی معاشرت با افراد مؤ من ، عالم ، عـاقـل ، نـیـکـوکار و . . . سفارش شده و آدابی درباره چگونگی همنشینی با آنها تعلیم داده شده است .

این آداب را می توان در دو مرحله اندیشه و عمل خلاصه کرد :

مرحله اندیشه

از دیـدگـاه اسـلام روابـط اجـتـمـاعـی انـسـانـهـا در مـرحـله انـدیـشـه ، بـر اصـول ( خـیـر خـواهـی ) ، ( مـحـبـّت و مـودّت ) ، ( حـسـن ظنّ ) و مانند آن مبتنی است ؛ بدین معنا که مسلمانان باید صفحه اندیشه و نیّت خود را نسبت به برادران دینی خود نیکو و زیبا گردانند ؛ انـدیـشـه خـیـرخـواهـی ، نـصـیحت ، دوستی و سعادت آنها را در سر بپرورانند و از نقشه کشی و تـوطـئه چـیـنی بر ضرر آنان بپرهیزند ؛ این همان صبغه و رنگ الهی است که پیش از این بدان اشاره شد .

امیر مؤ منان صلوات اللّه علیه می فرماید :

( اِنَّ اللّهَ سُبْحانَهُ یُحِبُّ اَنْ تَکُونَ نِیَّةُ الاِْنْسانِ لِلنّاسِ جَمیلَةً ) ( 3 )

خدای سبحان دوست دارد که نیّت انسان درباره همنوعانش نیکو و زیبا باشد .

مرحله عمل

اسـلام در مرحله عمل برای تنظیم روابط اجتماعی انسانها آداب و وظایفی قرار داده و پایه آن را بـر ایـمـان به خدا و تقویت روح فضیلت و انسانیت بنا نهاده است . تعالیم اسلام در این زمینه بـقـدری دقـیـق و هـمـاهـنـگ بـا فـطـرت انـسـان اسـت کـه اگـر بـه آن عمل شود و معاشرتها رنگ انسانی الهی به خود گیرد ، سیمای زندگی عوض می شود .

بسیاری دوست دارند در ارتباط با همنوعان خویش زندگی موفّقی داشته باشند ، ولی به جهت نـاآگـاهـی از چـگـونـگـی مـعـاشرت و آداب آن و نیز رعایت نکردن آن آداب ، توانایی برقراری روابط مناسب و اسلامی را از دست می دهند و بناچار منزوی می شوند . بنابراین ، شناخت این آداب در مـرحـله عمل و توانایی ایجاد ارتباط مناسب با قشرهای مختلف جامعه بر اساس بینش مکتبی از اهمیّت بسیاری برخوردار است .

خـطـوط کـلّی آداب معاشرت در مرحله عمل این است که انسان رفتار خود را با دیگران نیکو سازد ؛ انـصـاف را رعـایـت کـرده ، آنچه برای خود می پسندد ، برای دیگران نیز بپسندد و آنچه برای خود دوست نمی دارد ، برای دیگران نیز نپسندد ؛ با آنان مدارا کند ؛ به امور آنها اهتمام ورزد ؛ به نفع آنها حرکت کند ؛ از تکروی بپرهیزد ؛ با آنها همکاری داشته باشد و . . . .

امیر مؤ منان صلوات الله علیه در وصیّت خود به امام حسن علیه السلام به بخشی از این خطوط کلی اشاره کرده ، می فرماید :

( اِجْعَلْ نَفْسَکَ مِیْزاناً فی ما بَیْنَکَ وَ بَیْنَ غَیْرِکَ فَاَحْبِبْ لِغَیْرِکَ ما تُحِبُّ لِنَفْسِکَ وَاکْرَهْ لَهُ ما تَکْرَهُ لَها ، وَ لا تَظْلِمْ کَما لا تُحِبُّ اَنْ تُظْلَمَ وَ اَحْسِنْ کَما تُحِبُّ اَنْ یُحْسَنَ اِلَیْکَ ) ( 4 )

خـویـشـتـن را مـیـان خـود و دیـگران میزان قرار ده ؛ آنچه را برای خود می خواهی ، برای دیگران بـخـواه و آنـچـه را برای خود خوش نمی داری ، برای دیگران نیز خوش ندار . [به کسی ] ستم نـکـن ، چـنـان کـه دوسـت نداری به تو ستم شود و نیکی کن همان گونه که دوست داری به تو نیکی شود .

امام صادق علیه السلام در ترسیم آن خطوط کلّی می فرماید :

( خـالِطُوا النّاسَ وَ اتُوهُمْ وَ اَعینُوهُمْ وَ لا تُجانِبُوهُمْ وَ قُولُوا لَهُمْ کَما قالَ اللّهُ تَعالی : وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً ) ( 5 )

بـا مـردم بیامیزید ، در اجتماعشان شرکت کنید و آنها را در کارها یاری نمایید ، منزوی نشوید و از جـامـعـه کـنـاره نگیرید و با آنان چنان سخن بگویید که خدا فرموده است : ( با مردم به خوبی سخن بگویید . )

در جـای دیـگـر نـیـز پس از ابلاغ سلام به پیروان فرمانبردار خود ، بازتاب رعایت آن را چنین توضیح می دهد .

( . . . فَاِنَّ الرَّجُلَ مِنْکُمْ اِذا وَرَعَ فی دینِهِ وَ صَدَقَ الْحَدیثَ وَ اَدَّی الاَْمانَةَ وَ حَسُنَ خُلْقُهُ مَعَ النّاسِ قیلَ هـذا جـَعـْفـَرِیُّ فَیَسُرُّنی ذلِکَ وَ یَدْخُلُ عَلَیَّ مِنْهُ السُّروُرُ وَ قی لَ هذا اَدَبُ جَعْفَرٍ وَ اِذا کانَ عَلی غَیْرِ ذلِکَ دَخَلَ عَلَیَّ بَلاؤُهُ وَ عارُهُ وَ قیلَ هذا اَدَبُ جَعْفَرٍ . . . ( 6 ) )

بدرستی که هرگاه مردی از شما در دین خود ورع داشته باشد ، راست گوید ، امانت را بپردازد و بـا مـردم خـوش رفـتـاری کـنـد ، مـی گـویـنـد این ( جعفری ) است ، این امر مرا مسرور می سازد و خـوشـحـال مـی شـوم و گـفـتـه مـی شـود این ، ادب [امام ] جعفر [صادق علیه السلام ] است ؛ ولی چـنـانچه غیر از این باشد ، ننگ و عارش نصیب من می شود و می گویند این ، ادب و ( تربیت امام ) جعفر [صادق علیه السلام ] است !

==حُسْن خُلق==

حسن خلق دو معنا دارد : معنای عام و معنای خاص . ( 7 )

حسن خلق به معنای عام عبارت است از عموم خصلتهای پسندیده ای که لازم است انسان روح خود را به آنها بیاراید .

حـُسـن خـلق بـه معنای خاص عبارت است از خوشرویی ، خوشرفتاری ، حسن معاشرت و برخورد پسندیده با دیگران . امام صادق علیه السلام در بیان حسن خلق به معنای خاص فرمود :

( تُلَیِّنُ جانِبَکَ وَ تُطَیِّبُ کَلامَکَ وَ تَلْقی اَخاکَ بِبِشْرٍ حَسَنٍ ) ( 8 )

حـُسـن خـلق آن اسـت کـه بـرخـوردت را نـرم کـنـی و سـخـنـت را پـاکـیزه سازی و برادرت را با خوشرویی دیدار نمایی .

در کتابهای اخلاق و روایات اسلامی هر جا سخن از حسن خلق است ، اغلب مراد ، همین معنای دوّم است .

جایگاه حسن خلق در اسلام

دیـن مـقـدس اسلام ، همواره پیروان خود را به نرمخویی و ملایمت در رفتار با دیگران دعوت می کند و آنان را از درشتی و تندخویی بازمی دارد . قرآن کریم در ستایش پیغمبر اکرم صلی اللّه علیه و آله می فرماید :

( اِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظیمٍ ) ( 9 )

بدرستی که تو به اخلاق پسندیده و بزرگی آراسته شده ای .

حـُسـن خـلق و گـشـاده رویـی از بـارزترین صفاتی است که در معاشرتهای اجتماعی باعث نفوذ مـحـبـّت شـده و در تـاءثیر سخن اثری شگفت انگیز دارد . به همین جهت خدای مهربان ، پیامبران و سـفـیـران خـود را انـسـانهایی عطوف و نرمخو قرار داد تا بهتر بتوانند در مردم اثر گذارند و آنان را به سوی خود جذب نمایند . این مردان بزرگ برای تحقّق بخشیدن به اهداف الهی خود ، بـا بـرخـورداری از حُسن خُلق و شرح صدر ، چنان با ملایمت و گشاده رویی با مردم روبه رو مـی شـدنـد کـه نـه تـنـهـا هـر انسان حقیقت جویی را به آسانی شیفته خود می ساختند و او را از زلال هدایت سیراب می کردند ، بلکه گاهی دشمنان را نیز شرمنده و منقلب می کردند .

مـصـداق کـامـل ایـن فضیلت ، وجود مقدّس رسول گرامی اسلام صلی اللّه علیه و آله است . قرآن کـریـم ، ایـن مزیّت گرانبهای اخلاقی را عنایتی بزرگ از سوی ذات مقدس خداوند دانسته ، می فرماید :

( فـَبـِمـا رَحـْمـَةٍ مـِنَ اللّهِ لِنـْتَ لَهـُمْ وَ لَوْ کـُنـْتَ فـَظـّاً غـَلیـظَ الْقـَلْبِ لاَ نـْفـَضُّوا مـِنـْ حَوْلِکَ ) ( 10 )

در پـرتـو رحـمـت و لطـف خـدا بـا آنـان مـهـربـان و نـرمـخـو شـده ای و اگـر خـشـن و سنگدل بودی ، از گردت پراکنده می شدند .

بـسـیار اتفاق می افتاد که افرادی با قصد دشمنی و به عنوان اهانت و اذیّت به حضور ایشان مـی رفـتـنـد ، ولی در مـراجـعـت مـشـاهـده مـی شـد کـه نـه تـنـهـا اهـانـت نـکـرده انـد ، بـلکـه بـا کـمـال صـمـیمیّت اسلام را پذیرفته و پس از آن رسول اکرم صلی اللّه علیه و آله محبوبترین فرد در نزد آنان به شمار می رفت .

ارزشـی که اسلام برای انسان خوشرفتار قائل است ، تنها به مؤ منان محدود نمی شود ، بلکه غـیـر آنـان نـیـز اگـر ایـن فـضیلت را دارا باشند ، از مزایای ارزشی آن بهره مند می شوند . در تاریخ چنین آمده است :

عـلی عـلیـه السـلام از سـوی پـیـامـبـر خدا صلی اللّه علیه و آله ماءمور شد تا با سه نفر که برای کشتن ایشان همپیمان شده بودند ، پیکار کند . آن حضرت ، یکی از سه نفر را کشت و دو نفر دیـگـر را اسـیر کرد و خدمت پیامبرخدا ( ص ) آورد . پیامبر ( ص ) ، اسلام را بر آن دو عرضه کرد و چـون نـپـذیـرفـتـنـد ، فـرمـان اعـدام آنـان را بـه جـرم تـوطـئه گـری صـادر کـرد . در ایـن هنگام جـبـرئیـل بـر رسـول خـدا ( ص ) نـازل شـد و عـرض کـرد : خـدای مـتـعال می فرماید ، یکی از این دو نفر را که مردی خوش خلق و سخاوتمند است ، عفو کن . پیامبر نـیـز از قـتل او صرف نظر کرد ، وقتی علّت عفو را به فرد مزبور اعلام کردند و دانست که به خـاطـر داشـتـن ایـن دو صـفـت نـیـکـو مـورد عـفـو الهـی واقـع شـده ، شهادتین را گفت و اسلام آورد . رسول خدا ( ص ) درباره اش فرمود :

( او از کسانی است که خوشخویی و سخاوتش او را به سمت بهشت کشانید . ) ( 11 )

حدود حُسن خُلق

توضیح

آیـا حـُسـن خـلق دارای ارزش ذاتـی اسـت ، چـه در بـرخـورد بـا مؤ من باشد و چه در برخورد با کافر ؟

پـاسـخ : آنـچه از جمع بندی آیات و روایات و سیره معصومین ( ع ) به دست می آید ، این است که حـُسـن خـلق از نـظـر آیـیـن مقدّس اسلام ارزش ذاتی دارد ، چه در برخورد با مؤ من باشد و چه در بـرخـورد بـا کافر . اکنون برای روشن شدن حدود حسن خلق موضوع را از چند جهت بررسی می کنیم :

حسن خلق مؤ منان با یکدیگر

بدیهی است که خوشرفتاری مؤ منان با یکدیگر ، یکی از ارزشهای والای اخلاقی به حساب می آید . قرآن کریم ، یاران رسول اکرم ( ص ) را به این صفت ستوده ، می فرماید :

( مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَالَّذینَ مَعَهُ اَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ . . . ) ( 12 )

مـحمد ( ص ) رسول خدا و کسانی که با او هستند در برابر کفّار سرسخت و شدید ، و در میان خود مهربانند .

با کافران و مجرمان چگونه برخورد کنیم

در برخورد با این گروه نیز نرمخویی و حُسن خلق پسندیده است . ولی تا زمانی که ملایمت در آنـان اثـری سازنده داشته و در هدایت و نجات آنان مؤ ثر باشد و نرمی گفتار و رفتار ما سبب شـود از عـقـیـده بـاطـل یـا عـمـل نـاپـسـنـد خـود دسـت بـردارنـد و اصـلاح شـوند . اگر این نتیجه حـاصـل نـمـی شـود ، حـدّاقـل مـوجـب تـقویت و جراءت یافتن آنان بر مخالفت با دین و آزار و اذیت مسلمانان نگردد ، و زشتی انحرافشان را کمرنگ نسازد و گناه و لغزش آنان کوچک شمرده نشود . خـدای مـتعال ، هنگام اعزام حضرت موسی و برادرش هارون به سوی فرعون به آنان دستور می دهد :

( اِذْهَبا اِلی فِرْعَوْنَ اِنَّهُ طَغی ، فَقوُلا لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ اَوْ یَخْشی ) ( 13 )

بـه سـوی فـرعـون بـرویـد کـه سـرکـشی کرده است . با او به آرامی و نرمی سخن بگویید ، باشد که پند گیرد یا بترسد .

روزی مردی یهودی که چند دینار از پیغمبر اکرم ( ص ) طلب داشت ، تقاضای پرداخت طلب خود را کرد . آن حضرت فرمود :

فعلاً ندارم .

مرد یهودی گفت : از شما جدا نمی شوم تا بپردازید .

پیامبر ( ص ) فرمود : من هم در اینجا با تو می نشینم .

آن قـدر نـشست که حضرت نماز ظهر ، عصر ، مغرب ، عشا و نماز صبح روز بعد را همان جا خواند . اصـحـاب خـواسـتـنـد یـهـودی را بـیـازارنـد ، ولی حضرت آنها را از چنین کاری بازداشت . عرض کـردنـد : ( یـک یهودی شما را بازداشت کند ؟ ! ) حضرت فرمود : ( خداوند مرا مبعوث نکرده تا به مردم ستم کنم ! ) پیامبر ، یهودی و تعدادی از مسلمانان تا نیمروز در آن مکان نشستند . در این هنگام یـهـودی گفت : (

گواهی می دهم که خدایی جز خدای یکتا نیست و تو فرستاده خدا هستی . ) سپس عرض کرد : ( به خدا سوگند از این کاری که نسبت به شما روا داشتم ، قصد جسارت نداشتم ، بـلکـه خـواسـتـم بـدانـم اوصاف شما با آنچه در تورات به ما وعده داده اند ، تطبیق می کند یا خـیـر ؟ چـون در آنـجا خوانده ام که پیغمبر خاتم در مکّه متولّد می شود و به یثرب هجرت می کند ، درشـتخو و بداخلاق نیست ، با صدای بلند سخن نمی گوید ، ناسزاگو و بدزبان نیست . اینک همه ثروتم را در اختیارتان می گذارم تا در راه خدا به مصرف برسانید . ) ( 14 )

خوش خلقی و پرهیز از چاپلوسی

مـتـاءسـفـانـه بـعـضی به دلیل عدم شناخت و آگاهی لازم ، حسن خلق و رفتار نیکو را با تملّق و چـاپـلوسـی اشـتـبـاه مـی گیرند و بناحقّ به مدح و ستایش صاحبان زور و زر می پردازند و در بـرابـر آنـان کـرنـش و کوچکی می کنند و شخصیّت و ارزش والای انسانی خود را لگدکوب می سازند و با کمال وقاحت نام این رفتار ناشایست را حسن خلق و رفق و مدارا با مردم می گذارند . نـشـانـه چـنـیـن کـسـانـی آن اسـت کـه وقتی به افراد عادی و تهیدست می رسند ، گشاده رویی و نـرمخویی را فراموش می کنند و چهره ای عبوس و خشن به خود می گیرند . این صفت ناپسند نه تـنـهـا یـک ارزش نـیـسـت ، بـلکـه گـنـاهـی بـزرگ اسـت کـه مـوجـب خـشـم خـداونـد مـی شـود . رسول خدا صلی اللّه علیه و آله در این باره فرمود :

( اِذا مُدِحَ الْفاجِرُ اهْتَزَّ الْعَرْشُ وَ غَضِبَ الرَّبُّ ) ( 15 )

هرگاه شخص فاجری ستایش شود ، عرش الهی می لرزد و خداوند خشمگین می شود پـس ضـروری اسـت کـه در بـرخـوردهـای اجـتماعی خود ، رفتار پسندیده را با چاپلوسی اشتباه نـگـیـریـم و افـراد مـتـخـلّقـی را کـه گـاه در صـدنـد بـا چـرب زبـانـی و چـاپـلوسـی ، حـق و باطل را بر ما مشتبه کنند ، طرد کرده و خود را از نیرنگ آنان ایمن سازیم .

خوش خلقی و مزاح

یـکـی دیـگر از موضوعات مرتبط با حُسن خلق ، بحث مزاح است . باید دانست که مزاح و شوخی در حـدّی کـه مـوجـب زدودن غـم و انـدوه و شـاد کـردن مؤ من باشد و به گناه و افراط و جسارت و سـخـنان زشت و دور از ادب کشیده نشود ، عملی پسندیده است . آنچه در این باره از پیشوایان دین به ما رسیده ، در همین محدوده است . پیامبر اسلام صلی اللّه علیه و آله فرمود :

( اِنّی لِاَمْزَحُ وَ لا اَقُولُ اِلاّ حَقّاً ) ( 16 )

من شوخی می کنم ، ولی جز سخن حق نمی گویم .

شخصی به نام یونس شیبانی می گوید : حضرت صادق علیه السلام از من پرسید : مزاح شما با یکدیگر چگونه است ؟ عرض کردم : بسیار اندک ! حضرت فرمود : ( این گونه نباشید ، چرا کـه مـزاح کردن از حسن خلق است و تو می توانی به وسیله آن برادر دینی ات را شادمان کنی . پیامبر خدا ( ص ) نیز با افراد شوخی می کرد و منظورش شاد کردن آنان بود . ) ( 17 )

حسن خلق آری ! بی تفاوتی نه

از نـظـر اسـلام ، حـسـن خـلق هـرگـز بـه ایـن مـعنا نیست که اگر با منکری روبه رو شدیم ، در بـرابـر آن سـکـوت کـرده ، لبـخـنـد بـزنـیـم ، یـا در بـرابـر اعـمـال زشـت دیـگـران واکنش منفی نشان ندهیم ، زیرا برخورد منفی و تواءم با تندی و خشونت ، زمـانـی مـذمـوم و ناپسند است که پای بی اعتنایی به دین و ارزشهای والای آن در میان نباشد و گـرنـه رنـجـیـدن نـزدیـکـتـریـن افـراد بـه انـسـان نـیـز اگـر بـه دلیـل حـفـظ ارزشها و پایبندی به آن باشد ، نه تنها زشت نیست ، بلکه در ردیف مهمترین وظایف شرعی و از مراتب نهی از منکر است .

علی علیه السلام در این باره فرمود :

( اَمـَرَنـا رَسـُولُ اللّهِ صـَلَّی اللّهُ عـَلَیـْهِ وَ الِهِ اَنْ نـَلْقـی اَهـْلَ الْمـَعـاصـی بـَوُجـُوهـٍ مُکْفَهِرَّةٍ ) ( 18 )

پیامبر خدا ( ص ) به ما دستور داده است که با معصیت کاران با چهره ای خشن روبه رو شویم .

آثار و فواید حسن خلق

توضیح

حـسـن خـلق دارای آثـار و فـوایـد فـراوانـی اسـت . بـا بـهـره گـیـری از فرموده های پیشوایان بزرگوار اسلام به شمّه ای از آنها اشاره می کنیم :

آثار دنیوی

1 ـ پیوندهای دوستی را محکم و پایدار می کند . پیامبر گرامی اسلام فرمود :

( حُسْنُ الْخُلْقِ یُثْبِتُ الْمَوَدَّةَ ) ( 19 )

خوشخویی دوستی را پایدار می کند .

2 ـ موجب آبادی سرزمینها و طول عمرمی گردد . امام صادق ( ع ) دراین باره فرمود :

( اِنَّ الْبِرَّ وَ حُسْنَ الْخُلْقِ یَعْمُرانِ الدِّیارَ وَ یَزیدانِ فِی الاَْعْمارِ ) ( 20 )

بدرستی که نیکوکاری و خوش خلقی ، سرزمینها را آباد می کند و بر عمرها می افزاید .

3 ـ روزی را زیاد می کند . علی علیه السلام فرمود :

( فی سِعَةِ الاَْخْلاقِ کُنُوزُ الاَْرْزاقِ ) ( 21 )

گنجینه های روزی در نرمخویی و گشاده رویی است .

4 ـ موقعیت اجتماعی انسان را بهبود می بخشد . همان حضرت می فرماید :

( کَمْ مِنْ وَضیعٍ رَفَعَهُ حُسْنُ خُلْقِهِ ) ( 22 )

چه بسیار فرد بی مقداری که خوشرویی اش او را برتری بخشیده است .

5 ـ مشکلات و ناهمواریهای زندگی را هموار می سازد . همان امام فرمود :

( مَنْ حَسُنَ خُلْقُهُ سَهُلَتْ لَهُ طُرُقُهُ ) ( 23 )

هر کس خلقش نیکو شد ، راههای زندگی برایش هموار می گردد .

آثار اخروی

1 ـ موجب نیل به درجات عالی می شود . پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود : ( اِنَّ الْعـَبـْدَ لَیـَبـْلُغُ بـِحـُسـْنِ خـُلْقـِهِ عـَظـیـمَ دَرجـاتِ الاْ خـِرَةِ وَ اَشـْرَفَ الْمـَنـازِلَ وَ اِنَّهُ ضـَعیفُ الْعِبادَةِ ) ( 24 )

بـدرسـتی که بنده ، در سایه خوش خلقی خود به درجات بزرگ و مقامات والایی در آخرت می رسد ، با آنکه عبادتش ضعیف است .

2 ـ حساب را آسان می کند . امام علی علیه السلام فرمود :

( حَسِّنْ خُلْقَکَ یُخَفِّفِ اللّهُ حِسابَکَ ) ( 25 )

اخلاقت را نیکو کن تا خداوند حسابت را آسان کند .

3 ـ آمرزش گناهان ، امام صادق علیه السلام فرمود :

( اِنَّ الْخُلْقَ الْحَسَنَ یُمیثُ الْخَطیئَةَ کَما تُمیثُ الشَّمْسُ الْجَلیدَ ) ( 26 )

بدرستی که اخلاق نیکو لغزشها را ذوب می کند . همان گونه که آفتاب یخ را .

4 ـ ورود به بهشت ، رسول خدا صلی اللّه علیه وآله فرمود :

( اَکْثَرُ ما تَلِجُ بِهِ اُمَّتِیَ الْجَنَّةَ تَقْوَی اللّهِ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ ) ( 27 )

بیشترین امتیازی که امّت من به سبب داشتن آن به بهشت می روند ، تقوای الهی و حُسن خلق است .

احترام به دیگران

انـسـان مـوجـودی اسـت کـه از هـر جـهـت قـابـل احـتـرام مـی بـاشـد ، زیـرا او از یـک کـرامـت و شـرافـت ذاتـی بـرخـوردار اسـت تـا جـایـی کـه گـل سـرسـبـد مـوجـودات و جـانـشین خدا در روی زمین گردید و فرشتگان به کرنش و خضوع در بـرابـر او ماءمور شدند و به احترام وی ، در برابرش سجده کردند . این عظمت و بزرگی به انـدازه ای اسـت که جبرئیل امین در شب معراج ، هنگام نماز به نبی اکرم ( ص ) اقتدا می کند و او را بـرخـود مـقـدم مـی دارد ، وقـتـی آن حـضـرت مـی فـرمـایـد : شـمـا جـلو بـاشـیـد ، جبرئیل می گوید :

( اِنّا لا نَتَقَدَّمُ اْلادَمِیّینَ مُنْذُ اُمِرْنا بِالسُّجُودِ لاَِّدَمَ عَلَیْهِالسَّلامُ ) ( 28 )

ما از هنگامی که ماءمور شدیم بر آدم ( ع ) سجده کنیم ، بر آدمیان پیشی نمی گیریم .

احـتـرام بـه انسان در دو بُعد اساسی قابل بررسی است یکی خودداری از هتک حرمت او و دیگری تـکـریـم و احـتـرام گذاشتن به او ؛ که در این درس با عنوان ( گونه های احترام ) و ( روشهای احترام ) بیان می گردد .

گونه های احترام

توضیح

در اسـلام ، بـرای حـفـظ حـرمـت انـسـان و زنـدگـی اجـتماعی او ، قوانین ویژه ای وضع گردیده ، بـگونه ای که اگر کسی جان ، مال و ناموس دیگران را مورد تجاوز قرار دهد و یا آبروی آنان را خـدشـه دار سـازد تحت پیگرد قانونی قرار می گیرد و در مواردی حدود الهی در مورد او به اجرا درمی آید .

چـنـیـن فـردی عـلاوه بـر ایـنـکـه مـمـکـن اسـت عـده ای را بـی سـرپـرسـت یـا خـجـل و شـرمـسـار سـازد ، خود نیز به خاطر ناراحتیهای روانی و انزوای از جامعه ، آرامش و قرار نـخـواهد داشت . بالاتر از همه سرافکندگی اوست به هنگام پاسخگویی نزد پروردگاری که پـنـاهـگـاه و امـیـدی بـجـز سـایـه رحـمـت او نـیـسـت ؛ حـضـرت عـلی ( ع ) بـه نقل از رسول گرامی اسلام ( ص ) می فرماید :

( فـَمـَنِ اسـْتـَطـاعَ مِنْکُمْ اَنْ یَلْقیَ اللّهَ سُبْحانَهُ وَ هُوَ نَقِیُّ الرّاحَةِ مِنْ دِماءِ الْمُسْلِمینَ وَ اَمْوالِهِمْ ، سَلیمُ الِّلسانِ مِنْ اَعْراضِهِمْ ، فَلْیَفْعَلْ ) ( 29 )

کـسـی از شما که توانا باشد خدای سبحان را ملاقات کند در حالی که دستش از خون مسلمانان و دارایی آنان پاک و زبانش از هتک آبروی آنان سالم باشد . باید چنین کند .

بـا تـوجـه بـه آنـچـه بـه اجـمـال بـیان گردید و عنایت به اینکه اندیشه و نظر دیگران نیز قابل احترام می باشد ؛ گونه های احترام عبارتند از :

احترام به جان

در اسلام ، جسم انسان از همان ابتدای آفرینش که نطفه ای بیش نیست مورد حمایت قرار می گیرد و کـسـانـی کـه جـان دیگران را به خطر می اندازند ، بشدت نکوهش شده اند ، قرآن کریم در این باره می فرماید :

( . . . مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ اَوْ فَسادٍ فِی الاَْرْضِ فَکَاءَنَّما قَتَلَ النّاسَ جَمیعاً وَ مَنْ اَحْیاها فَکَاءَنَّما اَحْیاَ النّاسَ جَمیعاً ) ( 30 )

هـر کـس انـسـانـی را بـدون ارتـکـاب قـتل یا فساد در روی زمین بکشد ، چنان است که گویی همه انـسـانـهـا را کشته ؛ و هر کس انسانی را از مرگ رهایی بخشد ، چنان است که گویی همه مردم را زنده کرده است .

احترام به مال

اهـمـیـت امـوال مردم نیز در ردیف جانشان است . از این رو ، پیشوایان دینی در کنار سفارش به حفظ خـون دیـگـران احـتـرام بـه مـال آنـان را نـیـز مـتـذکـر شـده انـد .

چـنـان کـه رسول گرامی اسلام در اجتماع بزرگ عید قربان فرموده است :

( . . . اِنَّ حـُرْمـَةَ اَمـْوالِکُمْ عَلَیْکُمْ وَ حُرْمَةَ دِمائِکُمْ ، کَحُرْمَةِ یَوْمِکُمْ هذا فی شهرکُمْ هذا وَ فی بَلَدِکُمْ هذا اِلی اَنْ تَلْقَوْا رَبَّکُمْ ، فَیَسْاءَلُکُمْ عَنْ اَعْمالِکُمْ . . . ( 31 ) )

همانا حرمت اموال و خونهای شما بر یکدیگر همانند حرمت این روز ، در این ماه و این سرزمین است تا پروردگارتان را ملاقات کنید و شما را از کردارتان پرس و جو کند .

احـتـرام بـه امـوال مـردم ، شـامـل امـانـتـداری ، تـصـرف مـجـاز و بـا رضـایـت خـاطـر صـاحـب مال ، پرداخت حقوق مالی و بدهی مردم ، حفظ و نگهداری و مانند آن می شود . این حریمها برای آن اسـت کـه امـوال تباه نگردد ، انسانها کشته نشوند ، کینه توزی و نزاع در جامعه رواج پیدا نکند ، کسب و کار ترک نگردد و مردم با آسودگی خاطر اموالشان را برای دفع نیازهای یکدیگر به جریان بیندازند .

احترام به ناموس

دیـن مـبـین اسلام احترام به ناموس دیگران را یکی از امور بسیارمهم می داند ، ازاین رو ، با وضع مـقـررات و مـحـدودیـتهایی همانند دستور به ( پوشش ) برای زنان و بازداشتن مردان از ( چشم چرانی ) و . . . حریمی را برای ناموس دیگران تعیین نموده و هتک آن را مورد نکوهش قرار داده است . رسول گرامی اسلام ( ص ) در این باره می فرماید :

( لَیْسَ مِنّا مَنْ خانَ مُسْلِماً فِی اَهْلِه وَ مالِهْ ( 32 ) )

از ما نیست کسی که به اهل و مال مسلمانی خیانت کند .

حرمت آبرو

حـیثیت و آبرو محوری است که بیشتر روابط انسان با مردم و توجه آنها به او ، بر گرد آن می چـرخـد ، بـدیـن جـهـت دیـگـران نـسـبت به آبروی مؤ من دو وظیفه مهم دارند : یکی حفظ آبروی او و دیگری دفاع از آن .

1 ـ حفظ آبرو

مـهـمـتـریـن راه حـفـظ آبـروی برادر دینی ، پوشیدن کاستیها و زشتیهای اوست . از این رو ، خدای بـزرگ بـا ایـنـکـه از عـیـان و نـهـان بـشر آگاه است ، عیوب او را برملا نمی سازد . پس برای انـسـانـی کـه خـود از کاستی و عیب خالی نیست : چگونه رواست که به جستجوی عیوب و نواقص دیـگـران بـپـردازد و یـا با سخن چینی و غیبت و . . . در پی بدنام کردن و آشکار ساختن لغزشهای آنان باشد ؟

راه دیـگـر ایـنـکـه از سـبـک کردن و تحقیر او بپرهیزد ، بنابراین ، مسخره کردن مؤ من ، برجسته نمودن نقصهای ظاهری او ، سرزنش وی به خاطر خطاهایی که خواسته یا ناخواسته مرتکب شده اسـت ، تـنـدی و خشونت در برابر درخواست وی و همچنین نگاه حقارت آمیز به او ، بویژه اگر در جمع دیگران باشد ، هتک آبروی او محسوب می شود .

نـتـیـجـه ایـنـکـه هـرگـونـه بـرخـورد و سـخـن سـرایـی کـه مـوجـب تـزلزل شـاءن و مـرتبه برادر دینی بشود ، از نظر اسلام نکوهیده است . امام صادق ( ع ) در این باره می فرماید :

( مـَنْ رَوی عَلی مُؤْمِنٍ رِوایهً یُریدُ بِها شَیْنَهُ وَ هَدْمَ مُرُوَّتِه لِیَسْقُطَ مِنْ اَعْیُنِ النّاسِ اَخْرَجَهُ اللّهُ مِنْ وِلایَتِه اِلی وِلایَةِ الشَّیْطانِ فَلا یَقْبَلُهُ الشَّیْطانُ ) ( 33 )

آنـکـه بـر ضـدّ مؤ منی به قصد آبروریزی و از بین بردن آقایی او سخنی گوید تا از چشم مـردم بـیـفـتـد ، خداوند او را از ولایت خود خارج و به طرف ولایت شیطان رها می کند ، ولی شیطان نیز او را نمی پذیرد .

گـفـتـنـی اسـت کـه چـنانچه این برخورد ناپسند با توهین نیز همراه باشد ، مانند القاب زشت و نسبتهای ناروا چه بسا که موجب ( قذف ) ( 34 ) دیگران نیز بشود که این خود علاوه بر آثار و عواقب اخروی ، مجازاتهایی را نیز به دنبال دارد که به وسیله حاکم اسلامی بر شخص قاذف به اجرا درمی آید .

2 ـ دفاع از آبرو

هـر مـسـلمـانی وظیفه دارد به اندازه توان خویش ، نگذارد که دیگران آبروی برادر دینی اش را خـدشـه دار سـازنـد . در ایـن بـاره نـوشـتـه انـد کـه مـردی در حـضـور رسـول اکـرم ( ص ) از آبروی کسی سخن به میان آورد و در همان جا فردی دیگر در مقام دفاع از آن برآمد ، حضرت فرمود :

( مَنْ رَدَّ عَنْ عِرْضِ اَخیهِ کانَ لَهُ حِجاباً مِنَ النّارِ ) ( 35 )

کسی که جلوی آبروریزی برادر مؤ منش را بگیرد ، از آتش دوزخ در امان است .

روشهای احترام

توضیح

انـسـان بـه خاطر نسبتها و روابطی که با همنوعان خود دارد ، با آنها نشست و برخاست می کند و شایسته است که شیوه هایی مناسب با شاءن و مقامشان برگزیند .

از آنـجـا کـه ایـن روشها را نمی توان به تعداد معیّنی برشمرد از شهید ثانی ( ره ) یکی از فقهای بزرگ شیعه چنین نقل شده است :

( تعظیم مؤ من تا آنجا که عرف زمان می پسندد جایز است . ( 36 ) )

تجلیل و تکریم دیگران ممکن است به دو روش زیر صورت گیرد :

گفتاری

شـایسته است که یک مسلمان در مقام گفتار با دیگران سخنان نیک و سنجیده بگوید و با زبانی خوش آنان را مورد خطاب قرار دهد ، قرآن کریم می فرماید :

( . . . قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً ) ( 37 )

با مردم به خوبی سخن گویید .

از ایـن خـطـاب عمومی که بگذریم ، قرآن کریم و ائمه اطهار ( ع ) در خصوص بعضی موارد بر گفتار کریمانه تاءکید دارند . قرآن کریم درباره احترام به پدر و مادر می فرماید :

( . . . وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً کَریماً ) ( 38 )

با گفتاری لطیف و بزرگوارانه با آنها سخن بگو !

در مورد برخورد با نیازمندان آمده است که اگر نمی توانی نیازشان را برطرف نمایی : ( . . . فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً ) ( 39 )

با آنان سخن نیکِ تواءم با احترام داشته باش .

امام سجاد ( ع ) درباره احترام در گفتار نسبت به معلم می فرماید :

صدایت را از صدای او بلندتر نکن و هرگاه کسی از او چیزی بپرسد تو در پاسخ پیشدستی نکن . . . در محضرش با کسی سخن نگو . ( 40 ) )

کرداری

احـتـرام در عـمـل و کـردار بـه ایـن اسـت کـه انـسـان بـرادر دینی اش را در محذور قرار ندهد ، به درخـواسـتـهـایـش تـوجـه کـنـد . اگـر دعـوت یـا هـدیه ای داشت با روی گشاده بپذیرد ؛ چنان که رسول گرامی اسلام ( ص ) می فرماید :

( مـِنْ مـَکـْرَمـَةِ الرَّجـُلِ لاَِخـیـهِ اَنْ یـَقـْبـَلَ تـُحـْفـَتـَةُ وَ اَنْ یـَتَّحـِفـَهُ بـِمـا عـِنْدَهُ وَ لا یَتَکَلَّفَ لَهُ شَیْئاً ) ( 41 )

از بزرگداشت برادر دینی این است که هدیه اش را بپذیرد و از آنچه دارد نسبت به او مضایقه نکند و به خاطر او خود را به تکلّف نیندازد .

سـیره عملی آن حضرت نیز روشهایی دیگر از احترام را می آموزد ؛ هنگامی که برادران دینی بر آن بـزرگـوار وارد مـی شـدند ، به احترامشان از جا بر می خاست ، برای آنان جا باز می کرد و زیر انداز پهن می نمود ، حتی گاهی عبای خود را از دوش کشیده برای دیگران می انداخت ، برای تـکـیـه دادنـشان بالش فراهم می ساخت و اگر برادر دینی اش از راه دور می آمد ، چند قدمی به استقبالش رفته و او را به آغوش مهر می کشید و پیشانی اش را می بوسید . ( 42 )

امر به معروف و نهی از منکر

آیـیـن مـقـدس اسـلام ، در کـنـار دیـگر برنامه های سازنده فردی و اجتماعی خود ، از پیروانش می خـواهـد ، کـه نـسـبـت بـه آنـچه از دیگران می بینند ، بی تفاوت نباشند ، بلکه آنها را به سوی خـوبـیـهـا فـراخـوانـده ، از بـدیـهـا بـازدارنـد . این دو وظیفه اساسی ( دعوت مردم به خوبیها و جلوگیری از بدیها ) ، ( امر به معروف و نهی از منکر ) نام دارد .

( مـعـروف ) در لغـت به معنای شناخته شده و ( منکر ) به معنای ناشناخته است و اسلام ، کارهای خـوب را از ایـن جهت که با فطرت الهی انسان آشنا و سازگار است ، شناخته شده و کارهای بد را نیز از این جهت که با فطرت پاک وی بیگانه بوده و موجب سقوط و انحطاط اوست ، ناشناخته مـعـرفـی مـی کـنـد . بـنـابـرایـن ، هـر عـمـلی کـه مـوجـب رشـد و کـمال انسان شود و عقل و شرع ، آن را ارزش بداند ، معروف و هر کاری که باعث انحراف فرد و جامعه از مسیر کمال گردد ، و ضدّ ارزش تلقّی شود ، منکر خواهد بود . ( 43 )

اهمیّت امر به معروف و نهی از منکر

در اهـمـیـّت امـر بـه مـعـروف و نهی از منکر ، همین بس ، که حفظ دین در همه ابعادش به اجرای آن بـسـتـگـی دارد . جـوامـع انـسـانـی در پـرتو عمل به این دو فریضه ، از پرتگاه سقوط ، نجات یـافـته و به اوج کمال ، پَر می گشایند . این دو به منزله ضمانت اجرا و پشتوانه عملی سایر وظایف فردی و اجتماعی در ابعاد مختلف سیاسی ، اقتصادی ، فرهنگی و . . . است .

قرآن کریم از امر به معروف و نهی از منکر به عنوان دو وظیفه مهمّ امّت اسلامی یاد می کند و می فرماید :

( وَلْتـَکـُنْ مـِنـْکـُمْ اُمَّةٌ یـَدْعـُونَ اِلیَ الْخـَیْرِ یَاْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَونَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اوُلئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ) ( 44 )

بـایـد گـروهی از میان شما به نیکی دعوت کنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند و اینان همان رستگارانند .

در آیـه ای دیـگر ، انجام امر به معروف و نهی از منکر را از مهمترین اهداف و آرمانهای مجاهدان راه خدا و یاری کنندگان دین او دانسته ، می فرماید :

( اَلَّذیـنَ اِنْ مـَکَّنـّاهـُمْ فـِی الاَْرْضِ اَقـامـُوا الصَّلوةَ وَ اتـَوُا الزَّکـوةَ وَ اَمَرُوا بِالْمَعْروُفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ . . . ) ( 45 )

هـمـان کـسـانـی که هرگاه در زمین به آنها قدرت بخشیدیم ، نماز را برپا می دارند ، زکات می پردازند ، امر به معروف و نهی از منکر می کنند . . . .

در مـتـون اسـلامـی هـیـچ یـک از عبادات و اعمال شایسته ، بجز امر به معروف و نهی از منکر ، به عـنـوان عامل برپایی دین و ضامن بقا و استمرار شریعت معرفی نشده است . امیر مؤ منان صلوات اللّه علیه در این باره می فرماید :

( قِوامُ الشَّریعَةِ الاَْمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ ) ( 46 )

ـ تضمین کننده ـ برپایی شریعت و نظام دین ، امر به معروف و نهی از منکر است .

و نـیـز آن حـضـرت ، در مـقـایـسـه ای شـگـفـت انـگـیز ، بین امر به معروف و نهی از منکر و سایر اعمال شایسته ـ حتّی جهاد در راه خدا ـ می فرماید :

( وَ مـا اءَعـْمـالُ الْبِرِّ کُلُّها وَالْجِهادُ فی سَبیلِ اللّهِ عِنْدَ الاَْمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ ، اِلاّ کَنَفْثَةٍ فی بَحْرٍ لُجِّی ) ( 47 )

تـمـامـی اعمال ارزشمند ، حتّی جهاد در راه خدا ، در مقایسه با امر به معروف و نهی از منکر ، چیزی افزون بر قطره در برابر دریایی عمیق و موّاج نیست .

امر به معروف و نهی از منکر در معاشرتها

توضیح

گـفـتـیـم کـه اسـلام بـی تـفـاوتـی انـسـان در بـرخـورد بـا اعـمـال دیـگـران را نـمی پسندد و هرکس را به فراخور توانایی و نفوذ کلمه اش در ارتباط با آنچه از دیگران سرمی زند ؛ مسؤ ول می داند . این دستور و معیار کلّی ، بر آداب معاشرت اسلامی نیز حاکمیّت دارد ؛ به این معنا که هر مسلمانی وظیفه دارد ، از فرصتهای به دست آمده در معاشرت و همنشینی با دیگران ـ هر چند برای مدّتی کوتاه ـ در جهت انجام فریضه امر به معروف و نهی از منکر ، استفاده کند .

از آنـجـا که معاشرت با دیگران ، ابتدا از محیط خانواده ـ که کوچکترین واحد اجتماعی است ـ آغاز مـی شـود و بـه واحـدهای بزرگتر جامعه منتهی می گردد ، انجام وظیفه امر به معروف و نهی از مـنـکـر نـیـز ، ابـتـدا بـایـد در جـمـع خـانـواده جـامـه عـمـل بـپـوشـد و بـا تـکـامـل تـدریـجـی شـنـاخـت افـراد ، از معروف و منکر و شیوه های صحیح امر و نهی ، مسؤ ولیّت اجـتـمـاعـی آنان نیز آغاز شود . از این رو ، بررسی موضوع امر به معروف و نهی از منکر را نیز به همین ترتیب ، در دو بخش ، ( خانواده ) و ( اجتماع ) پی می گیریم .

محیط خانواده

ضـرورت امـر بـه مـعـروف و نـهـی از مـنکر در محیط خانواده بر کسی پوشیده نیست .

افراد یک خـانـواده باید نسبت به کارهای هم نظارت آگاهانه و دلسوزانه داشته باشند و یکدیگر را در بهتر سازی زندگی مادّی و معنوی ، یاری رسانند .

هر چند محیط خانواده ، نسبت به سایر محیطهای اجتماعی ، کوچک و محدود است ، لیکن بعکس ، زمینه امـر بـه مـعـروف و نهی از منکر ، در این محیط بمراتب گسترده تر و مسؤ ولیّت هر یک از افراد به مراتب سنگینتر است .

تـوضـیـح مـطـلب ایـنـکه ، انسان چون در سطح جامعه ، از زندگی خصوصی افراد و چگونگی واکنشهای آنان در برابر پدیده های گوناگون ، اطّلاع محدودتری دارد ، تکلیفش نیز نسبت به آنـان سـبـکـتـر خـواهـد بـود . او تا زمانی که توانایی و شرایط انجام معروف را در کسی احراز نـکـرده ، مـوظـّف نـیـسـت ، او را امـر بـه مـعـروف کـنـد و نـیـز تـا کـسـی را در حـال انـجام منکر ندیده ، تکلیف نهی ندارد و به دلیل معاشرت محدود چنین زمینه ای کمتر برایش پـیـش مـی آیـد ؛ ولی در خـصـوص اعـضـای خـانـواده ، قـضـیـّه بـه این صورت نیست ، زیرا به دلیـل دائمـی اعـضـای خانواده با یکدیگر ، هر کدام بطور دقیق ، در جریان جزئی ترین اقدامات مـثـبـت و مـنـفـی دیـگـری قـرار مـی گـیـرد و نـسـبـت بـه آن عـلم پـیـدا مـی کـنـد .

حـصـول چـنـیـن عـلمـی مـوجـب بـروز تـکـلیـف مـی شـود و چـون عـلم در ابـعـاد مـخـتـلف از قـبـیل آداب زندگی ، نحوه انجام واجبات دینی ، انتخاب دوست ، گزینش همسر ، رشته تحصیلی ، چـگـونـگی فعّالیّتهای اقتصادی و . . . حاصل می شود ، تکلیف امر و نهی نیز همه ابعاد و زوایای زنـدگی را می پوشاند . به همین جهت ، در قرآن کریم و روایات معصومین علیهم السلام ، علاوه بـر دستورهای تاءکیدآمیزی که بطور عمومی در مورد امر به معروف و نهی از منکر رسیده ، در مورد امر و نهی در محیط خانواده نیز بطور خاصّ سفارش شده است .

قرآن کریم در این باره می فرماید :

( یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا قُوا اَنْفُسَکُمْ وَ اَهْلیکُمْ ناراً وَ قُودُهَا النّاسُ ( 48 )

وَالْحِجارَةُ . . . . )

ای کـسـانـی کـه ایـمـان آورده ایـد ! خود و خانواده تان را از آتشی که هیزم آن مردم و سنگها هستند ، نگه دارید .

امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه مزبور فرمود :

( آنـهـا ( اعـضـای خـانـواده خـود ) را به آنچه خداوند دستور داده فرمان دهید و از آنچه او بر حذر داشـته ، نهی کنید ، پس اگر از تو فرمان بردند ، ایشان را از آتش نگه داشته و فرمان خدا را مـحـقـّق سـاخـتـه ای ، امـّا اگـر نـافـرمـانـی کـردنـد ، تـو مـسـؤ ولیـّت خـویـش را انـجـام داده ای . ) ( 49 )

وقتی آیه شریفه بالا نازل شد و مضمون آن به اطّلاع مردم رسید ، یکی از مسلمانان در گوشه ای نشست و بنای گریستن گذارد . عدّه ای علّت گریه اش را جویا شدند ، در پاسخ گفت :

( من از اصلاح خود ناتوانم و خوف آن دارم که گرفتار دوزخ شوم . اینک خداوند نجات خانواده ام از عذاب جهنّم را نیز از من خواسته است . )

گریه و سخن او را به رسول خد صلی اللّه علیه وآله گزارش دادند . حضرت به او فرمود :

( [اندوهگین مباش ! ] همین مقدار که آنان را به آنچه خودت انجام می دهی ، امر کنی و از آنچه خودت تـرک مـی کـنـی ، بـازداری ، کـفـایـت مـی کـنـد [و رسـالت اسـلامـی خـویـش را انـجـام داده ای ] . ) ( 50 )

محیط اجتماع

از دیدگاه اسلام ، سرنوشت فرد و جامعه ، از هم جدا نیست و صلاح و فساد هر یک در دیگری مؤ ثـر اسـت . از ایـن رو ، هـیـچ کـس نـبـایـد بـه ایـن دلیـل کـه خـود بـه وظـایـفـش عـمـل مـی کـنـد ، نـسـبت به کارها و سرنوشت دیگران بی تفاوت باشد . بی توجّهی و اهانت به ارزشهای الهی ، حتّی اگر از سوی تعداد کمی از مردم صورت بگیرد ، خواه ناخواه پس از مدتی در جـامـعـه تـاءثـیـر مـی گذارد . از رسول خدا صلی اللّه علیه وآله در این مورد تشبیه جالبی نقل شده است . آن حضرت می فرماید :

( یـک گـنـهـکـار در مـیان مردم ، مانند کسی است که با گروهی سوار کشتی شده و در وسط دریا تصمیم می گیرد که قسمتی از کشتی را که خودش در آنجا نشسته ، سوراخ کند . اگر دیگران او را از این کار خطرناک باز ندارند و با استناد به اینکه او جای نشستن خودش را سوراخ می کند و بـه محلّی که ما در آن نشسته ایم ، کاری ندارد ، به او کاری نداشته باشند و او موفّق شود ، نـیـّت نـادرسـت خـود را عـمـلی سـازد ، بـا نـفـوذ آب بـه داخل کشتی ، همه غرق و نابود خواهند شد . ) ( 51 )

ارتـکـاب گـناه و انجام منکرات ، اگر بخواهد بطور علنی در سطح اجتماع شیوع پیدا کند ، به زیان همه مردم خواهد بود و زیان آنها دیر یا زود ، دامنگیر همه افراد خواهد شد .

در ایـنـجا وظیفه اسلامی ، انسانی همگان ایجاب می کند که با دقّت در نحوه معاشرتها و برپا داشـتـن امـر به معروف و نهی از منکر ، محیطی پاک و سالم به وجود آورند که در آن ، تمایلات نـاصـواب و هـوسهای آلوده شیطانی ، زمینه بروز و ظهور پیدا نکند و افرادی که بطور عادی سرگرم تحصیل و کار هستند ، ناخواسته در معرض گناه و لغزش قرار نگیرند .

در روایات رسیده از پیشوایان بزرگوار اسلام نیز به این حقیقت تصریح شده است که منکرات و گـنـاهـان اگـر بـطـور عـلنـی در سـطـح جـامـعـه شـیـوع یـابـنـد و کـسـی در قبال آنها واکنش منفی نشان ندهد ، فرایند آنها گریبانگیر عموم مردم خواهد شد .

امـام صـادق عـلیـه السـلام ، در ایـن بـاره از قـول رسول خدا صلی اللّه علیه وآله چنین نقل کرده است :

( اءِنَّ الْمَعْصِیَةَ اءِذا عَمِلَ بِهَا الْعَبْدُ سِرّاً لَمْ تَضُرَّ اِلاّ عامِلَها ، وَ اِذا عَمِلَ بِها عَلانِیَةً وَ لَمْ یُغَیَّرْ عَلَیْهِ ، اءَضَرَّتِ الْعامَّةَ )

هـر گـاه بـنـده بـطـور پـنـهـانـی معصیتی مرتکب شود ، جز خودش از آنان زیان نمی بیند ، ولی هـرگاه آشکارا معصیت کند و با او برخوردی ـ از سوی دیگران ـ صورت نگیرد ، همه جامعه از آن زیان خواهند دید .

آنگاه امام صادق علیه السلام ، در بیان علّت این تفاوت فرمود :

( وَ ذلِکَ اءَنَّهُ یُذِلُّ بِعَمَلِهِ دینَ اللّهِ وَ یَقْتَدی بِهِ اءَهْلُ عَداوَةِ اللّهِ ) ( 52 )

ایـن ، بـدان خـاطـر اسـت کـه او بـا انـجـام ایـن عـمـل ( گـنـاه ) دیـن خـدا را ذلیل می کند و دشمنان خدا نیز ( جسارت یافته ) به او اقتدا می کنند .

در امـر بـه معروف و نهی از منکر ، آنچه بسیار مهمّ است ، اطّلاع و توجّه به شیوه های امر و نهی اسـت ؛ زیـرا چـه بـسـا بـه کـارگیری یک شیوه نادرست موجب شود که امر به معروف و نهی از منکر ، بی نتیجه بماند ، یا خدای نخواسته ، در طرف ، اثر معکوس بر جای گذارد .

شـنـاخـت معروف و منکر و اطّلاع از شیوه های امر و نهی و ضرورت به کار بستن این شیوه ها به اندازه ای مهمّ است که پیشوایان بزرگوار اسلام از انجام این دو فریضه بزرگ توسّط افراد ناآگاه از معروف و منکر منع کرده اند .

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله در این باره می فرماید :

( مَنْ عَمِلَ عَلی غَیْرِ عِلْمٍ کانَ ما یُفْسِدُ اءَکْثَرَ مِمّا یُصْلِحُ ) ( 53 )

کـسـی کـه جـاهـلانـه ، دسـت بـه اقـدامـی بـزنـد ، مـفـاسـد کـارش بـیـشـتـر از مـصـالح آن خـواهد بود . ( 54 )

بـنـابراین ، شایسته است قدری درباره شیوه های صحیح امر به معروف ونهی از منکر توضیح دهیم ، بویژه اینکه رعایت این شیوه ها خود از مهمترین آداب معاشرت اسلامی نیز هست .

شیوه های صحیح امر و نهی

توضیح

بـهـتـریـن روشها در امر به معروف و نهی از منکر ، روشهایی است که اولیای الهی در ارشاد و راهنمایی ملّتها به کار گرفته و به وسیله آن توانسته اند از مردمی با بدترین خصوصیّات اخلاقی و اجتماعی ، انسانهایی ارزشمند و با فضیلت بسازند . اهم این روشها عبارتند از :

هماهنگی در گفتار و عمل

یـکـی از بـدیـهـی تـریـن اصـولی کـه بـایـسـتـی در امـر بـه مـعـروف و نـهـی از مـنـکـر مـورد کـمـال دقّت و توجّه قرار گیرد ، این است که شخص آمر و ناهی باید ابتدا خود به آنچه امر می کـنـد ، عـمـل کـنـد و از آنـچـه نـهـی مـی کـنـد ، بـپـرهـیـزد . کـسـی کـه خـودش رغـبـتـی بـه کـسـب فضایل ندارد و از رذایل نیز کم و بیش روی گردان نیست ، چگونه می تواند از دیگران توقّع داشته باشد که به امر او ، فضیلت کسب کنند و با نهی او از رذیلت پرهیز نمایند ؟

ذات نایافته از هستی بخش

کی تواند که شود هستی بخش ؟

برای اینکه کلام و نصیحت انسان در شنونده مؤ ثّر واقع شود و او سخن آدمی را به گوش جان بـشـنـود و آن را بـه کـار بـنـدد ، شـایـسـتـه اسـت قـول و فـعل آمر و ناهی با هم هماهنگی داشته باشد . به همین جهت قرآن کریم ، در آیه ای نخبگان بنی اسرائیل را مورد نکوهش قرار می دهد که :

( اءَتـَاءْمـُرُونَ النـّاسَ بـِالْبـِرِّ وَ تـَنـْسـَوْنَ اءَنـْفـُسـَکـُمْ وَ اءَنـْتـُمْ تـَتـْلُونَ الْکـِتـابَ اءَفـَلا تَعْقِلُونَ ) ( 55 )

آیـا مـردم را بـه نـیـکـی دعـوت مـی کـنـیـد و خودتان را فراموش می نمایید ؛ با اینکه شما کتاب آسمانی ( تورات ) را می خوانید ؟ چرا نمی اندیشید ؟

تـو گـویـی کـه دعـوت مـردم بـه کـار نـیـک و مـنـع آنـان از کـار زشـت ، اگـر بـا عـمل آمر و ناهی هماهنگ نباشد ، نه تنها با ایمان به کتب آسمانی نمی سازد ، بلکه عاقلانه نیز نیست . و نیز در آیه ای عتاب آمیز برخی از مؤ منان ساده اندیش را مخاطب ساخته ، می فرماید :

( یـا اءَیُّهـَا الَّذیـنَ امـَنـوُا لِمَ تـَقـُولُونَ مـا لا تـَفـْعـَلوُنََ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ اءَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ ) ( 56 )

ای کـسـانـی کـه ایـمـان آورده ایـد ! چـرا سـخـنـی مـی گـویـیـد کـه عـمـل نـمـی کـنـیـد ؟ نـزد خـدا بـسـیـار مـوجـب خـشـم اسـت سـخـنـی بـگـویـیـد کـه عمل نمی کنید .

پـیـشـوایان بزرگوار اسلام نیز در این مقام همواره به پیروانشان تذکّر می دادند که به جای دعـوت مـردم بـا زبـان و سـخـن ، بـکـوشـنـد تـا بـیـشـتـر بـا عمل خود الگوی مردم باشند ، چرا که ( دو صد گفته چون نیم کردار نیست . )

امام صادق علیه السلام در این باره می فرماید :

( کُونُوا دُعاةَ النّاسِ بِغَیْرِ اءَلْسِنَتِکُمْ ) ( 57 )

با غیر زبانتان ، مردم را به سوی نیکیها فرا خوانید .

استاد شهید ، مطهری در این باره می گوید :

( هـر مـصـلحـی اوّل بـایـد صـالح بـاشـد ، تـا بـتـواند مصلح باشد . او باید برود پیش و به دیـگـران بـگـویـد ، پشت سر من بیایید ! خیلی فرق است میان کسی که ایستاده و به سربازانش فـرمـان مـی دهـد : بـرو پـیش ! من اینجا ایستاده ام ! و کسی که خودش جلو می رود و می گوید : من رفـتـم ، تـو هـم پـشـت سر من بیا . انبیا و اولیای الهی همیشه می گویند : ( ما رفتیم ) . پیغمبر اسـلام اگـر در آنـچـه دسـتـور مـی داد ، اوّل خـود پـیـشـقـدم نـبـود ، مـحـال بـود دیـگـران پـیـروی کـنند ؛ اگر می گفت نماز و نماز شب ، خودش بیش از هر کس دیگر عـبـادت مـی کـرد . . . . اگـر مـی گـفـت انـفـاق در راه خـدا و گـذشـت و ایـثـار ، اوّل کـسـی کـه ایـثـار مـی کـرد ، خـودش بـود . . . اگـر مـی گـفـت جـهـاد فـی سبیل اللّه ، در جنگها اوّل خود جلو می رفت . . . . ) ( 58 )

احترام به شخصیّت افراد

خـود دوسـتـی ریـشه در فطرت آدمی دارد و هر کس به مقتضای این غریزه فطری ، برای خودش احترام ، شخصیّت و ارزش ویژه ای قائل است . انسان ، در وهله نخست ، همه برخوردها ، معاشرتها و امـر و نـهـی هـای دیـگـران را بـا ایـن مـعـیـار ارزیـابـی مـی کـنـد کـه بـبـیـنـد ، طـرف مقابل چه جایگاه و شخصیّتی به او داده است . وانگهی ، بازداشتن فرد از بدیها و فراخواندن او بـه سـوی نیکیها که خود نوعی مقابله با امیال غریزی و خواسته های شهوانی اوست ، بسان خـورانـدن داروی شـفـابخش ولی تلخ و شوری است که به مذاق بیمار چندان خوشایند نیست . از ایـن رو ، لازم است ، نصایح حکیمانه و امر و نهی های مشفقانه همواره آمیخته با ادب و احترام بوده و با الفاظی شیرین و محبّت آمیز ادا گردد ؛ تا نه تنها موجب تمرّد ، لجاجت و واکنش منفی شنونده نشود . بلکه همچون باران دلپذیر بهاری ، روح او را از انواع پلیدیها شستشو دهد و غنچه های عطرآگین فضیلت را در سرزمین جانش شکوفا سازد .

شایسته است انسان قبل از امر به معروف و نهی از منکر به فراخور موقعیّت اجتماعی شنونده ، قـدری از او تـمجید کند و روی نکات مثبت اخلاقی ، ملّی ، خانوادگی ، علمی ، انقلابی ، شغلی و . . . او تـاءکـیـد ورزد ؛ بـه عـنـوان مـثـال ، بـا جـمـلاتـی از قـبـیـل : ( شـمـا فرد متعهّدی هستید ) ، ( شما از سرمایه های این مملکت هستید ) ، ( شما دانش آموز یا دانشجوی درسخوان و موفّقی هستید ) ، ( شما فرزند یا برادر یک شهید هستید و بر گردن همه مـا حـق داریـد . ) ، ( شـمـا بـه خـانـواده ای اصـیـل و نـجیب وابسته اید ) ، ( شما یک بسیجی و مایه افتخار مایید ) ، ( شما کارمند منظّم و پرتلاشی هستید ) و . . . . بکوشد تا به او کرامت ببخشد و جایگاه او را در نقطه بلندی از عزّتها و ارزشها تثبیت کند ، آنگاه با لحنی ملایم و دلنشین او را از منکر باز دارد و به معروف دعوت کند .

فردی از یاران امام صادق علیه السلام ، گاهی مرتکب لغزشی می شد . زمانی به کمک حضرت نـیـازمند شد . خدمت امام رسید و تقاضایش را مطرح کرد . امام علیه السلام به او کمک کرده ، از او دلجویی نمود ، سپس به او چنین فرمود :

( اِنَّ الْحـَسـَنَ مـِنْ کُلِّ اءَحَدٍ حَسَنٌ وَ اِنَّهُ مِنْکَ اءَحْسَنُ لِمَکانِکَ مِنّا وَ اِنَّ الْقَبیحَ مِنْ کُلِّ اَحَدٍ قَبیحٌ و اِنَّهُ مِنْکَ اَقْبَحُ ) ( 59 )

کار خوب ، از هر کس سر بزند خوب است و از تو خوبتر است ؛ زیرا تو به ما وابسته ای ! و کار بد از از هر کس صادر شود بد است و از تو بدتر است .

چـنـان کـه مـی بـینید امام علیه السلام در اینجا با سه اقدام هماهنگ که عبارتند از ( دلجویی ) ، ( احـسـان ) و ( تـاءکـید بر وابستگی او به خودشان ) زمینه ای مناسب ایجاد کرده ، سپس او را نصیحت کرد .

پرهیز از افراط در خشونت و بدزبانی

گـرچه کار نهی از منکر ، ممکن است به نقطه ای برسد که ناهی ، ناچار شود ، برای بازداشتن فرد از گناه ، به زور توسّل جوید ، لیکن ابراز خشونت در اغلب موارد ، از شؤ ون مربوط به حـکـومـت بـوده و ربـطی به آداب معاشرت ندارد . در مواردی هم که ضرورت و شرایط ، اقتضای بـرخـورد خشن داشته باشد ، آمر و ناهی باید به این مهم توجّه کنند که از داروی تلخ خشونت ، تـنـهـا بـه مـقـدار ضرورت می توان استفاده کرد . همواره خشن بودن و چهره عبوس داشتن با آداب معاشرت اسلامی سازگار نیست و در اغلب موارد ، ابراز خشونت ، بدزبانی ، سرزنش و توهین ، مـوجـب خـُردشـدن شخصیّت ، از بین رفتن حرمت و آبرو و در نتیجه برافروخته شدن آتش لجاجت فـرد مـقـابـل شـده و نـه تـنـهـا در او اثـر مثبتی نمی گذارد ، بلکه چه بسا او را در پیمودن راه خلافی که در پیش گرفته ، جسورتر سازد .

حـضـرت عـلی عـلیـه السـلام در وصـیـّت بـه فـرزند بزرگوارش امام مجتبی علیه السلام می فرماید :

( . . . وَ الاِْفْراطُ فِی الْمَلامَةِ یَشُبُّ نیرانَ اللَّجاجَةِ ) ( 60 )

زیاده روی در سرزنش ، آتش لجاجت را بر می افروزد .

بدزبانی نه تنها موجب هدایت گمراهان نمی شود که از ایشان افرادی کینه توز و خودخواه می سـازد . بـدیـهـی است چنین افرادی ، چون در برابر حق ، موضع گرفته اند ، دیگر به آسانی هدایت نخواهند شد و امیدی به اصلاح ایشان نخواهد بود

آن حضرت در بخش دیگری از همین وصیّت می فرماید :

( . . . وَ لا تُکْثِرِ الْعِتابَ فَاِنَّهُ یُورِثُ الضَّغینَةَ ) ( 61 )

در سرزنش و نکوهش زیاده روی مکن که موجب کینه توزی می شود .

ایـن لجـاجـت و کـیـنـه تـوزی بـدان سـبـب در ایـشـان بـه وجـود آمـده کـه آنـهـا را بـرخـلاف تمایل فطری خودشان ـ که هر چند مجرم باشند ، علاقه مند محبّت و تشنه احترام هستند ـ مورد بی مـهـری و اهـانـت قـرار داده و از جـایـگـاهـی کـه بـایـد داشـتـه باشند ، پایین آورده اند . در نتیجه بـاورشـان شـده کـه افـراد بدی هستند و اصلاح نخواهند شد . در این صورت ، نه تنها خطاهای گذشته خود را تکرار می کنند ، بلکه بر مقدار لغزش و انحراف خویش نیز می افزایند .

حضرت علی علیه السلام درباره آنان می فرماید :

( مَنْ هانَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ فَلا تَرْجُ خَیْرَهُ ) ( 62 )

کسی که خود را بی ارزش و سبک می شمارد ، امیدی به اصلاح او نداشته باش !

جلب اعتماد

یـکـی از شـیوه های مؤ ثر در امر به معروف و نهی از منکر ، جلب اعتماد افراد است و تا شنونده بـه نـاصـح اعـتـماد نداشته باشد ، سخن ناصح در او اثر نمی گذارد . کسی که در صدد امر و نهی دیگری است ، باید به هر قیمتی شده ، به او بباوراند که خیرخواه اوست ، مصلحت او را می جـویـد و آنچه می گوید ، از سر خیرخواهی و دلسوزی است . یکی از رموز موفقیّت انبیای الهی نیز همین نکته بود ، که مردم یقین داشتند ، این بزرگواران درصدد منافع شخصی و مطامع دنیوی و مادّی نیستند و منظوری جز اصلاح پیروان خویش ندارند .

قرآن کریم همین واقعیّت را با تاءکید به مردم گوشزد می کند :

( لَقـَدْ جـائَکـُمْ رَسـُولٌ مـِنْ اءَنـْفـُسـِکـُمْ عـَزیـزٌ عـَلَیـْهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنینَ رَؤُفٌ رَحیمٌ ) ( 63 )

به یقین ، رسولی از خود شما به سویتان آمد ، که رنجهای شما بر او سخت است و اصرار بر هدایت شما دارد و نسبت به مؤ منان رؤ وف و مهربان است .

حضرت علی علیه السلام نیز می فرماید :

( قُلُوبُ الرِّجالِ وَحْشِیَّةٌ فَمَنْ تَاءَلَّفَها اءَقْبَلَتْ عَلَیْهِ ) ( 64 )

دلهای مردم وحشی است ، و هر کس که با آنها انس بگیرد به او روی می آورند .

احترام به عقاید دیگران

گـاهـی افـراد ، اعـمـال خـلاف را نـه بـه عـنـوان خـلاف ، بـلکـه بـه ایـن عـنـوان کـه آن را عـمـل صـحـیـحـی مـی دانـنـد ، انـجـام مـی دهـنـد و چـه بـسـا بـرای آن نـوعـی ارزش و قـداسـت هـم قـائل هـسـتـنـد . بـه عـنـوان مـثـال ، جـوانـی کـه بـا لبـاسـی جـلف و مـبـتـذل در جـامـعـه ظـاهـر می شود یا زنی که در آرایش مو و لباسش از الگوهای اجنبی الهام می گـیـرد یـا مـردی که موهای شاربش را آنقدر کوتاه نمی کند که روی دهانش را می پوشاند ، چه بـسـا هـیـچ کـدام در انـجـام این امور بنای ناسازگاری با دین و اهانت به مقدّسات دینی نداشته باشد ، بلکه آن را نشانه شخصیت و حیثیت اجتماعی بدانند و به آن افتخار کنند .

بـه عبارت روشنتر ، همان گونه که ما به مقتضای اعتقاد اسلامی مان آنها را گمراه و منحرف می دانـیـم ، آنـهـا نـیـز خـود را بـر حـق و مـا را بـر بـاطـل مـی شـمـارنـد و بـه اصـطـلاح در جهل مرکّب به سر می برند .

کـسـی کـه در مـعـاشـرت با چنین افرادی قصد امر به معروف و نهی از منکر دارد ، باید به این نـکـتـه تـوجـّه داشـتـه بـاشـد ، کـه در بـرخـورد بـا کـسـانـی کـه اعمال خلاف و باطل را از روی اعتقاد و تقدّس انجام می دهند ، تنها باید با سلاح حکمت و منطق وارد شد و با ملایمت و شفقت آنها را متوجّه اشتباهشان کرد . قرآن کریم در این باره می فرماید :

( اُدْعُ اِلی سـَبـیـلِ رَبِّکَ بـِالْحـِکـْمـَةِ وَالْمـَوْعـِظـَةِ الْحـَسـَنـَةِ وَ جـادِلْهـُمْ بـِالَّتـی هـِیَ اءَحْسَنُ . . . ) ( 65 )

بـا حـکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت نما ! و با آنها به روشی که نیکوتر است ، استدلال و مناظره کن ! . . . .

زیـرا بـدیـهـی اسـت کـه عـقـایـد هـر کـس برای خودش محترم است و او توهین به آداب و رسوم و عـقـایدش را توهین به خودش تلقّی می کند و از خود واکنش نشان می دهد . در این صورت ما اگر به معتقدات و آداب و رسوم غلط و بی محتوای او اهانت کنیم ، در واقع کار چندان مهمّی انجام نداده ایـم ، ولی او بـر اثـر حـمـیـّت جـاهـلانـه اش ـ کـه مـا آن را تـحـریـک کـرده ایـم ـ عـقـایـد و اعمال صحیح ما را مورد هتک و بی حرمتی قرار می دهد . در نتیجه به جای آنکه سبب نجات و هدایت او شده باشیم ، او را بیشتر در اعماق جهل ، ظلمت ، کفر و گناه فرو برده ایم .

رهنمود قرآن کریم در این خصوص چه زیبا و هشدار دهنده است :

( وَ لا تـَسـُبُّوا الَّذیـنَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ فَیَسُبُّوا اللّهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ کَذلِکَ زَیَّنّا لِکُلِّ اُمَّةٍ عَمَلَهُمْ . . . ) ( 66 )

بـه مـعـبـود کـسـانـی کـه غـیـر خـدا را مـی خـوانـنـد ، دشـنـام نـدهـیـد ! مـبـادا آنـان نیز از روی ( ظلم یاجهل ) به خدا دشنام دهند ! این چنین ما عمل هر قومی را در نظرشان زینت داده ایم . . . .

سـلام و احوالپرسی

هـر مـلّتـی کـه از تـمـدّن و فرهنگی اصیل و ریشه دار برخوردار است ، در برخوردهای اجتماعی خـود ، شـعـارهـای خـاصـی دارد . از مفهوم آیات ( 67 ) و روایات اسلامی ( 68 ) چنین بـرمـی آیـد کـه ( سـلام ) تـحـیـّت مـخـصـوص و شـعـار شـریـعـت اسـلامـی اسـت . خـداونـد متعال ، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را به این سنّت پسندیده موظف کرده ، می فرماید :

( وَ اِذا جاءَکَ الَّذینَ یُؤْمِنُونَ بِایاتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَیْکُمْ . . . ) ( 69 )

هرگاه کسانی که به آیات ما ایمان دارند ، نزد تو آیند ، [به آنها] بگو : ( سلام بر شما ) .

پـیـامـبـر اسـلام ( ص ) نیز در سیره عملی خود ، مروّج این سنت پسندیده و انسانی بود و در سلام کردن به مسلمانان پیشدستی می کرد ، تا آنجا که از سلام کردن به کودکان نیز خودداری نمی ورزیـد و می فرمود : پنج چیز است که آنها را انجام می دهم تا پس از من در میان امتم ، سنّت شود که یکی از آنها سلام به کودکان است . ( 70 )

در ایـن زمـیـنـه ، شـایـسـتـه اسـت که مسلمانان نیز این شعار اسلامی را پاس دارند و هنگام دیدار بـرادران دیـنـی ، بـا سـلامی آرامش بخش و شادی آفرین ، آنان را شاد و مسرور سازند و بدین تـرتـیـب ، روابـط اجـتـمـاعـی خـود را تـحـکـیـم بـخـشـنـد ؛ چـنـان کـه رسول خدا ( ص ) به پیروانش سفارش می کند :

( اِذا تَلاقَیْتُمْ فَتَلاقُوا بِالتَّسْلیمِ . . . ) ( 71 )

هنگام ملاقات ، با سلام گفتن ، همدیگر را دیدار کنید .

اهمّیت سلام کردن

سـلام کـردن در فـرهـنـگ اسـلامـی از نشانه های تواضع شمرده شده است . سلام دهنده خود را در سـطـح هـمـکـیشان خود می بیند ، برای خویشتن ، شخصیّت کاذب و دروغین نمی سازد و خود را یک سـر و گـردن بـالاتـر از دیـگـران نـمـی بـیـنـد ، بـه آسانی با آنان انس می گیرد ، با صفاو صمیمیت آنها را دیدارمی کند و بدین وسیله به تکبر و خودبزرگ بینی دچار نمی شود .

امام صادق علیه السلام می فرماید :

( مِنَ التَّواضُعِ اَنْ تُسَلِّمَ عَلی مَنْ لَقیتَ ) ( 72 )

از نشانه های تواضع این است که هر کس را که ملاقات کردی ، به او سلام کنی . سلام ، روح اخوّت و برادری را در جامعه اسلامی حکمفرما می کند . از این رو ، بیشترین پاداش ، از آنِ کسی است که ابتدا به دیگری سلام کند ، زیرا سلام ارتباط دوستانه و پرمهر ایجاد کرده و بذر محبّت را در جامعه می کارد . سرور شهیدان امام حسین علیه السلام می فرماید :

( لِلسَّلامِ سَبْعُونَ حَسَنَةً تِسْعٌ وَ سِتُّونَ لِلْمُبْتَدِی ءِ وَ واحِدَةٌ لِلرّادِّ ) ( 73 )

سـلام کـردن ، هـفـتاد حسنه دارد که شصت و نُه تا برای سلام کننده و یکی برای پاسخ دهنده آن است .

پـس سـلام کـنـنده به رحمت الهی نزدیکتر و از عنایت بیشتری برخوردار است ، زیرا تکبر را در خـود شـکـسـته است و با فروتنی در مقابل برادر خود ، به خدا تقرّب جسته و مورد آمرزش الهی قرار می گیرد . رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرماید :

( اِنَّ مِنْ مُوجِباتِ الْمَغْفِرَةِ بَذْلُ السَّلامِ وَ حُسْنُ الْکَلامِ ) ( 74 )

ادای سلام و گفتار نیکو ، از عوامل آمرزش گناهان است .

امام صادق ( ع ) نیز می فرماید :

( اَلْبادی بِالسَّلامِ اَوْلی بِاللّهِ وَ بِرَسُولِهِ ) ( 75 )

شروع کننده سلام ، به خدا و رسولش نزدیکتر است .

مـسـلمـانـان بـر اسـاس تـعـالیـم اسـلامـی ، مـوظـفـنـد در دیـدار بـا بـرادران دیـنـی ، قـبـل از شـروع بـه سـخـن ، بـه آنـان سـلام کـنـنـد . بـر ایـن اسـاس ، کـسـی کـه قـبـل از سـلام ، شـروع بـه سـخـن کـنـد ، شـایـسـتـه پـاسـخ نـیـسـت . رسول خدا ( ص ) می فرماید :

( مَنْ بَدَاءَ بِالْکَلامِ قَبْلَ السَّلامِ فَلا تُجیبُوهُ ) ( 76 )

هر کس قبل از سلام ، شروع به سخن کرد ، پاسخ او را ندهید .

بـطـور کـلی ، سـلام کـردن ، کمترین ابراز احترام و محبّتی است که هر مسلمان ، می تواند نسبت بـه دیـگـران انـجـام دهـد و کـاری بـی دردسـر تـر و بـی زحـمـت تـر از آن نـیـسـت . حال اگر کسی آنقدر نسبت به برادران دینی خود بی اعتنا و بی توجه باشد که حتّی از سلام کـردن هـم دریـغ ورزد ، آیـا مـی تـوان بـرای ایـن حـالت او نـامـی جـز بُخل گذاشت ؟ رسول خدا ( ص ) می فرماید :

( . . . اِنَّ اَبْخَلَ النّاسِ مَنْ بَخِلَ بِالسَّلامِ ) ( 77 )

بخیل ترین مردم ، کسی است که از سلام کردن ، خودداری کند .

آداب سـلام

توضیح

سـلام کـردن مـانـند هر سنّت اسلامی ، دارای آدابی است که رعایت آنها ، تاءثیر آن را بیشتر می کند . برخی از آنها عبارتند از :

سلام کوچکتر به بزرگتر و . . .

امام صادق علیه السلام می فرماید :

( یُسَلِّمُ الصَّغیرُ عَلَی الْکَبیرِ وَ الْمارُّ عَلَی الْقاعِدِ وَالْقَلیلُ عَلَی الْکَثیرِ ) ( 78 )

کوچک به بزرگ سلام کند و رهگذر به نشسته و گروه اندک به گروه بسیار ، سلام کند .

افشای سلام

از آنجا که سلام کردن از شعارهای اسلامی است و مسلمانان بدان شناخته می شوند ، افشای سلام اهمیّت خاصی پیدا می کند .

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می فرماید :

( اَلا اُخـْبـِرُکـُمْ بـِخـَیـْرِ اَخـْلاقِ اَهـْلِ الدُّنـْیـا وَ الاْ خِرَةِ ؟ قالُوا : بَلی یا رَسُولَ اللّهِ ، فَقالَ ( ص ) اِفْشاءُ السَّلامِ فِی الْعالَمِ ) ( 79 )

آیـا بـه شـمـا خـبـر نـدهـم کـه بـهـتـریـن اخـلاق مـردم دنـیا و آخرت چیست ؟ عرض کردند : آری ای رسول خدا ( ص ) ، فرمود : سلام را ( که شعار و تحیّت بهشتیان است ) در گیتی منتشر کردن .

پاسخ شایسته

هـر چـنـد سلام کننده با آغاز به سلام ، بیشترین ثواب را به خود اختصاص می دهد ، لیکن طرف مـقـابـل نـیز باید با رعایت ادب و پاسخ شایسته ، این شعار اسلامی را پاس دارد . قرآن کریم می فرماید :

( وَ اِذا حُیِّیْتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِاَحْسَنَ مِنْها اَوْ رُدُّوها ) ( 80 )

هرگاه کسی به شما سلام کرد ، پاسخی نیکوتر دهید ، یا همان تحیّت را به وی برگردانید .

تساوی در سلام

مـسـلمـان نـبـایـد در سـلام کـردن ، تـفـاوتـی مـیـان افـراد از جـهـت دارایـی و فـقـر قـائل شـود ، بـلکـه بایستی همه را از این نظر ، به یک چشم بنگرد و به آنها بطور یکنواخت و بدون تبعیض سلام کند ، امام رضا علیه السلام می فرماید :

( مـَنْ لَقـِیَ فـَقـیـراً مـُسـْلِمـاً فـَسـَلَّمَ عـَلَیْهَ خِلافَ سَلامِهِ عَلَی الْغَنِیِّ ، لَقِیَ اللّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ هُوَ عَلَیْهِ غَضْبانُ ) ( 81 )

هر کس با مسلمان تنگدستی رو به رو شود و به او بگونه ای سلام کند که با سلام کردن بر دارا تفاوت داشته باشد ، روز قیامت که به دیدار خدا می رود ، خدا از او خشمگین است .

پرهیز از افراط و تفریط

نـکـتـه دیـگر میانه روی در سلام است ؛ گاهی سلام کردن بقدری همراه با احترام و بزرگداشت افـراد اسـت کـه بـیشتر به تظاهر و ریا و چاپلوسی می مانَد و گاهی نیز به تناسب موقعیّت افراد ، سلام مناسبی به آنها داده نمی شود که هر دو نارواست و باید به تناسب موقعیّت معنوی ، عـلمـی و اخـلاقـی هـر کـس بـه او سـلام کـرد . اگـر سـلام فـقـط احـتـرام ظـاهـری بـاشـد و در دل ، نـسـبـت بـه مؤ منان ارادت نداشته باشیم ؛ این نفاق و دو رویی است و اگر هم به آنها بی اعـتـنایی کرده و در حدّ ارادت قلبی ، به شایستگی سلام ندهیم ، کوتاهی کرده ایم . پس بهتر است که حدّ هر کسی را مراعات کرده و از افراط و تفریط در سلام کردن بپرهیزیم .

امیر مؤ منان علیه السلام می فرماید :

( لا تـُبـْلِغْ فـی سـَلامـِکَ عـَلَی الاِْخـْوانِ حـَدَّ النِّفـاقِ وَ لا تـُقـَصِّرْهـُمْ عـَنْ دَرَجـَةِ الاِْسْتِحْقاقِ ) ( 82 )

در سـلام کـردن بـه بـرادران ، نـه در حـدّ نـفـاق مـبـالغـه کـن و نـه آنـان را از درجه استحقاق و شایستگی پایین بیاور .

سلام ممنوع

در فرهنگ اسلامی سلام کردن به چند طایفه ممنوع ( 83 ) شده است :

1 ـ کـسـانـی کـه بـه خـاطر انجام کارهای ناشایست و نامشروع ، لیاقت دوستی ، سلام و صفای بـرادران دیـنی خود را ندارند ، مانند افراد شرابخوار ، قمار باز ، ربا خوار ، متجاهر به فسق و کسانی که بطور آشکار ، مرتکب کارهای خلاف می شوند و . . . . ( 84 )

شـایـد سـلام و احـوالپـرسـی بـا ایـن گـونـه افـراد نـوعـی تـاءیـیـد و صـحـّه گـذاشـتن بر اعـمـال زشتشان محسوب شود ؛ از این رو ، شایسته است که هر مسلمانی برای جلوگیری از فساد ، گناه و اعمال زشت و نامشروع ، از سلام کردن به این افراد خودداری کند و با چهره ای گرفته و نـگـاهـی نـامـهـربان با آنها برخورد کند . این کمترین کاری است که در حق تبهکاران می توان انـجام داد . مگر اینکه شیوه سلام و احوالپرسی در هدایت آنها مؤ ثر باشد و انسان بخواهد آنها را با این شیوه امر به معروف و نهی از منکر کند .

2 ـ سـلام کـردن بـه بعضی به جهت اشتغال به برخی کارها و دشوار بودن جواب سلام در آن حـال مـورد نـهـی قـرار گرفته است ، مانند سلام کردن به نمازگزار . ( 85 ) چون جواب سـلام ، واجـب اسـت و افـرادی کـه مـشـغـول نـمـاز هـسـتـنـد ، بـه مـشـکل می افتند و حداقل این است که موجب حواس پرتی آنها شده و حضور قلب آنها را از بین می بـرد . از ایـن رو ، مـمـنـوع شـده اسـت . هـمـچـنـیـن سـلام کـردن در حـال اسـتـحـمـام ، تـخـلّی و یـا هـر کـار دیـگـری چـون مـسـواک زدن کـه جـواب سـلام ، مشکل یا مناسب وضعیّت جواب دهنده نیست .

3 ـ کـسـانـی کـه از جـرگه دین و ملت اسلام و مسلمانان ، خارج هستند ، زیرا سلام کردن به آنها مـمـکن است به معنای تاءیید دین و آیین نادرست آنها بوده و آنها را در پافشاری و دلخوشی به آیین انحرافی خود ، پایبندتر کند . البته اگر آنها در وضعیّتی قرار داشتند که انسان بتواند بـا سـلام کـردن و ابراز محبّت ، آنها را به راه راست هدایت کند ، چنان که در سیره اولیای دین ، چنین مواردی دیده می شود ، شایسته است در هدایت آنها کوتاهی نکند .

بـایـد تـوجـه داشـت کـه در حـالت عـادی ، نـبـایـد به غیر مسلمانان سلام کرد و با آنها رابطه دوستی برقرار نمود ، مگر اینکه آنها خود ابتدا سلام کنند که در این صورت پاسخ آن لازم است ، لیکن در جواب هم ( سلام ) گفته نمی شود و به ( علیکم ) اکتفا می گردد .

رسول گرامی اسلام ( ص ) فرمود :

( لا تَبْدَؤُا اَهْلَ الْکِتابِ بِالسَّلامِ فَاِنْ سَلَّمُوا عَلَیْکُمْ فَقُولُوا عَلَیْکُمْ ) ( 86 )

با اهل کتاب ابتدا به سلام نکنید ، اگر آنها به شما سلام کردند ، در پاسخ بگویید : ( بر شما باد ) .

4 ـ گاهی مخاطب انسان ، فردی است که سلام کردن به او ممکن است برای انسان مفسده آمیز باشد و یـا تاءثیر ناخوشایندی بر روحیه معنوی او بگذارد ، مانند سلام کردن به زن جوان . امیر مؤ منان صلوات الله علیه از سلام کردن به زنان جوان پرهیز می کرد و می فرمود :

( اَتَخَوَّفُ اَنْ تُعْجِبَنی صَوْتُها فَیُدْخِلَ عَلَیَّ اَکْثَرَ مِمّا اَطْلُبُ مِنَ الاَْجْرِ ) ( 87 )

می ترسم ، صدای او برایم خوشایند باشد و بیش از آنچه امید اجر دارم ، زیان کنم .

گـرچـه سـاحـت مـقـدس آن حـضـرت ، بـسـی بـرتـر از وهـم و انـدیـشـه مـاسـت و حـتـی خیال گناه در ذهن چنین انسان بلند مرتبه ای خطور نمی کند ، اما برای حفظ آن مقام معنوی و توجه شـدیـد بـه حـضـور خـدا و نـیـز توجه به وسوسه های شیطان و از همه مهمتر ، تذکر دادن به دیـگـران که بطور قطع ، چنین موقعیّتی برای آنها می تواند خطرآفرین باشد ، چنین شیوه ای را برگزیده و آن را مطرح می سازد ؛ امید آنکه مؤ منان نیز از او پیروی کنند و خود را از خطرات نفسانی دور نگه دارند .

زیبایی کلام

ارزش و اهمیت کلام

از جـمله نعمتهای پرارج و گرانقدری که آفریدگار جهان به انسان عطا کرده و مایه اصلی آن را بـا سـرشـت بـشـر در آمـیـخـتـه ، قـدرت بـیـان اسـت . نـعـمـت سـخـن گـفـتـن ، عـامـل مـهـمـّی در تـکامل انسانهاست . در پرتو این نعمت ، علوم نظری و تجارب عملی انسانها به یـکدیگر منتقل می شود . خدای حکیم ، بعد از مساءله آفرینش انسان از نعمت بیان سخن گفته و می فرماید :

( اَلرَّحْمنَُ عَلَّمَ الْقُرْآنََ خَلَقَ الاِْنْسانََ عَلَّمَهُ الْبَیانَ ) ( 88 )

خداوند رحمان ، قرآن را تعلیم داد ، انسان را آفرید ، و به او ( بیان ) آموخت .

انـسـان بـا قـدرت بیان و به وسیله کلام ، معلوماتی را که در باطن اندوخته ، ظاهر می سازد و نـهـفـتـه هـای درونـی خـود را آشـکـار مـی کـنـد و آنـچـه را کـه خـود ادراک کـرده ، بـه دیـگـران مـنـتـقـل مـی سازد . از این رو ، می توان گفت : کلام به منزله پلی است که مغزهای جدا از هم را به یـکدیگر پیوند می زند و کالای ارزشمند علم را از این راه به مغزها می رساند و دیگران را نیز عـالم و آگـاه مـی کـنـد . از امـام سـجـاد علیه السلام پرسیدند : سخن و سکوت کدامیک بر دیگری برتری دارد ؟

حضرت در پاسخ فرمود :

بـرای هـر یـک از ایـن دو آفـتـهـایـی اسـت ، ولی اگـر از آفـت مـصـون و سـالم بـاشـنـد ، کـلام افضل و برتر است ، زیرا خداوند هیچ یک از پیامبرانش را به سکوت مبعوث نکرده است ، بلکه آنها ماءموریت داشتند با مردم سخن بگویند و با بیان خود آنان را به صلاح و رستگاری دعوت کـنـنـد و نـیـز هیچ کس با سکوت مستحقّ بهشت و لایق ولایت الهی نمی شود و از عذاب دوزخ مصون نـمـی مـانـد ، نـیـل بـه رحـمت الهی و نجات از عذاب او در پرتو سخن گفتن است . من هرگز ماه را نظیر آفتاب قرار نمی دهم . . . . شما خود فضل سکوت را با کلام توصیف می کنی ، در حالی که هرگز فضل کلام را با سکوت نمی توان توصیف کرد . ( 89 )

روشـن اسـت کـه ایـن نـعـمـت ارزشـمـنـد بـه هـمـان مـیـزان کـه در تـرقـّی و کمال آدمی مؤ ثر است ، در صورت عدم کنترل نیز ، موجب سقوط و تباهی او می شود . از علی علیه السـلام پـرسـیـدنـد ، زیباترین مخلوقات خدا کدام است ؟ فرمود : ( کلام ) . گفتند : ( زشت ترین آنها کدام است ؟ ) باز هم فرمود : ( کلام ) ، سپس فرمود :

( بِالْکَلامِ ابْیَضَّتِ الْوُجُوهُ وَ بِالْکَلامِ اسْوَدَّتِ الْوُجُوهُ ) ( 90 )

چهره ها با سخن سفید می شوند و با سخن سیاه می گردند .

کـنـایـه از ایـنـکـه عـدّه ای بـه خـاطـر کـلام سـنجیده و وزین خود ، روسفید می شوند و عدّه ای به دلیـل بـیـهوده گویی ، پرگویی ، غیبت ، دروغ و . . . روسیاه و سرافکنده می گردند . پس باید تـوجـّه داشـت کـه قـدرت تـکـلّم بـا آنکه از نعمتهای گرانقدر خداوند و از خصایص انسان است و فواید بسیاری در راه تعالی و تکامل آدمی از نظر نشر معارف دینی ، گسترش علوم ، اندرزهای حـکـیـمـانـه ، تذکّرات دوستانه و نیازهای زندگی در بردارد ، لیکن می تواند منشاء بسیاری از زیـانـهـای مـادّی و مـعـنـوی بـاشـد و بـدبـخـتـیـهـای غـیـرقـابـل جـبران به بار آورد . شخصی از رسـول اکـرم ( ص ) درخـواست نصیحت کرد . حضرت به او فرمود : ( زبانت را حفظ کن . ) دوباره عـرض کـرد : ( ای رسـول خـدا بـه من توصیه ای بفرما ) باز هم فرمود : ( زبانت را حفظ کن . ) بار سوّم درخواست خود را تکرار کرد . آن حضرت بدو فرمود :

( وَیْحَکْ ! وَ هَلْ یُکِبُّ النّاسَ عَلی مَناخِرِهِمْ فِی النّارِ اِلاّ حَصائِدُ اَلْسِنَتِهِمْ ) ( 91 )

وای بر تو ! آیا در قیامت مردم را چیزی جز محصول زبانشان به رو در آتش می افکند ؟

جایگاه کلام زیبا در منابع اسلامی

زیـبـایـی در هـمـه ابـعاد خود از دیدگاه اسلام محبوب و مطلوب است . هم ذات اقدس الهی به این صـفـت تـوصـیـف گـشـتـه ( 92 ) و هـم جـهـان هـسـتـی کـه جـلوه ای از صـفـات الهـی است ، جـمـیـل قـلمـداد شـده اسـت . ( 93 ) زیـبـایـیـهـای جـهـان آفـریـنـش ، چـه از قبیل زیبایی آسمان با ستارگانش ، زیبایی ترکیب انسان و چهره اش ، زیبایی سایر جانداران ، زیـبـایـی مـنـظـره هـای طـبـیـعـی و . . . و چـه زیـبـایـیـهـایـی کـه مـحـصـول فـکـر و ذوق بـشـری اسـت ، همگی مورد ستایش واقع شده و مستند به اراده و مشیّت خدا هستند .

در مـیـان هـمـه ایـن زیـبـایـیها ، کلام زیبا از جایگاه ویژه ای برخوردار است ؛ شاید یک علّتش این بـاشـد کـه هـم خـود مـی تـواند به لحاظ خصوصیّات لفظی و ادبی و ترکیب کلمات و جایگاه مناسب در جمله ، زیبا باشد و هم سایر زیباییهای عالم به وسیله کلام بیان می شود . پس سخنی کـه مـی خـواهد بیان کننده زیباییها باشد اگر خودش نیز زیبا ادا شود ، اهمیّت و ارزش بیشتری مـی یـابـد . قـرآن کـریـم بـرای کـلام زیـبـا و سـخـن نـیـکـو ارزش زیـادی قـائل شـده و بـا بـیـانی سرشار از عطوفت و صمیمیّت از بندگان خدا خواسته است ، تا سخن خود را به بهترین صورت بر زبان آورند .

( قُلْ لِعِبادی یَقُولُوا الَّتی هِیَ اَحْسَنُ ) ( 94 )

به بندگانم بگو بهترین سخن را بگویند .

یـعنی سخن خوش و پسندیده ای که موجب خشنودی شنونده گردد ، آن گونه که انسان دوست دارد دیگران با او سخن بگویند .

بـدیـهـی اسـت کـه قـرآن خـود نـیز در این جهت ، گوی سبقت را از همگان ربوده و دانشمندان سخن شـنـاس را در شـرق و غرب عالَم به تحسین و اعجاب واداشته است . از گذشته های دور ، نمونه هـایـی از سـخـن زیـبـا و کلام شیوا در میان بشر وجود داشته و با گذشت زمان بر کمّ و کیف آنها افزوده شده است ، امّا هیچ یک را یارای عرض اندام در برابر قرآن نبوده و نیست .

از قـرآن که بگذریم ، سخنان پیشوایان معصوم علیهم السلام نیز ویژگیهای بالا را در افقی مـحدودتر داراست ، یعنی هم خود آن بزرگواران بگونه ای زیبا سخن گفته اند و هم دیگران را به زیباگویی فراخوانده اند .

