فرهنگ مصادیق:زکات: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۲۸ مرداد ۱۳۹۵، ساعت ۱۴:۳۱

زکات – اسلام پدیا

معنای لغوی و اصطلاحی زکات

معنای لغوی زکات اعم است از معنای مصطلح آن، و صدقه را هم شامل می‌شود. در حقیقت زکات در لغت مخصوصا اگر در مقابل نماز قرار گیرد، به معنای انفاق مال در راه خدا و مرادف آنست، کما اینکه همین مطلب از آیاتی که احوال انبیای سلف را حکایت می‌کنند بخوبی استفاده می‌شود…».^[۱]
در قرآن مجید در موارد زیادی به صدقات مستحبی هم زکات گفته شده است مثلا در بسیاری از سوره‌های مکی کلمه” زکات” آمده که منظور از آن همان زکات مستحبّی است^[۲]، زیرا وجوب زکات مسلما بعد از هجرت پیامبر (ص) به مدینه، بوده است^[۳].
علامه طباطبائی در المیزان می‌فرمایند:
اگر می‌بینید امروز وقتی زکات گفته می‌شود ذهن منصرف به زکات واجب شده و صدقه به ذهن نمی‌آید، نه از این جهت است که بر حسب لغت عرب صدقه زکات نباشد بلکه از این جهت است که در مدت هزار و چند سال گذشته از عمر اسلام، متشرعه و مسلمین زکات را در واجب بکار برده‌اند، و گرنه در صدر اسلام زکات به همان معنای لغوی خود بوده و آیه ۵۵ سورهٔ مائده که به نقل اکثر مفسرین^[۴]دربارهٔ جریان انفاق حضرت علی (ع) است، که در حال رکوع اتفاق افتاده و انگشترشان را به فقیر داده‌اند،نیز ممکن است از همین قبیل باشد.
پس بر فرض این که زکات واجب به حضرت علی(ع) تعلق نمی‌گرفته، انفاق انگشتری می‌تواند صدقه به فقیر و یکی از انفاق‌های مستحبی ایشان باشد.

شیوهٔ دریافت زکات در ایران

با همت دولت جمهوری اسلامی ایران و مسئولین و صاحب نظران فرهنگی کشور، چند سالی است که طرح زکات با هدف احیا و ترویج فرهنگ زکات به عنوان یکی از دستورات مهم اسلام که در جای جای قرآن در کنار نماز ذکر شده و از فروع دین مبین اسلام است و به منظور سهولت در جمع آوری زکات از بین کشاورزان و دامداران در سراسر ایران راه اندازی و اجرا می‌شود، این طرح در مراکز استان‌ها، به صورت یک حرکت خود جوش مردمی، البته با همکاری برخی مؤسسات و مراکز فرهنگی از قبیل کمیته امداد امام خمینی (ره)، ائمه جمعه و جماعات و … جمع آوری و پس از ساماندهی وجوه تحت نظارت مستقیم استانداری‌ها که مسئولیت ستاد احیای زکات شاخه استان را دارند طبق مصلحت و نظر اهالی همان روستا در امور خیر، به مصرف می‌رسد.