نـهـج البـلاغـه عـلی عـلیـه السـلام مـصـداق بـارز و نمونه روشنی از کلام زیباست . او که در عـالیـتـریـن مـرتـبـه سخن قرار دارد ، مراتب سلطه و حاکمیّت خود را بر کلام در قالب عبارتی کوتاه و تشبیهی جالب بیان کرده است :

( وَ اِنّا لاَُمَراءُ الْکَلامِ وَ فینا تَنَشَّبَتْ عُرُوقُهُ وَ عَلَیْنا تَهَدَّلَتْ غُصُونُهُ ) ( 95 )

ما ( اهل بیت رسول خدا ( ص ) فرمانروایان سخن هستیم ، درخت سخن در وجود ما ریشه دوانده و شاخ و برگش بر ما آویخته است .

سلیمان بن مهران می گوید : روزی حضرت صادق علیه السلام به تعدادی از پیروان خود که نزد ایشان حاضر بودند ، چنین فرمود :

( مَعاشِرَ الشّیعَةِ ، کُونُوا لَنا زَیْناً وَ لا تَکُونُوا عَلَیْنا شَیْناً ، قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً ، وَاحْفَظُوا اَلْسِنَتَکُمْ عَنِ الْفُضُولِ وَ قَبیحِ الْقَوْلِ ) ( 96 )

ای گروه شیعه ! ( بکوشید تا ) زینت ما باشید ، و ( مایه ) عیب و عار ما نباشید ، با مردم نیکو سخن بگویید ، زبانهایتان را نگه دارید و آن را از پرگویی و سخن زشت باز دارید .

ویژگیهای کلام زیبا

اکـنـون بـه بـیـان پـاره ای از ویـژگـیـهـای کـلام زیـبـا مـی پـردازیـم . بـاشـد کـه آنها را در مـعـاشـرتـهـای اجـتماعی ، مورد توجه قرار دهیم ، تا از آثار و برکات آن در زندگی بهره مند گردیم . کلام زیبا ، سخنی است با خصوصیات زیر :

الف ـ بـرخـاسـتـه از فـکـر و انـدیـشـه بـاشـد . قـدرت تفکّر و اندیشه یکی از گرانبهاترین نـعـمـتـهـای الهـی بـوده و شـایـسته است که انسان قبل از هر کاری درباره پیامدهای آن بخوبی بـیـنـدیـشد و جوانب نیک و بد آن را ارزیابی کند و چنانچه انجام آن را مصلحت دید ، اقدام نماید و گرنه از انجام آن چشم بپوشد . روشن است که سخن گفتن نیز از این قاعده مستثنا نیست .

نـسـنـجـیـده سخن گفتن ، علاوه بر زشتی ظاهری چه بسا موجب بی آبرویی و رسوایی گوینده شـده ، نـشانه حماقت و نادانی او به حساب آید و خطراتی را برایش به بار آورد ، یا ضرری را متوجّه او سازد . از این رو علی علیه السّلام فرمود :

( فَکِّرْثُمَّ تَکَلَّمْ تَسْلَمْ مِنَ الزَّلَلِ ) ( 97 )

بیندیش ، سپس سخن بگو تا از لغزشها در امان باشی .

در سخنی دیگر اندیشه پیش از سخن را نشانه خردمندی و ناپخته سخن گفتن را علامت بی خردی دانسته ، می فرماید :

( لِسانُ الْعاقِلِ وَراءَ قَلْبِهِ وَ قَلْبُ الاَْحْمَقِ وَراءَ لِسانِهِ ) ( 98 )

زبان خردمند در آن سوی قلب اوست ، ولی قلب ابله در آن سوی زبان او .

آورده انـد که مردی پارچه ای زربفت و گرانبها بافته بود . با خود اندیشید که بهتر است این طاقه زربفت را به سلطان هدیه کنم و جایزه ای بگیرم . از این رو ، به دربار سلطان شتافت و اجـازه ورود خـواسـت و طـاقـه زربـفـت را ارائه داد . سـلطـان کـه از آن اثـر هـنـری خـوشـحـال و شـگـفـت زده شـده بود ، از اطرافیان خود برای چگونگی استفاده از آن نظر خواست . یـکی از آنان گفت : ( این پارچه برای انداختن روی مرکب شما مناسب است . ) دیگری آن را برای پـوشش تخت سلطنت مناسبتر دانست . سومی گفت : ( برای پرده درب کاخ سلطنتی بهتر است . ) سـلطـان گـفـت : ( بـهتر است نظر بافنده هنرمند را نیز جویا شویم ، شاید نظر بهتری داشته باشد . ) آن گاه رو به مرد پارچه باف کرد و پرسید : ( این پارچه زربفت برای چه مصرفی مـنـاسـبـتـر اسـت ؟ ) مـرد بیچاره ! بدون آنکه عاقبت کار خویش و موقعیّت مجلس را بسنجد ، گفت : ( قـربـان ! بـه نـظـر حـقـیـر ، ایـن پـارچـه فـقـط بـرای انـداخـتن روی جنازه پادشاه مناسب است ! ) ( 99 )

بـدیـن تـرتیب نه تنها خود را از گرفتن جایزه سلطان بی بهره ساخت که خطری بزرگ نیز برای جان خود آفرید .

به پای شمع شنیدم ز قیچی پولاد

زبان سرخ سر سبز می دهد بر باد

ب ـ هـمـراه بـا ادب اسـلامـی بـاشـد . ادب یـعـنـی انـجـام عمل مشروع اختیاری تواءم با ظرافت و زیبایی . ( 100 )

شایسته است که انسان در هنگام سخن گفتن ، ادب اسلامی را رعایت کند ، یعنی طوری حرف بزند که در سخن او نه تنها به شخصیّت دیگران اهانتی شود ، بلکه مقصود خود را در نهایت احترام و فـروتـنـی ابـراز کند . از عباس عموی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلّم پرسیدند : شما بـزرگـتـریـد یا رسول خدا ( ص ) ؟ عبّاس که سنّش از پیامبر ( ص ) بیشتر بود ، در پاسخ گفت : ( رسول خدا بزرگتر است ، ولی من پیش از ایشان متولّد شده ام . ) ( 101 )

گـاهـی لازم می شود که انسان سخن حقّی را بگوید که ذهن شنونده آمادگی شنیدن آن را ندارد و یا زمینه برداشت منفی در سخن او هست . در این صورت نیز انسان باید کلام را بگونه ای ادا کند و الفـاظ را در قـالبـی بـریـزد کـه مـیـزان بـازتـاب مـنـفـی و تـنـش ایـجـاد شـده بـه حدّاقل برسد .

نـقـل شـده که یکی از خلفای عبّاسی ، خواب وحشتناکی دید . معبّری را احضار کرد و خواب خود را برای او بازگفت و درخواست کرد که خوابش را تعبیر کند . معبّر گفت : ( تعبیر این خواب آن است کـه قـبـل از فـرا رسیدن زمان مرگ خلیفه ، همه خویشاوندانش خواهند مُرد و و مرگ خلیفه بعد از مرگ آنان واقع خواهد شد . ) خلیفه از این سخن برآشفت ، او را از نزد خود راند و معبّر دیگری را احـضـار کـرد . مـعـبّر دوم پس از شنیدن جواب خلیفه گفت : ( تعبیر خواب شما این است که خداوند به شما عمری طولانی عطا می کند ، بطوری که عمر شما از همه خویشاوندانتان طولانی تر می شود . ) خلیفه او را مورد نوازش قرار داد و جایزه ای بدو بخشید .

چـنـان کـه مـلاحـظـه کـردید ، محتوای سخن هر دو یکی است ، لیکن دوّمی چون در گفتار خود ادب را مراعات کرد سخنش مقبول واقع شد .

ج ـ راست و همراه با عمل باشد . ملاک زیبایی کلام ، تنها زیبایی لفظ و ظاهر نیست ، بلکه لازم اسـت ، عـمـل انـسـان نـیز گفته اش را تصدیق کند و این زمانی است که گوینده به وسیله کلام ، ادّعـایـی را مـطـرح کـنـد . بـرای مـثـال در قالب زیباترین الفاظ ، دم از وفا و محبّت بزند . چنین سخنی را اگر عمل او تصدیق نکند ، سخنی از سر نفاق و تزویر خواهد بود و دیگر نمی توان آن را کلام زیبا نامید . قرآن در این باره می فرماید :

یـا اَیُّهـَا الَّذیـنَ امـَنـُوا لِمَ تـَقـُولُونَ مـا لا تـَعـْمـَلُونََ کـَبـُرَ مـَقـْتـاً عـِنـْدَاللّهِ اَنْ تـَقـُولُوا مـا لا تَفْعَلُونَ ( 102 )

ای کـسـانی که ایمان آورده اید ، چرا سخنانی می گویید که انجام نمی دهید . این گناه بزرگی است در نزد خدا ، که بگویید آنچه را که به جا نمی آورید .

و نـیـز سـخـن باید از روی صدق و راستی بوده و با واقع مطابقت داشته باشد و این در جایی اسـت کـه گـوینده در مقام ارائه خبر باشد . خبر دروغ را هر چند فصیح و زیبا بیان کنند ، زشتی آن ، زیبایی ظاهری اش را تحت الشعاع قرار خواهد داد . امام علی علیه السلام فرمود :

( شَرُّ الْقَوْلِ الْکِذْبُ ) ( 103 )

بدترین سخن دروغ است .

و نـیـز سـخـن بـاید مبتنی بر حق باشد . سخنی که باطلی را ترویج می کند ، یا درصدد کتمان حقیقتی است ، هراندازه هم زیبا بیان شود ، چون دربردارنده پیام پلیدی است ، زیبا نخواهد بود .

در ماجرای جنگ صفّین وقتی خوارج گمراه ، از غوغای حکمیّت ، طرفی نبستند و حَکَم تحمیلی آنان ـ ابـو مـوسـی اشـعـری ـ در مـذاکـره بـا عـمـر و عـاص شـکـسـت خـورد ، شـعـار ( لا حـُکـْمَ اِلاّ لِلّه ) ( 104 ) را سردادند . وقتی این شعار خوارج به گوش امیرمؤ منان ( ع ) رسید ، فرمود :

( کَلِمَةُ حَقٍّ یُرادُ بِهَا الْباطِلُ ) ( 105 )

سخن حقی است که به وسیله آن ، باطل اراده شده است .

آثار خوش زبانی

سخن زیبا ، آثار و برکات زیادی دارد و کسی که زبان خود را به زیباگویی عادت دهد ، از این برکات ، بهره مند خواهد شد . امام زین العابدین علیه السلام پنج اثر از آن آثار را چنین بیان داشته است :

( اَلْقـَوْلُ الْحـَسـَنُ یـُثـْرِی الْمـالَ ، وَ یـُنـْمِی الرِّزْقَ ، وَ یُنْسی فِی الاَْجَلِ ، وَ یُحَبِّبُ اِلَی الاَْهْلِ وَ یُدْخِلُ الْجَنَّةَ ) ( 106 )

کـلام زیـبـا ، مـال و ثـروت را زیـاد مـی کـنـد ، روزی را افـزایـش می دهد ، مرگ را به تاءخیر می اندازد ، آدمی را محبوب خانواده اش می سازد و او را وارد بهشت می کند .

امام علی علیه السلام نیز در دو روایت ، خوش زبانی را موجب ازدیاد دوستان ، کم شدن دشمنان و ایمنی از سرزنشها معرّفی می کند :

( عَوِّد لِسانَکَ لینَ الْکَلامِ وَ بَذْلَ السَّلامِ ، یَکْثُرْ مُحِبُّوکَ وَ یَقِلَّ مُبْغِضُوکَ ) ( 107 )

زبانت را به نرم گویی و سلام دادن عادت بده تا دوستان تو بسیار و دشمنانت اندک شود .

و نیز فرمود :

( عَوِّد لِسانَکَ حُسْنَ الْکَلامِ تَاءْمَنِ الْمَلامَ ) ( 108 )

زبانت را به زیباگویی عادت بده تا از سرزنش در امان بمانی .

بدزبانی و آثار آن

آفـتـهـا و آسـیـبـهـای زبـان یـکـی از مـسـائل مـهمّی است که باید بطور جدّی به آن توجّه کرد و بـدزبـانـی یـکـی از عـمـده تـریـن آنهاست و نشانه پستی و انحطاط اخلاقی است . در لابه لای کلمات اولیای دین و آثار روانی ، اجتماعی و عقوبت اخروی این صفت نکوهیده تصریح شده است . حضرت علی علیه السلام در این باره فرمود :

( اِیـّاکَ وَ مـا یـُسـْتـَهـْجـَنُ مـِنَ الْکـَلامِ ، فـَاِنَّهُ یـَجـْلِسُ عـَلَیـْکَ اللِّئامَ وَ یـُنـَفِّرُ عـَنـْکـَ الْکِرامَ ) ( 109 )

از سخن زشت و رکیک بپرهیز ، زیرا زشتگویی ، فرومایگان را در اطرافت نگاه می دارد و عناصر شریف و بزرگوار را از گردت پراکنده می کند .

مـتـاءسـفـانـه بـعـضـی از افـراد بـر اثـر مـعـاشـرت با اشخاص بدزبان و فحّاش ، چنان به بدزبانی و دشنام گویی خو می گیرند ، که حتّی در ملاقاتهای عادّی و در ضمن احوالپرسی ، سخن خود را با لغات زشت می آمیزند . به اینان باید توجّه داد که تمام کلماتی که می گویند در نـامـه عـمـلشـان ثـبـت مـی شـود و در قـیـامـت مـورد بـازخـواسـت قـرار مـی گـیـرنـد . رسول خدا ( ص ) فرمود :

( مَنْ لَمْ یَحْسُبْ کَلامَهُ مِنْ عَمَلِهِ کَثُرَتْ خَطایاهُ وَ حَضَرَ عَذابُهُ ) ( 110 )

کـسـی کـه سـخـن خـود را جـزء اعمالش به حساب نیاورد ( و بی پروا حرف بزند ) ، لغزشهایش بسیار و عذابش نزدیک شده است .

مزاح و شوخی

تـوانـایـی انـسـان دربـرخـورد با دشواریهای زندگی محدود است و خواه ناخواه در نبرد با این دشـواریـهـا خـسـته می شود ، توان و نیرویش کاهش می یابد و نیاز به تقویت و تسکین پیدا می کند .

بـخـش اصـــلی وجـــود آدمــی روح اوست و جسـم ، تنها قالب و مـرکبـی برای آن است . ازاین رو ، تغذیه و استراحت جسمی به تنهایی برای تجدید و بازیافت قوای از دست رفته کافی نیست و انسان برای آنکه بتواند بار دیگر در صحنه تلاش زندگی حضور یابد و فعّالیّت خود را از سر گیرد ، بایستی از نظر روحی نیز تقویت شود .

عـوامـلی کـه در ایـن هـنـگـام مـی تـوانـنـد مـوجـب آرامـش روانـی انـسـان گـردنـد و قـوای تـحـلیـل رفـته فکری او را تجدید کنند ، گوناگونند ؛ خنده و شوخی یکی از مهمترین آنهاست ، چـه ایـنـکـه یکی از ویژگیهای انسان ( و فصل ممیّز او از سایر حیوانات ) نیز خنده است و دیگر موجودات ، خنده ، شادی ، مطایبه و شوخی ندارند .

مزاح از دیدگاه اسلام

نـگـاهـی کـلّی بـه مـتـون اسـلامی مربوط به مزاح ، نشانگر برخوردی به ظاهر متفاوت با این مـوضـوع اسـت . اولیـای بـزرگـوار اسلام ، گاهی آن را ستوده و بدان فرمان داده اند و زمانی نکوهش کرده و از آن بازداشته اند . در جایی خود با فردی مزاح کرده و در جای دیگر ، به بیان پیامدها و بازتابهای منفی آن پرداخته اند ، بگونه ای که در اوّلین نگاه ، انسان گمان می کند نوعی تناقض در این موضعگیریها وجود دارد ، لیکن پس از جمع بندی و تعمّق به این نتیجه می رسـیـم که پیشوایان معصوم اسلام شوخی و مزاح را برای انسانها بسانِ داروی شفا بخشی می دانـنـد کـه از سویی ، مصرف بجا و محدود آن در کاستن نگرانیها ، تقویت پیوند دوستی در بین افـراد جـامـعـه و تـسـکـیـن آلام روانـی آنـان سـودمـنـد و لازم اسـت و از سـوی دیـگـر ، اسـتـعـمـال بـی رویـّه آن بـدون رعـایـت حدود شرعی و اخلاقی و بدون در نظر گرفتن شرایط زمـانـی و مکانی ، زیانبار و نکوهیده است . امام باقر علیه السلام ، کسی را که در حضور جمعی مـزاح کـنـد ، بـه شـرط آنـکـه بـه خـاطـر آن شـوخـی مـرتـکـب لغـزشـی نـشـود ، مـحـبـوب خـدای متعال دانسته ، می فرماید :

( اِنّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُداعِبَ فِی الْجَماعَةِ بِلا رَفَثٍ ) ( 111 )

خداوند کسی را که در میان جمع بدون ناسزا گویی مزاح کند ، دوست می دارد .

سیره معصومین ( ع )

پـیـامـبـر بـزرگـوار اسـلام صـلی اللّه عـلیـه وآله ، بـا ایـنـکـه خـود ، شـاخـص ترین الگوی فـضـائل اخلاقی بود ، گاه و بی گاه با بعضی افراد ، شوخیهای زیبا و نمکین می کرد ، لیکن در عـیـن حال ، پا را از چارچوب حقّ بیرون نمی نهاد و در شوخیهایش جز شاد کردن دلهای مردم و زدودن غـبـار غـم و انـدوه از سیمای آنان ، هدف دیگری را تعقیب نمی کرد ؛ او خود در این باره می فرمود :

( اِنّی لاََمْزَحُ وَ لا اَقُولُ اِلاّ حَقّاً ) ( 112 )

همانا من شوخی می کنم ، ولی چیزی جز حق نمی گویم .

زنـی کـه او را امّ ایـمـن مـی گـفـتـنـد ، خـدمـت پـیـامـبـر ( ص ) رسید و عرض کرد :

همسرم شما را به مـنـزل دعـوت کـرده اسـت . آن حـضـرت فرمود : شوهرت ، همان که در چشمش سفیدی است ؟ زن ( که متوجّه منظور پیامبر صلی الله علیه وآله نشده بود . ) عرض کرد : نه به خدا سوگند ! در چشم او سـفـیـدی نیست . حضرت فرمود :

چرا ( من می دانم ! ) در چشمش سفیدی است . زن دوباره عرض کرد : نه به خدا سوگند !

آن گاه حضرت با تبسّم فرمود : عنبیّه چشم همه مردم سفید است . ( 113 )

هـمـچـنـیـن نقل شده که آن حضرت ، پیرزنی فرتوت را دید که دندانهایش ریخته بود . فرمود : آگـاه بـاشید که پیرزنان بی دندان ، وارد بهشت نخواهند شد . پیرزن گریان و اندوهگین شد . حـضـرت کـه مـتـوجـّه حـال او بـود ، عـلّت گـریـه اش را پـرسـیـد . عـرض کـرد : ای رسول خدا ! من بی دندان هستم . آن حضرت خندید و فرمود :

( بـله ! تـو بـا ایـن حـال وارد بـهـشـت نـخـواهـی شـد . ) ( بـلکـه اوّل جوان می شوی و دندانهایت می روید ، آن گاه به بهشت می روی . ( 114 ) )

همچنین ، رسول خدا ( ص ) گاهی مطلبی به خردسالان می فرمود و سپس به شوخی می گفت :

( لا تَنْسَ یا ذَا الاُْذُنَیْنِ ) ( 115 )

ای صاحب دو گوش ! فراموش مکن .

بدیهی است این مقدار مزاح ، نه تنها مفسده ای ندارد ، بلکه سبب می شود که محبّت و صمیمیّت در بـیـن مـردم بـیـشتر شود و اندوه و ناراحتی ناشی از مشکلات زندگی ، ـ که موجب کسالت روحی شده و نشاط و امید آدمی را تحت تاءثیر خود قرار می دهد ـ برطرف گردد .

مـطـالعه دقیقتر سیره معصومین علیهم السلام نشان می دهد که آنان نه تنها خود مزاح می کردند ، بـلکـه بـرخوردشان بگونه ای بود که دیگران نیز جراءت می یافتند تا با آن بزرگواران شوخی کنند .

صُهَیْب از اصحاب رسول خدا ( ص ) بود . او مدّتی به درد چشم مبتلا شد . روزی حضرت او را در حـال خـرمـا خـوردن دیـد . بـه او فرمود : با آنکه چشمت درد می کند ، خرما می خوری ؟ صُهیب عرض کـرد : بـا آن طـرف کـه درد نـمـی کند ، خرما می خورم ! آن حضرت طوری تبسّم کرد که دندانهای ایشان مشاهده می شد . ( 116 )

نـُعـَیـْمـان نـیـز از یـاران شوخ طبع رسول خدا ( ص ) بود . روزی عربی را دید که مشکی پر از عـسـل بـه هـمـراه دارد . او را درب خـانـه پـیـامـبـر ( ص ) آورد و عسل را از او گرفته و به یکی از اهل خانه داد . مرد عرب را هم بر درِ خانه نشانید و خودش رفت . پـس از مـدّتـی مـردصـدا زد : ای اهـل خـانـه ! اگـر قـیـمـت عـسـل حـاضـر نـیـسـت ، خـودِ عـسـل را بـه مـن بـرگـردانـیـد ! رسـول خدا ( ص ) متوجّه ماجرا شده ، فوљɠقیمت آن را پرداخت و وقتی نعیمان را دید به او فرمود چـرا چـنـیـن کـردی ؟ عـرض کـرد : مـن مـی دانـسـتـم کـه شـمـا عـسـل دوسـت داریـد و پـولی هـم کـه بـا آن قیمت عسل را بپردازم ، نداشتم . حضرت تبسّم نمود و اظهار ناراحتی نکرد . ( 117 )

گـاهی نیز در این مطایبات ، مقابله به مثل می کردند ، یعنی به شوخی کننده پاسخی مناسب می دادند . برای مثال روزی پیامبر ( ص ) و حضرت امیر ( ع ) خرما می خوردند . هر خرما که پیامبر ( ص ) مـی خـورد ، دانـه اش را نـزد حـضـرت امـیـر ( ع ) مـی نهاد . وقتی خرماها تمام شد ، همه دانه ها نزد ایـشـان بود در این هنگام پیامبر ( ص ) فرمود : هر که دانه او بیشتر است ، پرخور است . حضرت امیر ( ع ) نیز پاسخ داد : هر که خرما را با دانه خورده ، پرخور است . پیامبر ( ص ) خندید و هدیه ای به ایشان داد . ( 118 )

همچنین روزی علی ( ع ) در مسجد نماز می خواند . شخصی بلند قد به شوخی نعلین آن حضرت را برداشت و در جای بلندی نهاد و خود در کنار ستونی به نماز ایستاد ، ایشان که چنین دید ، قدری مـکـث کـرد تا او به تشهّد نشست . آن گاه جلو آمد ، ستون مسجد را برداشته و دامن لباس او را در زیـر سـتـون نـهـاد و نـعـلیـن خود را برداشت و آهنگ رفتن کرد . آن مرد نماز را تمام کرد . همین که خـواسـت بـرخـیـزد ، دیـد لبـاسـش زیـر سـتـون اسـت ، بـه امـام التـمـاس کـرد تـا او را نـجـات داد . ( 119 )

حدود مزاح و شوخی

چـنـان که ذکر شد ، مزاح و شوخی در حدّی که موجب از بین رفتن اندوه و شاد کردن مؤ من باشد و بـه گـناه ، زیاده روی ، جسارت و سخنان خلاف ادب کشیده نشود ، کاری پسندیده است ؛ آنچه در این باره از پیامبر اسلام و اولیای معصوم الهی به ما رسیده در همین محدوده است .

آنان زیاده روی در مزاح را همواره نکوهش کرده و آن را نشانه جهالت ، حماقت و پستی دانسته اند . حضرت علی علیه السلام ، طیّ سه سخن کوتاه به این واقعیّت چنین اشاره می کند :

( مـَنْ کـَثـُرَ مـِزاحـُهُ اسـْتـُحـْمِقَ ( 120 ) ، مَنْ کَثُرَ مِزاحُهُ اسْتُجْهِلَ ( 121 ) ، مَنْ کَثُرَ مِزاحُهُ اسْتُرْذِلَ ) ( 122 )

هر کس شوخی او بسیار شود ، احمق ، نادان و فرومایه می شود .

چـنـان کـه اشاره شد ، مزاح باید برای شاد کردن دیگران صورت گیرد . بنابراین ، ا گر با شـوخـی کـردن مـوجـبـات رنـجـش دیگران فراهم آید ، یا کسی مورد تمسخر قرار گیرد ، ممنوع و نکوهیده است و چه بسا موجب کینه توزی و بروز دشمنی بین دوستان گردد . در این باره نیز امام علی علیه السلام فرمود :

( لِکُلِّ شَیْءٍ بَذْرٌ وَ بَذْرُ الْعَداوَةِ الْمِزاحُ ) ( 123 )

برای هر چیز بذری است و بذر دشمنی ، مزاح است .

رعایت ادب نیز از نکات مهمّی است که در همه حالات ، از جمله هنگام مزاح باید به آن توجّه کرد .

پسندیده بودن مزاح ، دلیل تـجـویـز جـسـارت و بی ادبی نیست . در هنگام شوخی نباید سخنان زشت ، رکیک و دور از اخلاق اسلامی بر زبان انسان جاری شود ؛ زیرا به تعبیر علی علیه السلام :

( سُنَّةُ الِّلئامِ قُبْحُ الْکَلامِ ) ( 124 )

زشت گویی ، شیوه فرومایگان است .

نکته دیگری که باید به آن توجّه داشت ، این است که مزاح نباید برای انسان به صورت یک عادت همیشگی درآید ، بگونه ای که همواره دنبال بهانه ای باشد تا با کسی شوخی کند ، زیرا ایـن صفت ، تصویر زننده ای از انسان در ذهن مردم ایجاد می کند ، بطوری که مردم او را شخصی دلقک و بذله گو تصوّر می کنند و بین شوخیها و موضعگیری جدّی او فرقی نمی گذارند . در این باره علی علیه السلام فرمود :

( مَنْ جَعَلَ دَیْدَنَهُ الْهَزْلَ لَمْ یُعْرَفْ جِدُّهُ ) ( 125 )

هر کس شوخی را عادت خود قرار دهد ، موضع جدّی او ( از شوخیهایش ، باز ) شناخته نمی شود .

آفات مزاح

شـوخـی کـردن بـدون رعـایـت حـدود و مـرزهـای یاد شده ، آفاتی در پی دارد که بعضی را به اختصار ذکر می کنیم :

1 ـ موجب آبروریزی انسان می شود . رسول خدا صلی اللّه علیه وآله فرمود :

( اَلْمِزاحُ تَذْهَبُ بِماءِ الْوَجْهِ ) ( 126 )

شوخی آبرو را می برد .

ز شوخی بپرهیز ای با خرد

که شوخی تو را آبرو می برد

2 ـ انسان را خوار می کند . حضرت علی علیه السلام فرمود :

( مَنْ مَزَحَ اسْتُخِفَّ بِهِ ) ( 127 )

هر کس مزاح کند ، خوار گردد .

3 ـ آتش کینه را برمی افروزد و این در جایی است که شوخی تواءم با جسارت و توهین باشد . امام علی علیه السلام در این باره فرمود :

( اَلْمِزاحُ تُورِثُ الضَّغائِنَ ) ( 128 )

شوخی ، کینه ها را در پی دارد .

4 ـ نـور ایـمـان را از دل مـی بـرد ، زیـرا شـوخـی زیـاد ، مـوجـب خـنـده زیـاد مـی شود و خنده زیاد دل را می میراند و انسان را از یاد خدا و آخرت غافل می کند . امام کاظم علیه السلام فرمود :

( اِیّاکَ وَ الْمِزاحَ فَاِنَّهُ یَذْهَبُ بِنُورِ ایمانِکَ ) ( 129 )

از شوخی بپرهیز که نور ایمان را از دلت می برد .

5 ـ شخصیّت انسان را خدشه دار می کند . امام علی علیه السلام فرمود :

( افَةُ الْهَیْبَةِ الْمِزاحُ ) ( 130 )

شوخی ، آفت هیبت است .

رعایت شؤ ون اجتماعی

هـر چـنـد به یک معنا تمام مطالب کتاب حاضر را می توان جزئی از بحث رعایت شؤ ون اجتماعی دانـست ، لیکن از آنجا که بعضی از عناوین ، اهمیّت بیشتری داشتند ، برای هر کدام از آنها یک یا دو درس مـسـتـقـلّ در نـظر گرفته شد ؛ با این حال ، مواردی هست که هر یک به تنهایی در حدّ یک درس نـیـسـت ، ولی تـوضـیـح مـختصری در مورد هر کدام نیز دور از ضرورت نیست . این موارد را کنار هم گذارده و به صورت یک درس مستقلّ مطرح می کنیم :

پاکیزگی و آراستگی ظاهر

انـسـان بـه اقـتـضـای فـطـرت ، جـویـای پـاکـیـزگـی ، زیبایی ، تمیزی و آراستگی است ، از ژولیدگی ، پلیدی ، پلشتی و پریشانی نفرت دارد . از آنجا که دین مقدّس اسلام منطبق بر این فطرت الهی است ، به پیروانش دستور می دهد تا همواره ، مظاهر زشتی و پلیدی و بوهای بد و نـفـرت انـگـیز را از خود و محیط زندگی خویش دور سازند و خود را بویژه هنگام برخورد با دیگران زینت کنند و با ظاهری آراسته و زیبا در معرض دید همنوعان خود ظاهر شوند .

از نـظر قرآن کریم ، استعداد درک زیبایی از جمله مواهب فطری خداوند در روح آدمی است و وجود مـوجـودات زیـبا در جهان ، پاسخی به این خواسته فطری بوده و نعمتی از نعمتهای گرانبهای آفریدگار حکیم است . ( 131 )

قرآن کریم در آیه ای ( 132 ) انسانها را به آراستگی و برگرفتن زینتهای خود ، هنگام رفتن به مساجد دعوت می کند ( که البته این توصیه منحصر به آرایش ظاهری نبوده و زینتهای معنوی مانند طهارت و تقوا را نیز شامل می شود . ) سپس در آیه بعد ، حکم کلّی تری را بیان کرده و نظر کسانی را که به غلط آراستگی و زینت را ، با دین و تعالیم آسمانی مغایر می پندارند ، مردود می شمارد :

( قـُلْ مـَنْ حـَرَّمَ زیـنـَةَ اللّهِ الَّتـی اَخـْرَجَ لِعـِبـادِهِ وَ الطَّیِّبـاتِ مـِنَ الرِّزْقِ قـُلْ هـِیَ لِلَّذیـنـَ امَنُوا . . . ) ( 133 )

( ای رسـول ! ) بـگـو چـه کـسـی زیـنـت خـدا را کـه بـرای بـنـدگان خود بیرون آورده و نیز روزیهای پاکیزه را حرام کرده است ؟ بگو : این برای کسانی است که ایمان آورده اند .

پـیـشـوایـان عظیم الشاءن اسلام نیز در این جهت توصیه های ارزشمندی به پیروان خود دارند . امام علی علیه السلام فرمود :

( لِیـَتـَزَیَّنَ اَحـَدُکـُمْ لاَِخـیهِ الْمُسْلِمِ اِذا اَتاهُ کَما یَتَزَیَّنُ لِلْغَریبِ الَّذی یُحِبُّ اَنْ یَراهُ فی اَحْسَنِ الْهَیْئَةِ ) ( 134 )

آن گـونـه کـه هـر یـک از شـمـا خـود را بـرای بـیـگـانـه ای می آراید که دوست می دارد او را در برترین شکل ببیند ، باید برای برادر مسلمانش نیز خود را همان گونه بیاراید .

در سـیـره پـیـامـبـر اکـرم صـلی اللّه عـلیـه وآله نـیـز آمـده است که هرگاه ایشان قصد خروج از مـنـزل یا پذیرفتن کسی را داشت ، موی سر خود را شانه می زد ، سر و وضع خود را مرتّب می کـرد ، خـویـش را مـی آراست و برای آنکه تصویر خود را ببیند در ظرف آبی می نگریست وقتی علّت این امور را پرسیدند ، فرمود :

( اِنَّ اللّهَ تَعالی یُحِبُّ مِنْ عَبْدِهِ اِذا خَرَجَ اِلی اِخْوانِهِ اَنْ یَتَهَیَّاءَ لَهُمْ وَ یَتَجَمَّلَ ) ( 135 )

خـداونـد مـتـعـال دوست دارد ، هنگامی که بنده اش به سوی برادرانش می رود ، خود را برای دیدار آنان آماده کند و بیاراید .

هزینه ای که آن حضرت برای تهیّه عطر و بوی خوش مصرف می کرد ، از هزینه خوراکش بیشتر بـود و در شـب تـاریـک قـبـل از آنـکه با چشم دیده شود ، از بوی خوشی که از پیکر مطهرش در فـضـا پـراکـنـده بـود ، شـنـاخـتـه مـی شـد . ( 136 ) از امـام بـاقـر عـلیـه السـلام نـقـل شـده کـه رسـول خـدا ( ص ) از هـر کـوی و برزنی که عبور می کرد ، تا مدّتها بوی خوشی فـضـای آنـجـا را مـعـطـر مـی سـاخـت بـگـونـه ای کـه مـردم مـی فـهـمـیـدنـد کـه رسول خدا ( ص ) از آن مکان گذشته است . ( 137 )

در تعالیم پیشوایان اسلام ، در خصوص آراستگی ظاهر ، توصیه های فراوانی مطرح شده که ایـن مختصر را گنجایش همه آنها نیست . از آن جمله است ، توصیه به پوشیدن لباس پاکیزه و آراسـتـه ، شانه زدن و مراقبت از موی سر و محاسن ، پرهیز از ژولیدگی آنها ، تمیز نگهداشتن بدن و زدودن موهای زاید آن ، کوتاه کردن ناخن و موی شارب و درون بینی و پرهیز از آنچه که مـوجـب نـفـرت و کـراهـت دیـگـران مـی شـود ، از قـبـیـل بـوی بـد دهـان که ناشی از مسواک نزدن و خلال نکردن دندانهاست . ( 138 )

از آنـچـه گـفـتـه شـد ، نـتـیـجـه مـی گـیـریـم کـه اسـلام ، روی اصل آراستگی ظاهر ( همچون آراستگی باطن ) تاکید کرده است . بنابراین ، باید توجّه داشت که اگر مسلمانی با وضع آشفته و ظاهری زشت و پریشان در جامعه ظاهر شود ، بخصوص اگر از نـظـر شـغـلی ، وابـسـتـگـی بـه حـکـومـت اسـلامـی داشـتـه بـاشـد ، وجـود او یـکـی از وسـایـل تـبـلیـغ عـلیـه اسـلام خـواهد بود . وارستگی از قید ظواهر ، هرگز به این معنا نیست که شـخـص خـود را از هرگونه آرایش ظاهری محروم کند و بدین وسیله در نظر دیگران خوار و بی مقدار جلوه نماید .

راه رفتن با آرامش و وقار

دیـن مـقـدس اسـلام بـرای جـزئی تـرین زوایای زندگی انسان برنامه تکاملی دارد . از جمله این بـرنامه ها ، دستوراتی است که در مورد کیفیّت راه رفتن به پیروان خود می دهد . قرآن کریم در مورد نشانه های بندگان خدا می فرماید :

( وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذینَ یَمْشُونَ عَلَی الاَْرْضِ هَوْناً . . . ) ( 139 )

و بندگان خدای رحمان کسانی هستند که در روی زمین با فروتنی راه می روند . و نیز راه رفتن با غرور و خودپسندی را نهی کرده و می فرماید :

( وَ لا تَمْشِ فِی الاَْرْضِ مَرَحاً ) ( 140 )

با خودپسندی بر زمین راه مرو .

در جای دیگر اعتدال و میانه روی هنگام راه رفتن را توصیه کرده است :

( وَاقْصُدْ فی مَشْیِکَ ) ( 141 )

در راه رفتن خود میانه رو باش .

یعنی نه چنان بی حال و کَسِل راه برو که تو را خوار و ناتوان بپندارند و نه چنان با شتاب حرکت کن که وقار و شخصیّتت مخدوش گردد . امام علی علیه السلام فرمود :

( سُرْعَةُ الْمَشْیِ یَذْهَبُ بِبَهاءِ الْمُؤ مِنِ ) ( 142 )

به تندی راه رفتن ارزش مؤ من را از بین می برد .

امـام صـادق عـلیـه السـلام نـیـز در بـیـانـی جـامـع و شـیـوا ، تـصـمـیـم صـحـیح و نیّت درست را قبل از گام نهادن در هر راهی ، نشانه خردمندی دانسته ، می فرماید : نفس خود را از گام برداشتن بـه سـوی آنـچـه نـبـایـد بـه بـسـویـش بـروی ، بـاز دار و در حال راه رفتن پیوسته در اندیشه و تفکّر باش و هرگاه به شگفتیهای آفرینش الهی برخوردی ، از آنـهـا پـندگیر . در رفتن به هر سویی بی باک مباش و ناز و تکبّر راه مرو و چشمانت را از نـگریستن به سوی آنچه شایسته دینت نیست ، باز دار ( چشم چرانی مکن ) و بسیار خدا را یاد کن کـه در خـبـر آمده است : مکانهایی که تو در آن به یاد خدا بوده ای ، روز واپسین به نفع تو در نزد خدا گواهی می دهند و برایت از او طلب بخشش خواهند کرد ، تا تو را وارد بهشت گردانند . و نـیـز با دیگران در راه بسیار سخن مگوی که نشانه بی ادبی است . بدان که بسیاری از راهها کمینگاهها و تجارتخانه های شیطان است ، پس از شرّش ایمن مباش و رفتن و بازگشتن خود را در اطاعت خدایت بگذران ، زیرا تمام حرکاتت در نامه عملت نوشته خواهد شد . ( 143 )

احترام به حقوق دیگران

انسان موجودی اجتماعی است و در کنار سایر همنوعانش به صورت دسته جمعی زندگی می کند . بـقـا و تـداوم زنـدگـی اجـتماعی در گرو وجود پیوندی نیرومند میان آحاد جامعه از طریق محبّت ، تفاهم و احترام متقابل است .

از ایـن رو ، آدمـی در زنـدگـی اجـتـماعی خود ناگزیر است آنچه را که از مردم انتظار انجام آن را دارد ، خـود مـقیّد به رعایت آن باشد و با مردم آن گونه رفتار کند که توقّع دارد با وی رفتار شـود ؛ اگر راستی و درستی را خوش دارد ، وفاداری و پایبندی به عهد و پیمان را می پسندد و دوسـت دارد جـان ، مـال ، آبـرو و نـامـوسـش مـحـتـرم بـاشـد . اگـر از بخل و کینه و حسد دیگران نسبت به خودش بیزار است و از مردم انتظار خیرخواهی و احسان دارد و دوست دارد دیگران اعمال او را حمل به صحّت کنند و به او خوشبین باشند ، اگر تعدّی و تجاوز دیگران به حقوقش را ( هر چند اندک باشد ) زشت و نکوهیده می داند و حتّی وقتی در صف نانوایی ، آرایـشـگاه ، اتوبوس ، بانک و صندوق فروشگاه و غیره به نوبت او تجاوز می شود ، زبان به اعتراض می گشاید .

اگـر مـتـوقـّع اسـت کـه دیـگـران بـه حـقـوق او احـتـرام گـذارنـد و بـرایـش ارزش قـائل شـونـد ، خـود نـیـز باید در این امور پیشقدم بوده و حقوق دیگران را محترم شمارد و ارزش آنان را حفظ کند .

قـرآن کـریـم ، انـجـام نـدادن وظـایف اجتماعی را از سوی فرد ، همراه با انتظار انجام آن از سوی اجتماع ، نکوهش فرموده و آن را نشانه بی خردی انسان می داند و می فرماید :

( اَتـَاءْمـُرُونَ النـّاسَ بـِالْبـِرِّ وَ تـَنـْسـَوْنَ اَنـْفـُسـَکـُمْ وَ اَنـْتـُمْ تـَتـْلُونَ الْکـِتـابَ اَفـَلا تَعْقِلوُنَ ) ( 144 )

آیـا مردم را به نیکی وامی دارید و خود را فراموش می کنید در حالی که کتاب خدا را تلاوت می کنید . آیا عقل خود را به کار نمی گیرید ؟

پس باید دانست که جامعه بر عهده هر یک از اعضای خود حقوقی دارد که همگی به ادای آن موظفند و عـمل به آنچه آدمی ، خود انتظار انجام آن را از دیگران دارد ، پایین ترین درجه آن است . از امام صـادق عـلیـه السـلام دربـاره حـق مـؤ مـن بـر مـؤ مـن سـؤ ال شد ، آن حضرت فرمود :

( . . . اَیْسَرُ حَقٍّ مِنْها اَنْ تُحِبَّ لَهُ ما تُحِبُّ لِنَفْسِکَ وَ تَکْرَهُ لَهُ ما تَکْرَهُ لِنَفْسِکَ . . . ) ( 145 )

کـمترین میزان حقوق برادرت بر تو آن است که آنچه را برای خودت دوست می داری برای او نیز دوست بداری و آنچه را برای خودت نمی پسندی ، برای او نپسندی . گرت هواست که معشوق نگسلد پیوند نگاهدار سر رشته تا نگهدارد ( 146 )

حضور در مجامع عمومی

گـفـتـیـم کـه انـسـان مـوجـودی اجـتـماعی بوده ، ناگزیر است برای تداوم حیات خود با دیگران رابطه برقرار کند . اسلام نیز آیینی بشردوست و اجتماعی است ، بگونه ای که می توان گفت : مـاهـیـّتـی اجـتـمـاعـی دارد . اغـلب فـروع دیـن و دسـتـورات اسـلام از قـبـیـل خـمـس ، زکـات ، حج ، جهاد ، امر به معروف ، نهی از منکر و نیز بسیاری از ارزشهایی که اسـلام آنـهـا را تـرویـج مـی کـنـد همچون خیرخواهی ، نوع دوستی ، حسن ظنّ ، وفاداری ، گذشت ، ایـثـار ، درسـتکاری ، راست گویی و . . . همگی برنامه ها و ارزشهایی اجتماعی هستند . اموری مانند نـمـاز و روزه نـیـز ، هـرچـنـد بـظـاهـر جـنـبـه فـردی در آنـهـا مـطـرح اسـت ، بـا ایـن حال تشریفات و آثار اجتماعی آنها مورد تاءکید و توجّه قرار دارد .

ایـنکه به خواندن نماز ، بطور همزمان ( در اوّل وقت ) و به جماعت و در مسجد تشویق شده ایم ، و ایـنـکـه هـفـتـه ای یک بار باید همه نمازهای جماعت را که تشکّلهای کوچک اسلامی در محلّه هاست ، تـعـطـیـل کـرده و جـمـعـیّت نمازگزار ، در مصلاّی جمعه حاضر شوند و اینکه روزه رمضان را همه بـایـد هـمـزمان بگیرند ، یعنی با هم امساک کنند و با هم افطار نمایند همه و همه بیانگر ارزش والایـی اسـت کـه اسـلام بـرای اجـتـمـاعـات مـتـشـکـّل اسـلامـی قائل است .

با اندکی دقّت در آنچه گفته شد ، در می یابیم که تقکّر و ایده انزوا طلبی و گوشه گیری از مـجـامـع مردمی و دوری جستن از اجتماعات مسلمانان و اکتفا به پاره ای از عبادات فردی ، نوعی عـافـیت طلبی و به معنای شانه خالی کردن از زیر بار مسؤ ولیت اجتماعی اسلام است و هرگز مورد پسند و پذیرش خداوند متعال و اولیای بزرگوار اسلام نیست .

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود :

( اِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالی لَمْ یَکْتُبْ عَلَیْنَا الرُّهْبانِیَّةِ ، اِنَّما رُهْبانِیَّةُ اُمَّتِی الْجِهادُ فی سبیلِ اللّهِ ) ( 147 )

همانا خداوند تبارک و تعالی انزوا و دیر نشینی را بر ما مقرّر نکرده ، رهبانیّت امت من جهاد در راه خداست .

مـدّتـی بـود کـه رسـول خـدا صـلی اللّه عـلیه وآله ، یکی از اصحاب خود را ملاقات نمی کرد . روزی حـالش را جویا شد ، او را به حضور پیامبر ( ص ) آوردند . حضرت علّت غیبت او را پرسید : مـرد ضـمـن اظـهـار دلتـنـگـی از مـعـاشـرت بـا مـردم گـفـت : ( ای رسـول خـدا ! تصمیم دارم بالای کوهی روم و از مردم دوری گزینم و با خدای خویش خلوت کنم و او را عبادت نمایم . ) پیامبر ( ص ) او را از این کار بازداشت و فرمود :

( لَصـَبـْرُ اَحـَدِکُمْ ساعَةً عَلی مَا یَکْرَهُ فی بَعْضِ مَواطِنِ الاِْسْلامِ خَیْرٌ مِنْ عِبادَتِهِ خالِیاً اَرْبَعینَ سَنَةً ) ( 148 )

هـمـانـا یـک سـاعـت پـایـداری شـمـا بـر امـری نـاخـوشـایـند در بعضی از صحنه های اسلام ، از چهل سال عبادت در خلوت بهتر است .

پـس بر ماست که حضور فعّال در صحنه های اجتماعی اسلامی را وظیفه شرعی خود بدانیم ، در اوقـات نـماز مساجد را پُر کنیم ، در نمازهای پرشکوه جمعه شرکت کنیم . حضور در راهپیماییهای قـدس و 22 بـهـمـن را جـدّی بـگـیـریـم ، در تشییع جنازه مؤ منان و مجالس ترحیم و یادبود آنان حـاضـر شـویـم ، در حـوادث و پـیـشـامـدهـای غـیـر مـتـرقـّبـه از قـبـیـل سیل و زلزله با خلوص و فداکاری به یاری آسیب دیدگان بشتابیم و طوری در این دنیا زندگی کنیم ، که وجود ما منشاء خیر و برکت برای مردم باشد ، و مرگ ما نیز برای آن ضایعه ای غیر قابل جبران ، تلقّی گردد.

صاحبدلی به مدرسه آمد ز خانقاه

بشکست عهد صحبت اهل طریق را

گفتم میان عالم و عابد چه فرق بود

تا اختیار کردی از آن ، این فریق را

گفت آن گلیم خویش ، به در می برد ز موج

وین ، جهد می کند که بگیرد غریق را ( 149 )

بزرگداشت پیران و سالخوردگان

علاوه بر آنکه در یک جامعه اسلامی ، تمام آحاد مردم ، هم خود محترمند و هم موظّف به رعایت احترام دیگران هستند ، از دیدگاه اسلام گروهی از مردم از احترام و تعظیم ویژه ای برخوردارند ، پیران و سالخوردگان از این گروهند . روایات اهل بیت علیهم السلام ، این واقعیت را در قالب تعبیرات لطـیـفـی هـمـچـون اجـلال ، تـوقـیـر و تـعـظـیـم بـیـان مـی کـنـد ، کـه هـمـگـی دلیـل بـر اهـمـیـّت خاصّ موضوع بوده و بیانگر ارزش والایی است که اسلام برای این قشر از جامعه قائل است . رسول خدا صلی اللّه علیه وآله فرمود :

( مِنْ اِجْلالِ اللّهِ اِجْلالُ ذِی الشَّیْبَةِ الْمُسْلِمِ ) ( 150 )

تـجـلیـل و احـتـرام مـسـلمـان سـالخـورده و سـپـیـد مـوی در شـمـا تجلیل از خداوند متعال است .

امـام صـادق علیه السلام نیز بی تفاوتی در گرامیداشت سالمندان را موجب خروج از راه و رسم خاندان پیامبر ( ص ) می داند و می فرماید :

( لَیْسَ مِنّا مَنْ لَمْ یُوَقِّرْ کَبیرَنا . . . . ( 151 ) )

آنکه بزرگسالان ما را احترام نکند ، از ما نیست .

و نیز می فرماید :

( عَظِّمُوا کِبارَکُمْ ) ( 152 )

سالمندان خود را ارج نهید و بزرگ شمارید .

از تـعـبـیـرات بـه کـار رفـتـه در احادیث بالا و مانند آنها براحتی می توان دریافت که رابطه افـراد جـامـعـه بـا سالخوردگان نه تنها باید بر اساس احترام متعارف باشد ، بلکه باید از شـکوه و کیفیّتی والا برخوردار باشد ، به شکلی که انسان از این رهگذر ، خود را برای تعظیم و اجلال الهی آماده کرده و مقدّمات خضوع و فروتنی خود را در پیشگاه ذات اقدس الهی به ظهور برساند .

عدالت در برخوردهای اجتماعی

بـخـشـی از عـدالت ، در زمینه آفرینش جهان و رابطه خداوند با موجودات عالم ـ بویژه انسان ـ تـجـلّی مـی کـنـد و می توان از آن به ( عدل الهی ) یاد کرد و منظور از آن ، ایمان آوردن انسان است به آنچه که حق شمرده می شود . بخش دیگری از آن نیز مربوط به بشر است که آن به دو صورت ، عدالت فردی و اجتماعی بروز می کند .

( عدالت فردی ) شامل رابطه انسان با خداوند می شود و به این معناست که انسان کاری را که مـایـه سـعـادت اوست ، انجام دهد و از کاری که مایه شقاوت و بدبختی اوست ، بپرهیزد و در این زمینه ، مغلوبِ هوای نفس خود نگردد .

( عدالت اجتماعی ) نیز رابطه مردم با یکدیگر را در بر می گیرد و به این معناست که انسان هـر کـس را در جـایی که از نظر عقل ، شرع ، یا عرف مستحق است قرار دهد ؛ نیکوکار را به خاطر احـسـانـش نیکی کند و بدکار را به دلیل بدی اش عقاب نماید ، حق مظلوم را از ظالم بستاند و در اجرای قانون ، تبعیض و استثنا قائل نشود . ( 153 )

خـداونـد مـتـعال عدالت اجتماعی را به عنوان یک اصل ضروری و خدشه ناپذیر مطرح کرده ، می فرماید :

( اِنَّ اللّهَ یَاءْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الاِْحْسانِ ) ( 154 )

همانا خداوند به عدل و احسان فرمان می دهد .

ظـاهر سیاق آیه نشان می دهد که منظور از عدالت ، عدالت اجتماعی است ؛ به این معنی که با هر یـک از افـراد اجـتـمـاع بـگـونـه ای رفـتـار شود که مستحق آن است و در جایی قرار داده شود که سـزاوار آن اسـت . ایـن یـک ویـژگـی اجـتـمـاعـی اسـت کـه شامل تمام مکلّفین می شود و خدای سبحان همه افراد جامعه را به برپایی عدالت فرمان می دهد و لازمـه چـنـیـن امری آن است که امر ، به تمام افراد تعلق گرفته باشد . بنابراین ، هم جامعه ماءمور به اجرای این حکم است و هم حکومت که عهده دار اداره آن است . ( 155 )

امیر مؤ منان صلوات الله علیه در توضیح چنین عدالتی می فرماید :

( جـَعـَلَ اللّهُ سـُبـْحـانـَهُ الْعـَدْلَ قـَوامـاً لِلاَْنـامِ وَ تـَنـْزیـهـاً مـِنَ الْمـَظـالِمِ وَالاْ ثـامِ وَ تـَسـْنـِیـَةً لِلاِْسْلامِ ) ( 156 )

خـداونـد سـبـحـان ، عـدالت را موجب استواری مردم ، پاکی از ستمها و گناهان و مایه سرافرازی اسلام قرار داد .

عـدالت اجـتـمـاعـی دامـنـه گسترده ای دارد و عدالت در برخوردهای اجتماعی که به آداب معاشرت اجـتـمـاعـی انـسـانـهـا بـرمـی گـردد ، بـخـشـی از آن اسـت . عـدالت در بـرخـوردهـای اجـتـمـاعـی شـامـل رفـتـار مـنـصفانه و عادلانه انسان نسبت به اهل خانه ، برادران دینی ، همسایگان ، ارباب رجـوع و . . . مـی شـود ؛ بـه این معنا که انسان در این گونه برخوردها به حق خود راضی باشد . بـه هـیـچ کـس سـتـم نـورزد و حـقـوق خانواده ، همسایگان و برادران دینی را بقدر توان ، محترم شمرده ، ادا نماید .

فطرت عدالتخواه

انـسـان بـطـور طـبـیعی و فطری و براساس عقل و اندیشه ، خواهان عدالت است ؛ زیرا بخوبی درک مـی کند که گرفتن حق خویش ، ادای حق دیگران و برخورد عادلانه در تمامی کارهای فردی و اجـتـمـاعـی ، امـری پـسـنـدیـده و در مـقـابـل ، سـتـم بـه دیـگـران ، پایمال کردن حقوق ضعیفان و تبعیض در قانون ، زشت و نکوهیده است .

عـلی عـلیـه السـلام کـه خـود ، شـهـیـد راه عـدالت اسـت ، رفـتـار عـدالت آمـیـز را از نـشـانـه های عقل دانسته ، می فرماید :

( مِنْ عَلاماتِ الْعَقْلِ ، اَلْعَمَلُ بِسُنَّةِ الْعَدْلِ ) ( 157 )

از نشانه های عقل ، رفتار به روش عادلانه است .

عـلامـه طـبـاطـبایی ( قدس سره ) فطری بودن عدالتخواهی در انسان را مورد تاءیید قرار داده ، دلیل آن را چنین بیان می کند :

( عـدالت ، مـسـاوی بـا حـُسـن و لازمـه آن اسـت ؛ زیـرا حـُسـن ، چـیـزی جـز آنـچـه کـه نفس به آن مـیل می کند و به سویش جذب می شود ، نمی باشد و قرار دادن هرچیز در جایی که سزاوار است قـرار داده شـود از جـمـله امـوری اسـت کـه انـسـان بـه آن تـمـایـل داشـتـه و بـه خـوبی اش اعتراف دارد و در صورتی که به عدالت رفتار نکند ـ اگر کـسی او را در این مورد سرزنش کند ـ پوزش می طلبد و در این مساءله دو نفر هم اختلاف ندارند . اگـر چـه مـردم بـه دلیـل تـفـاوت روشـشـان در زنـدگـی ، اخـتـلاف زیـادی در مـصـادیـق آن دارند . ) ( 158 )

بـنـابـرایـن ، عـدالتـخـواهـی ، یـک امـر فـطـری بـوده ، عـقـل نـیـز آن را گـواهـی و تـاءیـیـد مـی کـنـد و بـه هـمـیـن دلیـل اسـت کـه در طـول تـاریـخ هـر از چـنـد گـاهـی ، سیل انسانها در پی منادیان واقعی عدالت به حرکت و خروش در می آیند و انقلاب و دگرگونی اسـاسـی در ارکان جامعه ، قوانین و روابط حاکم بر آن و راه و روش زندگی اجتماعی به وجود می آورند .

نشانه های عدالت

جـامـعـه انـسـانـی از افـراد مختلف با ویژگیهای اخلاقی و روحی خاص و نیازهای گوناگونی تـشـکـیـل شده و روشن است که در زندگی اجتماعی ، برخورد افکار ، منافع و . . . پیش می آید . در ایـن بـرخـوردهـاسـت کـه بـایـد عـدالت بـه مـفـهـوم اجـتـمـاعـی و اخـلاقـی آن بـه نـیـکـوتـریـن شـکـل رعـایـت شـود ، تـا افـراد جـامـعـه با آرامش ، اعتماد و علاقه مندی به یکدیگر ؛ مسیر رشد و تعالی را طی کنند .

بـر ایـن اساس ، انسان عادل کسی است که در برخوردهای اجتماعی و در رفتار با دیگران ، به عـدالت پـایـبـنـد بـاشـد ، وظـیـفـه خـود را نـسبت به دیگران به خوبی انجام دهد ، با هر فردی رفـتـاری در خـور شـاءن او داشـتـه ، حـق دیـگـران را ادا کـنـد و از کـوچـکـتـریـن تـوهـیـن ، دل آزاری و سـتم ، دوری جوید . آراسته شدن افراد جامعه به این ویژگیهای برجسته که حاکی از عـدالت آنـان اسـت ، مـوجب می شود که فعالیتهای اجتماعی با همکاری و همدلی بیشتری انجام پذیرد .

عـلی عـلیـه السـلام در ضمن نامه ای به یکی از والیان خود با تاءکید بر عدالت در برخورد با دیگران به نشانه های آن اشاره کرده ، می فرماید :

( وَاخـْفـِضْ لِلرَّعـِیَّةِ جـَنـاحَکَ وَابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَکَ وَ اءَلِنْ لَهُمْ جانِبَکَ وَ اسِ بَیْنَهُمْ فِی اللَّخْطَةِ وَالنَّظـْرَةِ وَالاِْشـارَةِ والتَّحـِیَّةِ حـَتـّی لایـَطـْمـَعَ الْعُظَم اءُ فی حَیْفِکَ وَ لا یَیْاءَسَ الضُّعَفاءُ مِنْ عَدْلِکَ . . . ) ( 159 )

در بـرابـر مردم ، فروتن و با آنان گشاده رو و ملایم باش ؛ مساوات را حتی در گردش چشم و نـگـاه و اشـاره و سـلام نـیز رعایت کن ، تا بزرگان و صاحب نفوذان برای تجاوز بر تو طمع نکنند و ناتوانان از عدالتت نومید نشوند .

امام صادق علیه السلام ، عادلترین مردم و نشانه عدالت آنها را چنین معرفی می کند : ( اءعـْدَلُ النـّاسِ مـَنْ رَضـِیَ لِلنـّاسِ مـا یـَرْضـی لِنـَفـْسـِهِ وَ کـَرِهَ لَهـُمْ مـا یـَکـْرَهـُ لِنَفْسِهِ ) ( 160 )

عـادلتـریـن مـردم کسی است که آنچه را برای خود می پسندد ، برای مردم نیز بپسندد و آنچه را بر خود روا نمی دارد ، بر مردم نیز روا ندارد .

امام رضا علیه السلام از پدرانش به نقل از رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرماید : ( مـَنْ عـامـَلَ النـّاسَ فَلَمْ یَظْلِمْهُمْ وَ حَدَّثَهُمْ فَلَمْ یَکْذِبْهُمْ وَ وَعَدَهُمْ فَلَمْ یَخْلِفْهُمْ فَهُوَ مِمَّنْ کَمُلَتْ مُرُوَّتُهُ وَ ظَهَرَتْ عِدالَتُهُ وَ وَجَبَتْ اءخُوَّتُهُ وَ حَرُمَتْ غیبَتُهُ ) ( 161 )

کسی که در رفتار با مردم به آنان ستم روا ندارد ، در گفتارش به آنان دروغ نگوید ، در وعده ای کـه به آنها می دهد ، خلاف نکند ، چنین کسی جوانمردی اش تمام ، عدالتش آشکار ، برادری با او واجب و غیبت کردنش حرام است .

بـا تـوجـه به سخنان گهربار پیشوایان بزرگ اسلام در می یابیم که زمانی جامعه اسلامی روی سعادت و آرامش را خواهد دید که تمامی افراد آن به صفت عدالت ، آراسته شده و در گفتار و رفتارشان به آن پایبند باشند . در چنین جامعه ای صفا ، صمیمیت و اعتماد در بین افراد موج می زنـد و هـمـگـی در مـسـیـر رشـد و کـمـال و در جـهـت تـقـرّب بـه خـدای عادل به پیش می روند .

آثار عدالت

بـرخـورد عدالت آمیز افراد با یکدیگر ، آثار و فواید فراوانی را برای فرد و جامعه در پی دارد . انسانهایی که به ویژگی عدالت آراسته اند ، نه تنها حق فرد را محترم شمرده و جایگاه و ارزش او را حـفظ می کنند ، بلکه در سایه عدالت همگانی ، حقوق یکدیگر را رعایت کرده ، به دور از هـرگـونـه افـراط و تـفـریـط در رفـتـار و گـفـتـار و در مـسـیـر تـرقـی و تکامل مادی و معنوی به پیش خواهند رفت .

جامعه ای که مردمش ظلم نمی کنند ، دروغ نمی گویند ، به وعده هایشان وفا می کنند ، بطور قطع مورد لطف و محبت پروردگار و نعمتهای بی کرانش قرار خواهند گرفت .

امیر مؤ منان صلوات الله علیه فزونی برکات در جامعه را نتیجه پایبندی به عدالت می داند :

( بِالْعَدْلِ تَتَضاعَفُ الْبَرَکاتُ ) ( 162 )

عدالت موجب زیاد شدن برکتهاست .

و نیز به کسی که با مردم به عدالت رفتار کند ، وعده رحمت الهی می دهد :

( مَنْ عَدَلَ فِی الْبِلادِ نَشَر اللّهُ عَلَیْهِ الرَّحْمَةَ ) ( 163 )

کـسـی کـه در شـهـرهـا ( در مـیـان مـردم ) به عدالت رفتار کند ، خداوند رحمتش را بر او منتشر می سازد .

همچنین بالا رفتن قدر و منزلت فرد را نیز از جمله آثار برخوردهای عادلانه قلمداد می کند :

( مَنْ عَدَلَ عَظُمَ قَدْرُهُ ) ( 164 )

کسی که به عدالت رفتار کند ، قدر و منزلتش نزد مردم بالا می رود .

امام رضا علیه السلام اجرای عدالت را موجب ادامه یافتن نعمتهای الهی می داند :

( اِسْتِعْمالُ الْعَدْلِ وَالاِْحْسانِ مُؤَذِّنٌ بِدَوامِ النِّعْمَةِ ) ( 165 )

به کار بردن عدالت و احسان ، از پایداری و دوام نعمت خبر می دهد .

بـا تـوجـه بـه آیـات و روایـات ارائه شـده ، روشن می شود که هر انسان مسلمانی باید دارای ویـژگی عدالت باشد و در برخورد با دیگران ، گفتار و رفتار عادلانه ای را در پیش گیرد ، تـا جـامـعـه از آثـار و بـرکـات ارزشمند آن بهره مند شود و به جای ستم ، کینه ، حسد ، انتقام و . . . بـذر دوستی ، صداقت ، اعتماد و اطمینان در قلبها پاشیده شده ، بارور گردد و تمامی افراد جامعه از این طریق ، در سایه عدالت الهی قرار گرفته ، از آن چشمه فیاض ، سیراب شوند .

نظم و انضباط

هـسـتـی عـالم بر پایه نظم استوار است ؛ هر پدیده ای در دستگاه آفرینش جای خاصّی داشته ، نقش ویژه ای را عهده دار است ؛ کرات آسمانی با سرعتی حساب شده و دقیق ، در مدار معیّنی حرکت می کنند ، فصلهای سال و شب و روز با نظم شگفت آوری در پی هم می آیند و هر چیزی به اندازه و کیفیت مناسبی آفریده شده است . خداوند می فرماید :

( اِنّا کُلَّ شَیْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ ) ( 166 )

ما همه چیز را به اندازه آفریدیم .

اهمیت نظم و انضباط در زندگی بشر

نـظم شگفت آور عالم هستی که هر اندیشمند را به حیرت وا می دارد ، معلولِ تدبیر خداوند حکیم و مـدبـّر اسـت ؛ خدای حکیم و توانایی که نظم را در دستگاه پهناور و عظیم آفرینش مقرر داشته ، در زندگی فردی انسان و روابط اجتماعی او نیز آن را می پسندد .

قرآن کریم ، علاوه بر تشریح چگونگی نظم حاکم بر جهان و استناد آن به وجود آفریننده ای دانـا و حـکـیـم ، حاوی دستورات و برنامه های انسان ساز برای بندگان خدا و اجتماع بشری در جهت نظم بخشیدن و سامان دادن به افکار ، اعتقادات ، گفتار و کردارشان است .

امیر مؤ منان صلوات الله علیه در این باره می فرماید :

( اَلا اءِنَّ فـیـهِ عـِلْمَ مـا یـَاءْتـی وَالْحـَدیـثَ عـَنِ الْمـاضـی وَ دَواءَ دائِکـُمْ وَ نـَظـْمَ مـا بَیْنَکُمْ ) ( 167 )

هـمـانـا در قـرآن ، دانـش آینده ، اخبار گذشته ، داروی درد شما و [آیین ] نظم و انضباط میان شما ، نهفته است .

تـمـامـی آیـاتـی کـه دربـاره قـوانـیـن و مـقـرّرات حـاکـم بـر فـرد و جـامـعـه اسـلامـی نـازل شده ، برقرار کننده نظم و انضباط در زندگی فردی و اجتماعی مسلمانان است . این آیات نـشـان مـی دهـد که اسلام همواره پیروان خویش را به داشتن یک برنامه صحیح و منظّم دعوت می کـنـد و از آنـان مـی خـواهـد که به اصول و موازین دین پایبند بوده ، طبق برنامه ای که خداوند برایشان تنظیم کرده ، زندگی کنند .

اولیـای بـزرگـوار اسـلام ، رعـایـت نـظـم و انـضـبـاط در کـارهـا را از جـمـله مـهـمـتـریـن مسائل در زندگی انسان شمرده ، آن را مورد تاءکید قرار داده اند .

عـلی عـلیـه السلام در ضمن وصیتنامه ای خطاب به دو فرزند بزرگوارش امام حسن و امام حسین علیهماالسلام می فرماید :

( اءوُصـیـکـُمـا وَ جـَمـیـعَ وَلَدی وَ اَهـْلی وَ مـَنْ بـَلَغـَهُ کـِتـابـی بـِتـَقـْوَی اللّهِ وَ نـَظـْمـِ اَمْرِکُمْ ) ( 168 )

شـمـا و هـمـه فـرزنـدانم و هر کس که نامه ام بدو رسد ، به ترس از خدا و نظم در کارهایتان ، سفارش می کنم .

امام خمینی قدس سره نظم را از واجبات الهی دانسته ، می فرماید :

( و البـتـه بـایـد هـمـه امـور بـر نـظـام و نـظـم بـاشـد ، . . . حـفـظ نـظـم از واجـبـات الهـی اسـت . ) ( 169 )

از سوی دیگر ، نگاهی گذرا به حجم انبوه کتابهای قوانین و مقرّرات و سرمایه گذاری عظیمی کـه در امر قانونگذاری و تنظیم و اجرای آن شده و می شود و اهمیتی که ملتهای جهان به اجرای نـظـم و قـانـون در کـارهـای خـود می دهند ، ضرورت نظم و انضباط در زندگی فردی و اجتماعی بشر را بیش از پیش آشکار می سازد .

نظم در برنامه های دینی

اسلام به عنوان دینی جامع و جهانی ، بر برنامه ریزی در زندگی فردی و اجتماعی پیروانش تـاءکـیـد کـرده ، بـه آنـان سـفارش می کند که تمامی کارهای خود را طبق برنامه و بطور منظّم انجام دهند و از بی نظمی بپرهیزند . در همین زمینه ، مهمترین احکام و مقرّرات خود را با نظم حاکم بـر جـهـان ، هـمـاهـنـگ سـاخـته ، مسلمانان را به رعایت دقیق آن فراخوانده است ، تا آنجا که آنان بایستی اوقات نمازهای روزانه را با توجه به گردش منظم منظومه شمسی و حرکت زمین تعیین کنند ، بطوری که ( برای مثال ) اگر نماز ظهر را حتّی یک دقیقه پیش از رسیدن نیمروز یا نماز صبح را پیش از طلوع فجر اقامه کنند ، از ایشان پذیرفته نیست .

آثار نظم و انضباط

توضیح

نظم و انضباط در کارها ، آثار و برکات فراوانی برای فرد و جامعه در پی دارد که برخی از آنها عبارتند از :

بهره گیری بیشتر از زندگی

اسـتـفاده بهتر و بیشتر از زندگی و جلوگیری از هدر رفتن سرمایه و استعداد ، نیازمند برنامه ریـزی دقـیـق و رعـایـت نـظـم در تـمـامـی فعالیتهاست . فردی که برای اوقات شبانه روز خود بـرنـامـه ای تـنـظـیـم کرده ، کارهای شخصی و اجتماعی اش را در زمان مورد نظر انجام می دهد ، بهره بیشتری را از آن خود و دیگران خواهد ساخت . از ایـن رو ، امـام کـاظـم عـلیه السلام به برنامه ریزی ، تنظیم کارها و بهره گیری صحیح از وقت اشاره کرده ، می فرماید :

( بکوشید که وقت خود را چهار قسمت کنید : بخشی برای مناجات با خدا ، بخش دیگر برای امرار مـعاش ، بخش سوم برای معاشرت با برادران و معتمدانی که عیوبتان را به شما می گویند و در دل بـه شـمـا اخـلاص می ورزند و بخش چهارم برای لذّتها و کامجوییهای مشروع ؛ تا برای سه بخش دیگر نیرو بگیرید . ) ( 170 )

بـا مـطـالعـه زنـدگـی امـام راحـل ( ره ) بـروشـنـی مـی تـوان دریـافـت کـه از جـمـله عـوامـل مـؤ ثـّر در زنـدگی ، تحصیل و مبارزاتشان ؛ برنامه ریزی صحیح و پایبندی به نظم بوده است . یکی از شاگردان ایشان در این باره می گوید :

( نـظم دقیق در زندگی . . . از ویژگیهای معروف امام است که شاید از زبان دیگران مکرر شنیده بـاشـیـد ، بـه راسـتـی عـجـیـب بـود که حتی برای مطالعه و قرائت قرآن و کارهای مستحب و حتی زیارتها و دعاهایی که در وقت خاصی هم وارد نشده بود ، وقت خاصی را تنظیمی کرده بودند و هـر کـاری را بر طبق همان زمان بندی و تنظیم خاص انجام می دادند ، به طوری که برای هر کس کـه مـدتـی بـا ایـشـان مـاءنـوس و مـعـاشـر مـی شـد ، مـشـخـص بـود کـه در چـه سـاعـتـی ، مـشـغـول چه کاری و انجام چه عملند ، اگر چه در حضور ایشان نباشد و فرسنگها از محضرشان دور و جدا باشد . ) ( 171 )

شاگرد دیگرشان می گوید :

( تمام اوقات شریفشان را برای کارهای شبانه روزی منظم و مرتب کرده بودند که این برای ما خـیـلی مـفـیـد بـود و تـا انـسـان در امـورش مـنـظـم نـشـود هـیـچ کـاری را نـمـی تـوانـد ، پـیـش ببرد . ) ( 172 )

نتیجه بخشی کارها

حاکم کردن نظم و انضباط در کارها ، موجب می شود که هرکاری بجا و بموقع انجام پذیرفته ، نتیجه بخش و سودمند باشد . فردی که در جلسات ، سخنرانیها ، رفت و آمدها ، وعده ها و . . . نظم را رعایت می کند ، فعالیتهایش از نتیجه بهتر و بیتشری برخوردار خواهد شد .

امیر مؤ منان صلوات الله علیه با توجه به تاءثیر نظم در نتیجه بخشی کارها ، بر انجام این امور روزانه در وقت خود سفارش کرده ، می فرماید :

( وَ اءَمْضِ لِکُلِّ یَوْمٍ عَمَلَهُ ، فَاِنَّ لِکُلِّ یَوْمٍ ما فیهِ ) ( 173 )

کـار هـر روز را در هـمـان روز انـجـام ده ( و آن را بـه روز بـعـد مـوکـول مـکـن ) ؛ زیـرا بـرای هـر روز کـار خـاصـّی اسـت ( کـه مجال انجام عقب افتادگیها را نمی دهد ) .

امـام امـت ( ره ) در صـورتـی کـارهـا را نتیجه بخش و الهی می داند که نظم نیز در کنار اخلاص ، مورد توجه قرار گرفته باشد :

( کارها باید روی نظم و قاعده صورت گیرد ، تکرار می کنم ، کارها وقتی روی نظم و قاعده و برای خدا بود ، دیگر خوفی نیست ، چه کسی کشته شد ، چه کسی کشت . ) ( 174 )

تنظیم افکار

از جمله عوامل مؤ ثّر در نظم فکری انسان ، رعایت نظم در رفتار فردی و اجتماعی است . کسی که در تـمـامـی کـارهـایش پایبند به نظم است ، افکار گوناگونش نیز از یک طبقه بندی و تنظیم خـاصـی بـرخـوردار شـده ، بـا داشـتـن ایـن ویـژگـی بـرجـسـتـه و پـسـندیده ، پله های رشد و کمال را بهتر و سریعتر طی خواهد کرد .

امام خمینی قدس سره ، نظم فکری را نتیجه نظم در رفتار دانسته ، می فرماید :

( اگر در زندگی مان ، در رفتار و حرکاتمان نظم بدهیم ، فکرمان هم بالطبع نظم می گیرد ، وقتی فکر ، نظم گرفت یقیناً از آن نظم فکری کامل الهی برخوردار خواهد شد . ) ( 175 )

جلوگیری از اتلاف عمر دیگران

کـسی که در زندگی خود منظّم است و کارهایش را بر اساس یک برنامه ریزی حساب شده انجام مـی دهـد ، در بـرخـورد بـا دیـگـران نـیـز نـظـم را رعـایـت کـرده ، از تـلف شـدن وقت و عمر آنان جـلوگـیری می کند ، زیرا با اجرای نظم و سامان دادن فعالیتهایش ، موجب خواهد شد که دیگران در مدّت زمانی که با او هستند ، بیشترین بهره را برده ، عمرشان پربارتر گردد .

امام راحل ( ره ) با حاکم کردن نظم و انضباط در تمامی کارها ، وقت و عمر دیگران را محترم شمرده ، از هدر رفتن حتی لحظه ای از آن جلوگیری می کردند . یکی از یاران نزدیک ایشان می گوید :

( بـا تـوجـه بـه ایـنـکـه امـام سـالیان درازی تدریس می کردند ، هر روز در همان لحظه ای که باید ، جهت تدریس حاضر می شدند و سر ساعت حضور می یافتند . ) ( 176 )

دیگری می گوید :

( در طـول نـُه الی ده سالی که حضرت امام در جماران تشریف داشتند ، ایشان هر روز راءس ساعت مقرر ، آماده پذیرفتن ما بودند . ) ( 177 )

نظم دهی به دیگران

فـردی کـه زنـدگـی ، رفتار و حتی فکرش را منظم کرده و به این ویژگی پسندیده ، آراسته شـده اسـت ، الگـوی مؤ ثری برای دیگران بوده ، از همین راه آنان را به اجرای نظم و انضباط در کارها وا خواهد داشت .

امـام خـمـیـنـی قـدس سـره کـه زنـدگـی و رفـتـارش ، نـمـونـه و سـرمـشـق کامل و اندیشمندی برای مسلمانان ، بلکه تمامی انسانهاست ، با برنامه ریزی و نظم در کارها تاءثیر شگرفی در واداشتن دیگران به رعایت نظم داشته است ، تا آنجا که یکی از شاگردان ایشان می گوید :

( مـن حدود ده سال در نجف خدمتشان بودم ، کارهایی را از ایشان مشاهده می کردم که واقعاً برای ما الگو بود ، یکی از این امور ، نظم در کارهایشان بود . ) ( 178 ) شاگرد دیگرشان می گوید :

( امـام کـلیـه بـرنـامـه هـایـشـان مـنـظـم بـود . . . و ایـن مـی تـوانـسـت بـرای آنـهـا کـه نـاظـر اعـمـال امـام بـودنـد و از نـزدیـک مـی دیـدنـد ، درسـی بـاشـد و ایـن خـصـلت را از امـام بیاموزند . ) ( 179 )

پیامدهای بی نظمی=

توضیح

هـمان اندازه که نظم و انضباط سرمنشاء آثار و برکاتی است ، بی نظمی نیز پیامدها و نتایج ناهنجاری را در پی دارد که برخی را به اختصار برمی شمریم :

ایجاد هرج و مرج

رعـایـت نـکردن نظم در رفتار فردی و اجتماعی ، موجب هرج و مرج و نابسامانی کارها می شود و انـسـان را از دسـتیابی به نتیجه مطلوب باز می دارد ؛ کسی که به برنامه ریزی اهمیتی نمی دهـد ، رفـت و آمـدش بـا دیـگـران را بـه نـظم در نمی آورد ، بموقع در جلسات سخنرانی و درس حـاضر نمی شود ، بدون هماهنگی و وقت قبلی مزاحم دیگران ، بویژه شخصیتهای برجسته ـ که هـر لحـظـه عـمـرشـان بـرای جـامـعـه مـفـیـد اسـت ـ مـی شـود و . . . چـنـیـن شـخـصـی بـه دلیـل بـی نظمی در کارهایش به نتیجه مطلوب دست نمی یابد و همواره در زندگی دچار هرج و مرج و سردرگمی بوده ، جامعه را نیز به این سو خواهد کشاند .

امام ام ( ره ) بی نظمی را آفت بزرگی می داند که موجب فساد در کارهاست :

( بدون نظم یک امری تحقق پیدا نمی کند یعنی فاسد می شود . ) ( 180 )

و در جای دیگر آن را موجب نابودی جامعه قلمداد کرده است :

( جامعه نظم لازم دارد ، اگر نظم از کار برداشته شود ، جامعه از بین می رود ) ( 181 )

خدشه دار شدن شخصیت اجتماعی

انسان موجودی اجتماعی است و نیازمند داد و ستد ، رفت و آمد ، نشست و برخاست و . . . با دیگران است و بـرای اینکه بتواند عضو مفید و مؤ ثری در جامعه باشد ، باید مواظب عملکرد خود ـ بویژه در ارتباط با جامعه ـ بوده ، شخصیت و اعتبار اجتماعی اش را حفظ کند .

از جـمـله عـوامـلی کـه شخصیت اجتماعی انسان را تحت الشعاع قرار داده ، آن را خدشه دار می کند ، بی نظمی در کارها و در برخورد با دیگران است ، زیرا افراد جامعه بروشنی درمی یابند که فـرد بـی انـضـبـاط و نـامـنـظـم ، موجب هرج و مرج در کارها و هدر رفتن وقت و عمر آنان شده ، از پـیـشـرفـت و تـرقـی شـان جـلوگـیـری مـی کـنـد . بـه هـمـیـن دلیـل او را از مـیـان خـود رانـده ، بـرایـشـان ارزش چـنـدانـی قائل نمی شوند .

از ایـن روسـت کـه عـلی علیه السلام ، خدشه دار شدن آبرو و شخصیت اجتماعی را موجب پستی و حقارت می داند :

( مَنْ بَذَلَ عِرْضَهُ ذَلَّ ) ( 182 )

کسی که به آبرویش بی اعتنایی کند ، پست می گردد .

هـمـو انـسـان را از کاری که سبب زشتی و از بین رفتن آبرویش در جامعه می شود ، برحذر داشته است :

( لاتَفْعَلْ ما یَشینُ الْعِرْضَ وَ الاِْسْمَ ) ( 183 )

کاری که آبرو و نامت را زشت می کند ، انجام مده .

پایمال شدن حقوق دیگران

رعـایـت نکردن نظم ، موجب پایمال شدن حقوق افراد و ستم بر آنان است . کسی که کارهای مردم را بـه تـاءخـیـر مـی انـدازد و بـه بـعـضی اجازه می دهد که ساعتها وقتش را بگیرند ، در نتیجه فرصت ملاقات با دیگران و انجام کارشان را از دست می دهد و نمی تواند بموقع جهت تدریس در کـلاس درس ، جـهـت انـجـام کـار در مـحـل کـار و غـیـره حـضـور یـابـد ، . . . چـنـیـن فـردی بـه دلیل بی نظمی در کارها ، حقوق دیگران را پایمال کرده و به آنان ستم روا داشته است .

امـیـر مـؤ مـنـان صـلوات الله عـلیـه بـی تـوجـهـی بـه حـقـوق دیـگـران را از جـمـله دلایل تنهایی و بی یاوری انسان معرفی می کند :

( مِنْ دَلائِلِ الْخِذْلانِ الاِْسْتِهانَةُ بِحُقُوقِ الاِْخْوانِ ) ( 184 )

از دلایل [تنهایی و] دوری انسان از دیگران ، سبک شمردن حقوق برادران دینی است . و امام صادق علیه السلام آن را موجب پستی و خواری انسان می داند :

( تَرْکُ الْحُقُوقِ مَذَلَّةٌ ) ( 185 )

پایمال کردن حقوق دیگران سبب خواری انسان است .

هدر رفتن سرمایه ها

از بـیـن رفتن امکانات مادی نیز یکی از پیامدهای بی نظمی است . به عنوان نمونه ، اگر کسی بـرای بـرگـزاری یـک جـشـن ، افـراد زیـادی را دعـوت کـنـد و پـس از تـهـیـه امکانات و غذا به دلیـل بـی برنامه گی و عدم اطلاع بموقع میهمانها ، جشن برگزار شود ، امکانات او هدر رفته است ، همچنین یک شرکت معاملاتی که با سرمایه گذاری مردم راه اندازی شده است ، به سبب بی نـظـمـی و بـی تـوجهی به برنامه ریزی صحیح در فعالیتهای اقتصادی اش نتواند بموقع سود مشترکین خود را بپردازد و . . . .

بـدیـهـی اسـت کـه در تـمـامـی ایـن مـوارد بـه دلیـل بـی نـظـمـی و اخـتـلال در بـرنـامـه هـا ، سـرمـایـه و امـکـانـات مادی افراد به هدر رفته و موجب لطمه اقتصادی دیگران و از دست رفتن سرمایه های آنان نیز خواهد شد .

امـام عـلی عـلیـه السـلام بـا تـوجـه بـه تـاءثـیـر بـی برنامگی و بی نظمی در از دست دادن سرمایه های مادی ، می فرماید :

( سوُءُ التَّدْبیرِ مِفْتاحُ الْفَقْرِ ) ( 186 )

بی برنامگی [و بی نظمی در کارها] کلید فقر و تهیدستی است .

وفا به عهد و پیمان

همه انسانها با الهام فطری ، لزوم وفا به عهد و زشتی پیمان شکنی را درک می کنند و هر کس به قضاوت وجدان و فطرت خویش می یابد که وقتی با کسی عهد بست ، باید به آن وفا کند و اگـر تـخـلّف کـرد خـود را مـقصّر می داند و در ضمیر باطن خود احساس شرم می کند . همچنین از کـسـی کـه با او پیمان بسته توقّع دارد ، به عهدش وفا کند و اگر از او تخلّف ببیند ، حسّ می کـنـد کـه او بـد کـرده اسـت ، در نـتـیـجـه دیـگـر بـه او اعـتـمـاد نـخـواهـد کـرد . حـتـّی کـودکـان خردسال نیز که با مسایل علمی و عقلی سر و کار ندارند ، به راهنمایی فطرت ، لزوم وفا به عهد را درک می کنند و بدون آنکه از کسی بیاموزند از پدر ، مادر و دیگران انتظار دارند ، که به وعده خود عمل نمایند .

هـمـه ایـن نـشـانـه ها بیانگر این واقعیّت است که وفاداری به وعده و پیمان ریشه در سرشت و فطرت انسانها داشته و نیازمند آموزش و فراگیری نیست و تعالیم انبیا و دیگر مربّیان الهی ، تلاشی در جهت پرورش و شکوفا سازی این استعداد و بیان قوانین و حدود آن و پیامدهای بی وفایی و پیمان شکنی است .

وفا به عهد در اسلام

وفـا بـه عـهـد و پیمان یکی از اساسی ترین شرایط زندگی دسته جمعی است و بدون آن هیچ گونه همکاری اجتماعی ممکن نیست و بشر با از دست دادن آن از زندگی اجتماعی و آثار و برکات آن محروم خواهد شد . به همین دلیل ، وفای به عهد در منابع اسلامی مورد تاءکید زیاد واقع شده و شـایـد کـمـتـر حـکـمـی را بـتوان یافت که دامنه اجرای آن تا این اندازه گسترش داشته باشد . خداوند متعال ، در قرآن کریم از سویی خود را باوفاترین با وفایان عالم معرّفی می کند :

( وَ مَنْ اَوْفی بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ ) ( 187 )

چه کسی به پیمانش پایبندتر از خداست ؟

و کمترین احتمال پیمان شکنی را نسبت به خود قاطعانه مردود می شمارد :

( فَلَنْ یُخْلِفَ اللّهُ عَهْدَهُ ) ( 188 )

خداوند هرگز پیمان شکنی نمی کند .

از سـوی دیـگـر ، بـارهـا بندگان مؤ من خویش را به وفاداری و پایبندی به تعهّداتشان دعوت کرده از نقض عهد و بی وفایی باز می دارد .

خـداونـد در آیـه ای ضـمـن بـیـان نـشـانـه هـای اولواالالبـاب ( خـردمـنـدان حـقّ جـو ) قبل از هر چیز ، روی وفا به عهد و ترک پیمان شکنی انگشت نهاده می فرماید :

( اَلَّذینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللّهِ وَ لا یَنْقُضُونَ الْمیثاقَ ) ( 189 )

آنها کسانی هستند که به عهد الهی وفا می کنند و پیمان را نمی شکنند .

عهد الهی معنای وسیعی دارد ، هم شامل عهدهای فطری و پیمانهایی که خداوند به مقتضای فطرت از انـسـانـهـا گـرفـتـه ، مـی شـود ( هـمـانـنـد فـطـرت توحید ، حق دوستی و عدالت خواهی ) و هم شـامـل پـیـمـانـهـای عـقـلی ، یـعـنـی آنـچـه انـسـان بـا نـیـروی تـفـکـّر ، انـدیـشـه و عـقل از حقایق هستی و مبداء و معاد درک می کند و هم پیمانهای شرعی یعنی تعهّداتی که پیامبر از مؤ منان در رابطه با اطاعت از دستورات خداوند و ترک معصیت گرفته است :

روشـن اسـت که وفا به پیمانهایی که انسانها با یکدیگر می بندند نیز به یک معنا وفا به عـهـد الهـی اسـت . زیـرا خـداونـد فـرمـان داده که این پیمانها محترم شمرده شوند ، بلکه هم جزو پیمانهای شرعی است و هم جزو پیمانهای عقلی .

خداوند حکیم در آیه دیگری طیّ یک دستور کلّی ، وفاداری به هر پیمانی را از مؤ منان می خواهد :

( یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اَوْفُوا بالْعُقُودِ ) ( 190 )

ای کسانی که ایمان آورده اید ، به پیمانها وفا کنید .

بـا تـوجـّه بـه ایـنـکـه ( اَلْعـُقـُود ) بـه اصـطـلاح ادبـی ( جـمـع مـحـلیّ بـه ال ) مـی بـاشـد و افاده عموم می کند . یعنی شامل همه پیمانها اعمّ از الهی ، انسانی ، سیاسی ، اقتصادی ، نظامی ، اجتماعی و . . . می شود ، مفهوم بسیار وسیعی دارد که ناظر به تمام جنبه های اعتقادی و عملی زندگی انسان است .

رسـول اکـرم ( ص ) نـیـز وفا به عهد را از شرایط اساسی ایمان می داند و تخطّی از آن را در حکم بی دینی و بی ایمانی شمرده ، می فرماید :

( لا دینَ لِمَنْ لا عَهْدَ لَهُ ) ( 191 )

آن کس که به پیمانش وفادار نیست ، دین ندارد .

امـیـر مؤ منان در فرمان خود به مالک اشتر ، به اهمیت این مساءله در اسلام و جاهلیّت اشاره کرده ، آن را مهمترین و عمومی ترین قانون اجتماع می شمرد و تاءکید کرده که حتّی مشرکان نیز به آن پایبند بوده اند :

( اگـر بـا دشـمـن پـیـمـانـی بـسـتی تا او را در پوشش پناه خویش بگیری ، به پیمان خویش وفادار بمان و ذمّه ات را با امانت کامل پاس دار و جان خود را سپر عهد و پیمان خویش قرار ده که در میان واجبات الهی ، هیچ موضوعی همانند وفا به عهد در میان مردم جهان ، با تمام اختلافاتی کـه با هم دارند . مورد اتّفاق عمومی نیست ، تا آنجا که مشرکان نیز پیش از مسلمانان در روابط خـود بـدان پـایـبـنـد بـودنـد ، چـرا کـه از پـیـامـدهـای پـیـمـان شـکـنـی خـاطـرات تـلخـی داشتند . ) ( 192 )

اسوه های وفاداری

برجسته ترین و زیباترین نمودهای وفاداری را می توان در میان پیامبران و رهبران الهی یافت . این بزرگمردان هم خود بر وفاداری به عهد و پیمان سخت پای می فشردند و هم پیروان خود را بـه سـوی ایـن فـضیلت بزرگ فرا می خواندند . قرآن کریم ، یکی از آنان را چنین توصیف می کند :

( وَاذْکُرْ فِی الْکِتابِ اِسْمعیلَ اِنَّهُ کانَ صادِقَ الْوَعْدِ ) ( 193 )

در این کتاب ، اسماعیل را یاد کن ، همانا او در وعده اش راستگو و وفادار بود .

در تـفـسـیـر ایـن آیـه از امـام صـادق عـلیـه السـلام نـقـل شـده کـه حـضـرت اسماعیل با شخصی قرار ملاقات گذاشت ، ولی او در وعده گاه خود حاضر نشد . آن حضرت مدّت زیادی در آنجا به انتظار نشست ، بطوری که غیبت طولانی او موجب نگرانی پیروانش گردید .

سـرانـجـام فـردی کـه بـر حسب اتّفاق از آنجا می گذشت ، حضرت را مشاهده کرده ، گفت : ( ای پـیـامـبـر خـدا ، مـا بـر اثـر نبودن شما ناتوان شده ایم . ) حضرت فرمود : ( من با فلان کس در ایـنجا وعده دیدار دارم ، ولی او نیامده است و تا او نیاید من از اینجا نمی روم . ) آن مرد جریان را بـه مـردم خبر داد و آنها به سراغ شخص مزبور رفته ، او را خدمت آن حضرت آوردند . مرد ضمن عـذر خـواهـی عـرض کـرد : ( ای پـیـامبر خدا ؛ من قرار ملاقات با شما را فراموش کردم . ) ایشان فرمود اگر نیامده بودی ، من همچنان در اینجا می ماندم . ) ( 194 )

پـیـامـبـر بزرگوار اسلام نیز روزی کنار سنگی با شخصی وعده دیدار داشت . آفتاب بالا آمد ، هوا گرم شد ، ولی او نیامد . یاران آن حضرت به ایشان عرض کردند : ( خوب است از آفتاب به سایه بیایید . ) حضرت فرمود : ( من با او در اینجا وعده دیدار دارم و تا او نیاید از اینجا حرکت نخواهم کرد . ) ( 195 )

امامان معصوم ( ع ) نیز در احترام به پیمان و وفای به عهد میان انسانها نظیر نداشتند .

زمـانـی امـام سـجـاد علیه السلام ، از یکی از یاران خویش ده هزار درهم قرض خواست که هر وقت قـادر بـاشـد ، بـپـردازد . او از آن حـضـرت رهـن طـلبید . امام نخی از عبای خود کشید و به او داد و فـرمـود : ایـن وثـیـقـه مـن اسـت تـا مـوقـع ادای دیـن نـزد شـمـا بـاشـد . گـرچـه قـبـول چـنـین وثیقه ای در برابر ده هزار درهم برای قرض دهنده دشوار است ، لیکن او با توجّه بـه شـخصیّت امام آن را پذیرفت . مبلغ را به ایشان تقدیم کرد و نخ را در قوطی کوچکی جای داد . پـس از چـنـدی امـام پـول را تـهـیـّه کـرد و نزد طلبکار آورد و فرمود : ( پولت حاضر است . وثیقه مرا بیاور . ) مرد که به نخ عبا اهمیّت نمی داد ، اظهار داشت : ( من نخ عبا را گم کرده ام . ) حـضـرت فـرمـود : ( در ایـن صـورت طـلب خـود را از مـن نـمـی گـیـری ، تـعـهـّد بـا شـخـصـی مثل مرا نباید ناچیز انگاشت . ) مرد بناچار قوطی مزبور را آورد و نخ را به امام پس داد . امام نخ را گـرفـتـه و دور انـداخـت و بـدهـی خـود را پـرداخـت نـمـود ( 196 ) و بـا ایـن عـمل به آن شخص و دیگران آموخت که یک نخ ممکن است به تنهایی ارزشی نداشته باشد ، ولی وقـتـی نـشـانـه تـعـهـّد و التزام به یک پیمان باشد ، آنقدر ارزنده است که می تواند وثیقه و پشتوانه مبالغ هنگفتی درهم و دینار گردد .

هر پیمانی محترم است ، حتّی پیمان با کافران

وفـای بـه عـهـد و پـیـمان تنها در محدوده روابط داخلی جامعه اسلامی خلاصه نمی شود ، بلکه مـسـلمـانـان مـوظـّفـنـد در بـرابر بیگانگان ، کافران و دشمنان نیز به تعهّدات خویش وفادار باشند .

امام صادق علیه السلام فرمود :

( ثـَلاثـَةٌ لا عـُذْرَ لاَِحـَدٍ فیها : اَداءُ الاَْمانَةِ اِلَی الْبَرِّ وَالْفاجِرِ وَالْوَفاءُ بِالْعَهْدِ لِلْبَرِّ وَالْفاجِرِ وَ بِرُّ الْوالِدَیْنِ بَرَّیْنِ کانا اَوْ فاجِرَیْنِ ) ( 197 )

در سـه چـیـز هـیـچ بـهـانـه ای از کـسـی پـذیـرفـتـه نـیـسـت ( و هـمـه بـایـد بـه آنـهـا عمل کنند ) : ادای امانت به صاحبش چه نیکوکار باشد و چه بدکار ، وفا به پیمان در برخورد با نیکوکار و بدکار و نیکی به پدر و مادر چه نیکوکار باشند ، چه بدکار . روشـن اسـت کـه لزوم وفـا بـه پـیـمانهای دو جانبه ، تا زمانی است که از یک طرف نقض نشده بـاشـد ، امـّا اگـر پـیـمـانـی از یـک طـرف شـکـسـتـه شـد ، دیـگـر طـرف مقابل ملزم به وفاداری نیست .

پیمان شکنی و پیامدهای آن

بـه هـمـان انـدازه کـه در مـورد وفـاداری بـه عـهد و پیمان تاءکید شده ، از پیمان شکنی و بی وفـایـی نـکـوهـش شـده است . قرآن کریم بیشترین زیان ناشی از پیمان شکنی را متوجّه شخص پیمان شکن می داند و می فرماید :

( فَمَنْ نَکَثَ فَاِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ ) ( 198 )

هر کس پیمان شکنی کند ، در حقیقت به زیان خویش پیمان شکنی کرده است .