علل اجتماعی پرداخت زکات

در شرع مقدس اسلام تکالیف مادی از قبیل خمس و زکات در شرایط خاصی واجب شده است، زکات برای خودش نصاب خاصی دارد که اگر موادی که پرداخت زکاتش واجب است به آن مقدار معین نرسد زکات ندارد؛ به عنوان مثال: نصاب پرداخت زکات گوسفند در ابتدای امر چهل گوسفند است؛ یعنی کسی که ۳۹ گوسفند دارد زکاتش بر او واجب نیست و در صورتی که چهل گوسفند هم داشته باشد زکاتش تنها یک گوسفند است^[۵]در زکات گندم، جو، کشمش و خرما وزن ۲۷۰/۸۴۷ کیلو گرم است، یعنی تا قبل از رسیدن به این مقدار، زکات واجب نیست و در صورت رسیدن به این وزن معمولاً^[۶] یک بیستم آن را باید بدهد به طوری که اگر ۹۰۰ کیلوگرم خرما داشته باشد تنها ۴۵ کیلوگرم آن به عنوان زکات داده می‌شود.
از طرفی باید توجه داشت که عده‌ای بر خلاف کسانی که مثلاً چهل گوسفند دارند، یا هر سال حداقل در حدود ۹۰۰ کیلو گرم از این گونه غلات برداشت می‌کنند و زندگی و موقعیتی در حد متوسط دارند، در وضعیت فقیرانه‌ای زندگی می‌کنند که توانایی تملّک بسیار کمتر از این موارد را ندارند و در هزینهٔ خوراک و پوشاک خود مشکل دارند. فطرت و وجدان هر انسان منصفی در این گونه موارد پرداخت بخشی از دارائی افراد متمکن برای رفع فقر در جامعه را ضروری می‌داند، اسلام در پاسخ به همین ندای فطرت و در جهت قانونمند کردن پرداخت‌ها و دریافت‌ها، احکامی مالی از قبیل خمس و زکات را تشریع کرده است.
و بالاخره پرداخت زکات نوعی معامله با خداوند است که قطعاً اجر اخروی دارد چرا که زندگی محدود به این دنیا نیست.
بله! نباید تصور کنیم تکالیف مالی وقتی بر ما واجب است که حتماً خانه و ماشین و .. داشته باشیم ، خیر! اصلا چنین قانونی اجرایی نیست، هستند کسانی که درآمدهای ملیونی دارند، ولی منزل مسکونی ملکی ندارند، هستند کسانی که به خاطر بخل و خساست، خود و خانواده را از یک زندگی در شأن، محروم می‌کنند، ولی در آمد سالانهٔ بالایی دارند.
بنابراین؛ برای پرداخت زکات از طرف مسلمانان،حداقل‌هایی بلکه بیشتر از آن، توسط اسلام رعایت شده است.

زکات فطر

کسی که موقع غروب شب عید فطر بالغ و عاقل و هشیار است و فقیر و بنده کس دیگر نیست، باید برای خودش و کسانی که نان خور او هستند، هر نفری یک صاع که تقریباً سه کیلو است، گندم یا جو یا خرما یا کشمش یا برنج یا ذرّت و مانند اینها به مستحقّ بدهد، و اگر پول یکی از اینها را هم بدهد کافی است^[۷] و تفاوتی بین انسان روزه دار و غیر روزه دار نیست. به عنوان مثال اگر سرپرست خانواده‌ای روزه نمی‌گیرد، بر او واجب است هم فطریه خود و هم فطریه زن و بچه اش را بپردازد.
نمایهٔ مرتبط: سؤال ۶۲۲۱ (سایت اسلام کوئست: ۶۶۰۹) (موارد مصرف زکات).

زکات مستحبی

زکات در چند چیز مستحب است، که به دو مورد از آن اشاره می‌شود:
۱٫ اسب مادیان (ماده) که پرداخت زکات آن این گونه است:
زکات هر اسب مادیان در سال دو دینار طلا است و اگر پدر و مادرش هر دو اصیل نباشند یک دینار است.
این موضوع در کتب روایی و فقهی بیان شده است^[۸]، زکات اسب مادیان مستحب است؛ همان طور که در حدیثی امام علی (ع) برای زکات هر اسب مادیان نصاب دو دینار قرار داد^[۹].
این که امام علی (ع) برای اسب زکات قرار داده‌اند می‌تواند از باب حکم حکومتی باشد که مخصوص زمان ایشان است^[۱۰]، این احتمال با عدم بیان وجوب زکات بر اسب توسط امامان متأخر می‌تواند تأیید شود.
۲٫ برخی دیگر از اشیاء: الف: هر چیزی که از زمین بروید و به کیل و وزن در آید؛ مثل برنج، نخود، عدس، ماش و مانند آن و نصاب آن به طریق نصاب گندم و جو و خرما و مویز است، امّا زکات سبزی‌ها و خربزه و خیار و مانند آن، مستحب نیست.
ب: املاکی مانند باغ و کاروانسرا و دکان و مانند آنها که غرض از آن طلب نماء و کرایه دادن آن باشد^[۱۱] و هم چنین زکات مال التجاره که برخی از فقهاء قائل به استحباب آن هستند^[۱۲].
دربارهٔ این موارد، روایاتی هم وجود دارد که مثلاً بر استحباب زکات در هر چیزی که از زمین بروید و قابل کیل و وزن باشد، دلالت دارد، مگر در سبزیجات و مانند آن^[۱۳].