سـلب اعـتـمـاد عـمـومـی ، آفـت دیـگـر پـیـمـان شـکـنـی اسـت ؛ احـسـاس اعـتـمـاد مـتـقـابـل ، پـشـتـوانه محکمی برای فعّالیّتهای هماهنگ اجتماعی و همکاریهای وسیع مردمی است و روزی که وفای به عهد از میان جامعه بشری رخت بربندد و پیمانها یکی پس از دیگری شکسته شـود ، سـرمـایـه بـزرگ اعـتـمـاد عـمـومـی بـه غـارت خـواهـد رفـت و جـامـعـه بـظـاهـر متشکّل ، به اجزایی پراکنده و ناتوان تبدیل خواهد شد ، حضرت علی ( ع ) فرمود :

( لا تَعْتَمِدْ عَلی مَوَدَّةِ مَنْ لا یُوفی بِعَهْدِهِ ) ( 199 )

بر دوستی کسی که به عهد و پیمان خود وفا نمی کند ، اعتماد مکن .

پیر پیمانه کشِ من که روانش خوش باد

گفت پرهیز کن از صحبت پیمان شکنان ( 200 )

شـخـص پیمان شکن علاوه بر اینکه در دنیا از ارزش و اعتبار خود می کاهد و طوری خوار می شود کـه نـه دشـمـن از او حساب می برد و نه دوست می تواند روی پیمانهای او حساب کند ، در آخرت نـیـز گـرفـتـاریهای بزرگی در پیش دارد و جایگاه ویژه ای در جهنّم در انتظار اوست . حضرت علی علیه السلام فرمود :

( اِنَّ فـِی النـّارِ لَمـَدینَةُ یُقالُ لَهَا الْحَصینَةِ ، اَفَلا تَسْئَلُونی ما فیها ؟ فَقیلَ لَهُ ما فیها یا اَمیرَ الْمُؤْمِنینَ ؟ قالَ فیها اَیْدِی النّاکِثینَ ) ( 201 )

هـمـانـا در جهنّم شهری است که به آن حصینه ( دژ مستحکم ) می گویند . آیا از من نمی پرسید که در آن شهر چیست ؟ سؤ ال شد ، ای امیر مؤ منان در آن شهر چیست ؟ فرمود : دستهای پیمان شکنان !

شاید اشاره به ( دستها ) در سخن آن حضرت اشاره ای باشد به اینکه اغلب پیمانها با قرار گرفتن دستهای طرفین در یکدیگر منعقد می شود .

حفظ اسرار

راز چیست

( سـرّ ) یـا ( راز ) چـیـزی اسـت کـه بـایـد پـنـهـان داشـت یـا بـه اشـخـاص مـخـصـوص گـفـت . ( 202 )

هـر فرد ، خانواده ، تشکیلات و جامعه ای ، کم و بیش ، دارای اسرار و اطلاعاتی است که دیگران نـبـایـد از آن آگاه گردند ، زیرا بر ملا کردن آن برای دیگران ، چه بسا سبب لطمه خوردن یا نابودی گردد .

رازهـا نـسـبـت بـه افراد ، تشکیلات ، جامعه ها ، زمانها و مکانهای مختلف ، گوناگون بوده و حتی اهـمـیـّت آن نـیز نوسان دارد . گاه مطلبی برای مجموعه ای راز محسوب می شود که باید محفوظ بـمـانـد ، ولی هـمـین نوع آگاهی برای مجموعه دیگر نه تنها مخفی کردنش سودی ندارد ، بلکه برملا شدنش سودمندتر است . بطور مثال :

انـتـشـار عـمـلکـرد و تولید یک کارخانه ، دادن بیلان کار ، شیوه استخدام افراد ، برنامه آینده ، کـاری عـادی و حـتـی سـودمـنـد اسـت ، ولی چـنـیـن کاری در یک مجموعه نظامی یا اطلاعاتی نوعی خودکشی و انتحار محسوب می شود .

ضرورت رازداری

هـر فـردی در زنـدگـی فـردی و اجـتـمـاعـی خـویـش ، خـواه نـا خواه مطلبی برای نگفتن دارد که بـایـستی در نگهداری آن کوشا باشد ، برخی مربوط به خود و برخی مربوط به خانواده یا جـامـعـه و غـیـره است ، باید هر راز و رمزی در محدوده مجاز خود حفاظت شود . امروزه با توجه به وسـائل قـوی و حـسـّاس جاسوسی و اطلاعاتی و کاربرد آن در سرنوشت ملّتها ، ضروری بودن رازداری بـدیـهـی و شـناخته شده است و گذشته از آنکه فضیلت اخلاقی به حساب می آید ، در موفقیت و کارآیی زندگی تاءثیری بسزا دارد . امیر مؤ منان علیه السلام فرموده است :

( اَلظَّفَرُ بِالْحَزْمِ وَالْحَزْمُ بِاِجالَةِ الرَّاءْیِ وَ الرَّاءْیُ بِتَحْصینِ الاَْسْرارِ ) ( 203 )

پـیـروزی بـسـتـه بـه محکم کاری است و آن هم بستگی به اندیشه دارد و اندیشه به نگهداری رازهاست .

در سخنی دیگر ، موفقیتها را در سایه رازداری دانسته و فرموده است :

( اَنْجَحُ الاُْمُورِ ما اَحاطَ بِهِ الْکِتْمانُ ) ( 204 )

موفقترین کارها آن است که پنهان کاری آن را فرا گیرد .

و بـر عـکس ، افشای اسرار سبب عدم موفقیت و حتی باعث سقوط می شود . چنان که حضرت صادق علیه السلام فرمود :

( اِفْشاءُ السِّرِّ سُقُوطٌ ) ( 205 )

برملا کردن راز ، ( مایه ) سقوط است .

بـا توجه به حیاتی بودن مسائل نظامی و فراوانی دشمنان انقلاب اسلامی ، ضرورت و اهمیت راز داری برای یک پاسدار چندین برابر است و عزیزان سپاهی باید متوجه باشند که افشای کـوچـکـترین اطلاعات نظامی ، سرنخ بسیار ارزنده ای برای دشمن محسوب می شود که به سبب آن خـواهـد توانست خدای نخواسته ضربه ای کاری به نظام و انقلاب وارد کند . پس رازداری از اصـول اولیـه پـاسـداری اسـت و کـسـی کـه نتواند راز و رمز تشکیلات متبوع خود را حفاظت کند ، باید در اندیشه تجدید نظر در اخلاق خویش یا به فکر کار دیگری باشد .

عوامل افشای راز

بـرای دوری جـسـتـن از خـصـلت زشـت راز افـشـانـی ، نـخـسـت بـایـد عوامل و انگیزه های آن را شناخت ، این عوامل عبارتند از :

1 ـ پـرحـرفـی : اشـخـاص پـرحـرف ، بـرای اشـبـاع مـیـل سـخـنـگـویـی ، از هـر دری سـخـن بـه مـیـان مـی آورنـد و یـافـتـه های خویش را به دیگران انتقال می دهند . چنین کاری سبب می شود که ( از پرده برون افتد راز . )

2 ـ خـودنـمایی : در گردهمایی ها سخن از مطالب پراکنده به میان می آید و هر کسی تلاش می کـند با ارائه مطلب جدیدی نظر حاضران را به خود جلب کند . جوّ چنین مجالس سبب می شود که افـراد ، اسـنـاد طـبـقـه بـنـدی شـده را کـه دیـگـران کـمـتـر بـه آن دسـتـرسـی دارنـد ، نقل کنند تا در میان اهل مجلس جایی باز کنند و سری در بین سرها داشته باشند .

3 ـ دوسـتـی و رفاقت : سوّمین انگیزه فاش سازی اسرار ، دوستیها و رفاقتهاست . از این رو ، یک نـیـروی نـظـامی باید توجه داشته باشد که مرز دوستی و رفاقت را با حریم تشکیلات متبوع خـود جـدا کند و نه تنها اسرار نظامی بلکه اسرار شخصی خود را نیز در اختیار دوستانش قرار ندهد . فلسفه این کار را حضرت صادق علیه السلام چنین بیان می کند :

( لا تُطْلِعْ صَدیقَکَ مِنْ سِرِّکَ اِلاّ عَلی ما لَوِاطَّلَعَ عَلَیْهِ عَدُوُّکَ لَمْ یَضُرَّکَ فَاِنَّ الصَّدیقَ قَدْ یَکُونُ عَدُوَّکَ یَوْماً ما ) ( 206 )

دوسـتـت را بـر آن مـقـدار از اسـرارت آگـاه سـاز کـه اگـر دشـمـنت هم آن را بداند به تو زیان نرساند ، شاید دوستت نیز روزی دشمنت گردد .

زنهار مکن تکیه کلّی بر یار

راز دل خود ز دوست پنهان می دار

روزی باشد که دوست دشمن گردد

برگردد و دشمنی کند آخر کار

4 ـ احـسـاسـات و عـصـبـانـیـت : بـسـیـار اتـفـاق مـی افتد که فرد یا افرادی بر اثر ناراحتی و احساساتی شدن اسراری را فاش می سازند . یک فرد نظامی باید همواره بر اعصاب و اعضای خویش مسلّط باشد و نزاع و مشاجره او را عصبانی و احساساتی نکند تا اسرار مخفی سازمان خود را برملا سازد .

5 ـ عـلایـم و آمـار : هر یک از علایم و مشخّصات یک تشکیلات نظامی و سازمانهای وابسته به آن در افـشـای مـاهـیـت آن نـقـش دارد ، چـنـان کـه انـتـشـار آمـار نـیـز در ضـربـه زدن بـه آن نـقـش اوّل را داراست . از این رو ، حفظ آمار و ارقام پرسنل ، خودروها ، کارخانجات ، ناوگانهای دریایی ، هـوایـی ، زمـیـنـی ، پـادگـانـهـا ، زاغـه هـای مـهـمـّات و امـثـال آن از مسائل حیاتی یک تشکیلات نظامی به حساب می آید که با دقّت هرچه تمامتر باید اجرا شود و نـیـروهـای نـظـامـی مـی بایست هشیار باشند که دشمن با به دست آوردن یک قطعه عکس ، نام یک فـرمـانـده یـگـان ، آرم اسـلحـه ، آمـار پـرسـنل ، حتی مقدار غذایی که پخته می شود ، می تواند سـرنـخـی پـیـدا کـرده ، افـکـار پـلیـد و شـیـطـانـی خـویـش را جـامـه عمل بپوشاند .

6 ـ وسـائل ارتـبـاطی : بی سیم ، بولتن ، تلفن ، نامه ، مصاحبه ، بیانیه و مانند آن نیز به نـوبـه خـود در افـشـای اسـرار تـشـکـیـلات نـقـش بـسـزایـی دارد . هـر یـک از وسـائل یـاد شـده بـایـد بـطـور صـحـیـح و بـا دقـّت بـه کـار گـرفـتـه شـود و پرسنل نیز نسبت به کاربرد آن بگونه ای اصولی توجیه شوند .

امـروزه کـارآیـی و اهمیت وسائل ارتباطی در سیستم نظامی بر کسی پوشیده نیست ، بطوری که یـکـی از ارکـان کـار نـظـامـی به حساب می آید ؛ گاهی یک بیانیه یا پخش خبر ، بود و نبود یک دسـتـگـاه بـی سیم ، کشف یک مکالمه تلفنی یا شنود رادیویی ممکن است سرنوشت جنگی را رقم بزند و ملّتی را به سرافرازی یا سیه روزی برساند .

از ایـن رو ، بـی دقـّتـی در اسـتـفـاده وسـائل یـاد شده نه تنها بازدهی و کارآیی آن را خنثی می سازد ، بلکه وسیله انهدام نیروهای خودی و خسارت و خواری مملکت و ملّت می گردد و چنین مباد !

راههای حفظ اسرار

توضیح

پـس از روشـن شـدن ضـرورت حـفـاظـت اسـنـاد طـبـقـه بـنـدی شـده نـظـامـی و عوامل راز افشانی ؛ اینک راههای رازداری را بطور اختصار بیان می کنیم :

انتخاب افراد امین

بـهـتـریـن راه حـفـاظـت اسـرار ، انـتـخـاب افـراد شـایـسـتـه و امـانـتـدار اسـت . پـرسـنل نظامی بطور عموم و مسؤ ولین اسناد طبقه بندی شده بطور خصوص ، باید امانتدار و مـورد وثـوق و مـؤ مـن بـه تـشـکـیلات و کار تشکیلاتی باشند تا راز و رمز آن را از بیگانگان محفوظ دارند .

سخنان امیر مؤ منان علیه السلام در این راستا بهترین رهنمون است که می فرماید :

( لا تُودِعَنَّ سِرَّکَ اِلاّ عِنْدَ کُلِّ ثِقَةٍ ) ( 207 )

رازت را جز به فردی موثّق مسپار .

( وَ لا تُودِعَنَّ سِرَّکَ مَنْ لا اَمانَةَ لَهُ ) ( 208 )

رازت را به کسی که امانتدار نیست ، مسپار .

افـراد امـین و باوفا تمام تلاش خود را در نگهداری اسناد محرمانه به کار می برند و به هیچ قیمتی حاضر به افشای آن نیستند ، گرچه جان خویش را بر سر آن نهند .

در جـریـان نـهـضت مقدّس عاشورا ، پیک امینی به نام ( قیس بن مسهّر صیداوی ) با پیامی از امام حـسـیـن عـلیـه السـلام راهـی کـوفـه شد ، ولی پیش از رسیدن به کوفه در دست نیروهای دشمن گـرفـتـار شـد . قـیس که خود را در میان اسارت یا شهادت یافت و رساندن پیام امام را غیر ممکن دید ، پیش از آنکه پیام آن حضرت به دست ماءموران دشمن بیفتد آن رادردهان گذاشت وبلعیدوپس از تحمّل شکنجه های طاقت فرسا به شهادت رسید . ( 209 )

توجه به فواید رازداری

نـاآگاهی از اهمیّت رازداری و عدم توجه به فواید حیاتی آن ، ممکن است زمینه افشای اسرار را فـراهـم کـنـد کـه بـرای جـلوگـیـری از آن بایستی نیروها را نسبت به اسرار و اطلاعات نظامی تـوجـیـه کـرد . اگـر افراد از آثار گرانقدر رازداری آگاه شوند ، تلاش می کنند که اسرار را افشانسازند . دراینجا به برخی از آن آثار اشاره می کنیم :

امیر مؤ منان علیه السلام فرمود :

( جُمِعَ خَیْرُالدُّنْیا وَ الاْ خِرَةِ فی کِتْمانِ السِّرِّ وَ مُصادَقَةِ الاَْخْیارِ ) ( 210 )

نیکیهای دنیا و آخرت در پنهان داشتن راز و دوستی نیکان ، گرد آمده است .

و نیز فرمود :

( سِرُّکَ سُرُورُکَ اِنْ کَتَمْتَهُ ، وَ اِنْ اَذَعْتَهُ کانَ ثُبُورُکَ ) ( 211 )

رازت را اگر پنهان داری ، شادمانی توست و اگر برملایش سازی ( هلاکت و ) اندوه توست .

همچنین فرمود :

( مَنْ کَتَمَ سِرَّهُ کانَتِ الْخِیَرَةُ بِیَدِهِ ) ( 212 )

هر کس رازش را پنهان دارد ، خیر و نیکی به دست اوست .

امام کاظم علیه السلام نیز می فرماید :

( اِحْفَظْ لِسانَکَ تَعِزَّ ) ( 213 )

زبانت رانگه دار تا عزّت یابی .

دانستن زیانهای راز افشانی

دانستن زیانهای ( اطلاع دهی ) نیز مکمّل بند ( ب ) است و نگاهی گر چه گذرا ، به خسارتهای افشای راز ، هر انسان عاقلی را وامی دارد که اسرار را حفظ کند . برخی از آن زیانها بدین قرار است :

1 ـ عدم امنیّت : امیر مؤ منان علیه السلام در این باره فرمود :

( لا یَسْلُمُ مَنْ اَذاعَ سِرَّهُ ) ( 214 )

کسی که رازش را فاش سازد ، سالم نمی ماند .

و در سخنی دیگر فرمود :

( لا حِرْزَ لِمَنْ لا یَسَعُ سِرَّهُ صَدْرُهُ ) ( 215 )

کسی که سینه اش گنجایش رازش را نداشته باشد ، پناهی ندارد .

ایـن مـسـاءله روشـنـتر از آن است که نیاز به توضیح داشته باشد ، چرا که برملا ساختن اسناد مـحـرمـانـه ، اطـلاعـات کـافـی در اخـتـیـار دشـمـن مـی گـذارد و او بـا آگـاهـی کـامل از وضعیت نظامی ، اقتصادی ، سیاسی و غیره همه خاکریزهای ما را فتح کرده ، زندگی را برایمان غیر ممکن می سازد .

2 ـ ذلّت و خـواری : افشای اسرار در واقع همسو شدن با دشمن در ذلت و خواری نیروهای خودی اسـت ، زیـرا دشـمـن بـه وسـیله اطلاعات به دست آمده ، بهتر و سریعتر می تواند ما را ضربه فـنـّی کـرده ، از هـسـتی ساقط کند . حضرت امام کاظم علیه السلام پس از توصیه به رازداری فرمود :

( وَ لا تُمَکِّنِ النّاسَ مِنْ قِیادِ رَقَبَتِکَ فَتَذِلَّ ) ( 216 )

زمام گردن ( اسرار ) خویش را به دست مردم نده که خوار خواهی شد .

3 ـ اسارت و بیچارگی : افشاسازی اسناد محرمانه به منزله امضای سند اسارت و بیچارگی ملّت محسوب می شود . مولای متقیان علیه السلام در این باره فرمود :

( سِرُّکُ اَسیرُکَ فَاِنْ اَفْشَیْتَهُ صِرْتَ اَسیرَهُ ) ( 217 )

راز تو اسیر توست ، ولی اگر افشایش نمایی ، تو اسیر آن می شوی .

تـاریـخ ، فـراوان به یاد دارد که ملّتی به سبب برملا شدن اسنادِ محرمانه و طبقه بندی شده اش سالهاننگ و رنج اسارت را تحمّل کرده ، با بیچارگی و بدبختی سوخته و ساخته است .

4 ـ شـرّ و بـدی : امـیر مؤ منان ( ع ) بدیها و بدیُمنی ملّت را در فاش ساختن اسرار و دوستی با اشرار خلاصه کرده و فرموده است :

( جُمِعَ الشَّرُّ فِی الاِْذاعَةِ وَ مُؤ اخاةِ الاَْشْرارِ ) ( 218 )

شرّ ( دنیا و آخرت ) در افشاگری و دوستی با بدان گرد آمده است .

ایمان و تقوا

عـامـل چـهـارم حـفظ اسرار ، ایمان و تقوای الهی است . انسان مؤ من و با تقوا هرگز به خود اجازه نـمی دهد که اسرار مملکت خویش را فاش سازد و به دین و دنیای هموطنان خویش آسیب برساند . او بـه خـدایـی ایـمـان دارد کـه حـاضـر و نـاظـر بـر کردار و گفتار بندگان خویش است و روز جزایی را مدّ نظر دارد که به کارنامه عمل او رسیدگی شده ، مورد بازخواست قرار می گیرد و معتقد به قرآنی است که می فرماید :

( ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ اِلاّ لَدَیْهِ رَقیبٌ عَتیدٌ ) ( 219 )

هیچ کلامی نمی گوید ، مگر آنکه در کنار او مراقبی حاضر است .

ایـن مـاءمـور نـامـرئی خـداونـد ، هـمه گفتارها و کرده های او را برای پاسخگویی روز بازپسین ضـبط می کند و چه کسی می تواند در برابر زیانهای ناشی از افشای اسرار مردم ، چون به یـغـمـا رفـتـن مـمـلکـت ، ریـخـتـه شـدن خـون بـی گـنـاهـان ، بـه خـطـر افـتـادن مال و ناموس مسلمانان ، آسیب دیدن حکومت اسلامی و . . . جوابگو باشد ؟

افـراد بـاتـقـوا و مـؤ من با دلهره و نگرانی از سرنوشت شوم و وحشتناکی که در انتظار افراد خائن و بی ظرفیت است ، شعار زیبای ( کم گوی و گزیده گوی ) را تابلوی زندگی خویش سـاخـتـه ، هـمـواره سـنـجـیده و فهمیده ، لب به سخن می گشایند ، تا دچار انحراف و خیانت و در نتیجه عذاب الهی و شرمندگی ابدی نگردند .

مهربـانی

خـواسته ها و تمایلاتی را که خدای حکیم در نهاد انسان به امانت نهاده ، می توان به دو گروه حیوانی و انسانی تقسیم کرد . تمایلات حیوانی که غرایز هم به آن می گویند ، خواسته هایی هـسـتـنـد که انسان و حیوان در آن مشترکند ، به این معنا که هم حیوان این خواسته ها را داراست و هم انـسـان از ایـن غـرایـز بـرخـوردار اسـت . مـیـل بـه آب و غـذا ، عـلاقـه بـه خـواب و آسـایـش ، تـمـایـل بـه جـنـس مـخـالف ، عـلاقـه بـه فـرزنـد ، احـسـاس خـشـم ، مـیـل بـه انـتـقـام ، بـرتـری جـویـی و جـاه طلبی از برجسته ترین نمودهای غرایز و تمایلات حیوانی هستند .

ایـن تـمـایـلات هـرچـنـد از ضروریّات زندگی انسان در این جهانند و اگر یکی از آنها در کسی نـبـاشـد ، یـکـی از پـایه های اساسی زندگی در او نخواهد بود ، لیکن هیچ یک از آنها افتخاری برایش محسوب نمی شود . برای مثال ، انسان برای ادامه زندگی ، احتیاج به خوردن و آشامیدن دارد ، بـرای رفـع خـسـتـگی نیازمند خواب و استراحت است ، غریزه جنسی و علاقه او به فرزند بـرای بـقـای نـسـل بـشـر در روی زمـیـن ضـروری اسـت ، امـّا هـیـچ کـدام از ایـنـها ملاک فضیلت و بـزرگـواری او نـیـسـت و انـسـانـیـّت انـسـان بـه ایـن عـوامـل بـسـتـگـی نـدارد . بـه قول سعدی :

خـور و خـواب و خـشـم و شـهـوت

شـَغـَب ( 220 ) اسـت و جهل و ظلمت

حَیَوان خبر ندارد ، ز جهان آدمیّت

در کـنـار خـواسـتـه هـای حـیـوانـی ، تـمـایـلات عـالی انـسـانـی نـیـز وجـود دارد کـه از آن بـه فضایل تعبیر می کنند . این فضایل هر چه بیشتر در انسان شکوفا شود ، ارزش و عظمت بیشتری بـه او خـواهـد داد . چـنین تمایلاتی بر محور توجّه به خود و تاءمین نیازها و منافع فردی نمی چـرخـد ، بـلکـه تـمـایـل بـه حـفـظ و بـقای زندگی جمعی و توجّه به غیر و دیگر گرایی آنها بـخـوبی مشهود است . وفای به عهد ، عدالت و انصاف ، نیکی و احسان ، عفو و گذشت ، ایثار و فـداکـاری ، دلسـوزی و غـمـگساری و . . . نمونه هایی از این فضایلند . مهربانی و دگردوستی نیز از جمله آنهاست .

مـهـرورزی بـه دیـگـران نـه تـنـهـا یکی از معیارهای بزرگواری و ارزش آدمی است ، بلکه خود سرچشمه بسیاری از فضایل دیگر است ، زیرا با تضعیف خواسته های فردی و حیوانی ، زمینه را بـرای گـرایـش آدمـی بـه ارزشهای والای انسانی فراهم می سازد . چه اینکه اغلب ارزشهای پـیـش گفته همچون نیکوکاری ، دلسوزی و ایثار ریشه در عطوفت و مهربانی دارند . در همه این مـوارد ، انـسان بر خلاف اقتضای خودخواهی اش ، قدم از دایره تنگ ( خود ) بیرون نهاده و گامی بـه سـوی غـیـر بـرمـی دارد و بـا مـقـدّم داشـتـن او بـر خـود و در دل گرفتن مهر و علاقه او از فردیّت خویش خارج می شود .

جایگاه مهربانی در اسلام

بـجـاست ، قبل از آنکه به بیان جایگاه مهربانی در اسلام و ارزشی که این آئین مقدّس برای آن قائل است بپردازیم ، نگاهی به دنیای پرزرق و برق و بظاهر متمدّن غرب بیندازیم و ره آورد بیگانگی آنان از اخلاق و معنویّت را به بهانه رشد صنعت و تکنیک ارزیابی کنیم .

متاءسفانه امروزه در کشورهای غربی برغم پیشرفتهای علمی و صنعتی خبری از عواطف انسانی نـیـسـت و فـقـر عـاطـفـی مـوجود ، بحران معنوی بزرگی را پدید آورده و زندگی را با چهره ای مـاشـیـنـی از فـروغ مـهـربـانـی و مـحـبـّت عـاری سـاخـتـه و بـه شـکـلی خـشـک و بـی روح تـبـدیـل کـرده است . انسان در این جوامع خود را در میان انبوهی از ماشین ، تنها حسّ می کند . نتیجه ایـن تـنـهـایـی ، دلتـنـگـی و عـدم احساس تعلّق به غیر در انسان غربی ، افزایش روزافزون خـشـونـت ، قـسـاوت و گـسـتـرش جـرم و جـنـایـت در ایـن کـشـورهـاسـت . شـایـد نـقـل جـمـلاتی از یک نویسنده مشهور غربی بتواند ، دورنمایی از زندگی تاریک و بی فروغ مردم غرب را در دنیای مدرنِ تکنیک و صنعت به ما ارائه دهد . او می نویسد :

( در سـراسـر کشورهای مرفّه ، فریاد عجز و لابه ای آشنا به گوش می رسد : میزان خودکشی نـوجـوانـان رو بـه افـزایـش اسـت . الکـلیسم بیداد می کند ، افسردگی روانی همه گیر شده ، بـربـریـّت و جـنـایـت مـد روز شـده ، . . . . مـددکـاری اجـتماعی و بهداشت روانی در همه جا رو به گـسـتـرش اسـت . . . . روان شـناسی از مؤ سّسه ملّی آمریکا ادّعا می کند ( روان پریشی . . . جامعه آمـریکا را که آشفته ، پریشان ، متفرّق و نگران است فرا گرفته . ) زندگی روزمرّه به طرز افتضاح آمیزی کیفیّت خود را از دست داده است . اعصاب همه خُرد و داغان است . دست به یقه شدن و تـیـرانـدازی در مـتـرو یـا صـفـهـای بـنـزیـن ، نـشـانـگـر ایـن واقـعـیـت اسـت کـه کـنـترل اعصاب از دست افراد خارج شده و میلیونها نفر از مردم به آخرین حدّ ظرفیّتشان رسیده انـد . . . . در عـیـن حـال ، مـیـلیـونـهـا نـفـر دیـوانـه وار در جـسـتـجـوی هـویـّتـی بـرای خود یا به دنـبـال درمـان مـعجزآسایی هستند که شخصیتشان را مجدّداً وحدت بخشد و بتواند بین آنان الفتی فراهم آورد . ( 221 )

بـا تـصـوّری کـه از جـایـگـاه مـهـربـانی در جهان غرب یافتیم ، اینک دیدگاه اسلام را در مورد مـهـربانی به بررسی می نشینیم . از دیدگاه اسلام ، مهربانی و محبّت در حقیقت ، مایه قوام و بـرپـایـی جـامـعـه انـسـانـی اسـت . و بـه مـنـزله مـلاط و چـسـبـی اسـت کـه مـصـالح سـاختمانی تشکیل دهنده اجتماع بشری را به هم پیوند می زند .

همان گونه که نبودن ملاط یا سُستی آن موجب فرو ریختن ساختمان می شود ، نبود مهربانی نیز نظام اجتماع بشری را متلاشی می کند و زیباییهای زندگی را به کلام انسان تلخ و بی معنا می سازد .

آن کـس کـه انـسـان را بـرای زنـدگـی اجـتـمـاعی آفریده ، احساس نیاز به این پیوند و رابطه ضـروری را نـیز در نهاد او به امانت نهاده است . او هم خود رحمان ، رحیم ، ودود ، رؤ وف و عطوف است و هم بندگانش را بر این سرشت آفریده است .

خـدای مـهـربـان ، بـنـدگـانـش را بـه مـهـربانی و مهرورزی تشویق می کند و مهرورزان را جزو اصـحـاب مـیـمـنـه ( کـسـانـی کـه نـامـه عـملشان ، به دست راستشان داده خواهد شد یا کسانی که وجودشان سرشار از یمن و برکت برای خودشان و دیگران است ) معرفی کرده و می فرماید :

( ثـُمَّ کـانَ مـِنَ الَّذیـنَ امـَنـوُا وَ تـَواصـَوْا بـِالصَّبـْرِ وَ تـَواصـَوْا بـِالْمـَرْحـَمـَةَِ اوُلئِکَ اَصـْحـابُ الْمَیْمَنَةِ ) ( 222 )

سـپـس از کـسـانـی بـاشد که ایمان آورده و یکدیگر را به صبر و استقامت و مهربانی و عطوفت توصیه می کنند . اینان اصحاب یمین هستند .

رسـول گـرامـی اسـلام ( ص ) نـیـز استحکام پیوند مودّت و مهربانی مؤ منان با یکدیگر را چنین توصیف می کند :

( اِنَّمـَا الْمـُؤْمِنُونَ فی تَراحُمِهِمْ وَ تَعاطُفِهِمَْ بِمَنْزَلَةِ الْجَسَدِ الْواحِدِ اِذَااشْتَکی عُضْوٌ مِنْهُ تَداعی لَهُ سایِرُ الْجَسَدِ بِالْحُمّی وَ السَّهَرِ ) ( 223 )

مـؤ مـنـان ، در مـقـام مهربانی و عطوفت نسبت به یکدیگر همانند یک پیکرند . وقتی عضوی از این گروه بیمار شود ، سایر اعضا در تبداری و شب بیداری با او همراهی می کنند .

حـضـرت عـلی عـلیـه السـلام ، در هـنگام انتصاب مالک اشتر به عنوان والی مصر ، در بخشی از عهدنامه مفصّل و آموزنده خود ، خطاب به وی چنین می فرماید :

( . . . وَ اَشـْعـِرْ قـَلْبـَکَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِیَّةِ وَ الَْمحَبَّةَ لَهُمْ وَ اللُّطْفَ بِهِمْ وَ لا تَکُونَنَّ عَلَیْهِمْ سَبُعا ضـارِیـاً تـَغـْتـَنـِمُ اَکـْلُهـُمْ فـَاِنَّهـُمْ صـِنـْفـانِ : اِمّا اَخٌ لَکَ فِی الدِّینِ وَ اِمّا نَظیرٌ لَکَ فِی الْخَلْقِ . . . ) ( 224 )

دلت را بـرای مـردم کـانـون مـهـر و مـحـبّت ساز و آنان را دوست بدار و مبادا بر آنان درنده خوی شـوی و خوردن آنان را برخود غنیمت شمری ، چرا که آنان دو دسته اند یا برادر دینی تواند و یا نظیر تو در آفرینشند .

استاد شهید ، آیة الله مطهری در ذیل این قسمت از عهدنامه مالک چنین می نویسد :

قـلب زمـامـدار ، بـایستی کانون مهر و محبت باشد ، نسبت به ملت ، قدرت و زور کافی نیست . با قـدرت و زور مـی تـوان مردم را گوسفندوار راند ، ولی نمی توان نیروهای نهفته آنان را بیدار کرد و به کار انداخت ، نه تنها قدرت و زور کافی نیست ، عدالت هم اگر خشک اجرا شود کافی نـیـست ، بلکه زمامدار همچون پدری مهربان باید قلبا مردم را دوست بدارد و نسبت به آنان مهر بورزد . و نیز بایستی دارای شخصیتی جاذبه دار و ارادت آفرین باشد تا بتواند اراده آنان و همت آنان و نیروی عظیم انسانی آنان را در پیشبرد هدف مقدس خود به خدمت بگیرد . ( 225 )

ایـنـک داوری مـنـصـف و بـی غـرض لازم اسـت ، تـا سـیـمـایـی را کـه از افـول سـتاره مهربانی و انسان دوستی در دنیای غرب ترسیم کردیم ، با جملات بالا که شمّه ای از آرمـانـهـای انـسـان دوسـتـانـه رهبران بزرگوار اسلام است کنار هم بگذارد و میان آنها به قـضـاوت نـشـیـنـد ، تا پرده از شعارهای دروغین مدّعیان دفاع از حقوق بشر و حتّی حقوق حیوانات بردارد . امام صادق علیه السلام چنین سفارش می کند :

( تَواصَلُوا وَ تَبارُّوا وَ تَراحَمُوا وَ تَعاطَفُوا ) ( 226 )

به یکدیگر متصل شوید و پیوند محبت را محکم کنید و به هم نیکی نمایید و نسبت به هم مهربان و عطوف باشید .

پیامبران خدا نیز ابتدا با محبت و مهربانی مردم را شیفته رفتار و کردار خود کرده ، آن گاه به هـدایـت آنـان مـی پـرداخـتـنـد ، بـر این اساس ، آنان علاوه بر داشتن عصمت و تقوا ، مهربانترین و پـرعـاطفه ترین فرد زمان خود بودند و همین عاطفه و مهر بیش از حد سبب می شد تا بسیاری از مردم به آنان بگروند .

درس معلّم ار بود زمزمه محبّتی

جمعه به مکتب آورد طفل گریز پای را

لذّت مهربانی

همچنان که انسان از ارضای غرایز و امیال حیوانی لذّت می برد ، از ارضای عواطف انسانی نظیر مـهربانی نیز لذّت می برد ، لیکن میان این گونه لذّتهای معنوی و آن لذتهای زودگذر تفاوت بـسـیـاری وجـود دارد . چـه ایـنـکـه لذّتـهـای معنوی نه تنها موجب مجذوبیت انسان به مادیات نمی شـونـد ، بـلکـه تـاحـدود زیـادی ، دل را از سیطره لذتهای مادی و غریزی آزاد می کنند . ناگفته نماند کسانی که مغلوب لذّتهای مادی شده و از هرگونه رشد عاطفی محرومند ، نمی توانند لذّت عاطفی را درک کنند . برای مثال کسی که با خشم و خشونت خوگرفته و این صفت زشت بر روحش حاکم شده ، از مهربانی لذت نمی برد و آن را نمی فهمد ، اما آنان که در سایه تربیت صحیح بـه پـرورش عـواطـف انـسـانـی خویش همت گماشته اند ، از ارضای آنها به لذتی می رسند که هـرگـز از اشـبـاع غـرایـز بـه چـنـان لذتـی دسـت نمی یابند ، از این رو ، علی علیه السلام می فرماید :

( لَذَّةُ الْکِرامِ فِی الاِْطْعامِ وَ لَذَّةُ اللِّئامِ فِی الطَّعامِ ) ( 227 )

لذت بزرگواران در خوراندن است و لذت فرومایگان در خوراک .

مولوی گوید :

خشم و شهوت وصف حیوانی بود

مهر و رقّت وصف انسانی بود

این چنین خاصیتی در آدمی است

مهر حیوان را کم است ، آن از کمی است ( 228 )

حدود مهربانی

در هـرکـاری میانه روی پسندیده و افراط و تفریط ناپسند است ، پس تاءکید بر ارزش و اهمیت مـهـربـانی ، به معنای تجویز افراط در آن نیست ، زیرا از یکسو ابراز محبت بیش از حد به یک فـرد بـه او شخصیّتی خودخواه ، پر توقّع و از خود راضی می دهد ، بطوری که همه بدیهای خـود را زیـبـا مـی بـیـنـد و از هـمـگـان انـتظار ستایش دارد . وقتی چنین ستایشی را از آنان ندید و انتظارش از سوی دیگران عملی نشد ، ماءیوس ، منزوی و سرخورده می شود ، دچار عقده روانی می گردد و درصدد انتقام بر می آید . حضرت علی علیه السلام درباره چنین انسانی فرمود :

( مَنْ رَضِیَ عَنْ نَفْسِهِ کَثُرَ السّاخِطُ عَلَیْهِ ) ( 229 )

آن که از خود خشنود شد ، خشم گیرنده بر او بسیار شود .

از سـوی دیـگـر مـهـربـانـی بیش از حد به کسی که ظرفیّت و شایستگی آن را ندارد ، موجب می شـود تـا او بـرای احـتـرام کـننده ، ارزش و احترام متقابل در نظر نگیرد و در نتیجه حرمت و اُبهّت فـرد مـهـربـان بشکند و شخصیّت و جایگاه اجتماعی او خدشه دار شود . این آفت ، دامنه ای وسیع دارد و تـا حـدودی هـمـه بخشهای جامعه را شامل می شود ، بخصوص کسانی را که سرپرستی و مـدیـریـّت یـک مـجـمـوعه را برعهده دارند ، مثل پدر در خانواده ، مدیر و معلم در مدرسه و کلاس ، فـرمانده در مرکز نظامی ، کارفرما در کارخانه ، رئیس در سازمان و اداره تحت امر خود و . . . چنین افـرادی در ایـن جهت باید بیشتر دقّت کنند ؛ زیرا صلابت و موقعیّت آنان باید محترم باشد تا رده های پائین تر به انجام وظایف خود پایبند شده ، نظام جامعه محکم و پابرجا باقی بماند .

نرمی ز حدّ مبر که چو دندان مار ریخت

هر طفلِ نی سوار ، کند تازیانه اش

پس مهرورزی به دیگران باید متناسب با میزان نیاز ، شایستگی و ظرفیّت آنان باشد ، با همه مردم اعمّ از کودک و بزرگسال ، نادان و دانشمند ، بدکار و نیکوکار بطور یکسان مهربان بودن به معنای نادیده گرفتن ارزشها و ضایع ساختن گوهر محبّت است .

کـودکـی که احساس کند ، چه درس بخواند و چه نخواند ، لطف و مهر پدر و مادر و استاد نسبت به او تـغـیـیـر نمی کند ، انگیزه درس خواندن را از دست می دهد ، جوانی که مرتکب عملی خلاف شده ، اگر پی ببرد که دیگران تخلّف او را نادیده می گیرند و همچون گذشته به او ابراز علاقه می کنند ، بر انجام تخلّفات بعدی جراءت و جسارت می یابد ، سربازی که پست نگهبانی خود را تـرک نـگـفته و نخوابیده ، اگر رفتار فرمانده را با خود و فرد دیگری که در انجام وظیفه قـصور ورزیده ، یکسان ببیند ، بتدریج عشق به انجام وظیفه اش جای خود را به تمرّد و تخلّف خواهد داد .

بـه هـمـیـن دلیـل ، اسـلام از سـویـی عـواطـف را تـحـت نـظـارت عقل قرار داده تا انسان آن را با موازین شرعی و مقتضیات عقلی محدود سازد و از افراط و تفریط جـلوگـیـری کند و از سوی دیگر در دستورات متین خود پیروانش را به تقدیر و رعایت اندازه در ابـراز مـحـبـّت نـسـبـت بـه قـشـرهـای مـختلف ، دعوت کرده است ، گروهی را شایسته هیچ محبّتی ندانسته و از نشان دادن نرمش و ملایمت به آنان نهی کرده و فرموده است :

( مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ ، وَالَّذینَ مَعَهُ اَشِدّاءُ عَلیَ الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ ) ( 230 )

محمد فرستاده خدا و آنان که با اویند بر کافران سختگیر و میان خود مهربانند .

هـمـچـنین گروهی را شایسته محبّت بیشتر دانسته ، در مورد آنان بطور ویژه سفارش کرده است ، مانند ناتوانان ، زیردستان ، کودکان ( بویژه کودکان یتیم ) ، تهیدستان ، پدر و مادر ، عزیزی که خوار شده و دانشمندی که در بین جاهلان گرفتار آمده است . امـام مـحـمـّد بـاقـر علیه السلام فرمود : کسی که چهار خصلت زیر در او باشد ، خداوند برایش خانه ای در بهشت بنا می کند :

( مَنْ اوَی الْیَتیمَ وَ رَحِمَ الْضَعیفَ وَ اَشْفَقَ عَلی والِدَیْهِ وَ رَفِقَ بِمَمْلُوکِهِ ) ( 231 )

کـسـی کـه یـتـیـمـان را پناه دهد ، به ناتوانان مهربانی کند ، با پدر و مادرش بنرمی برخورد نماید و با زیردستانش مدارا کند .

امـام صـادق علیه السلام فرمود : من با سه کس مهربانی می کنم و سزاوار است که دیگران نیز به آنان مهر بورزند :

( عَزیزٌ اَصابَتْهُ مَذَلَّةٌ بَعْدَ الْعِزِّ وَ غَنِیُّ اَصابَتْهُ الْحاجَةُ بَعْدَ الْغِنی وَ عالِمٌ یَسْتَخِفُّ بِهِ اَهْلُهُ وَ الْجَهَلَةُ ) ( 232 )

عـزیـزی کـه پـس از سـپری شدن دوران عزّتش خوار شود و ثروتمندی که پس از بی نیازی ، نیازمند گردد و دانشمندی که کسانش و نادانان او را کوچک شمرند .

خشم و فرو بردن آن

هـرچـنـد همه وجود انسان و نیروهای جسمی و روانی او در ادامه زندگی اش مؤ ثرند و هر یک به نـوبـه خـود نـقش خاصی بر عهده دارند ، لیکن نقش غرایز با قدرت چشمگیرشان در حفظ حیات فردی و نوعی بشر و ایجاد جنبش و تحرّک در او نقشی مهمّ و شایان توجّه است .

غـرایـز ، نـیـروهـایـی کـور و بـی شـعـورند و تنها ارضای خود را می طلبند ، اگر تحت رهبری عـقـل قـرار گـیـرنـد و هـر یـک در جـای خـود بـا انـدازه گـیـری صـحـیـح اعـمال شوند ، مایه خوشبختی و سعادت خواهند بود و آدمی در شؤ ون مختلف زندگی ، از فواید آنها بهره مند می گردد و اگر خودسر و بی قید و بند باشند و در راه غلط و خلاف مصلحت به کار افتند ، و لجام گسیخته عمل نمایند ، باعث فساد و تباهی می گردند و مصیبتهای سخت و جبران ناپذیری به بار می آورند .

یـکـی از ایـن غـرایـز نـیرومند ، ( خشم ) است . این غریزه گرانبها و مهمّ ، نیروی دفاعی آدمی در برابر عوامل زیانباری است که حیات ، سلامت و هستی او را تهدید می کند . هنگامی که انسان ، با خـطر روبه رو می شود ، غریزه خشم بطور خودکار ، تحریک شده و او را برای مبارزه و دفاع ، آمـاده مـی سـازد . هـمزمان با تهییج غریزه خشم فعل و انفعالهایی در جسم و جان آدمی روی می دهد کـه بـر اثـر آنـهـا نـیـروی شـخـص خـشـمـگـیـن ، تـشـدیـد مـی شود و قدرت دفاعی او به مقدار قـابـل مـلاحـظـه ای افزایش می یابد . به عنوان مثال ، هرگاه شخصی با حیوان درنده یا انسان درنـده خـویـی روبـه رو شود که قصد جان ، مال یا عِرض او را دارد ، غریزه خشم در نهادش به هـیـجـان مـی آیـد و بـر اثـر آن ضربانِ قلب و گردش خون در بدن او سرعت می گیرد ، در خود احـسـاس نـیـروی جـدیـدی مـی کـنـد ، نـیـرویـی کـه او را وامـی دارد ، تا از خود دفاع کند و جان و مال یا عرض و ناموسش را از خطر برهاند .

نـکـتـه مـهمّ و قابل توجه این است که آدمی ، موارد کاربرد صحیح نیروی خشم را بشناسد ، خطر واقعی را از غیر واقعی تمیز دهد و نیروی تهاجمی خشم را در راه غلط به کار نگیرد .

ضرورت وجود خشم در انسان

از خـشـم در بعضی از روایات به آتش تعبیر شده و این تعبیر لطیف ، هم ما را در درک ضرورت وجـود خـشـم در آدمـی یـاری مـی دهـد و هـم نـسـبـت بـه پـیـامـدهـای تـلخ رهـا سـاختن و عدم مراقبت و کنترل این نیروی عظیم متنبّه می سازد .

مـی دانـیـم که وجود آتش در زندگی مادّی بشر نقش مهمّی دارد و کشف آن در گذشته های دور ، چه تـحـوّل شگرفی در زندگی او ایجاد کرده است . امروزه نیز اگر آتش از صحنه زندگی بشر کـنـار گـذارده شـود ، بـطـور قـطـع ، بـخـش وسـیـعـی از امـور مـادّی حـیـات انـسـان مـخـتـل خـواهـد شـد ، امـّا هـمـیـن عـنصر لازم و بسیار مفید اگر مورد غفلت و بی توجّهی واقع شود ، خـطـرات بـزرگـی نیز در پی خواهد داشت و اگر کنترل نشود ، ممکن است ، آتش سوزی به بار آورد و جان و مال اشخاص را طعمه خود سازد . غریزه خشم نیز آتشی است که هم در حیات انسانها ضـروری و نافع است و هم نیازمند مراقبت شدید و جدّی ؛ چرا که اگر بی قید و بند ، رها شد و آزادانـه اعـمـال گـردیـد ، ریـشـه هـای سـعادت فرد و جامعه را می سوزاند و دین و دنیای آدمی را برباد می دهد .

علی علیه السلام در این باره فرمود :

( اِحْذَرُوا الْغَضَبَ فَاِنَّهُ نارٌ مُحْتَرِقَةٌ ) ( 233 )

از خشم بپرهیزید که آن آتشی سوزاننده است .

و مولوی گوید :

چون ز خشم آتش تو در دلها زدی

مایه نار جهنّم آمدی

آتشت اینجا چو آدم سوز بود

آنچه از وی زاد ، مرد افروز بود

خشم تو تخم سعیر و دوزخ است

هین باین دوزخت کاین محنت است ( 234 )

می توان گفت : غریزه خشم در وجود انسان ، به منزله آتشبارهای نیرومند دفاعی یک کشور است . وجود سلاحهای مرگبار و مخرّب برای حفظ مرزها و دفع دشمنان ، ضروری است . برای دفاع فرد از هستی خود در قبال مهاجم نیز ، نیروی خشم و غضب لازم است .

سلاحهای ویرانگر و آتشین با تدبیر و هدایت فرماندهان دانا به کار می افتند و دیده بانهای ورزیـده ، هـمـواره ، حـجـم آتـش و مـیـدان عـمـل آن را کـنـتـرل مـی کنند ، آتشبار خشم نیز باید تحت فـرمـانـدهـی عـقـل بـاشـد و در جـای خـود ، بـه انـدازه لازم اعـمـال گـردد . ابزارآلات جنگی ، اگر بجا و در راه صحیح به کار افتد و دشمن واقعی را هدف بـگـیـرد ، از قـداسـت و احـترام خاصّی برخوردار است و اگر نابجا به کار گرفته شود ، موجب جـرم و جـنـایـت و زمـیـنـه سـاز بـدبـخـتـی و تـیـره روزی مـی شـود . بـه عـنـوان مـثـال اگـر یـک شـمـشـیر دولبه ، در دست امیرمؤ منان ( ع ) قرار گیرد و در جنگهای بدر ، خیبر و خـنـدق سـرهـای عـُتـبـه ، مـرحـب و عـمـرو بـن عـبـدود را از پیکرهای پلیدشان جدا کند ، به عنوان ذوالفـقار تقدّس پیدا می کند و اگر در اختیار بسر بن ارطاة ، چنگیز و تیمور بیفتد و وسیله ای برای تجاوز و ریختن خون مظلومان شود ، منفور و نامبارک می گردد .

قـدرت خـشـم نـیز اگر موجب اعتلای حقّ و شکست باطل شود ، پسندیده است و ( خشم مقدّس ) خوانده می شود و اگر در غیر راه حق اعمال شود ، موجب نکبت و منشاء فساد و تباهی خواهد بود .

هـمـان گـونه که فرماندهان لایق و کاردان مراقبند حتی المقدور دیرتر به آتش ، دست بزنند و زودتـر دسـتـور آتـش بـس بـدهـنـد ، افـراد عـاقـل نـیـز تـا مـی تـوانـنـد اِعمال خشم را به تعویق می اندازند و اگر غضب کردند ، در فرونشاندن آن شتاب می کنند ، علی علیه السلام فرمود :

( کُنْ بَطیی ءَ الْغَضَبِ ، سَریعَ الْفَیْی ءِ ، مُحِبّاً لِقَبُولِ الْعُذْرِ ) ( 235 )

دیر خشم باش ، زود خشم خود فرو بر و علاقمند به پذیرش پوزش باش .

مراتـب خشم

واکـنـش افـراد در هـنـگـام خـشـم سـه گـونـه اسـت : افـراط ، تـفـریـط و اعتدال . افـراط در خـشـم به این معناست که به موازات اوجگیری نیروی خشم در شخص ، نیروی اراده اش بـه ضـعـف و سـسـتـی مـی گـرایـد ، بـطـوری کـه در حـال خـشـم هـیـچ گـونـه کنترلی از سوی عـقـل و ایـمـانـش ، بـر تفکّر و عملکرد او اعمال نمی شود و او در بست در اختیار خشم خویش است ؛ وقـتـی انـسـان بـه ایـن مـرحـله رسید ، نه خود آن اندازه بصیرت دارد که بفهمد چه می کند و نه دیگران می توانند با پند و اندرز خود ، پرده ضخیم خشم را از برابر دید او کنار بزنند ، تا حـقـایـق امـور را چـنـان کـه هـسـت بـبـیند . نشانه های عمومی خشم در حدّ افراط ، عبارت است از : رنگ بـاختگی ، ارتعاش و لرزش بدن ، بی نظمی در انجام کارها ، ضربان شدید قلب ، اضطراب شدید و ناسزاگویی .

پیامبر اکرم ( ص ) فرمود :

( اَلغَضَبُ یُفْسِدُ الاْ یمانَ کَما یُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ ) ( 236 )

خشم ، ایمان را تباه می کند ، چنان که سرکه عسل را .

و نیز امام صادق علیه السلام فرمود :

( اَلْغَضَبُ مِفْتاحُ کُلِّ شَرِّ ) ( 237 )

خشم کلید هر بدی است .

تـفـریـط در خـشـم ( 238 ) یـعـنـی حالت ضعف و نداشتن نیروی خشم ، به شکلی که هیچ عاملی نتواند انسان را به خشم آورد . در اصطلاح به چنین فردی ( بی غیرت ) گفته می شود و روشـن اسـت کـه چـنـیـن حـالتی نیز پسندیده نیست . کسی که غریزه خشم ندارد ، از روحی پست و نفسی حقیر برخوردار است . او در برابر منکرات و کارهای زشت و نامشروع دیگران ساکت است و از خود هیچ گونه حسّاسیّتی نشان نمی دهد . درباره چنین کسی گفته اند :

( مَنِ اسْتَغْضَبَ وَ لَمْ یَغْضِبْ فَهُوَ حِمارٌ ) ( 239 )

آن که چیزی او را به خشم نمی آورد ، الاغ است .

اعتدال و میانه روی در خشم ، که از خلال دو بحث افراط و تفریط ، معنایش تا حدّی روشن شد ، آن اسـت کـه انـسـان بـکـوشـد ، تـا خـشـم خـود را تـحـت حـاکـمـیـّت عـقـل خـویـش درآورد . بـه گـاه خـشـم ، خـشـمـگـیـن و غـضـبـنـاک گـردد ، چـنـان کـه خـدای متعال فرمود :

( یا اَیُّهَا النَّبِیُّ جاهِدِ الْکُفّارَ وَ الْمُنافِقینَ وَاغْلُظْ عَلَیْهِمْ . . . ) ( 240 )

ای پیامبر ، با کافران و منافقان بجنگ ، و بر آنان سخت بگیر .

در محلّ شکیبایی نیز بردبار و حلیم باشد ، چنان که در بیان اوصاف مؤ منان فرمود :

( وَ اِذا ما غَضِبُوا هُمْ یَغْفِروُنَ ) ( 241 )

و چون خشمگین می شوند ، درمی گذرند .

خـداونـد حـکیم نفرمود ، مؤ منان کسانی اند که هرگز خشمگین نمی شوند ، زیرا چنان که گذشت ، هرگز خشمگین نشدن دلیل ضعف است ، نه موجب ارزش و ستایش .

شـخـصـی از رسـول خـدا ( ص ) پرسید : ( آیا اجازه می دهی ، آنچه را که می گویی ، به عنوان حدیث از شما نقل کنیم ؟ چه در حال آرامش و چه در حال خشم ؟ حضرت فرمود :

( اُکْتُبْ فَوَالَّذی بَعَثَنی بِالْحَقِّ لا یَخْرُجُ مِنْهُ اِلا الْحَقَّ ( وَ اَشارَ اِلی لِسانِهِ ) ( 242 )

بـنـویـس ، زیـرا بـه حـقّ آنکه مرا به رسالت برانگیخت از این ( به زبانش اشاره کرد ) جز حقّ چیزی بیرون نمی آید .

ایـنـکـه پیامبر ( ص ) نفرمود ، من خشمگین نمی شوم ، بلکه فرمود : به هنگام خشم نیز جز حقّ نمی گـویـم ، بدین معناست که آن حضرت هم خشمگین می شد ، ولی چنان بر نفس خود تسلّط داشت که غـریـزه خـشـم ، بـا هـمـه شـدّتـی کـه داشـت هـرگـز نـمـی تـوانـسـت ایـشـان را از عمل به مقتضای حقّ و عدل ، منحرف کند و ما نیز باید چنین باشیم .

انگیزه های خشم و روشهای درمان آن

بـرای مـهـار خـشـم و درمـان آن ، باید انگیزه هایی را که موجب پیدایش خشم می شود ، بشناسیم . عـلل و عـوامـلی کـه ممکن است ، زمینه ساز خشم شوند یا آن را تشدید می کنند بسیارند ، ولی می توان آنها را به دو گروه کلّی تقسیم کرد :

1 ـ عـوامـل درونـی کـه ریـشـه آنـها به خود شخص برمی گردد و از درون وجود او سرچشمه می گیرد ؛ مانند کبر ، عجب ، حرص ، حسد ، شوخیهای رکیک و . . . . 2 ـ عوامل بیرونی که از خارج موجب انگیزش خشم انسان می شود .

عـوامـل درونـی را بـایـد بـا خـودسـازی و تـزکـیـه نـفـس ریـشـه کـن سـاخـت . ولی عـوامـل خـارجـی را چـون هـم گـسـتـرده انـد و هـم در اخـتـیـار مـا نـیـسـتـنـد ، کـمـتـر مـی تـوان کنترل کرد . با وجود این ، انسان بایستی اراده خود را طوری تقویت کند و بر غریزه خشم خویش طـوری مـسـلّط شـود کـه ایـن غـریـزه در چـنـیـن مـواقـعـی تـابـع عقل و اراده او شود ، نه حاکم بر آن .

آنچه ذکر شد ، مربوط به ریشه کن سازی اسباب و عللی است که خشم را بر می انگیزد و موجب بـروز آن مـی گـردد ، لیـکـن بـایـد دیـد ، اگـر بـا رعـایـت مـسـائل فـوق ، بـاز هـم نـیروی غضب تهییج شد و آتش خشم زبانه کشید ، چه باید کرد ؟ در این خـصـوص دسـتـورات جـزئی تـری از اولیـای بـزرگوار اسلام رسیده که برخی را یادآور می شویم :

1 ـ یـادآوری فـضـیـلت کـظـم غـیـظ ، عـفـو و بـردبـاری و نـیـز پـاداش عـظـیـمـی کـه خـدای مـتـعال برای دارندگان این صفات تعیین کرده ، از جمله اینکه پیامبر اکرم صلی اللّه علیه وآله وسلّم فرمود :

( مَنْ کَفَّ غَضَبَهُ کَفَّ اللّهُ عَنْهُ عَذابَهُ ) ( 243 )

آن که خشم خود را باز دارد ، خداوند عذاب خود را از ا و بازخواهد داشت .

2 ـ یـادآوری عـظـمـت عـذاب الهـی ، گـستردگی قدرت و حاکمیّت او و اینکه توانایی انسان بر کـسـی کـه مـورد خـشـم او قـرار گـرفـتـه ، در بـرابـر قـدرت لایزال خداوند نسبی و ناچیز است و نیاز او به عفو و اغماض الهی به مراتب بیشتر از نیاز مردم به عفو اوست . در این باره امام صادق علیه السلام چنین فرمود :

( اِنَّ فـِی التَّوْراةِ مـَکـْتـُوبـاً یـَا ابـْنَ ادَمَ ، اذْکـُرْنـی حـیـنَ تـَغـْضـَبُ ، اَذْکـُرْکَ عـِنـْدَ غـَضـَبـی . . . ) ( 244 )

در تورات نوشته شده : ای فرزند آدم ، مرا به هنگام خشم خویش به یادآور تا تو را به هنگام خشم خود یاد آورم .

3 ـ پـنـاه بـردن بـه خـدا از شـرّ شیطان و وسوسه های او ، به اینکه بگوید : ( اَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّیـْطـانِ الرَّجـیـمِ ) و ایـن دسـتـوری اسـت کـه گـاهـی رسول خدا صلی اللّه علیه واله به افراد خشمگین می فرمود . ( 245 )

4 ـ وضـو گـرفتن یا غسل کردن با آب سرد نیز در فرو نشاندن آتش خشم مؤ ثر است .

پیامبر اکرم ( ص ) فرمود :

( اِذا غَضِبَ اَحَدُکُمْ فَلْیَتَوَضَّاءْ بِالْماءِ الْبارِدِ ، فَاِنَّ الْغَضَبَ مِنَ النّارِ ) ( 246 )

هرگاه یکی از شما را خشم فرا گرفت ، با آب سرد وضو بگیرد ، زیرا خشم از آتش است .

5 ـ سکوت و آرامش نیز در پیشگیری از خشم مؤ ثر است .

علی علیه السلام فرمود :

( وَ داوُوا الْغَضَبَ بِالصَّمْتِ ) ( 247 )

خشم را با سکوت درمان کنید .

6 ـ تـغـیـیـر وضـعیت از حالت ایستاده به نشسته یا بر عکس نیز در برخی از روایات توصیه شده است .

امام باقر علیه السلام فرمود :

( اَیُّمـا رَجـُلٍ غـَضـِبَ وَ هـُوَ قائمٌ فَلْیَجْلِسْ ، فَاِنَّهُ سَیَذْهَبُ عَنْهُ رِجْزُ الشَّیْطانِ وَ اِنْ کانَ جالِساً فَلْیَقُمْ ) ( 248 )

هر که در حال ایستاده خشمگین شد ، زود بنشیند ، با این کار ، وسوسه شیطان از بین می رود و نیز اگر نشسته است ، زود برخیزد .

پیامدهای خشم

نـیـروی خـشـم ، اگـر از مـحـدوده ضـرورت فـراتـر رفـت و از کـنـتـرل اراده آدمـی خارج شد ، همچون آتشی سوزان یا سیلی بنیان کن هر چه را بر سر راه خود بـیـابـد ، مـی سـوزانـد و تـبـاه مـی کـنـد و پـیـامـدهـای شـومـی را اوّل برای صاحبش و سپس برای دیگران به ارمغان می آورد . علی ( ع ) در این باره فرمود :

( اَلْغَضَبُ نارٌ مُوقَدَةٌ ، مَنْ کَظَمَهُ اَطْفَاءَها وَ مَنْ اَطْلَقَهُ کانَ اَوَّلَ مُحْتَرِقٍ بِها ) ( 249 )

خـشـم آتشی سوزنده است ، هر که آن را فرو خورد ، خاموشش ساخته و هر که آزادش گذارد ، خود او ، اوّل کسی است که در شعله اش می سوزد .

اینک به برخی از پیامدهای خشم اشاره می کنیم :

1 ـ تـیـرگی عقل : تا زمام امور انسان در اختیار عقل است ، جز در مسیر مصلحت خویش گام برنمی دارد ، لیکن افراط در خشم ، چراغ نورانی عقل را تیره و بی فروغ می سازد و انسان ، بی چون و چـرا سـر در خـط فـرمان نیروی بی شعور خشم می گذارد و دیگر مصلحتی نمی بیند تا به سویش گام بردارد .

امام علی علیه السلام فرمود :

اَلْغَضَبُ یُفْسِدُ الاَْلْبابَ وَ یُبْعِدُ مِنَ الصَّواب ) ( 250 )

خشم خردها را تباه می کند و آدمی را از مسیر درست دور می سازد .

2 ـ ویـرانـگـری و تـبـهـکـاری : اگـر انـسـان خـشـمـگـیـنـی را کـه لجـام عـقـل را گـسـیـخـتـه و سـراپـای وجـودش را آتـش غـضـب مـشـتـعل ساخته ، به دیوانه ای زنجیری یا درنده ای وحشی تشبیه کنیم ، گزاف نگفته ایم . او نـه گـوش شـنوایی دارد که نصیحت و سخن حقّ در آن نفوذ کند و نه چشم بینا و واقع بینی دارد کـه راه را از بـیـراهـه تـشخیص دهد و نه فکر روشنی دارد که قدرت دسته بندی امور جزئی و استنتاج عقلی از آنها را داشته باشد . او هرکه و هرچه را که مانعی بر سر راه خواهشهای کور و دور از منطق خود بیابد ، آسیب رسانده و ویران می کند . حضرت علی علیه السلام فرمود :

( شِدَّةُ الْغَضَبِ تُغَیِّرُ الْمَنْطِقَ وَ تَقْطَعُ مادَّةَ الْحُجَّةِ وَ تُفَرِّقُ الْفَهْمَ ) ( 251 )

خـشـم شـدیـد ، مـنـطـق را تغییر می دهد ، ارتباط اجزای استدلال را قطع و موجب پراکندگی فهم و فکر می شود .

3 ـ پـشـیـمانی : بتدریج با فرو نشستن شعله های خشم ، دیدگان خرد به روشنی می گراید ، قـدرت تـفـکـّر و اندیشه فرد به کار می افتد و آنچه را که در دوره کوتاه تسلّط خشم ، بر او گـذشـتـه بـه ارزیـابـی مـی نـشـیـند . سخنان زشت ، نسبتهای ناروا ، پرده دریها ، خارج شدن از چارچوب فضایل انسانی ، ارتکاب جرم ، جنایت جبران ناپذیر و . . . تصویر زشتی برای همیشه در ذهـنـش بـه جـا مـی گـذارد ، تصویری که اگر محکمه ، قاضی و مجازاتی هم در کار نباشد ، یـادآوری آن پیوسته او را عذاب خواهد داد که : ( چرا چنین کردم ؟ ! . . . ای کاش بر خود مسلّط بودم و . . . ) او پـشیمان است و افسوس می خورد ، ولی دیگر پشیمانی سودی ندارد . از همین رو است که امام علی علیه السلام فرمود :

( اِیّاکَ وَ الْغَضَبَ فَاَوَّلُهُ جُنُونٌ وَ اخِرُهُ نَدَمٌ ) ( 252 )

از خشم دوری کن که آغازش دیوانگی و پایانش پشیمانی است .

فرونشاندن خشم

خـشـم ، انسان را در معرض گناهان مهلک و بی شماری قرار می دهد و ممکن است در این حالت دست بـه جـرایـم بـزرگ و جبران ناپذیری بزند . راه جلوگیری از پیامدهای شوم خشم ، کظم غیظ ، یـعـنـی فـرونـشـانـدن هـیـجـان درونـی اسـت . البـتـّه هـیـجـان خـشـم ، چـنـان عـقـل را تـیـره مـی کند که از افراد عادی کمتر می توان انتظار داشت ، در چنین شرایطی به خود آیـنـد و بـه خـیر و صلاح بیندیشند و به راه صحیح گرایش یابند . از این رو ، امام سجّاد علیه السـلام ، فـرو خوردن خشم و قدرت خاموش کردن آتش خشم را به عنوان زیور صالحان و زینت تقوا پیشگان ، از درگاه خداوند خواسته ، عرض می کند :

( وَ حـَلِّنـی بـِحـِلْیـَةِ الصـّالِحـیـنَ وَ اَلْبِسْنی زینَةَ الْمُتَّقینَ فی بَسْطِ الْعَدْلِ وَ کَظْمِ الْغَیْظِ وِ اِطْفاءِ النّائِرَةِ ) ( 253 )

بـار الهـا ! مـرا بـه زیـور صـالحـان بـیـارای و زیـنـت مـتـّقـیـن را بـر مـن بـپـوشـان ، تـا عدل را گسترش دهم و خشم را فرو نشانم و شعله های سوزان دشمنی را خاموش سازم .

فـرو نـشاندن ، آتش خشم یکی از صفات پسندیده ای است که اولیای گرامی اسلام در باره آن سفارشهای قابل توجّهی دارند . امام محمد باقر علیه السلام فرمود :

( مـَنْ کـَظـَمَ غـَیـْظـاً وَ هـُوَ یـَقـْدِرُ عـَلی اِمـْضـائِهِ ، حـَشـَی اللّهَ قـَلْبـَهُ اَمـْنـاً وَ ایـمـانـاً یـَوْمـَ الْقِیامَةِ ) ( 254 )

هـر کـس خـشـم خـود را فرو نشاند ، در حالی که می تواند آن را اظهار کند ، خداوند ، در روز قیامت قلب او را از ایمنی و ایمان پر می کند .

آن بـزرگواران خود نیز ، الگوهای عملی فرونشاندن آتش خشم برای مردم بودند . روزی کنیز امـام زین العابدین علیه السلام روی سر آن حضرت آب می ریخت بر اثر غفلت او ، ظرف آب از دسـتـش رها شد و به سر ایشان خورد و آن را شکافت و خون جاری شد . حضرت سر بلند کرد و وی را نـگـریـسـت . کـنـیـز قسمتی از یک آیه را که حاوی ستایش از دارندگان صفت ( کظم غیظ ) بود ، خواند :

( وَالْکاظِمینَ الْغَیْظَ )

آنان که خشم خویش را فرو می نشانند .

آن حضرت فرمود : ( خشم خویش را فرو نشاندم . ) کنیز چنین ادامه داد :

( وَالْعافینَ عَنِ النّاسِ )

و آنان که از لغزش مردم در می گذرند .

امام فرمود : ( من هم تو را بخشیدم و از خطایت در گذشتم . ) کنیز باز هم ادامه داد : ( وَاللّهُ یُحِبُّ الُْمحْسِنینَ ) ( 255 )

و خداوند نیکوکاران را دوست دارد .

حضرت فرمود : برو ؛ تو در راه خدا آزاد هستی . ( 256 )

گـفـتـنـی اسـت کـه فـرو نـشـانـدن هـیـجـان درونـی و آتـش خـشـم بـه مـعـنای عفو و اغماض طرف مـتـقـابـل نـیـسـت ، بـلکـه عـفـو ، خـود فـضـیـلت دیـگری است که به آن خواهیم پرداخت . مقصود از فـرونـشـانـدن خـشـم ایـن اسـت کـه انـسـان خـشـم بـاطـنـی خـود را بـرون نـیـفـکـنـد و خـود بـه اعـمـال خشم و انتقامجویی دست نزند و پس از واپس زدن این هیجان اگر فرد خطاکار را شایسته عـفـو مـی دانـد ، از او بـگـذرد و گـرنـه او را از طـریـق قـانـون و مـحـکـمـه عـدل مـجـازات کـنـد و اگـر جـای احـسـان بـود آن را مـعـمـول دارد ، چـنـان کـه حـضـرت سـجـّاد ( ع ) مراحل سه گانه را در سرگذشت یادشده یکی پس از دیگری به اجرا درآورد .

عفو و گذشت

در صـحـنـه زنـدگـی اجـتـمـاعـی بشر ، کمتر کسی را می توان یافت که از عیب ، پاک بوده و از لغـزش مـصـون بـاشـد . اگـر هـم چـنـیـن افـرادی پیدا شوند ، بسیار نادرند ؛ زیرا انسان همواره گرفتار کشمکش غرایز حیوانی و تمایلات عالی انسانی خویش است و هر کاری هم که از او سر می زند ، فرایند نزاع این دو نیروست . پس بطور طبیعی ، نمی توان انتظار داشت ، همه کارهای یـک فـرد ، درسـت و پـسـنـدیـده بـاشـد . هـر کـس بـه مـقـتـضـای حال خود کم و بیش ، لغزشهایی دارد .

زیـان نـاشـی از ایـن لغزشها ، همیشه به خود انسان محدود نمی شود ، بلکه در مواردی گریبان دیگران را نیز می گیرد و موجودیّت و منافع آنان را به خطر می اندازد .

به نظر شما با این گونه لغزشها که گهگاه از این و آن سر می زند چه باید کرد ؟

اگـر قرار باشد همه خطاکاران با هر وضعیّتی که دارند مجازات شوند و هر کس بخواهد آزار و اذیـّت دیـگـری را تـلافـی کـنـد و دیـر یا زود از او انتقام بگیرد ، چه پیش خواهد آمد و صحنه زندگی بشر را چه جهنّم سوزانی از خشم ، کینه و نفرت فرا خواهد گرفت ؟ اینجاست که پای مکارم اخلاقی و فضایل عالی انسانی به میان می آید و ارزش والای آنها مشخّص می شود .

عفو و گذشت یکی از این مکارم والا و بلکه به قول امام علی علیه السلام تاجی زینت بخش بر سر همه آنهاست :

( اَلْعَفْوُ تاجُ الْمَکارِمِ ) ( 257 )

گذشت ، زینت بزرگواریهاست .

این خوی پسندیده ، پرتوی از مسرّت واقعی و موجی از عواطف و احساسات انسان دوستانه را در دلها ایجاد می کند و کینه ها و دشمنیها را از آن می زداید و موجب می شود که خصم دست از خصومت برداشته و طرح دوستی و محبّت بریزد .

جایگاه عفو در اسلام

بـررسـی مـنـابـع اسـلامـی نـشـان مـی دهـد کـه ( گـذشـت ) یـکـی از اصـول اسـاسـی در برخورد با لغزش افراد با ایمان است . قرآن کریم ، حتّی در همان آیاتی که کیفر و مجازات را برای مجرمان و گناهکاران تشریع می کند و مؤ منان را از خطر و زیان آنان برحذر می دارد ، گذشت و چشم پوشی از خطایشان را نیز به عنوان یک ارزش برتر مطرح می سازد . به عنوان مثال ، در آیه ای ، پس از بیان چگونگی حکم قصاص می فرماید :

( فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ اَخیهِ شَیْءٌ ، فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَداءٌ اِلَیْهِ بِاِحْسانٍ . . . ) ( 258 )

پـس اگـر کـسی از سوی برادر ( دینی ) خود مورد عفو قرار گیرد ( و از قصاص او صرف نظر شود ) ، باید از راه پسندیده پیروی کند و ( دیه را ) با نیکی به عفو کننده بپردازد .

نـکـته جالبی که از تعبیر ( مِنْ اَخیهِ ) در آیه مزبور به دست می آید ، این است که قرآن رشته بـرادری را در میان مسلمانان ، حتّی بعد از ریختن خونهای ناحقّ ، همچنان برقرار می داند و برای تـحـریـک عـواطـف ، ولیّ مـقتول را برادر قاتل معرّفی می کند و با این تعبیر ، آنان را به عفو و گذشت تشویق می نماید .

در آیـه دیـگـری ، گـذشـت در برابر خشونت نیازمندانی که بر اثر هجوم گرفتاریها ، گاهی پـیمانه صبرشان لبریز شده و سخنان تند و خشونت آمیزی بر زبان می رانند را ستوده ، می فرماید :

( قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَ مَغْفِرَةٌ خَیْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ یَتْبَعُها اَذیً وَاللّهُ غَنِیُّ حَلیمٌ ) ( 259 )

گفتار پسندیده ( در برابر نیازمندان ) و عفو ( و گذشت از خشونتهای آنان ) از بخششی که آزادی در پی آن باشد ، بهتر است و خداوند ، بی نیاز و بردبار است .

بـدیـهـی اسـت کـه تحمّل خشونت این گونه افراد و گذشت از برخوردهای زننده آنان ، بویژه اگـر بـا قـول مـعـروف ، یـعـنـی سـخن نیک و دلداری ، دلجویی و راهنمایی همراه باشد ، از عقده هایشان می کاهد و به آنان آرامش می بخشد .

در آیه ای دیگر به مؤ منان توصیه می کند که حتّی از لغزش کافران و منکران قیامت نیز ( اگر مفسده نداشته باشد ) بگذرند و کار آنها را به خدا واگذارند :

( قُلْ لِلَّذینَ امَنُوا یَغْفُِرو الِلَّذینَ لا یَرْجُونَ اَیّامَ اللّهِ ) ( 260 )

به آنان که ایمان آورده اند بگو : کسانی را که روزهای ( واپسین ) خدا را امید ندارند ، عفو کنند .

در آیـه دیـگـری از پـیـامـبـر ( ص ) مـی خـواهـد کـه بـا ( صـفـح جمیل ) یعنی به طریقه نیکو از مجازات مجرم درگذرد :

( فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمیلَ ) ( 261 )

به طریق نیکو گذشت کن .

از عـلی عـلیـه السـلام در تـفـسـیـر ایـن آیـه چـنـیـن نـقـل شـده اسـت : ( صـفـح جمیل ، عفو بدون عتاب و سرزنش مجرم است . ) ( 262 )

پـیـشـوایـان بـزرگـوار اسـلام از یکسو در سیره عملی خود ، انسانهای باگذشت و بزرگواری بـودنـد ، چـنـان کـه نـقـل شـده روزی ابـوهریره نزد امام علی علیه السلام آمد و سخنان ناروایی دربـاره آن حـضـرت گـفـت . فـردای آن روز شرفیاب شد و خواسته هایی را خدمت حضرت مطرح کـرد . حضرت علی ( ع ) همه آنها را برآورده ساخت . این کار امام بر برخی از اصحاب گران آمد و موجب اعتراض آنان شد . آن حضرت به ایشان فرمود :

( اِنّی لاََسْتَحْیی اَنْ یَغْلِبَ جَهْلُهُ عِلْمی وَ ذَنْبُهُ عَفْوی وَ مَسْاءَلَتُهُ جُودی ) ( 263 )

مـن از ایـنـکه نادانی او بر علمم ، گناه او بر عفوم و درخواست او بر بخشایشم چیره شود ، شرم می کنم .

امام صادق علیه السلام فرمود :

( اِنّا اَهْلُ بَیْتٍ ، مُرُوَّتُنا الْعَفْوُ عَمَّنْ ظَلَمَنا ) ( 264 )

ما خاندانی هستیم که ، جوانمردی مان گذشت از کسی است که بر ما ستم کرده است .

و از سوی دیگر ، پیروان خویش را به آن توصیه می کردند ، چنان که امام علی ( ع ) در عهدنامه خود به مالک اشتر می نویسد :

( فـَاَعـْطـِهـِمْ مـِنْ عـَفـْوِکَ وَ صـَفـْحـِکَ مـِثـْلَ الَّذی تـُحِّبُ اِنْ یـُعـْطـِیـَکَ اللّهُ مـِنْ عـَفـْوِهـِوَ صَفْحِهِ ) ( 265 )

آنـان ( مـردم ) را از عفو و اغماض خویش برخوردار ساز بگونه ای که دوست می داری خداوند تو را از عفو و اغماض خویش برخوردار سازد .

حدود عفـو

انـدکـی تاءمّل در موارد به کارگیری کلمه عفو در متون اسلامی نشان می دهد که این واژه گاهی در بـرابـر انـتقام و گاهی در برابر عقوبت و مجازات به کار می رود . آنجا که عفو در برابر انـتـقـام بـه کـار گرفته شده ، چون منظور از انتقام ، تسکین خاطر انتقام گیرنده است و او تمام هـمـّت خـود را صـرف فـرونـشاندن آتش خشم خویش می سازد و هیچ گونه نظری به اصلاح و هـدایـت طـرف مـقـابـل نـدارد ، در ایـن صـورت عـفـو ، صـددرصـد یـک ارزش مـحـسـوب مـی شـود و عمل انتقام جویانه نیز بطور مطلق زشت و ناپسند است و تا حدودی آنچه تا کنون در ستایش عفو و گـذشـت ذکـر شـد نـاظـر بـه هـمـین معنای عفو است . ولی اگر عفو در برابر عقوبت و مجازات شـخـص خـطـاکـار بـه کـار رود و انـسان متحیّر شود بین اینکه خطاکار را ببخشد یا او را بطور عادلانه مجازات کند ، دیگر عفو بطور مطلق ارزش محسوب نمی شود و مجازات هم همیشه ناپسند و نـکـوهـیـده نـیـسـت ، بـلکـه انـتـخـاب یـکـی از دو راه تـا حـدود زیـادی بـسـتـگـی بـه دو عامل تعیین کننده دارد :

1 ـ نوع جرم

2 ـ وضعیّت مجرم

اگر جرم و تجاوز نسبت به حقوق شخصی باشد و زیان ناشی از خطا و لغزش ، متوجّه فرد یا گـروه مـحـدودی شود ، در این صورت عامل دوّم ( وضعیّت مجرم ) تعیین کننده است ؛ به این معنا که بـایـد دیـد آیـا عـفـو و اغـمـاض ، مـوجـب پشیمانی و اصلاح فرد خاطی می شود یا بر جراءت و جـسـارت او در تـکرار عمل ناپسندش می افزاید . انسانهای با فضیلت و بزرگوار ، اگر طرف مـقابل را ، از کرده خود پشیمان و شایسته عفو و بخشش ببینند ، بسادگی از او در می گذرند ، امّا اگـر بـه ایـن نـتیجه برسند که عفو مجرم ، او را گستاخ تر می سازد و گذشت بزرگوارانه آنـان را حـمـل بر ضعف یا ترس می کند ، او را به خاطر جرمش تحت تعقیب قانونی قرار می دهند تا به کیفر عمل خود برسد .

بـه کـارگـیـری بـخـشـش در مـورد اشـخاص لایق و خودداری از آن در خصوص افراد فرومایه ، همواره مورد توصیه و تاءکید پیشوایان بزرگوار اسلام بوده است ؛ علی علیه السلام در این باره فرمود :

( اَلْعَفْوُ یُفْسِدُ مِنَ اللَّئیمِ بِقَدْرِ اِصْلاحِهِ مِنَ الْکَریمِ ) ( 266 )

عفو و گذشت همان اندازه که بزرگوار را اصلاح می کند ، فرو مایه را تباه می سازد . همچنین امام زین العابدین علیه السلام در رساله حقوق خود می فرماید :

( وَ حَقُّ مَنْ ساءَکَ اَنْ تَعْفُوَ عَنْهُ ، وَ اِنْ عَلِمْتَ اَنَّ الْعَفْوَ یَضُرُّ انْتَصَرْتَ ) ( 267 )

حـق کـسـی که به تو بدی کرده ، آن است که از او بگذری ، ولی اگر عفوِ او را مضرّ دانستی ، می توانی او را عقوبت کنی .

در سـخـن دیـگـری امـام عـلی عـلیـه السـلام ، کسی را که از روی علم و اطّلاع مرتکب جرمی شده ، شایسته عفو ندانسته ، می فرماید :

( اَلْمُذْنِبُ عَلی بَصیرَةٍ غَیْرُ مُسْتَحِقٍّ لِلْعَفْوِ ) ( 268 )

آن که با بصیرت بر زشتی گناه ، آن را مرتکب می شود ، سزاوار عفو نیست .

گـاهـی مـعـلوم نـیـسـت کـه آیـا مـجـرم شـایـسته عفو است یا سزاوار عقوبت ؟ در این صورت اگر بتوانیم ، باید بگونه ای او را بیازماییم تا میزان صلاحیّتش معلوم شود . از امـام باقر علیه السلام نقل شده که روزی امیر مؤ منان ( ع ) پس از جلسه ای که در آن قرآن و احـکـام دیـنـی بـه مـردم می آموخت ، از مسجد خارج شد .

در راه به مرد جسوری برخورد . او به امام سـخـن زشـتـی گـفت . امام ، فوری به مسجد برگشت و دستور داد تا مردم را خبر کنند و خود به مـنبر رفت . جمعیّت بقدر کافی آمدند و مرد بی ادب نیز حاضر شد . امام ( ع ) پس از حمد و ثنای الهـی و بـیـان سـخـنـانـی حـکـمـت آمـیـز ( 269 ) فـرمـود : ( آن کـه سـاعـتـی قـبـل سـخنی گفته بود ، کجاست ؟ ) مرد که جراءت انکار نداشت ، خود را معرفی کرد . امام به او فـرمـود : ( اکـنـون اگـر مـن بخواهم با حضور مردم گفتنی ها را می گویم . ) مرد پاسخ داد ( و اگـر بـخـواهـی عـفـو مـی کـنـی و مـی گـذری ، زیـرا تـو اهل چشم پوشی و گذشتی ! ) . امام فرمود :

عَفَوْتُ وَ صَفَحْتُ ) ( 270 )

عفو کردم و صرف نظر کردم .

شـیـوه بـرخـوردشـان نـشـان مـی دهـد کـه ابـتـدا آن مـرد بـا پـاسـخ خـود ، صـلاحـیّتش را برای شمول عفو و اغماض حضرت به اثبات رسانید و آن گاه امام او را بخشید و از مجازاتش صرف نظر کرد .

اگر جرم و تجاوز ، مربوط به حقوق جامعه باشد ، در این صورت چون پای حدود الهی و حقوق اجتماعی در میان است و سعادت عمومی در گرو اجرای آنهاست ، ناگزیر ، حدود باید اجرا شود و حـقـوق بـایـد تـاءدیـه گـردد ، زیـرا قـانـون و حـرمـتِ مـال ، جـان ، عـِرض و نـامـوس مـردم مـثـل مـرز و حـصـاری اسـت کـه گـرداگرد جامعه کشیده شده تا مردم در پناه آن در امنیّت و آسایش زنـدگـی کـنـنـد . اگـر ایـن مـرز شـکـسـتـه شـود و قـانـون تـحـت عـنـاویـنـی از قبیل عفو و گذشت به اجرا در نیاید زمینه برای هرج و مرج و ناامنی فراهم شده و ادامه زندگی بـرای مـردم دشـوار خـواهـد شـد . اصـرار اسـلام را بـر عـفـو و گذشت در حقوق شخصی در بحث گـذشـتـه خـوانـدیم و دانستیم که اسلام دین خشونت و انتقام و کشتار نیست ، امّا ترحّم و دلسوزی بر متجاوزان به حقوق جامعه را نیز هیچ عقل سلیمی نمی پذیرد :

ترحّم بر پلنگ تیز دندان

جفاکاری بود بر گوسفندان

در ایـنـجـا مـجـریان عدالت باید بدون توجّه به احساسات شخصی و دلسوزیهای واهی و بی اسـاس ، بـا کـمـال شـهـامـت بـه مـقـتـضای عدالت عمل کنند . قرآن کریم در کنار آن همه دستورات فـراوان کـه در خـصـوص عـفـو و اغـمـاض داده ، وقـتـی بـه اجـرای حدود الهی و احترام به حقوق اجـتـمـاعـی مـی رسـد ، از چـنـیـن تـرحـّمـهـای نـابـجـایـی بـصـراحـت نـهـی مـی کـنـد . بـه عـنـوان مثال ، در دستور اجرای حدّ زنا می فرماید :

( وَ لا تَاءْخُذْکُمْ بِهِما رَاءْفَةٌ فی دینِ اللّهِ ) ( 271 )

در اجرای حکم خداوند بر آنان ، دستخوش عاطفه و نازک دلی بیجا نشوید .

و نیز ، اجرای حکم قصاص را موجب حیات و تحرّک جامعه دانسته ، می فرماید :

( وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیوةٌ یا اُولیِ الاَْلْبابِ ) ( 272 )

ای خردمندان اجرای حکم قصاص موجب حیات شماست .

امـام کـاظم علیه السلام در تفسیر آیه ( اِنَّ اللّهَ یُحْیِی الاَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِها ) یعنی خداوند زمین را پس از مرگش زنده می کند ، فرمود :

مـنـظور این نیست که زمین با باران زنده می شود ، بلکه مقصود آن است که خداوند مردانی را بر مـی انـگـیـزد تا عدالت را زنده کنند و با اجرای عدالت زمین را زنده سازند ؛ زیرا اقامه و اجرای یک حدّ از حدود الهی در زمین از چهل روز بارندگی مفید ، سودمندتر است . ( 273 )

زنـی از اشـراف قـبـیـله بـنی محزوم ، مرتکب سرقت شده بود و قرار شد حدّ سرقت بر او جاری شـود . سـران قـبـیـله مـزبور ، از بیم آنکه اجرای حدّ ، موجب سرافکندگی آنان در بین سایر مردم شده ، این ننگ برای ایشان باقی بماند ، اُسامة بن زید ، را نزد ایشان فرستادند ، تا شفاعت کند و از پـیـامبر ( ص ) عفو او را خواستار شود . آن حضرت پس از اطلاع از مضمون پیام با خشم زیاد فـرمـود : ( ای اُسـامه ، تو را نبینم که درباره تعطیل حدّی از حدود خداوند شفاعت کنی ! ) آن گاه در جمع مهاجر و انصار حضور یافته ، چنین فرمود :

عـلّت هـلاکـت اقـوام گـذشـتـه این بود که هرگاه شخص صاحب نفوذی از آنان دزدی می کرده ، حدّ خداوند را بر او اجرا نمی کردند ، ولی اگر فرد ضعیفی دست به این کار می زد ، حکم قانون را بر او عملی می ساختند . به خدا سوگند ! حتّی اگر دخترم فاطمه دزدی کند ، دستش را قطع خواهم کرد . ( 274 )

یک نکته :

در اسـلام ، تـنـهـا رهـبـر جـامـعـه و ( ولیّ امـر مـسلمین ) این اختیار را دارد که با در نظر گرفتن مـصـالح عـمـومـی جـامـعـه و سـوابـق نـیـک شـخـص مـجـرم اگـر او را از کرده خود پشیمان ببیند و شمول عفو را برایش سازنده و مثبت تشخیص دهد ، از خطای او درگذرد . به عنوان نمونه :

سـارقی را خدمت امیرمؤ منان علیه السلام آوردند و او به دزدی خود اعتراف کرد . آن حضرت از او پـرسـیـد : آیا چیزی از قرآن حفظ داری ؟ عرض کرد : بلی سوره بقره راحضرت او را عفو کرده ، فرمود : دستت را به خاطر سوره بقره بخشیدم ( و برای دزدی ات ، این بار آن را قطع نمی کنم . ) در ایـن هـنـگـام فـردی بـه نـام اشـعـث زبـان بـه اعـتـراض گـشـود و گـفت : آیا حدود الهی را تعطیل می کنی ؟ امام ( ع ) فرمود : تو چه می دانی ؟ ! مگر پس از اقامه بیّنه امام نمی تواند عفو کند ؟ هرگاه شخص خودش به دزدی اعتراف کند ، اختیار با امام است . اگر مصلحت ببیند می بخشد و گرنه مجازات می کند . ( 275 )

اصل 110 قانون اساسی نیز عفو یا تخفیف مجازات مجرمان را از اختیارات رهبر جامعه اسلامی می داند .

آثـار عفو

در قـرآن کـریـم و روایـات پـیـشـوایـان مـعـصـوم آثار و برکات زیادی برای عفو ذکر شده که برخی از آنها عبارتند از :

1 ـ شمول عفو الهی ؛ قرآن کریم عفو و گذشت بندگان خدا از یکدیگر را زمینه ساز عفو خداوند می داند .

( وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا اَلا تُحِبُّونَ اَنْ یَغْفِرَ اللّهُ لَکُمْ ) ( 276 )

و باید عفو کنند و درگذرند ، آیا دوست نمی دارید که خداوند بر شما ببخشاید .

2 ـ نصرت الهی ؛ امام کاظم ( ع ) فرمود :

( مَا الْتَقَتْ فِئَتانِ قَطُّ ، اِلاّ نُصِرَ اَعْظَمُهُما عَفْواً ) ( 277 )

هرگز دو گروه با هم روبه رو نشدند ، مگر آنکه بخشنده ترین آن دو یاری شد .

3 ـ طول عمر ؛ از رسول خدا ( ص ) چنین نقل شده است :

( مَنْ کَثُرَ عَفْوُهُ مُدَّ فی عُمْرِهِ ) ( 278 )

آن که عفوش بسیار شد ، عمرش طولانی می شود .

4 ـ دوام حکومت ؛ رسول خدا ( ص ) عفو و گذشت زمامدار را موجب پایداری حکومتش می داند :

( عَفْوُ الْمَلِکِ عِقالُ الْمُلْکِ ) ( 279 )

گذشت زمامدار سبب پابرجا شدن حکومت است .

5 ـ از بین رفتن کینه ها ؛ رسول خدا ( ص ) فرمود :

( تَعافَوْا تَسْقُطِ الضَّغائِنُ بَیْنَکُمْ ) ( 280 )

از یکدیگر در گذرید تا کینه ها از میانتان رخت بربندد .

6 ـ عزّت دنیا و آخرت ؛ پیامبر ( ص ) فرمود :

( مـَنْ عَفا عَنْ مَظْلَمَةٍ اَبْدَلَهُ اللّهُ بِها عِزّاً فِی الدُّنْیا وَالاْ خِرَةِ ) ( 281 ) هر که از لغزشی درگذرد ، خداوند به سبب این گذشت ، عزّت دنیا و آخرت را به او عطا می کند .

7 ـ رهایی از عذاب دوزخ ؛ حضرت علی علیه السلام عفو را موجب نجات از عذاب جهنّم دانسته است :

( اَلْعَفْوُ مَعَ الْقُدْرَةِ جُنَّةٌ مِنْ عَذابِ اللّهِ سُبْحانَهُ ) ( 282 )

گذشت در هنگام توانایی ، سپری در برابر عذاب خداوند است .

8 ـ پـاداش بـسـیـار ؛ امـام عـلی عـلیـه السـلام پـاداش انـسـان بـا گـذشـت را غـیـر قابل سنجش می داند و می فرماید :

( شَیْئانِ لا یُوزَنُ ثَوابُهُما : اَلْعَفْوُ وَ الْعَدْلُ ) ( 283 )

پاداش دو چیز را نمی توان سنجید : عفو و عدل .

صله رحـم

صـله در لغـت بـه مـعـنـای احـسـان و دوسـتـی آمـده اسـت و مـراد از رحـم خویشاوندان و بستگان می بـاشـد . ( 284 ) در اصـطـلاح ، صـله رحـم مـحـبـت و سـلوک داشـتن باخویشان و اقربا است . ( 285 )

در شـرع مـقـدّس اسـلام و آیـات و روایات ، معنای خاصی برای رحم ذکر نشده است . از اینجا می فـهـمـیـم کـه ایـن کـلمـه نـیـز مـانـنـد سـایـر کـلمـات ، حـمـل بـر مـعـنـای عـرفـی متداول می شود .

شاید رحم به معنای خویشاوندانی باشند که از طرف پدر و مادر و نیز فرزندان به یکدیگر وابسته باشند ، هر چند که این وابستگی به چند واسطه باشد .

عروة بن یزید از امام صادق علیه السلام درباره تفسیر آیه ( وَالَّذینَ یَصِلُونَ ما اَمَرَاللّهُ بِهِ اَنْ یُوصَلَ ) ( 286 ) پرسید . آن حضرت پاسخ داد :

مراد از کسانی که خداوند پیوستن به آنان را فرمان داده ، خویشاوندان توست . ( 287 )

بـنـابـرایـن ، صـله رحـم ، پـیوند با تمام خویشان می باشد ، خواه محرم باشد و خواه نامحرم ، بدیهی است که خویشاوند هر قدر به انسان نزدیکتر باشد . وظیفه او در حفظ پیوند ، شدیدتر و لازمتر است .

جایگاه صله رحم در اسلام

پـیـش از پـرداخـتـن به اهمیت صله در اسلام ، بجاست که نگاهی گذرا به روابط خویشاوندی و درجـه احـساسات و عواطف خانوادگی در غرب داشته باشیم ، چنین روابطی در غرب ، بی ارزش تـلقـی مـی شـود ؛ بـدیـن مـعنا که فرزندان ، بعد از رسیدن به سن رشد از پدر و مادر جدا می شـونـد . ایـن جـدایـی هـمـراه بـا سـردی روابـط اسـت ؛ بـگـونـه ای کـه بـطـور معمول سالها از یکدیگر بی خبرند و گاه حتی از مرگ پدر و مادر غمگین نمی شوند .

وجـود چـنین روابط عاطفی بین بستگان ، پیامدهای بسیار ناهنجاری در جامعه های غربی داشته و دارد کـه از جـمـله آنـهـا می توان به وجود آسایشگاههای سالمندان ، پرورشگاهها و خوابگاههای شـبـانـه روزی و نـیـز رشـد و تـربـیـت فـرزنـدان بـدون عـاطـفـه کـه سـبـب افـزایـش آمـار قتل ، جنایت و فحشا در بین نوجوانان و جوانان غربی است ، اشاره کرد .

وقتی روابط عاطفی بین بستگان درجه اول چنین باشد ، طبیعی است که این گونه روابط عاطفی مـیـان خویشاوندان درجه دو و سه ضعیفتر خواهد بود و در نهایت ، نبودن روابط سالم عاطفی در خانواده ها ، موجبات از هم گسیختگی جامعه های غربی را به وجود آورده است .

مـتـاءسفانه ، بر اثر هجوم فرهنگ غرب در کشورهای اسلامی و بخصوص در میان افراد مرفّه ، گاهی شاهد بروز چنین روحیه هایی هستیم .

اسـلام تـحـکـیـم پـیـونـدهای خویشاوندی و استحکام روابط خانوادگی را بشدت مورد تاءکید و تـوجـه قـرار داده اسـت . از ایـن رو ، صـله رحـم و رسـیدگی به بستگان را به عنوان یک ارزش اسـلامـی مـقـرّر کـرده اسـت . رسـیـدگـی بـه خـویـشـان بـقـدری اهـمـیـت دارد کـه خـدای متعال آن را در ردیف پرستش خویش قرار داده ، می فرماید :

( وَاعـْبـُدُوا اللّهَ وَ لا تـُشـْرِکـُوا بـِهِ شـَیـْئاً وَ بـِالْوالِدَیـْنِ اِحـْسـانـاً وِ بـِذِی الْقـُرْبـی . . . ) ( 288 )

و خدا را بپرستید و هیچ چیز را شریک او قرار ندهید و به پدر و مادر و خویشان نیکی کنید .