موارد تعلّق زکات

برای بیان موارد تعلق زکات توجه به نکاتی لازم به نظر می‌رسد:
۱٫ بنابر فتوای مراجع عظام تقلید «زکات در ۹ چیز واجب است: اوّل: گندم. دوم: جو. سوم: خرما. چهارم: کشمش. پنجم: طلا. ششم: نقره. هفتم: شتر. هشتم: گاو. نهم: گوسفند»^[۱۴].
پس، زکات واجب عبارت از این نه چیز است و اگر کسی مالک یکی از این نُه چیز باشد، طبق شرایط، باید مقداری که معیّن شده به یکی از مصرف‌هایی که دستور داده‌اند برساند^[۱۵].
اما برخی از فقهاء علاوه بر نه چیز معروف، در مال التجاره (سرمایه کسب و کار و تجارت) هم به احتیاط لازم زکات را واجب می‌دانند^[۱۶] و برخی هم در سرمایه کسب و کار و تجارت، زکات را مستحب می‌دانند^[۱۷].
۲٫ طلا و نقره
در گذشته‌های دور، سکّه‌هایی از فلزات ارزشمند از جمله مس، نقره و طلا ضرب شده و از آنها به عنوان وسیله‌ای برای مبادله، واحد ارزش گذاری و محاسبه استفاده می‌شد و در حقیقت این سکه‌ها، با عنوان «دینار طلایی» و «درهم نقره‌ای»، پول رایج آن موقع بوده است^[۱۸].
در روایات و کتب فقهی، سخن از طلا و نقره مسکوک به عنوان «دینار» و «درهم»، و «مثقال»^[۱۹]برای تعیین مقدار نصاب برای زکات آمده است^[۲۰] و زکاتشان طبق شرایطی (مانند رایج بودن) که در رساله‌های عملیه^[۲۱]آمده، واجب است.
اما نقود حقیقی متداول در زمان تشریع دین اسلام اعم از دینار طلایی و درهم نقره‌ای رفته رفته جای خود را در عصر حاضر به نقود اعتباری محض داده است. امروزه پول اعتباری و یا همان «اسکناس» به عنوان پول رایج، جایگزین سکه‌های طلا و نقره؛ یعنی همان دینار و درهم، برای مبادله، واحد ارزش گذاری و محاسبه شده است.
۳٫ زکات اسکناس در این که زکات اسکناس واجب است یا خیر، به فتوای برخی از مراجع تقلید اشاره می‌شود:
حضرات آیات:
امام خمینی:«به اوراق نقدی (مانند اسکناس^[۲۲])، زکات تعلّق نمی‌گیرد»^[۲۳].
گلپایگانی:«به اسکناس زکات تعلّق نمی‌گیرد»^[۲۴]
مکارم شیرازی:« احتیاط مستحبّ آن است که از سایر پول‌های رایج مانند اسکناس، اگر شرایط دیگر در آن جمع باشد زکات بدهند»^[۲۵]

نمایه‌های مرتبط

سؤال ۶۲۲۱ (سایت اسلام کوئست: ۶۶۰۹).
سؤال ۳۴۷۳ (سایت اسلام کوئست: ۳۶۹۷).

موارد مصرف زکات

پیش از پرداختن به موضوع لازم است به معنای لغوی و اصطلاحی فقیر بپردازیم.
در تعریف لغوی فقیر آمده است: شخصی که ستون فقراتش شکسته است. مسکین نیز به معنای فقیر است جز آن که در واقع، اوضاع او از فقیر بدتر است^[۲۶]
در اصطلاح شرعی نیز به کسی فقیر گفته می‌شود که خرج یک سالش را نداشته باشد. کسی که زمین یا سرمایه‌ای دارد که می‌تواند خرج سالش را از آن بدهد، فقیر محسوب نمی‌شود^[۲۷].