در جای دیگر می فرماید :

( وَاتَّقُوا اللّهَ الَّذی تَسائَلُونَ بِهِ وَ الاَْرْحامَ اِنَّ اللّهَ کانَ عَلَیْکُمْ رَقیباً ) ( 289 )

بترسید از آن خدایی که به نام او از یکدیگر درخواست می کنید و درباره ارحام کوتاهی نکنید ، همانا خداوند مراقب شماست .

رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره اهمیت آن فرمود :

( اُوصـِی الشـّاهـِدَ مـِنْ اُمَّتـی وَالْغـائِبَ مـِنْهُمْ وَ مَنْ فی اَصْلابِ الرِّجالِ وَ اَرْحامِ النِّساءِ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ اَنْ یَصِلَ الرَّحِمَ وَ اِنْ کانَتْ مِنْهُ عَلی مَسیرَةِ سَنَةٍ فَاِنَّ ذلِکَ مِنَ الّدینِ ) ( 290 )

بـه آنـان کـه حـاضـرند و آنان که غایبند و آنان که از صلبهای مردان و رحمهای زنان تا روز قـیـامـت بـه دنـیـا مـی آیـنـد ، سـفـارش مـی کـنـم کـه صـله رحم نمایند ، گرچه مستلزم پیمودن یک سال راه باشد ، زیرا صله رحم ( یکی ) از ( مسائل مهم ) دین است .

امیر مؤ منان صلوات الله علیه نیز به فرزندش چنین سفارش می کند :

( اَکْرِمْ عَشیرَتَکَ ، فَاِنَّهُمْ جَناحُکَ الَّذی بِهِ تَطیرُ ، وَ اَصْلُکَ الَّذی اِلَیْهِ تَصیرُ ، وَ یَدُکَ الَّتی بِها تَصُولُ ) ( 291 )

خـویـشـانـت را گـرامـی بـدار ، زیـرا آنـان بـال و پـَرِ تـو هـسـتند که با آنان پرواز می کنی و اصـل و ریـشـه تـو مـی بـاشـنـد که به ایشان باز می گردی ( از آنان کمک گرفته و به آنها سـرفـرازی ) و دسـت ( یـاور ) تـو هـستند که با آنها ( به دشمن ) حمله می کنی ( و به پیروز می شوی ) .

این همه تاءکید و سفارش نسبت به صله رحم در قرآن و احادیث ، بیانگر ضرورت و نقش حیاتی آن است . در منابع فقهی ما نیز چنین آمده است : ( صله رحم مطلقا واجب است هر چند که خویشاوندان انـسـان مـرتـد یـا کـافـر بـاشـنـد . ) ( 292 ) به عبارت دیگر کفر و فسق سبب سقوط حق خـویـشـاونـدی نمی شود ، بلکه صله رحم در این گونه موارد نیز امری پسندیده است و چه بسا موجب هدایت و نجات آنها از گمراهی شود .

راوی می گوید : به امام صادق علیه السلام عرض کردم : ( کسانی با من خویشاوندی دارند ، امّا با من هم عقیده نیستند ، آیا برای آنان بر عهده ام حقی است ؟ فرمود :

بـلی ؛ حـق خـویشاوندی را چیزی قطع نمی کند و اگر با تو هم عقیده باشند ، برای آنان دو حق است ؛ یکی حق خویشاوندی و دیگری حق اسلام . ( 293 )

روشهای رسیدگی به خویشان

برخی از روشهای صله رحم و حمایت از خویشاوندان عبارتند از :

1 ـ کـمـک جانی : می توان گفت که بزرگترین مرتبه صله رحم ، رسیدگی جانی به خویشان اسـت و آن در جـایـی اسـت کـه جـان یـکی از بستگان انسان در خطر باشد که در این صورت وی بـایـد تـا پـای جـان بـایستد و از خویشاوندان خود ـ در چارچوب اسلام و معیارهای مکتبی ـ دفاع کند ، تا ضرر را از او دفع نماید .

رسول خدا ( ص ) فرمود :

( مـَنْ مـَشـی اِلی ذی قـَرابـَةٍ بـِنـَفـْسـِهِ وَ مـالِهِ لِیـَصـِلَ رَحـِمـَهُ اَعـْطـاهُ اللّهُ عـَزَّوَجـَلَّ اَجـْرَ مـِاءَةِ شَهیدٍ ) ( 294 )

هر کس با جان و مالش ، صله رحم کند ، خدای متعال اجر صد شهید به او می دهد .

2 ـ کمک مالی : اگر در مواردی میان بستگان انسان افراد نیازمند وجود دارد ، رسیدگی مالی به ایـشـان لازم و از درجـه اهـمـیـت بـالایـی بـرخـوردار اسـت . ایـن گـونـه مسائل ریشه در فطرت انسان دارد و اسلام نسبت به آن تاءکید فراوانی دارد ، تا آنجا که قرآن کـمـک بـه بستگان را جزءِ حقوق مالی محسوب می کند و آنجا که سخن از کمک اقوام به میان آمده ، آن را به عنوان یک حق واجب ذکر کرده ، می فرماید :

( وَ آتِ ذَاالْقُرْبی حَقَّهُ وَالْمِسْکینَ ) ( 295 )

حقوق خویشاوندان و مسکین را ادا کن .

امیر مؤ منان علی علیه السلام نیز می فرماید :

( فَمَنْ اَتاهُ اللّهُ مالاً فَلْیَصِلْ بِهِ قَرابَتَهُ ) ( 296 )

کـسـی کـه از سـوی خـدا ثروتی به دست آورد ، باید بستگان خویش را به وسیله آن دستگیری کند .

3 ـ کـمـک فـکـری : رسـیدگی فکری در جایی است که یکی از بستگان انسان برای هدایت شدن نـیـاز بـه راهـنـمـایـی دارد . بـه عـنـوان مـثـال : یـکـی از اقـوام انـسـان اهل نماز و روزه نیست ، اگر نزد او رفتن و راهنمایی کردن ، از فضیلت نماز و روزه سخن گفتن و تـرسـانـدن از پـیامدهای ترک نماز و روزه در او مؤ ثر می شود ، بر انسان لازم است که نزدش رفته و به او کمک فکری کند که امر به معروف و نهی از منکر است . به استفتایی در این زمینه توجه فرمایید :

( آیا انسان می تواند از نظر شرعی با خویشاوندانی که بی تقوا و بی نماز و ضد انقلابند از قبیل پدر ، مادر ، خواهر و غیره قطع رحم نماید ؟

جواب : قطع رحم جایز نیست ، ولی باید آنها را با مراعات موازین امر به معروف و نهی از منکر کند . ) ( 297 )

4 ـ کـمـک عاطفی : شاید برخی تصور کنند که اصرار و تاءکید اسلام درباره صله رحم برای افـرادی اسـت کـه تـمـکـّن مـالی دارنـد و اشـخـاصـی کـه از نـظـر مـالی در تنگنا هستند و توان رسیدگی به دیگران را ندارند ، برایشان لازم نیست . این تصور نادرستی است ، زیرا هدف از صـله رحـم بـرقـرار کـردن ارتباط و پیوند عاطفی با خویشاوندان است و این ارتباط از راههای گـونـاگـونی امکان پذیر است . گاهی رفتن به منازل خویشان ، سلام و احوالپرسی ، تلفن زدن و نامه نوشتن ، محبت ایجاد می کند و سبب دلجویی از خویشان می شود .

امیر مؤ منان علیه السلام فرمود :

( صِلُوا اَرْحامَکُمْ وَ لَوْ بِالتَّسْلیمِ ) ( 298 )

با بستگان خود صله رحم کنید ، گرچه با سلام کردن ( به آنان ) باشد .

امام صادق علیه السلام نیز می فرماید :

پیوند میان برادران آن گاه که پیش هم هستند ، دیدار همدیگر است و در مسافرت نامه نوشتن به یکدیگر . ( 299 )

گـاهی نیز شرکت در غم و شادی خویشان از موارد صله رحم است ؛ شرکت در مراسم تشییع جنازه و مـجالس ترحیم و دلجویی از بازماندگان آنان ، و نیز شرکت در مجالس جشن و سرور آنان ، رسیدگی عاطفی به آنان بوده ، در تقویت و تحکیم رابطه خویشاوندی نقش مؤ ثری دارد .

5 ـ ترک آزار : یکی از بهترین روشهای صله رحم با خویشاوندان ، ترک اذیت و آزار آنان است . بـدیـن معنا که پرهیز از غیبت ، تهمت ، زخم زبان و شماتت آنان ، دخالت نکردن در زندگی آنها به عناوین مختلف ، عیبجویی نکردن از آنان و . . . از بهترین موارد صله رحم است . اگر کسی نمی تواند به بستگان خود کمک مالی کند ، لااقل باید زمینه اذیّت و آزار آنان را فراهم نکند .

امام صادق علیه السلام دراین باره فرمود :

( . . . اَفْضَلُ ما تُوصَلُ بِهِ الرَّحِمُ کَفُّ الاَْذی عَنْها ) ( 300 )

بهترین چیزی که به آن صله رحم می شود ، خودداری کردن از اذیت و آزار آنان است .

آثار رسیدگی به خویشان

صـله رحـم آثـار و فـواید ارزنده ای برای انسان دارد که در اینجا به برخی از آنها اشاره می کنیم :

الف ـ طـول عـمـر : یـکـی از مـهـمـتـریـن آثـار صله رحم ، طولانی شدن عمر است . امام رضا علیه السلام در این باره فرمود :

( یـَکـُونُ الرَّجـُلُ یـَصـِلُ رَحـِمَهُ فَیَکُونُ قَدْ بَقِیَ مِنْ عُمْرِهِ ثَلاثُ سِنینَ فَیُصَیِّرُهَا اللّهُ ثَلاثینَ سَنَةً وَ یَفْعَلُ اللّهُ ما یَشاءُ ) ( 301 )

چـه بـسـا مـردی کـه تـنـهـا سـه سـال از عـمـرش باقی مانده است ، اما خدا به خاطر صله رحم ، باقیمانده عمرش را به سی سال می رساند و خدا آنچه را می خواهد ، انجام می دهد .

شـخـصـی بـه نـام مـَیـسـِر از امـام بـاقـر یـا امـام صـادق عـلیـهـمـاالسـلام نقل کرده که آن حضرت فرمود :

ای مـَیـسـر گـمـان مـی کـنـم بـه خـویـشـان خـود نـیکی می کنی ؟ گفتم : آری فدایت شوم ! من در نـوجـوانـی در بـازار کـار مـی کـردم و دو درهم مزد می گرفتم ، یک درهم آن را به عمّه ام و درهم دیـگـر را بـه خـاله ام می دادم . آن گاه امام فرمود : به خدا سوگند تا کنون دو بار مرگت فرا رسیده ، ولی به خاطر صله رحم به تاءخیر افتاده است . ( 302 )

ب ـ فراوانی روزی : حضرت سجاد علیه السلام فرمود :

( مَنْ سَرَّهُ اَنْ یَمُدُّ اللّهُ فی عُمْرِهِ وَ اَنْ یَبْسُطَ لَهُ فی رِزْقِهِ فَلْیَصِلَ رَحِمَهُ . . . ) ( 303 )

هر کس دوست دارد ، خدا عمرش را طولانی و روزی اش را افزایش دهد ، باید صله رحم کند .

ج ـ حسن خلق : امام صادق علیه السلام فرمود :

( صِلَةُ الاَْرْحامِ تُحْسِنُ الْخُلْقَ . . . ) ( 304 )

رسیدگی به خویشان ، اخلاق را نیکو می کند .

د ـ پاکی اعمال و دفع بلا : امام باقر علیه السلام فرمود :

( صِلَةُ الاَْرْحامِ تُزَکِّی الاَْعْمالَ وَ تَدْفَعُ الْبَلْوی . . . ) ( 305 )

رسیدگی به خویشان ، اعمال را پاک می کند و بلا را دور می سازد .

ه ـ آسانی حساب : امام صادق علیه السلام فرمود :

( صِلَةُ الرَّحِمِ تُهَوِّنُ الْحِسابَ یَوْمَ الْقِیامَةِ . . . وَ تَقی مَصارِعَ السُّوءِ ) ( 306 )

رسیدگی به خویشان حساب روز قیامت را آسان کرده و از مرگ بد جلوگیری می کند .

و ـ آبادی شهرها : امام صادق علیه السلام فرمود :

( صِلَةُ الرَّحِمِ وَ حُسْنُ الْجَوارِ یَعْمُرانِ الدِّیارَ )

صله رحم و خوشرفتاری با همسایه شهرها را آباد می کند .

نکوهش قطع رحم

قـطـع رحـم و تـرک رسیدگی به خویشان و بستگان در اسلام سخت مورد نکوهش قرار گرفته اسـت . خـداوند تعالی کسانی را که از خویشاوندان خود بریده ، با آنان قطع رابطه می کنند ، در سه جای قرآن مورد لعن و نفرین قرار داده است . از جمله در آیه ای می فرماید :

( فـَهـَلْ عـَسَیْتُمْ اِنْ تَوَلَّیْتُمْ اَنْ تُفْسِدُوا فِی الاَْرْضِ وَ تُقَطِّعُوا اَرْحامَکُمَْ اوُلئِکَ الَّذینَ لَعَنَهُمُ اللّهُ ) ( 307 )

اگـر از فـرمـان خـدا رویـگـردان شوید ، آیا جز این انتظار می رود که در زمین فساد کنید و قطع رحم نمایید ؟ آنها کسانی هستند که خداوند آنان را لعنت کرده است .

امـام صـادق علیه السلام در ضمن بیان خود به نقل از پدرش فرمود : پدرم حضرت سجّاد علیه السلام فرمود :

( . . . اِیـّاکَ وَ مـُصـاحـَبـَةَ الْقـاطـِعِ لِرَحـِمـِهِ فـَاِنَّهُ وَجـَدْتـُهُ مـَلْعـُونـاً فـِی کـِتـابِ اللّهِ فـی ثَلاثِ مَواضِعَ ) ( 308 )

از معاشرت و دوستی با کسی که با بستگان خود قطع رحم کرده بپرهیز ، زیرا چنین کسی را در کتاب خدا ( قرآن ) در سه جا ( 309 ) مورد لعن و نفرین یافته ام .

در جای دیگر می فرماید :

( نـَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتی تُعَجِّلُ الْفَناءَ وَ تُقَرِّبُ الاْ جالَ وَ تُخَلِّی الدِّیارَ وَ هِیَ قَطیعَةُ الرَّحِمِ وَ الْعُقُوقُ وَ تَرْکُ البِرِّ ) ( 310 )

بـه خـدا پـناه می بریم از گناهانی که مایه تسریع نابودی است ، مرگها را نزدیک ساخته . خانه ها را بی خانمان می سازد و آن گناهان قطع رحم ، آزردن پدر و مادر و ترک احسان و نیکی ( به آنان ) است .

همسایه داری

آیـیـن مـقـدّس اسـلام کـه بـرنـامه ای جامع برای سعادت بشر در دنیا و آخرت است و همه ابعاد و نـیـازمندیهای فردی و اجتماعی ، جسمی و روحی او را مورد توجّه دقیق قرار داده ، در مورد همسایه داری نیز گفتنیهای سودمند ، فراوان دارد .

قرآن کریم ، در برشماری مجموعه ای از حقوق اسلامی در بین مسلمانان ، نیکی به چند گروه و از جمله همسایگان را به بندگان خدا سفارش کرده ، می فرماید :

( وَ الْجارِ ذِی الْقُرْبی وَ الْجارِ الْجُنُبِ ) ( 311 )

و همسایه نزدیک و همسایه دور را ( مورد احسان خویش قرار ده .

گـرچـه در تـفـسـیـر دور و نـزدیـک در آیـه مـزبـور چـنـد احـتـمـال داده شـده ، لیکن به نظر می رسد منظور همان دوری و نزدیکی مکانی است و از آنجا که کـلمـه هـمـسـایـه در عرف عامیانه مفهوم محدودی دارد و تنها همسایگان نزدیک را در بر می گیرد ، شـایـد بـرای تـوجـّه دادن بـه وسـعـت مـفـهـوم آن از نـظر اسلام ، راهی جز این نبوده که نامی از همسایگان دور نیز بصراحت برده شود . ( 312 )

ایـن نـظـر هـنـگـامی تقویت می شود که نظر اسلام را در خصوص حدّ همسایگی بدانیم . راوی می گوید : از امام صادق علیه السلام پرسیدم : فدایت شوم ، حدّ همسایگی تا کجاست ؟ فرمود :

( اَرْبَعینَ داراً مِنْ کُلِّ جانِبٍ ) ( 313 )

چهل خانه از هر طرف .

مـتـاءسـفـانـه در دنـیای ماشینی امروز چنان روابط عاطفی و انسانی مردم با یکدیگر به ضعف و خـامـوشـی گـرایـیـده کـه هـمـسـایـگـان نـزدیـک هـم کـوچـکـتـریـن خـبـری از حـال یـکـدیـگر ندارند و حتّی گاهی پس از چندین سال سکونت در یک محلّ نام یکدیگر را هم نمی دانـنـد . چـنـیـن روشی از نظر اسلام بشدّت مردود و نکوهیده است و سفارشهای اولیای بزرگوار اسـلام در ایـن بـاره مـوجـب شـگـفـتـی می شود . علی علیه السلام در آخرین وصایای خود چنین می فرماید :

( اَللّهَ اَللّهَ فـی جـیـرانـِکـُمْ فـَاِنَّهـُمْ وَصـِیَّةُ نـَبـِیِّکـُمْ ، مـا زالَ یـُوصـی بـِهـِمْ حـَتـّی ظَنَنّا اَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُمْ ) ( 314 )

از خدا بترسید ! از خدا بترسید ! درباره همسایگان که همواره مورد سفارش پیامبرتان بوده اند . ( آن حضرت ) بقدری درباره آنان سفارش می کرد که گمان می بردیم برایشان میراثی قرار خواهد داد ، ( یعنی دستور خواهد داد که همسایه از همسایه ارث ببرد ) .

پـیـامـبـر بـزرگـوار اسـلام کـیـفیّت رفتار همسایگان با یکدیگر را در تاءمین سعادت و آسایش انـسـانـها مؤ ثّر می دانست و به یارانش توصیه می کرد تا در جایی مسکن گزینند که بتوانند از نـعـمـت وجـود همسایگان بهتری برخوردار شوند . وقتی یکی از اصحاب از ایشان پرسید : ای رسـول خـدا ( ص ) ! تـصـمـیـم دارم خـانـه ای بـخـرم ، بـه نـظر شما کدام محلّه را انتخاب کنم ؟ . . . . حضرت بدون آنکه محلّه خاصّی را به او پیشنهاد کند ، فرمود :

( اَلْجَوارُ ثُمَّ الدّارُ ، اَلرَّفیقُ ثُمَّ السَّفَرُ ) ( 315 )

اوّل همسایه سپس خانه ، اوّل رفیق آنگاه سفر .

آداب همسایه داری

حـقوقی را که اسلام برای همسایه مقرّر داشته و آدابی که مؤ منان را در این خصوص به رعایت آن ملزم ساخته ، بسیارند . ما در این درس به بیان خلاصه ای از آنها بسنده می کنیم .

روزی رسول خدا صلی اللّه علیه و اله از یاران خود پرسید : ( آیا می دانید حق همسایه چیست ؟ ) حاضران پاسخ منفی دادند . آن حضرت فرمود :

حـق هـمـسـایـه آن اسـت کـه اگـر در کـاری از شما درخواست کمک کرد به او کمک نمایید ، اگر وام خواست به او بپردازید ، هرگاه تهیدست شد از او دستگیری کنید ، چنانچه خیری به او رسید به او تـبـریک بگویید ، هنگام بیماری به عیادتش بروید ، در مصیبتها به او تسلیت بگویید ، اگر مـُرد در تـشـییع جنازه اش حاضر شوید ، بر ارتفاع خانه خود بدون موافقت او نیفزایید تا مانع وزش نـسـیـم و جـریـان هـوا نـشـود ، هـرگـاه مـیـوه ای خـریـدیـد ، مـقداری به او هدیه کنید و اگر مـایـل بـه ایـن کـار نـبـودید ، آن را مخفیانه به منزل ببرید و دقّت کنید که فرزندتان آن را از خـانه بیرون نبرد که فرزند او ببیند و به خاطر آن بهانه گیری کند و با بوی غذای مطبوع خود او را میازارید ، مگر آنکه مقداری برایش بفرستید . ( 316 )

گـرامـی داشـتـن و احـتـرام نـمـودن هـمـسـایـه نـیـز از سـفـارشـهـای اکـیـد اسـلام اسـت . رسول خدا ( ص ) فرمود :

( حُرْمَةُ الْجارِ عَلَی الاِْنْسانِ کَحُرْمَةِ اُمِّهِ ) ( 317 )

احترام همسایه بر انسان ، مانند احترام مادر بر او لازم است .

زیـسـتـن طـولانـی افـراد در یـک مـحـلّ ، بـتـدریج موجب می شود که ، همسایگان بر اسرار زندگی یـکدیگر آگاه شوند . این در حالی است که علنی ساختن اسرار مردم و فاش کردن عیوب آنان در نـزد ایـن و آن کـار نـادرسـتـی اسـت و مـؤ مـن نـبـایـد در کـار دیـگـران تـجـسـّس کـنـد و دنبال یافتن عیب آنان باشد و اگر بر حسب اتّفاق بر رازی آگاه شد ، باید آن را مخفی دارد و مصداق این مثل که : ( خدا می بیند و می پوشد ، همسایه ندیده می خروشد ) نباشد . از این رو ، امام سجاد علیه السلام ، یکی از حقوق همسایگان را بر یکدیگر ، راز داری دانسته و می فرماید :

( فَاِنْ عَلِمْتَ عَلَیْهِ سُوءً ، سَتَرْتَهُ عَلَیْهِ ) ( 318 )

چنانچه بر عیب همسایه ات آگاه شدی ، باید آن را مخفی داری .

تـضـادّ و تـزاحـم نـیـز از پـیـامـدهـای زنـدگی اجتماعی است و وقتی گروهی با هم در یک محیط زندگی می کنند ، ممکن است بی مبالاتی و کم توجّهی بعضی به آداب اسلامی سبب سلب آسایش دیـگران گردد و موجب آزردگی آنان شود و این خود زمینه ساز کدورتها و نزاعهای بعدی شود . در ایـن صـورت شایسته است ، طرفی که مورد کم لطفی همسایه خود واقع شده ، تا می تواند آزار همسایه را برای رضای خدا تحمّل کند و چنانچه ناچار به نشان دادن واکنش شد ، با رویی گشاده و زبانی نرم به وی تذکّر دهد ، بطوری که این تذکّر موجب اصلاح وی شده و در ضمن ، رنجش خاطر او را هم در پی نداشته باشد . امام کاظم علیه السلام در این باره فرمود :

( لَیْسَ حُسْنُ الْجَوارِ کَفَّ الاَْذی وَ لکِنَّ حُسْنَ الْجَوارِ الصَّبْرُ عَلَی الاَْذی ) ( 319 )

هـمسایه داری نیکو به آزار نرساندن نیست ، بلکه همسایه داری نیکو در صبر بر آزار همسایه است .

آثار رعایت حقوق همسایه

رفـتـار نـیک همسایگان با یکدیگر می تواند ، سرچشمه برکات فراوانی باشد . تقویت روحیّه همکاری و تعاون در جهت پاکیزه و آباد نگه داشتن محیط زندگی یکی از این برکات است که خود آرامش روانی و طول عمر انسان را در پی دارد . امام صادق علیه السلام در این باره فرمود :

( حُسْنُ الْجَوارِ یُعَمِّرُ الدِّیارَ وَ یَزیدُ فِی الاَْعْمارِ ) ( 320 )

همسایه داری نیکو ، شهرها را آباد و عمرها را طولانی می کند .

در جای دیگر خوشرفتاری با همسایه را موجب ازدیاد روزی دانسته ، می فرماید :

( حُسْنُ الْجَوارِ یَزیدُ فِی الرِّزْقِ ) ( 321 )

همسایه داری نیکو ، روزی را زیاد می کند .

آمـرزش گـنـاهـان نـیـز پـاداشـی اسـت کـه خداوند به کسانی می دهد که همسایه از آنان راضی باشد . پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله فرمود :

( مَنْ ماتَ وَ لَهُ جیرانٌ ثَلاثَةٌ کُلُّهُمْ راضُونَ عَنْهُ غُفِرَلَهُ ) ( 322 )

هـر کـس بـمیرد ، در حالی که سه همسایه داشته باشد و همگی از او راضی باشند ، آمرزیده می شود .

بی توجّهی به حقوق همسایه

غفلت از حال همسایگان و بی توجّهی به حقوق آنان از اموری است که در اسلام مورد نکوهش قرار گـرفـتـه و از آن بـه زشـتـی یـاد شـده است . پیامبر بزرگوار اسلام ، کسی را که خود ، سیر بخوابد و همسایه اش گرسنه باشد ، مؤ من نمی داند :

( ما امَنَ بی مَنْ باتَ شَبْعانَ وَ جارُهُ جائِعٌ ) ( 323 )

به من ایمان نیاورده ، کسی که با شکم سیر بخوابد ، در حالی که همسایه اش گرسنه باشد .

همچنین از امام صادق علیه السلام نقل شده که پس از جدایی حضرت یعقوب از فرزندش یوسف ، فـرزنـد دیـگـرش ( بـنـیـامـیـن ) نـیـز از وی جـدا شـد . ایـن پـیـامـبـر بـزرگ ، روزی در حال مناجات به درگاه خداوند عرض کرد :

بـار الهـا ! دوری از یـوسـف و نـابـینایی ، مرا کم بود که بنیامین را نیز از من گرفتی ؟ به او وحـی شـد : ای یـعـقوب ! من اگر فرزندانت را میرانده باشم ، برایت زنده می کنم و به تو بر می گردانم ، ولی ، آیا به یادداری که در فلان روز ، گوسفندی کشتی و آن را کباب نموده با اهـلت خـوردی و بـه فـلانـی و فـلانـی کـه هـمـسـایـه تـو و روزه دار بـودنـد ، چـیـزی نـدادی ؟ ( 324 )

کنایه از اینکه این بلا به سبب بی توجّهی تو به آن همسایه است .

ای که بر مرکب رهوار سواری هشدار

خر هیزم کش همسایه تپیده ، به گل است

آتش از خانه همسایه درویش مخواه

کانچه بر روزن او می گذرد ، دودِ دل است

آزار همسایه

آزار رسـانـدن بـه دیـگـران ( اعـمّ از همسایه ها و غیر آنان و حتّی آزار رساندن به حیوانات ) از امـوری اسـت کـه قـبـل از هـر چـیـز بـا فـطـرت آدمـی نـاسـازگـار اسـت و هـیـچ عـقـل سـلیـمـی آن را نـمـی پـسـنـدد . وقـتـی خـداونـد ، بـی تـوجـّهـی بـه حال همسایگان را نوعی جرم تلقّی می کند و چنان که ذکر شد ، پیغمبری بزرگ را به خاطر آن مـورد تـنـبـیـه قـرار مـی دهـد ، روشـن است که در پیشگاه او آزار به همسایه تا چه اندازه زشت و نابخشودنی است .

بـه رسـول خـدا صـلی اللّه عـلیـه وآله عرض شد : فلان زن ، روزها روزه می گیرد و شبها به نماز می ایستد و صدقه می دهد ، ولی همسایه خود را نیز با زبانش می آزارد . حضرت فرمود :

( لا خَیْرَ فیها ، هِیَ مِنْ اَهْلِ النّارِ ) ( 325 )

خیری در او نیست ، او از اهل آتش است .

امام صادق علیه السلام نیز آزار دهنده به همسایه را از رحمت خدا دور می داند :

( مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ اذی جارَهُ )

از رحمت خدای دور است ! از رحمت خدای دور است آن که همسایه اش را بیازارد . اسـلام نـه تـنـهـا پـیروان خود را از همسایه آزاری بازداشته ، بلکه برای همسایه آزار ، ارج و حرمتی قائل نشده و دستور داده با وی برخورد کنید و او را بیدار کنید .

امام باقر علیه السلام فرمود :

شـخـصـی از آزار همسایه اش نزد رسول خدا ( ص ) شکایت کرد . حضرت او را امر به صبر نمود . بـار دیـگر نیز به شکایت آمد ، حضرت باز هم او را به خویشتنداری دعوت کرد . بار سوّم آمد و شکایت خود را تکرار نمود ؛ پیامبر فرمود : چون روز جمعه شود ، زمانی که مردم برای نماز جمعه مـی رونـد ، اثـاثیّه ات را از منزل خارج کن و بر سر راه مردم بیاور . چون از تو علّت این کار را جـویـا شـدنـد ، مـاجـرای خـود را بـرای آنـان بـازگـو کـن . آن شـخـص بـه دسـتور پیامبر ( ص ) عـمل کرد . چون ساعتی گذشت همسایه ای که آزارش می داد ، سراسیمه نزد او آمده ، از او خواست ، اثـاثـیـه اش را بـه منزل بازگرداند و گفت : ( با خداوند عهد می کنم که دیگر تو را نیازارم . ) ( 326 )

مهمانداری

یـکـی از صـفـات پـسـنـدیـده ای کـه سـرچـشـمـه بـسـیـاری از فـضـایـل دیـگـر است ، صفت سخاوت است . سخاوت به این معناست که آدمی در بهره برداری از مـواهب و نعمتهایی که خداوند مهربان به او ارزانی داشته ، تنها خود را نبیند ، بلکه دیگران را نیز با خود شریک سازد .

بـخیل ، وقتی خشنود می شود که به طعامی لذیذ دست پیدا کند و خشنودی او زمانی به اوج خود مـی رسـد کـه بـدانـد کـسـی در خوردن آن طعام او را همراهی نخواهد کرد . بعکس ، در تنهایی غذا خـوردن بـرای سـخـاوتـمند ناگوار است و شادمانی او زمانی است که مهمانی بر او وارد شود و کـنـار سـفره اش بنشیند و از غذای او بخورد هر چه تعداد دستهایی که به سوی سفره اش دراز می شود بیشتر گردد ، مسرّت روحی و روشنی دل او افزایش می یابد . از این رو ، امام علی علیه السلام فرمود :

( لَذَّةُ الْکِرامِ فِی الاِْطْعامِ وَ لَذَّةُ اللِّئامِ فِی الطَّعامِ ) ( 327 )

بزرگواران از خوراندن لذّت می برند و فرومایگان از خوردن .

یک روز آن حضرت را غمگین و افسرده یافتند و علّت اندوه ایشان را جویا شدند ، فرمود :

( لِسَبْعٍ اَتَتْ لَمْ یُضِفْ اِلَیْنا ضَیْفٌ ) ( 328 )

چون هفت روز بر ما گذشته و مهمانی بر ما وارد نشده است .

مـهـمـانداری یکی از نتایج شکوهمند درخت سخاوت است که در ایجاد مودّت و دوستی بین مؤ منان و ارتـقـای روحـی و مـعنوی شخص مهمان نواز ، اثری عالی دارد . امام علی علیه السلام انسان مهمان دوسـت را دارای مـقـامـی مـی دانـد کـه پس از مرگ از قبرش نوری بسان ماه شب چهارده می درخشد ، بطوری که دیگران او را پیامبر الهی می پندارند . در این هنگام فرشته ای ندا می دهد :

( هذا مُؤْمِنٌ یُحِبُّ الضَّیْفَ وَ یُکْرِمُ الضَّیْفَ وَ لا سَبیلَ لَهُ اِلاّ اَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ ) ( 329 )

ایـن مـؤ مـنـی اسـت که مهمان را دوست دارد و اکرام می کند و راهی بر او نیست جز اینکه وارد بهشت شود .

عوامل گسترش مهمانداری

مـهـمـانـداری علاوه بر ارزش و ثوابی که در دنیا و آخرت برای میزبان دارد ، در پیوند صفا و صـمـیـمـیّت بین مؤ منان نیز نقش بسزایی ایفا می کند . از این رو ، ائمه اطهار ( ع ) در گسترش آن تاءکید داشته و گاهی در دیدار با مؤ منان ، از این مهمّ پرس و جو می کردند . یکی از یاران امام صادق علیه السلام می گوید : حضرت به من فرمود : آیا برادرانت را دوست داری ؟ گفتم : بلی ! فرمود : به فقرایشان سودی می رسانی ؟ گفتم آری ! سپس فرمود :

( اَمـا اَنَّهُ یَحِقُّ عَلَیْکَ اَنْ تُحِبَّ مَنْ یُحِبُّ اللّهَ ، اَما وَاللّهِ لا تَنْفَعُ مِنْهُمْ اَحَداً حَتّی تُحِبَّهُ تَدْعُوهُمْ اِلی مَنْزِلِکَ )

بـر تـو سـزاوار اسـت کـه دوسـت بـداری کـسی را که خدا را دوست می دارد ، به خدا سوگند تا فردی از آنها را دوست نداشته باشی ، سودی به او نمی رسانی . ( سپس پرسید : ) آیا آنها را به منزلت دعوت می کنی ؟

او به این پرسش امام ( ع ) نیز پاسخ مثبت داده ، گفت :

من غذا نمی خورم ، مگر اینکه با من دو یا سه مرد یا بیشتر غذا بخورند . ( 330 )

اینک به برخی از عوامل گسترش مهمانداری می پردازیم :

1 ـ توجّه به منزلت میهمان ؛ میهمان ( هدیّه ) ای است گرانبها که خدای مهربان به سوی نیکان مـی فـرسـتد ، مقدمش مایه برکت و آمرزش است . امام صادق علیه السلام در این باره به یکی از یارانش فرمود :

( فَضْلُهُمْ عَلَیْکَ اَعْظَمُ مِنْ فَضْلِکَ عَلَیْهِمْ )

فضل و برتری آنها برتو ، بزرگتر است از برتری تو بر آنها .

او عـرض کـرد : من آنها را به منزلم فرا می خوانم ، غذایشان می دهم ، سیرابشان می کنم ، خانه ام را برایشان آماده می کنم ، چگونه آنها بر من افضلند ؟

حضرت فرمود :

( اِنَّهـُمْ اِذا دَخـَلُوا مـَنـْزِلَکَ دَخـَلُوا بـِمـَغـْفـِرَتـِکَ وَ مـَغـْفـِرَةِ عَیالِکَ وَ اِذا خَرَجوُا مِنْ مَنْزِلِکَ خَرَجُوا بِذُنُوبِکَ وَ ذُنُوبِ عِیالِکَ ) ( 331 )

زیـرا آنـهـا با ورودشان به منزل تو ، بخشش و آمرزش را برای تو و خانواده ات ( به ارمغان ) می آورند و با رفتنشان ، گناهان تو و خانواده ات را می زدایند .

2 ـ کـاسـتـن از تـوقـّعـات ؛ یـکـی از عـوامـل مـهمّ در گسترش مهمانداری کاستن از توقّعات است . اولیـای گـرامی اسلام در مورد مهمانی ، قبل از پذیرش دعوت ، با میزبان شرط می کردند که خـود و خـانـواده اش را در تـنـگـنـا قـرار نـدهـد ، چـنـان کـه نـقـل شـده ، شـخصی حضرت علی ( ع ) را به منزلش دعوت کرد . آن حضرت دعوت میزبان را با سه شرط پذیرفت و فرمود :

لا تـَدَّخـِلَ عـَلَیَّ شـَیـْئاً مِْن خـارِجٍ وَ لا تـَدَّخـِرَ عـَلَیَّ شـَیـْئاً فـِی الْبـَیـْتِ وَ لا تـَجـْحـَفـَ بِالْعَیالِ ) ( 332 )

از بـیـرون چـیـزی بـرایم تهیّه نکنی و آنچه در خانه داری از من دریغ نورزی و بر خانواده ات سخت نگیری .

3 ـ احـتـرام بـه دعـوت ؛ شـخـصـی کـه بـه قصد بزرگداشت این سنّت ، به دعوت دیگران می پردازد ، انتظار دارد ، آنان نیز به دعوت او به دیده احترام بنگرند و پس از دریافت آن تا سر حـدّ امـکـان در اجـابـت دعـوت بـکـوشـنـد و مـسـائلی از قـبـیـل دوری راه ، فـراوانـی اشـتـغـال ، عـدم رعـایـت تشریفات دعوت و مقام و موقعیّت اجتماعی خود را بهانه نپذیرفتن دعوت قرار ندهند . رسول خدا صلی اللّه علیه وآله فرمود :

( اُوصـِی الشـّاهـِدَ مـِنْ اُمـّتـی وَ الْغائِبَ اَنْ یُجیبَ دَعْوَةَ الْمُسْلِمِ وَ لَوْ عَلی خَمْسَةِ اَمْیالٍ وَ لا یَمْنَعُهُ صَوْمُ التَّطَوُّعِ عَنِ الاِْجابَةِ بَلْ یَحْضُرُ ) ( 333 )

بـه حـاضـر و غـایـب از امـّتـم سـفـارش مـی کـنـم کـه دعـوت مـسـلمـان را بـپذیرد ، اگر چه پنج میل فاصله باشد و روزه مستحبی ، او را از پذیرش باز ندارد ، بلکه حاضر شود .

آداب مهمانداری

پس از اینکه فردی برای مهمانی دعوت شد ، یا خود بر این امر تصمیم گرفت ، او و میزبانش بـایـسـتـی مـسـؤ ولیـتهایی را نسبت به یکدیگر به دوش کشند ، عمده این وظایف بر محور ( عدم تکلّف ) می چرخد ، یعنی میزبان از مرز توان خویش سستی و تجاوز نکند و مهمان نیز به همان نسبت از میزبان انتظار داشته باشد . این معیار را امام صادق ( ع ) این گونه بیان می کند :

( اَلْمُؤْمِنُ لا یَحْتَشِمُ مِنْ اَخیهِ ، وَ ما اَدْری اَیُّهُما اَعْجَبُ ؟ ! اَلَّذی یُکَلِّفُ اَخاهُ اِذا دَخَلَ عَلَیْهِ اَنْ یَتَکَلَّفَ لَهُ اَوِ الْمُتَکَلِّفُ لاَِخیهِ ) ( 334 )

مـؤ من از برادرش رو در بایستی ندارد ، نمی دانم کدام عجیب تر است ؟ ! آن که برادرش را وا می دارد تـا وقتی بر او وارد شد ، برایش به زحمت افتد ، یا آن که به خاطر برادر ( میهمانش ) خود را به رنج افکند ؟

اینک به برخی از آداب مهمانداری می پردازیم :

1 ـ تـکـریـم مـهـمـان ؛ شـایـسـتـه اسـت کـه مـیـزبـان بـا روی گـشـاده بـه اسـتـقـبـال مـهـمـان بـرود و در طـول مـهـمـانـی بـا سـخـنـانـی خـوش او را مـسـرور سـازد ، وسـائل آسایش و راحتی وی را آن گونه که مناسب عادت پسندیده زمانش باشد ، فراهم ساخته و در اخـتـیـار او قـرار دهـد ، مـیـهـمـان را بـه کـار نـگـیـرد و از رفتاری که سر بار بودن مهمان را بـرسـاند بپرهیزد ، در بهداشت و پاکیزگی غذا ، ظرفها و محلّ پذیرایی از مهمان دقّت کند . در فـراهـم کـردن اسـباب بازگشت او عجله نکند ، امّا اگر خودش تصمیم به رفتن گرفت ، بدرقه اش نماید . رسول گرامی اسلام فرمود :

( مِنْ حَقِّ الضَّیْفِ اَنْ تَمْشِیَ مَعَهُ فَتُخْرِجَهُ مِنْ حَریمِکَ اِلَی الْبابِ ) ( 335 )

از جمله حقوق مهمان این است که همراه او بروی و تا درب منزلت او را بدرقه کنی . از امـام عـسکری علیه السلام نقل شده که پدر و پسری مهمان امیر مؤ منان ( ع ) شدند .

حضرت آن دو را در بالای مجلس نشانید و خود به احترام آنها در برابرشان نشست و دستور داد غذا آوردند .

پـس از صـرف غـذا قـنـبـر طـشـت و آفتابه و حوله ای آورد تا دستشان را بشوید . امام ( ع ) از جا بـرخـاسـت و آفـتابه را از قنبر گرفت تا خود دست پدر را بشوید . مرد خود را به خاک افکنده عرض کرد : شما روی دست من آب بریزید در حالی که خدا مرا می بیند ؟

حـضـرت فـرمود : ( بنشین و دست خود را بشوی ، خدا هم می بیند که برادرت که با تو فرقی ندارد به تو خدمت می کند . ) مرد اطاعت کرد و نشست .

امـام چـنین ادامه داد : ( تو را به حق بزرگی که بر گردنت دارم قسم می دهم ، چنان آرام بنشین و دسـت خـود را بـشـوی گویی که قنبر روی دستت آب می ریزد . ) پس از شستن دست او آفتابه را به فرزندش محمّد حنفیّه داد و فرمود : ( فرزندم ! اگر این جوان تنها آمده بود ، خودم روی دستش آب مـی ریـخـتـم ، لیکن خداوند دوست ندارد که پدر و پسر وقتی در کنار هم هستند به یک اندازه احترام شوند . اکنون که پدر دست پدر را شست ، تو هم دست پسر را بشوی ) . محمد برخاست و دست پسر را شستشو داد .

آن گاه امام عسگری علیه السلام افزود :

( فَمَنِ اتَّبَعَ عَلِیّاً عَلی ذلِکَ فَهُوَ الشّیعِیُّ حَقّاً ) ( 336 )

هـر کـس ( در تـکـریم و احترام مهمان ) به این گونه از علی ( ع ) پیروی کند ، شیعه حقیقی خواهد بود .

2 ـ رعـایـت حـال مـهـمـان ؛ بـطـور مـعـمـول مـهـمـان در خـانـه مـیـزبـان تـا انـدازه ای در تـنـاول غـذا ، حـیـا مـی کند . از این رو ، میزبان باید طوری برخورد کند که او خجالت نکشد . به عنوان مثال ، از اینکه او غذا خورده یا نه ؟ غذا میل دارد یا نه ؟ و . . . نپرسد . امام صادق ( ع ) فرمود :

( لا تَقُلْ لاَِخیکَ اِذا دَخَلَ عَلَیْکَ اَکَلْتَ الْیَوْمَ شَیْئاً وَ لکِنْ قَرِّبْ اِلَیْهِ ما عِنْدَکَ ) ( 337 )

به برادرت که بر تو وارد شده است نگو : ( آیاامروز چیزی خورده ای ؟ ) بلکه هر چه خوردنی داری نزد او بیاور . . . .

در صـورت امـکان با مهمان غذا بخورد و این دسته و آن دسته ، فقر و غنا ، کوچکی و بزرگی و مانند آن را بهانه جداسازی سفره مهمانی قرار ندهد .

برای پذیرایی ، غذای کافی و مناسب فراهم سازد ، نه کم که مهمان گرسنه دست بکشد و نه زیـاد کـه اسـراف شـود . زیـاد بـودن مـهـمـانـان و حـجـم کارها سبب نشود که در تهیّه غذا و انجام پذیرایی از کیفیت آن کاسته شود .

یـکی دیگر از آداب مهمانی این است که میزبان پیش از مهمان شروع به خوردن غذا کند و بعد از او دست بکشد . در این باره رسول اکرم ( ص ) فرموده است :

( صاحِبُ الرَّحْلِ یَشْرِبُ اَوَّلَ الْقَوْمِ وَ یَتَوَضَّاُ آخِرَهُمْ ) ( 338 )

صاحب خانه ( میزبان ) قبل از دیگران شروع کند و بعد از آنها دست بشوید .

آداب مهمانی رفتن

مهمان نیز به نوبه خود در قبال میزبان ، وظایفی دارد که به اختصار به آنها اشاره می کنیم :

1 ـ مـهـمـانـی رفـتـن انـسـان یـا بـایـد بـر اسـاس دعـوت مـیـزبان باشد و یا مناسبت خاصّی از قـبـیـل : صـله رحـم و دیـدار با خویشاوندان ، زیارت و دیدار برادر مؤ من ، تبریک و شادباش ، تـسـلیـت و دلداری ، اصـلاح ذات البـیـن و . . . داشـتـه بـاشـد ، چـه اینکه در صورت دوّم ، مهمان ، بـایـستی فرصت ، امکانات و آمادگی میزبان را برای انجام پذیرایی در نظر بگیرد و طوری عمل کند که برنامه کار و زندگی میزبان را مختلّ نساخته ، او را در تنگنا قرار ندهد .

2 ـ ادب و نـزاکـت اسـلامـی را در وارد شـدن ، نشستن ، سخن گفتن ، غذا خوردن و . . . رعایت کند و از اعـمـالی نـظـیـر شـوخـیـهـای دور از ادب ، خـنـده بـا صـدای بـلند ، چشم چرانی ، دراز کردن پا ، پرخوری ، پرگویی ، غیبت ، سخن چینی و . . . بپرهیزد .

3 ـ در زمانی که برای پذیرایی از او تعیین شده وارد شود ، زودتر نیاید و تاءخیر هم نداشته باشد . بیش از حدّ متعارف نیز در آنجا نماند .

4 ـ از آوردن هـمـراه بـدون اجـازه مـیـزبان خودداری کند ، در جایی که میزبان برایش در نظر می گـیـرد ، بـنـشـیـند و در صورت زیادی مهمان و کمی جا ، قدری جا به جا شود تا حتی المقدور جا برای مهمان تازه وارد باز شود .

بـیـماری از مشکلاتی است که ممکن است هر کسی به آن دچار شود . در چنین وضعیتی ، فرد بیمار به تقویت جسمی و روحی نیازمند است ، تا سلامت واقعی خویش را بازیافته ، به عنوان عضوی مفید در جامعه به زندگی و فعالیتش ادامه دهد . بدیهی است که اگر دیگر همنوعان او از کنارش بـی تـفاوت بگذرند و توجهی به بهبودی اش نداشته باشند ، روحیه خود را از دست داده ، چه بسا بر اثر فشار روحی و جسمی ، زندگی را بدرود گوید ، یا به یک عنصر رنجور و همیشه بـیـمار تبدیل شود که در این صورت نه تنها یک فرد و خانواده خسارت می بیند ، بلکه جامعه نـیـز از نـتـایج کار او بی بهره خواهد ماند و چنانچه بی توجّهی به این مساءله در بین افراد جامعه ریشه دوانیده ، فراگیر شود ، عواطف ، احساسات و ارزشهای انسانی دستخوش تغییر شده ؛ صـفا و صمیمیت ، همدلی و برادری نیز از میان آنان خواهد رفت و در نهایت ، جامعه ای بی روح و به دور از ارزشها شکل می گیرد که پایانی جز سقوط و هلاکت را در پی نخواهد داشت .

آیین مقدّس و حیاتبخش اسلام که توجّه خاصی به ارزشهای متعالی انسانی و بارور کردن آن در جامعه دارد ؛ عیادت مریض را به عنوان یک رفتار اخلاقی ، انسانی و الهی مورد تاءکید قرار داده ، به پیروانش سفارش می کند که در زندگی خود به آن پایبند باشند .

از این رو ، به عنوان یک مسلمان ضروری ا ست که دیدگاه اسلام درباره اهمیت این رفتار پسندیده را دانـسـتـه ، بـا وظـایـف خـویش در قبال یک بیمار بیش از پیش آشنا شویم و از آثار و برکات عیادت نیز آگاه گردیم .

اهمیت و ارزش عیادت

در مـکـتب انسانساز اسلام ، عیادت مریض و دیدار او از اهمیت و ارزش ویژه ای برخوردار است ؛ چرا کـه ایـن رفـتـار نـیـک اخـلاقـی مـورد رضـایـت خـداوند بوده ، نقش بسزایی را در تحکیم روابط انسانی و صمیمیت و اخوت ، ایفا می کند .

بـه هـمـیـن دلیـل ، رسـول خـدا صـلی الله عـلیـه وآله در تـفـسـیر آیه ( فَاِذا قُضِیَتِ الصَّلوةُ فـَانـْتـَشـِرُوا فـِی الاَْرْضِ ) ( 339 ) عـیـادت مـریض را در کنار دیگر رفتارهای ارزشمند اخلاقی ، ذکر کرده ، می فرماید :

( مـنـظـور آیه [از پراکنده شدن در زمین ] طلب کارهای دنیوی نیست ، بلکه منظور عیادت مریض ، تشییع جنازه و دیدار برادر دینی در راه خداست . ) ( 340 )

امـیـر مـؤ مـنـان صـلوات الله عـلیـه ، اهـمـیـت عـیـادت مـریـض را نـسـبـت بـه دیـگـر اعمال نیک یادآور شده ، می فرماید :

( مِنْ اءَحْسَنِ الْحَسَناتِ عِیادَةُ الْمَریضِ ) ( 341 )

از جمله نیکوترین اعمال انسان ، عیادت مریض است .

امـام صـادق عـلیـه السـلام نـیـز جـایـگـاه آن را در پـیـشـگـاه خـدای متعال ، چنین بازگو می کند :

( روز قـیـامـت بـنـده مـؤ مـنـی بـه سـوی خـدای تـعـالی نـدا سـر مـی دهـد و حـسـابـش بـه شـکـل آسـانـی انجام می پذیرد . آنگاه خداوند خطاب به او می فرماید :

ای مؤ من ، چه چیز تو را مانع شد هنگامی که مریض بودم به عیادتم نیایی ؟ او می گوید : تو پروردگار من هستی و من بـنده تو هستم ، تو زنده و پایداری و درد و ناراحتی به تو اصابت نمی کند ، خدای عزّوجلّ می فرماید : کسی که مؤ منی را عیادت کند ، مرا عیادت کرده است ، سپس می فرماید : آیا فلانی پسر فـلانی را می شناسی ؟ می گوید : بلی ، خداوند می فرماید : چه چیز تو را مانع شد که او را در هـنـگام بیماری اش عیادت نکنی ؟ همانا اگر او را عیادت می کردی مرا عیادت کرده بودی و مرا نـزد وی مـی یـافـتـی ، آنـگـاه اگـر از مـن درخواست برآوردن حاجتی را داشتی ، برایت برآورده ساخته ، آن را ردّ نمی کردم . ) ( 342 )

وظایف عیادت کننده

توضیح

کـسـی کـه بـه عـیـادت مریض می رود ، می تواند به گفتار و رفتارش تاءثیر بسزایی را در بـهـبودی و سلامتی او داشته باشد . از این رو ، برخی از وظایف عیادت کننده را به اختصار بیان می کنیم :

دلجویی

نـشـسـتـن در کـنـار مـریـض ، پـرسیدن حال او و اینکه شب و روز را چگونه گذرانده ، همدلی با مریض و دلجویی از او بوده ، موجب آرامش خاطر و تسکین دردش خواهد شد .

رسـول خـدا صـلی الله عـلیـه و آله رفـتـاری را کـه حـاکی از دلجویی و محبت به مریض است ؛ مشخص کرده ، می فرماید :

( تـَمـامُ عـِیادَةِ الْمَریضِ اَنْ یَضَعَ اءَحَدُکُمْ یَدَهُ عَلَیْهِ وَ یَسْاءَلَهُ کَیْفَ اءَنْتَ ؟ کَیْفَ اءَصْبَحْتَ ؟ وَ کَیْفَ اءَمْسَیْتَ ؟ ) ( 343 )

کـمـال عـیـادت مـریـض در آن اسـت کـه دسـت خود را بر [سر یا پیشانی ] او قرار داده ، حالش را بپرسی و اینکه شب را چگونه تا صبح و صبح را چگونه تا شب گذرانده است .

همدردی

هـمـراهـی و هـمـدری بـا مسلمانی که بیماری و درد و رنج وجودش را فرا گرفته ، از وظایف مهم عـیـادت کننده ، بلکه جامعه اسلامی است ؛ زیرا اسلام ، جامعه را چون پیکر واحدی می پندارد که در یـک مـسـیـر ( بـه سـوی خـدا ) در حـرکـت و تـکـاپـوسـت تـا آنـجـا که اگر عضوی از آن ، دچار مـشـکـل و نـاراحـتـی شـود ، دیـگـر اعضا به یاری اش شتافته ، با رسیدگی ، محبت و کمک خود ، درمانش می کنند .

پـیـامـبـر اکرم صلی الله علیه و آله ، ضمن اشاره به جامعه اسلامی و تشبیه آن به یک پیکر ، همدردی با مریض را مورد تاءکید قرار داده است :

( اءِنَّمـَا الْمُؤْمِنُونَ فی تَراحُمِهِمْ وَ تَعاطُفِهِمْ بِمَنْزِلَةِ الْجَسَدِ الْواحِدِ ، اِذَا اشْتَکی مِنْهُ عُضْوٌ واحِدٌ تَداعی لَهُ سائِرُ الْجَسَدِ بِالْحُمّی وَالسَّهَرِ ) ( 344 )

هـمـانـا مـؤ منان در مهربانی و عطوفتشان به یکدیگر همانند یک پیکرند که وقتی عضوی از آن به درد آید ، سایر اعضا را به همدردی در تب و بیداری شب فرا می خواند .

سعدی نیز با توجه به مضمون این حدیث ، شعر زیبا و معروفش را سروده است :

بنی آدم اعضای یکدیگرند

که در آفرینش ز یک گوهرند

چو عضوی به درد آورد روزگار

دگر عضوها را نماند قرار

تو کز محنت دیگران بی غمی

نشاید که نامت نهند آدمی

هدیّه

از جـمـله چـیـزهـایـی کـه نـشـانـه مـحـبـت و تـوجـه خـاص بـه طـرف مـقـابـل مـی بـاشد ، هدیه است . عیادت کننده با هدیّه خود ـ اگر چه ناچیز باشد ـ صفا و صمیمیت قلبی اش را به بیمار نشان داده ، او را که در یک حالت افسردگی ، نگرانی و رنج قرار داده ، خوشحال خواهد کرد .

امام صادق علیه السلام در ضمن صحبت خود با یارانش که قصد عیادت مریضی را داشتند ؛ اهمیت هدیه و تاءثیر آن را بازگو می کند :

( یکی از یاران امام می گوید : ما به عیادت یکی از دوستان ایشان که مریض بود ، می رفتیم در بـیـن راه ، آن حضرت با ما برخورد کرد و فرمود : کجا می روید ؟ گفتیم : به عیادت فلانی می رویـم ، فـرمـود : بـایستید ، چون ایستادیم ، فرمود : آیا قدری سیب ، گلابی ، بالنگ یا اندکی عطر و عود به همراه دارید ؟ گفتیم : چیزی از اینها را با خود نداریم ، فرمود : آیا نمی دانید که مریض به خاطر آنچه که برایش می آورند ، خوشحال می شود . ) ( 345 )

دعـا

از دیدگاه اسلام ، استفاده از دوا و دکتر برای بهبودی بیمار ، کاری مقدماتی و به عنوان ابزار و وسیله است و در حقیقت ، سلامتی واقعی و شفای کامل به دست خداست . از این رو ، همانطور که در هـیـچ حـالی نـبـایـد خـدا را فـرامـوش کـرد ، در مرض و بیماری نیز باید به یاد او بود و از او اسـتـمداد جست و چه دعایی بهتر و مؤ ثرتر از دعای عیادت کنندگانی که برای رضای خدا به دیدار بیمار می روند .

امـام کـاظم علیه السلام با توجه به تاءثیر دعای عیادت کننده از بیمار می خواهد که اجازه دهد تا مردم به دیدارش آمده ، جهت شفا و سلامتی اش دعا کنند :

( اءِذا مـَرِضَ اءَحـَدُکـُمْ فـَلْیـَاءْذَنْ لِلنـّاسِ یـَدْخـُلُونَ عـَلَیـْهِ ، فـَاِنَّهُ لَیـْسَ مـِنْ اءَحـَدٍ اِلاّ وَ لَهُ دَعـْوَةٌ مُسْتَجابَةٌ ) ( 346 )

هـر زمـان کـه یـکی از شما بیمار شد ، به مردم اجازه دهد تا به دیدارش بیایند ؛ زیرا کسی ( از عیادت کنندگان ) نیست مگر آنکه دعای اجابت شده ای ( برای بیمار ) در پیشگاه خدا دارد .

امام صادق علیه السلام نیز به کیفیت دعا اشاره کرده ، می فرماید :

( دسـت خـود را بـر سـر بـیـمـار نـهـاده ، می گویی : ( بِسْمِ اللّهِ ، وَ مِنَ اللّهِ ، وَ اِلَی اللّهِ ، وَ ما شـاءَاللّهُ ، وَ لا حـَوْلَ وَ لا قـُوَّةَ اِلاّ بـِاللّهِ ) . . . آنـگـاه آیة الکرسی و سوره های حمد ، فلق ، ناس ، تـوحـیـد و ده آیـه از اوّل سـوره یـس را قـرائت مـی کـنـی و پس از آن می گویی : ( اَللّهُمَّ اشْفِهِ بـِشـِفـائِکَ وَ داوِهِ بـِدَوائِکَ وَ عـافـِهِ مـِنْ بـَلائِکَ ) آنـگـاه بـه حـق مـحـمـد و آل مـحـمـد صـلوات الله عـلیـه و عـلیـهـم اءجـمـعـیـن اسـتـجـابـت دعـا را از خـدای متعال درخواست می کنی . ) ( 347 )

اطعام مریض

مرض و بیماری از سویی سبب ضعف و ناتوانی فرد در انجام کارهای شخصی اش می شود و از سـوی دیـگـر دسـت او را از فـعـالیـت و امـرار معاش کوتاه می کند ، در چنین وضعیتی غذا دادن به بـیـمـار و خـودداری از خـوردن چـیـزی نـزد او از جـمـله وظایف و رفتارهای پسندیده ای است که در پیشگاه خدای تعالی پاداش بسیار بزرگی دارد .

رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره می فرماید :

( مَنْ اءَطْعَمَ مَریضاً شَهْوَتَهُ ، اءَطْعَمَهُ اللّهُ مِنْ ثِمارِ الجَنَّةِ ) ( 348 )

هـر کـس ، بـیـماری را طبق خواسته اش اطعام کند ، خداوند با میوه های بهشت او را پذیرایی خواهد کرد .

امـام عـلی علیه السلام ، ضمن تاءکید بر خودداری از خوردن در نزد مریض ، سخن پیامبر صلی الله علیه و آله در این زمینه را بازگو می کند :

( نـَهـی رَسـُولُ اللّهِ ( ص ) اءَنْ یـَاءْکـُلَ الْعـائِدُ عـِنـْدَ الْعـَلیـلِ ، فـَیـُحـْبـِطُ اللّهُ اءَجـْرَ عِیادَتِهِ ) ( 349 )

رسـول خـدا ( ص ) ، عـیـادت کـنـنـده را از خـوردن چیزی ( به ویژه اگر برای مریض ضرر داشته باشد ) در نزد مریض نهی فرمود ؛ زیرا این کار موجب از میان رفتن پاداش عیادتش می شود .

رعایت زمان عیادت

اسـتـراحـت و آرامـش از جـمـله نـیـازهای اساسی و اوّلیه یک مریض بوده ، در بهبودی اش تاءثیر قـابـل تـوجـه و شـایـانـی دارد . از ایـن رو ، عـیـادت کـنـنـده بـایـد زمـان دیـدار را بـه حداقل کاهش دهد تا محیط برای استراحت مریض ، آماده شود .

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله با اشاره به سنگینی و سبکی بیماری ، زمان عیادت را مشخص کرده است :

( اءَغِبُّوا فِی الْعِیادَةِ وَ اءَرْبَعُوا ) ( 350 )

یک روز در میان ( در صورتی که بیماری سخت و سنگین باشد ) یا هر سه روز ، یک بار ، مریض را عیادت کنید .

امـیـر مـؤ مـنـان صـلوات الله عـلیه نیز بیشترین پاداش را برای کسی می داند که زمان عیادتش محدود و کم باشد ، مگر آنکه خود مریض از او درخواست ماندن کند : ( اءِنَّ مـِنْ اءَعـْظـَمِ الْعـُوّادِ اءَجْراً عِنْدَاللّهِ لَمَنْ اِذا عادَ اءَخاهُ خَفَّفَ الْجُلُوسَ اءِلاّ اءَنْ یَکُونَ الْمَریضُ یُحِبُّ ذلِکَ وَ یُریدُهُ وَ یَسْاءَلُهُ ذلِکَ ) ( 351 )

هـمـانـا پـاداش عـیـادت کـنـنـده ای در پیشگاه خدا بیشتر است که هنگام عیادت از برادر دینی اش ، انـدکـی نزد او بنشیند ، مگر آنکه خود بیمار آن را دوست داشته ، از او بخواهد ( که زمان بیشتری را در کنارش باشد ) .

آثار عیادت

عـیـادت مـریـض و دلجویی از او به عنوان یک رفتار پسندیده اخلاقی و اجتماعی که با عواطف و احـسـاسات درونی و فطری انسان نیز هماهنگ است ، آثار و برکات دنیوی و اخروی فراوانی را در پی دارد ؛ زیرا از سویی موجب می شود که روحیه بیمار تقویت شده ، از بار سنگین بیماری که جسم و جانش را فرا گرفته ، کاسته شود و زودتر سلامتی از دست رفته را بازیابد و از سـوی دیـگـر دلهـای افـراد جـامـعـه را بـه هـم نـزدیـکتر کرده ، برادری و همدلی را در بینشان افزایش می دهد ، تا آنجا که هم فرد و هم جامعه به واسطه این رفتار الهی و انسانی مورد لطف و رحمت پروردگار قرار می گیرند .

رسـول خـدا صـلی الله عـلیـه وآله بـا تـاءکـیـد بـر عیادت مریض ، پاداش آن در پیشگاه خدای متعال را یادآور می شود :

( مـَنْ عـادَ مـَریـضـاً فَجَلَسَ عِنْدَهُ ساعَةً ، اءَجْرَی اللّهُ عَمَلَ اءَلْفِ سَنَةٍ لا یَعْصَی اللّهَ فیها طَرْفَةَ عَیْنٍ ) ( 352 )

کـسـی کـه بـیـمـاری را عـیـادت کـرده ، سـاعـتـی نـزد او بـنـشـیـنـد ، خـداونـد پـاداش عمل هزار سال را که لحظه ای در آن معصیت نکرده باشد ، به او ارزانی می دارد .

امـام صـادق علیه السلام ، غوطه ور شدن عیادت کننده در رحمت الهی و استغفار فرشتگان برای او را ، از آثار عیادت می داند :

( اءَیُّمـا مـُؤْمـِنٍ عـادَ اءَخـاهُ فی مَرَضِهِ فَاِنْ کانَ حینَ یُصْبِحُ شَیَّعَهُ سَبْعُونَ اءَلْفَ مَلَکٍ فَاِذا قَعَدَ عـِنـْدَهُ غـَمـَرَتـْهُ الرَّحـْمـَةُ وَاسـْتـَغـْفـَرُوا لَهُ حَتّی یُمْسِیَ وَ اِنْ کانَ مَساءاً کانَ لَهُ مِثْلُ ذلِکَ حَتّی یُصْبِحَ ) ( 353 )

هـر مـؤ مـنـی کـه بـرادر دیـنی اش را در هنگام بیماری ، عیادت کند ، اگر صبح باشد ؛ هفتاد هزار فـرشـته او را همراهی می کنند و هنگامی که کنار بیمار بنشیند ، رحمت الهی او را فرا گرفته ، تـمـامی آن فرشتگان تا شب برایش طلب آمرزش می کنند و اگر شب باشد همین پاداش ( رحمت و استغفار ) تا صبح ، ادامه خواهد داشت .

در جـای دیـگر با اشاره به الهی کردن عیادت ، دعای مریض برای عیادت کننده را ، اثر بخش و اجابت شده قلمداد می کند :

( مـَنْ عـادَ مـَریـضـاً فـِی اللّهِ ، لَمْ یـَسـْاءَلِ الْمـَریـضُ لِلْعـائِدِ شـَیـْئاً اِلا اسـْتـَجـابَ اللّهـُ لَهُ ) ( 354 )

کـسـی کـه بـرای رضـای خـدا ، بیماری را عیادت کند ، هر چیزی را بیمار برای او درخواست کند ، خداوند برآورده خواهد کرد .

امـام خـمـیـنـی قـدس سـرّه نـیـز عـیـادت بـیـمـار و مـحـبـت بـه او را از جـمـله عوامل مؤ ثر در بهبودی زودتر بیمار دانسته است :

( شـمـا بـا ایـن مریضها ، با این بیمارها ، هر چه محبت بکنید ، . . . این در روحیه بیمار مؤ ثر است و بر خوب شدن ، سرعت خوب شدن بیماران نیز مؤ ثر است . ) ( 355 )

فهرست منابع

1 ـ قرآن کریم

2 ـ نهج البلاغه ، ( فیض الاسلام )

3 ـ صحیفه سجّادیه

4 ـ الاحتجاج ، طبرسی ، مؤ سسه اعلمی ـ بیروت

5 ـ استفتاآت ، امام خمینی ( ره ) ، انتشارات اسلامی

6 ـ اصول کافی ، ثقة الاسلام کلینی ، دار صعب ـ بیروت

7 ـ امـر بـه مـعـروف و نـهـی از منکر ، حسین نوری همدانی ، ترجمه محمد محمّدی ، دفتر تبلیغات اسلامی

8 ـ بحارالانوار ، علامه مجلسی ، اسلامیه ـ تهران

9 ـ تحف العقول ، ابن شعبه حرّانی ، بیروت

10 ـ تفسیر نمونه ، جمعی از نویسندگان ، اسلامیه

11 ـ تفسیر نورالثقلین ، حویزی ، علمیه قم

12 ـ تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی مولوی ، محمد تقی جعفری ، انتشارات اسلامی

13 ـ پا به پای آفتاب ، امیررضا ستوده ، نشر پنجره

14 ـ جاذبه و دافعه علی ( ع ) ، شهید مطهری ، صدرا

15 ـ جامع السعادات ، مولی مهدی نراقی ، مؤ سسه اعلمی ـ بیروت

16 ـ خزائن ، ملاّ احمد نراقی ، علمیه اسلامیه

17 ـ دیوان شعر ، حافظ شیرازی

18 ـ سرگذشتهای ویژه از زندگی امام خمینی ، مصطفی وجدانی ، پیام آزادی

19 ـ سفینة البحار ، شیخ عباس قمی ، انتشارات اسوه

20 ـ شرح غررالحکم و دررالکلم ، آمدی ، دانشگاه تهران

21 ـ شرح نهج البلاغه ، ابن ابی الحدید ، دار اِحیاء التراث العربی ـ بیروت

22 ـ صحیفه نور ، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی ، وزارت ارشاد اسلامی

23 ـ عقدالفرید ، ابن عبد ربّه ، دارالکتب العلمیه ـ لبنان

24 ـ فرهنگ عمید ، حسن عمید ، انتشارات امیرکبیر

25 ـ فرهنگ نظام ، سید محمدعلی داعی الاسلام ، نشر دانش

26 ـ کلیات سعدی ، تصحیح محمدعلی فروغی ، انتشارات نگاه

27 ـ لغت نامه ، علی اکبر دهخدا ، دانشگاه تهران

28 ـ مجمع البیان فی تفسیر القرآن ، طبرسی ، بیروت

29 ـ محجة البیضاء ، فیض کاشانی ، دفتر انتشارات اسلامی

30 ـ مستدرک الوسائل ، محدّث نوری ، مؤ سسه آل البیت

31 ـ معراج السعاده ، مولی احمد نراقی ، انتشارات جاویدان

32 ـ مفاتیح الجنان ، شیخ عباس قمی ، چاپ مکرّر

33 ـ مکارم الاخلاق ، طبرسی ، بیروت

34 ـ المیزان فی تفسیر القرآن ، علامه طباطبایی ، بیروت

35 ـ میزان الحکمه ، محمدی ری شهری ، دفتر تبلیغات اسلامی

36 ـ نقش زبان در سرنوشت انسانها ، مهدی فقیه ایمانی ، اسماعیلیان ـ قم

37 ـ وسائل الشیعه ، شیخ حرّ عاملی ، بیروت

پانویس

↑ لغت نامه دهخدا ، واژه ادب

بازگشت به کتب معروف اخلاقی | کتب منکر اجتماعی | کتب منکر اخلاقی

[1] لغت نامه دهخدا ، واژه ادب

[۱]

@@ سطر ۳۰: / سطر ۳۰: @@
 پیش از پرداختن به بحث آداب معاشرت و روابط انسانی ، خوب است به تبیین دو واژه ( آداب ) و ( معاشرت ) بپردازیم .
-واژه آداب جـمـع ادب و آن بـه مـعـنـای دانـش ، هـنـر ، حـسـن مـعـاشـرت ، حـسـن احوال در قیام و قعود ، حسن اخلاق و اجتماع خصال حمیده و مانند آن آمده است . ( 1 )
+واژه آداب جـمـع ادب و آن بـه مـعـنـای دانـش ، هـنـر ، حـسـن مـعـاشـرت ، حـسـن احوال در قیام و قعود ، حسن اخلاق و اجتماع خصال حمیده و مانند آن آمده است . <ref>لغت نامه دهخدا ، واژه ادب</ref>
 مـعـاشـرت نـیـز بـه مـعنای آمیختن ، اُلفت ، مصاحبت ، همدمی ، رفاقت و زندگانی با هم ، نشست و برخاست و مانند آن می باشد . ( 2 )
@@ سطر ۲٬۸۳۹: / سطر ۲٬۸۳۹: @@
 ـ وسائل الشیعه ، شیخ حرّ عاملی ، بیروت
-==پی‌نوشت‌ها==
-قسمت اول
-- لغت نامه دهخدا ، واژه ادب .
-- همان ، واژه معاشرت .
-- شرح غرر الحکم ، ج 2 ، ص 667 .
-- نهج البلاغه ، فیض الاسلام ، نامه 31 ، بند 28 .
-- مـسـتـدرک الوسـائل ، مـیـرزا حـسـیـن نـوری طـبـرسـی ، ج 8 ، ص 314 ، آل البیت ، قم .
-- اصـول کـافـی ، کـلیـنـی ، ج 2 ، ص 636 ، دار صـعـب و دار التعارف ، بیروت ، چاپ چهارم ، 1401 ه ـ ق .
-- جامع السعادات ، ج 1 ، ص 342ـ343 ، مؤ سسه اعلمی ، بیروت ، تلخیص .
-- بحارالانوار ، ج 71 ، ص 389 ، اسلامیه .
-- قلم ( 68 ) ، آیه 4 .
-- آل عمران ( 3 ) ، آیه 159 .
-- بحارالانوار ، ج 71 ، ص 390 .
-- فتح ( 48 ) ، آیه 29 .
-- طه ( 20 ) ، آیات 43 ـ 44 .
-- بحارالانوار ، ج 16 ، ص 216 .
-- همان ، ج 77 ، ص 152 .
-- بحارالانوار ، ج 16 ، ص 298 .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 663 .
-- وسائل الشیعه ، شیخ حر عاملی ، ج 11 ، ص 413 ، اسلامیه ، تهران .
-- بحارالانوار ، ج 71 ، ص 150 .
-- همان ، ص 395 .
-- همان ، ج 78 ، ص 53 .
-- شرح غررالحکم ، ج 4 ، ص 558 .
-- شرح غررالحکم ، ج 4 ، ص 558 .
-- محجة البیضاء ، ملاّ محسن فیض کاشانی ، ج 5 ، ص 93 ، دفتر انتشارات اسلامی ، قم .
-- بحارالانوار ، ج 71 ، ص 383 .
-- همان ، ص 375 .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 100 .
-- بحارالانوار ، ج 18 ، ص 404 .
-- نهج البلاغه ، خطبه 157 ، ص 571 .
-- مائده ( 5 ) ، آیه 32 .
-- مستدرک الوسائل ، ج 17 ، ص 87 .
-- اختصاص ، شیخ مفید ، ص 248 .
-- وسائل الشیعه ، ج 8 ، ص 608 .
-- در کـتـب فـقـهـی بـابـی اسـت بـه نـام قـذف ؛ و آن شـامـل نسبتهایی مثل زنا ، لواط ، فجور ، کفر و . . . می شود که در بعضی موارد تا 80 ضربه شلاق مجازات دارد .
-- وسائل الشیعه ، ج 8 ، ص 607 .
-- بحارالانوار ، ج 76 ، ص 38 .
-- بقره ( 2 ) ، آیه 83 .
-- اسراء ( 17 ) ، آیه 23 .
-- اسراء ( 17 ) ، آیه 28 .
-- تفسیر نمونه ، ج 22 ، ص 145 .
-- بحارالانوار ، ج 72 ، ص 454 .
-- ر . ک : بـحـارالانـوار ، ج 16 ، ص 235 ؛ وسائل الشیعه ، ج 8 ، ص 559 .
-- ر . ک : امـر بـه مـعروف و نهی از منکر ، حسین نوری همدانی ، ترجمه محمّد محمدی ، ص 83 ، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی .
-- آل عمران ( 3 ) ، آیه 104 .
-- حج ( 22 ) ، آیه 41 .
-- شرح غررالحکم و دررالکلم ، ج 4 ، ص 518 .
-- نهج البلاغه ، حکمت 366 ، ص 1263 .
-- تحریم ( 66 ) ، آیه 6 .
-- وسائل الشیعه ، ج 11 ، ص 418 .
-- همان ، ص 417 .
-- تفسیر نمونه ، ج 3 ، ص 38 .
-- بحارالانوار ، ج 100 ، ص 78 .
-- اصول کافی ، ج 1 ، ص 35 .
-- بـدیـهـی است که این سخن ، به معنای اسقاط تکلیف دائمی از کسانی که خیر و شر را بخوبی نمی شناسند و روشهای صحیح امر به معروف و نهی از منکر را نمی دانند ، نیست . آنان نـیـز مـوظـّفـنـد ، ابـتـدا خـود را در ایـن جـهـت تـقـویـت کـنـنـد و تکامل بخشند ، آنگاه نسبت به انجام واجب الهی یعنی امر به معروف و نهی از منکر اقدام نمایند .
-- بقره ( 2 ) ، آیه 44 .
-- صف ( 61 ) ، آیات 2 ـ 3 .
-- وسائل الشیعه ، ج 11 ، ص 194 .
-- حماسه حسینی ، شهید مطهری ، ج 2 ، ص 108 .
-- بحارالانوار ، ج 47 ، ص 349 .
-- بحارالانوار ، ج 77 ، ص 214 .
-- همان .
-- شرح غررالحکم ، ج 5 ، ص 443 .
-- توبه ( 9 ) ، آیه 128 .
-- نهج البلاغه ، حکمت 47 ، ص 1111 .
-- نحل ( 16 ) ، آیه 125 .
-- انعام ( 6 ) ، آیه 108 .
-- ر . ک : حِجر ( 15 ) ، آیه 52 ؛ نور ( 24 ) ، آیه 69 و . . . .
-- امام صادق علیه السلام فرمود : ( اَلسَّلامُ تَحِیَّةٌ لِمِلَّتِنا . . . ) ( ر . ک : بحارالانوار ، ج 76 ، ص 12 . )
-- انعام ( 6 ) ، آیه 54 .
-- بحارالانوار ، ج 76 ، ص 10 .
-- بحارالانوار ، ج 76 ، ص 5 .
-- همان ، ص 3 .
-- همان ، ج 78 ، ص 121 .
-- بحارالانوار ، ج 76 ، ص 11 .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 645 .
-- بحارالانوار ، ج 76 ، ص 3 .
-- همان ، ص 4 .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 646 .
-- بحارالانوار ، ج 76 ، ص 12 .
-- نساء ( 4 ) ، آیه 86 .
-- بحارالانوار ، ج 72 ، ص 38 .
-- شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید ، ج 20 ، ص 315 ، دار احیاء التراث العربی ، بیروت .
-- گفتنی است که منظور از این ممنوعیت ، کراهت است .
-- بحارالانوار ، ج 76 ، ص 9 .
-- همان .
-- بحارالانوار ، ج 76 ، ص 9 .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 648 .
-- الرّحمن ( 55 ) ، آیات 1 ـ 4 .
-- بحارالانوار ، ج 71 ، ص 274 ، اسلامیّه .
-- همان ، ج 78 ، ص 55 .
-- همان ، ج 71 ، ص 303 .
-- ( اَللّهـُمَ اِنـّی اَسـْئَلُکَ مـِنْ جـَمـالِکَ بـِاَجـْمـَلِهِ وَ کـُلُّ جـَمـالِکَ جـَمـیلٌ ) خدا یا از زیباترین زیباییهایت مساءلت دارم و همه زیباییهای تو زیباست . ( مفاتیح الجنان ، دعای سحرهای ماه مبارک رمضان )
-- ر . ک : صـافـّات ( 37 ) ، آیـه 6 ـ تـیـن ( 95 ) ، آیـه 4 ـ نحل ( 16 ) ، آیه 6 ـ حجّ ( 22 ) ، آیه 5 .
-- اسراء ( 17 ) ، آیه 53 .
-- نهج البلاغه ، خطبه 224 .
-- بحارالانوار ، ج 71 ، ص 310 .
-- شرح غررالحکم ، ج 4 ، ص 506 .
-- نهج البلاغه ، حکمت 39 .
-- نـقـش زبـان در سـرنـوشـت انـسـانـهـا ، مـهدی فقیه ایمانی ، ص 384 ، تلخیص ، چاپ اسماعیلیان ، قم .
-- ترجمه تفسیر المیزان ، ج 6 ، ص 366 .
-- عِقدُ الفرید ، ابن عبد ربه ، ج 2 ، ص 262 ، دار الکتب العلمیه ، بیروت ، لبنان .
-- صفّ ( 61 ) ، آیات 2 ـ 3 .
-- نهج البلاغه ، خطبه 83 ، ص 187 .
-- حکم و فرمان جز برای خدا نیست .
-- نهج البلاغه ، خطبه 40 ، ص 121 .
-- بحارالانوار ، ج 71 ، ص 310 .
-- شرح غرر الحکم ، ج 4 ، ص 329 .
-- شرح غرر الحکم ، ج 4 ، ص 329 .
-- همان ، ج 2 ، ص 314 .
-- بحارالانوار ، ج 71 ، ص 304 .
-- بحارالانوار ، ج 76 ، ص 60 .
-- همان ، ج 16 ، ص 298 .
-- محجة البیضا ، ج 5 ، ص 234 .
-- بحارالانوار ، ج 16 ، ص 298 .
-- همان ، ص 294 و خزائن ، نراقی ، ص 326 .
-- محجة البیضا ، ج 5 ، ص 234 .
-- همان ، ص 235 و بحارالانوار ، ج 16 ، ص 296 .
-- همان ، ص 325 .
-- خزائن ، نراقی ، ص 326 .
-- شرح غررالحکم ، ج 5 ، ص 195 .
-- همان ، ص 183 .
-- همان ، ص 200 .
-- همان ، ص 24 .
-- شرح غرر الحکم ، ج 5 ، ص 127 .
-- همان ، ص 227 .
-- بحارالانوار ، ج 76 ، ص 58 .
-- شرح غررالحکم ، ج 5 ، ص 178 .
-- بحارالانوار ، ج 77 ، ص 215 .
-- همان ، ج 69 ، ص 395 .
-- شرح غررالحکم ، ج 3 ، ص 106 .
-قسمت دوم
-- ر . ک : نـحـل ( 16 ) ، آیـات 6 ـ 5 ؛ حـج ( 22 ) ، آیـه 5 ؛ کـهف ( 18 ) ، آیه 7 ؛ صافّات ( 37 ) ؛ آیـه 6 ؛ فـصـّلت ( 41 ) ، آیه 12 ؛ ملک ( 67 ) ، آیه 5 ؛ حجر ( 15 ) ، آیه 16 ؛ ق ( 50 ) ، آیه 6 .
-- ( یـا بَنی ادَمَ خُذُوا زی نَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّمَسْجِدٍ . . . ) ای فرزندان آدم زینت و آرایش خود را در هر مسجدی برگیرید . ( اعراف ، آیه 31 . )
-- اعراف ( 7 ) ، آیه 32 .
-- بحارالانوار ، ج 79 ، ص 298 .
-- همان ، ج 16 ، ص 294 .
-- بحار الانوار ، ج 16 ، ص 248 .
-- همان ، ص 249 .
-- ر . ک : حلیة المتقین ، علامه مجلسی ( ره ) بابهای پنجم ، ششم ، هفتم ؛ سراج الشیعه ، مامقانی ، اسلامیّه .
-- فرقان ( 25 ) ، آیه 63 .
-- اسراء ( 17 ) ، آیه 37 .
-- لقمان ( 31 ) ، آیه 19 .
-- بحارالانوار ، ج 76 ، ص 302 .
-- بحارالانوار ، ج 76 ، ص 301 .
-- بقره ( 2 ) ، آیه 44 .
-- بحارالانوار ، ج 74 ، ص 224 .
-- دیوان حافظ ، ص 87 ، انتشارات سینا .
-- بحارالانوار ، ج 70 ، ص 115 .
-- میزان الحکمه ، ج 6 ، ص 302 .
-- کـلیـات سـعـدی ، مـطـابـق نسخه تصحیح شده محمدعلی فروغی ، ص 86 ، انتشارات نگاه .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 165 .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 165 .
-- همان .
-- ر . ک ؛ المیزان ، ج 12 ، ص 331 ، بیروت .
-- نحل ( 16 ) ، آیه 90 .
-- المیزان ، ج 12 ، ص 331 ـ 332 .
-- شرح غررالحکم ، ج 3 ، ص 374 .
-- شرح غررالحکم ، ج 6 ، ص 44 .
-- المیزان ، ج 12 ، ص 331 .
-- نهج البلاغة ، نامه 46 ، ص 976 .
-- بحارالانوار ، ج 75 ، ص 25 .
-- بحار الانوار ، ج 70 ، ص 1 .
-- شرح غررالحکم ، ج 3 ، ص 205 .
-- شرح غررالحکم ، ج 5 ، ص 337 .
-- همان ، ص 193 .
-- بحارالانوار ، ج 75 ، ص 26 .
-- قمر ( 54 ) ، آیه 49 .
-- نهج البلاغه ، خطبه 157 ، ص 499 .
-- همان ، نامه 47 ، ص 977 .
-- صحیفه نور ، ج 13 ، ص 15 .
-- تحف العقول ، حرّانی ، ص 302 ، بیروت .
-- پا به پای آفتاب ، امیر رضا ستوده ، ج 2 ، ص 170 ـ 171 ، نشر پنجره .
-- سرگذشتهای ویژه از زندگی امام خمینی ، رضا شعرباف ، ج 6 ، ص 80 .
-- نهج البلاغه ، نامه 53 ، ص 1022 .
-- صحیفه نور ، ج 16 ، ص 6 .
-- سرگذشتهای ویژه از زندگی امام خمینی ، مصطفی وجدانی ، ج 4 ، ص 49 .
-- پا به پای آفتاب ، ج 2 ، ص 258 .
-- همان .
-- سرگذشتهای ویژه از زندگی امام خمینی ، ج 6 ، ص 129 .
-- همان ، ج 5 ، ص 150 .
-- صحیفه نور ، ج 13 ، ص 16 .
-- همان ، ج 11 ، ص 150 .
-- شرح غررالحکم ، ج 5 ، ص 143 .
-- همان ، ج 6 ، ص 275 .
-- همان ، ص 39 .
-- بحارالانوار ، ج 78 ، ص 242 .
-- شرح غررالحکم ، ج 4 ، ص 132 .
-- توبه ( 9 ) ، آیه 111 .
-- بقره ( 2 ) ، آیه 80 .
-- رعد ( 13 ) ، آیه 20 .
-- مائده ( 5 ) ، آیه 1 .
-- بحارالانوار ، ج 75 ، ص 96 .
-- نهج البلاغه ، نامه 53 ، ص 954 .
-- مریم ( 19 ) ، آیه 54 .
-- بحارالانوار ، ج 75 ، ص 95 .
-- همان .
-- بحارالانوار ، ج 46 ، ص 147 .
-- همان ، ج 75 ، ص 92 .
-- فتح ( 48 ) ، آیه 10 .
-- شرح غررالحکم ، ج 6 ، ص 283 .
-- دیوان حافظ ، غزل 433 .
-- بحارالانوار ، ج 67 ، ص 186 .
-- فرهنگ نظام ، سید محمدعلی داعی الاسلام ، واژه راز ، نشر دانش .
-- نهج البلاغه ، ص 1110 .
-- شرح غررالحکم ، ج 2 ، ص 458 .
-- بحارالانوار ، ج 78 ، ص 229 .
-- سفینة البحار ، ج 2 ، ص 469 .
-- بحارالانوار ، ج 77 ، ص 296 .
-- شرح غررالحکم ، ج 6 ، ص 262 .
-- نفس المهموم ، ترجمه شعرانی ، ص 88 .
-- بحارالانوار ، ج 75 ، ص 71 .
-- شرح غررالحکم ، ج 4 ، ص 141 .
-- بحارالانوار ، ج 75 ، ص 68 .
-- همان ، ص 83 .
-- شرح غررالحکم ، ج 6 ، ص 388 .
-- شرح غررالحکم ، ج 6 ، ص 386 .
-- بحارالانوار ، ج 75 ، ص 83 .
-- شرح غررالحکم ، ج 4 ، ص 146 .
-- بحارالانوار ، ج 75 ، ص 71 .
-- ق ( 50 ) ، آیه 18 . جهت توضیح بیشتر به سوره نساء ، آیه 9 رجوع شود .
-- شغب یعنی فتنه انگیزی .
-- موج سوم ، نوشته آلوین تافلر ، ص 503 ـ 505 ، نشر نو . این کتاب برای اولین بـار در 1980 در نـیـویـورک به چاپ رسیده و توسط شهیندخت خوارزمی به فارسی ترجمه شده است .
-- بلد ( 90 ) ، آیات 17 ـ 18 .
-- سفینة البحار ، ج 1 ، ص 13 .
-- نهج البلاغه ، نامه 53 ، ص 993 .
-- جاذبه و دافعه علی علیه السلام ، ص 64 ، انتشارات صدرا .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 175 .
-- شرح غرر الحکم ، ج 5 ، ص 132 .
-- تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی ، محمد تقی جعفری ، ج 2 ، ص 194 و 201 .
-- شرح غررالحکم ، ج 5 ، ص 306 .
-- فتح ( 48 ) ، آیه 29 .
-- بحارالانوار ، ج 74 ، ص 392 .
-- بحار الانوار ، ج 74 ، ص 405 .
-- شرح غررالحکم ، ج 2 ، ص 273 .
-- تفسیر ، نقد و تحلیل مثنوی مولوی ، ج 8 ، ص 361 ـ 362 .
-- شرح غررالحکم ، ج 4 ، ص 607 .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 302 .
-- همان ، ص 303 .
-- البـتـه ایـن حـالت ( نـداشـتـن خشم ) را یکی از مراتب خشم نامیدن ، از باب مسامحه در تـعـبـیـر اسـت و چـون بـیـان عـلمـای بـزرگـوار اخـلاق بـدیـن مـنـوال بـود ، مـا نیز آن را بیان کردیم ، و گرنه شاید بهتر بود که گفته شود : بازتاب و عـمـل انـسانها در برخورد با عوامل برانگیزنده خشم بر سه گونه است : یا اصلاً خشمگین نمی شـونـد ، یـا خـشـمـگین می شوند ولی جانب اعتدال و میانه روی را از دست نمی دهند و به اسارت غـریـزه خـشـم در نـمـی آیـنـد و یـا خـشمگین می شوند و در این جهت کارشان به افراط می کشد ، بطوری که دیگر بر اعصاب خود مسلّط نیستند و اراده آنها ، تابع خشمشان است .
-- محجّة البیضا ، ج 5 ، ص 296 .
-- توبه ( 9 ) ، آیه 73 .
-- شوری ( 42 ) ، آیه
-- محّجة البیضا ، ج 5 ، ص 302 .
-- محجة البیضا ، ج 5 ، ص 308 .
-- کافی ، ج 2 ، ص 304 .
-- محجة البیضا ، ج 5 ، ص 304 .
-- همان ، ص 307 .
-- شرح غررالحکم ، ج 4 ، ص 24 .
-- بحارالانوار ، ج 73 ، ص 264 .
-- شرح غررالحکم ، ج 2 ، ص 47 .
-- شرح غرر الحکم ، ج 1 ، ص 357 .
-- بحارالانوار ، ج 71 ، ص 428 .
-- شرح غررالحکم ، ج 2 ، ص 288 .
-- صحیفه سجّادیه ، دعای مکارم الاخلاق .
-- بحارالانوار ، ج 7 ، ص 303 .
-- آل عمران ( 3 ) ، آیه 134 .
-- تفسیر نورالثقلین ، ج 1 ، ص 390 ، چاپ علمیّه قم .
-- شرح غررالحکم ، ج 1 ، ص 140 .
-- بقره ( 2 ) ، آیه 178 .
-- بقره ( 2 ) ، آیه 263 .
-- جاثیة ( 45 ) ، آیه 14 .
-- حجر ( 15 ) ، آیه 85 .
-- تفسیر مجمع البیان ، ج 6 ، ص 344 ، بیروت .
-- بحارالانوار ، ج 41 ، ص 49 .
-- همان ، ج 71 ، ص 401 .
-- نهج البلاغه ، ص 993 .
-- بحارالانوار ، ج 77 ، ص 419 .
-- همان ، ج 74 ، ص 9 .
-- شرح غررالحکم ، ج 1 ، ص 391 .
-- مشروح سخنان آن حضرت به دلیل رعایت اختصار حذف شد .
-- بحارالانوار ، ج 41 ، ص 132 .
-- نور ( 24 ) ، آیه 2 .
-- بقره ( 2 ) ، آیه 179 .
-- فروع کافی ، ج 7 ، ص 174 .
-- میزان الحکمه ، ج 2 ، ص 308 .
-- مستدرک الوسائل ، ج 18 ، ص 34 .
-- نور ( 24 ) ، آیه 22 .
-- بحارالانوار ، ج 75 ، ص 359 .
-- همان .
-- تفسیر نور الثقلین ، ج 4 ، ص 210 .
-- میزان الحکمه ، ج 6 ، ص 367 .
-قسمت سوم
-- بحارالانوار ، ج 71 ، ص 420 .
-- شرح غررالحکم ، ج 1 ، ص 398 .
-- همان ، ج 4 ، ص 184 .
-- فرهنگ عمید ، واژه صله رحم .
-- لغت نامه دهخدا ، واژه صله رحم .
-- رعـد ( 13 ) ، آیـه 21 ( و آنـان کـه آنچه را خدا به پیوستن آن فرمان داده ، پیوند می دهند . )
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 156 .
-- نساء ( 4 ) ، آیه 36 .
-- نساء ( 4 ) ، آیه 1 .
-- بحارالانوار ، ج 71 ، ص 105 ، بیروت .
-- نهج البلاغه ، نامه 31 ، ص 939 .
-- استفتاآت ، ج 1 ، ص 487 ، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم .
-- بحارالانوار ، ج 74 ، ص 131 .
-- وسائل الشیعه ، ج 6 ، ص 287 .
-- اسراء ( 17 ) ، آیه 26 .
-- نهج البلاغه ، خطبه 142 ، ص 432 .
-- ر . ک : استفتاآت ، ج 1 ، ص 488 .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 155 .
-- همان ، ص 670 .
-- همان ، ص 151 .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 150 .
-- بحارالانوار ، ج 6 ، ص 264 .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 156 .
-- بحارالانوار ، ج 74 ، ص 114 .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 152 .
-- بحارالانوار ، ج 71 ، ص 104 .
-- محمد ( 47 ) ، آیات 22 ـ 23 .
-- سفینة البحار ، ج 1 ، ماده رحم .
-- ر . ک : بقره ( 2 ) ، آیه 27 ، رعد ( 13 ) ، آیه 25 و محمد ( 47 ) ، آیات 22 ـ 23 .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 184 .
-- نساء ( 4 ) ، آیه 36 .
-- تفسیر نمونه ، ج 3 ، ص 308 .
-- بحارالانوار ، ج 74 ، ص 157 .
-- نهج البلاغه ، نامه 47 ، ص 977 .
-- مستدرک الوسائل ، ج 8 ، ص 429 .
-- بحارالانوار ، ج 82 ، ص 93 .
-- همان ، ج 76 ، ص 154 .
-- همان ، ج 74 ، ص 7 .
-- بحار الانوار ، ج 78 ، ص 320 .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 667 .
-- بحارالانوار ، ج 74 ، ص 153 .
-- مستدرک الوسائل ، ج 8 ، ص 422 .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 668 .
-- مستدرک الوسائل ، ج 8 ، ص 429 .
-- بحارالانوار ، ج 74 ، ص 153 .
-- اصول کافی ، ج 2 ، ص 668 .
-- شرح غرر الحکم ، ج 5 ، ص 132 .
-- بحارالانوار ، ج 41 ، ص 28 .
-- بحارالانوار ، ج 75 ، ص 461 .
-- همان ، ص 459 .
-- بحار الانوار ، ج 75 ، ص 459 .
-- همان ، ص 451 .
-- جامع السعادات ، ج 2 ، ص 159 .
-- احتجاج ، طبرسی ، ج 2 ، ص 267 .
-- بحارالانوار ، ج 75 ، ص 451 .
-- بحارالانوار ، ج 41 ، ص 56 .
-- همان ، ج 75 ، ص 455 .
-- همان .
-- جمعه ( 62 ) ، آیه 10 .
-- مجمع البیان ، ج 10 ، ص 288 .
-- مستدرک الوسائل ، ج 2 ، ص 77 .
-- محجة البیضاء ، ج 3 ، ص 410 و 411 .
-- مکارم الاخلاق ، ص 359 و 360 ، بیروت .
-- سفینة البحار ، ج 1 ، ص 56 ، انتشارات اُسوه .
-- محجة البیضاء ، ج 3 ، ص 411 .
-- فروع کافی ، ج 3 ، ص 117 .
-- بحارالانوار ، ج 95 ، ص 16 .
-- مستدرک الوسائل ، ج 3 ، ص 93 .
-- بحارالانوار ، ج 81 ، ص 228 .
-- محجّة البیضاء ، ج 3 ، ص 410 .
-- فروع کافی ، ج 3 ، ص 118 ، 119 .
-- مستدرک الوسائل ، ج 2 ، ص 79 .
-- مکارم الاخلاق ، ص 361 .
-- محجة البیضاء ، ج 3 ، ص 411 .
-- صحیفه نور ، ج 14 ، ص 267 .
 == پانویس ==
 {{پانویس|colwidth=30em|۲}}