موارد مصرف

قرآن کریم در مورد پرداخت زکات می‌فرماید: “زکات‌ها مخصوص فقرا و مساکین و کارکنانی است که برای (جمع آوری) آن زحمت می‌کشند، و کسانی که برای جلب محبّتشان اقدام می‌شود، و برای (آزادی) بردگان، و (ادای دین) بدهکاران، و در راه (تقویت آیین) خدا، و واماندگان در راه دین، یک فریضه (مهم) الاهی است و خداوند دانا و حکیم است ”^[۲۸]
مراجع محترم تقلید در بارهٔ مصارف زکات می‌گویند:
“انسان می‌تواند زکات را در هشت مورد مصرف کند: اوّل: فقیر و آن کسی است که مخارج سال خود و عیالاتش را ندارد و کسی که صنعت یا ملک یا سرمایه‌ای دارد که می‌تواند مخارج سال خود را بگذراند فقیر نیست.
دوم: مسکین و آن کسی است که از فقیر سخت تر می‌گذراند.
سوم: کسی که از طرف امام (ع) یا نایب امام مأمور است که زکات را جمع و نگهداری نماید و به حساب آن رسیدگی کند و آن را به امام (ع) یا نایب امام یا فقرا برساند.
چهارم: کافرهایی که اگر زکات به آنان بدهد به دین اسلام مایل می‌شوند، یا در جنگ به مسلمانان کمک می‌کنند. فقهاء دربارهٔ پرداخت زکات به غیر مسلمان می‌گویند:” پرداخت زکات به غیر مسلمانان در صورتی که موجب گرایش آنان به اسلام شود یا در روابط و جنگ‌های احتمالی، مسلمانان را یاری کنند، جایز است^[۲۹].
پنجم: خریداری بنده‌ها و آزاد کردن آنان.
ششم: بدهکاری که نمی‌تواند قرض خود را بدهد.
هفتم: سبیل اللَّه؛ یعنی کاری که مانند ساختن مسجد منفعت عمومی دینی دارد، یا مثل ساختن پل و اصلاح راه که نفعش به عموم مسلمانان می‌رسد و آن چه برای اسلام نفع داشته باشد به هر نحو که باشد.
هشتم: ابن السبیل، یعنی مسافری که در سفر درمانده شده است.”^[۳۰]

فرق مالیات با زکات و خمس

بین خمس و زکات با مالیات تفاوت‌های اساسی وجود دارد، اصولاً مالیات در نظام‌های دینی یا غیر دینی برای هزینه‌های جاری دولت‌ها اخذ می‌شود که در هر کشور تابع مقررات خاص خود است، در برخی از کشورها برای در آمدهای پایین یا متوسط نیز مالیات وضع شده است. رعایت حداقل‌های زندگی در پرداخت مالیات در خیلی از کشورها رعایت نمی‌شود و شاید علت آن عدم امکان رعایت چنین امری باشد، اگر ابتدای مالیات بر حقوق کارمندان دولت؛ مثلا تا سقف ۴۰۰ هزار تومان باشد، شخصی که این مقدار حقوق دارد باید مالیات بدهد حال چنین شخصی اگر در شهرهای بزرگ زندگی کند وضع زندگی اش با کسی که در شهرهای کوچک تر زندگی می‌کند فرق دارد، اگر صاحب چند فرزند باشد باز موقعیت دشوار تری دارد و …، ولی از همه به یک اندازه مالیات کسر می‌شود. زکات برای فقر زدایی در جامعه وضع شده است^[۳۱] و خمس در قسمی از آن برای فقر زدایی از عدهٔ خاصی که بر طبق قوانین شرع، زکات دریافت نمی‌کنند، می‌باشد^[۳۲] و در قسم دیگرش برای رفع مخارج شخص امام و رهبر که مخارج خاص خودش را دارد، است. مسلمانان به خصوص شیعیان که در طول تاریخ به جز در برخی از اعصار محدود، حکومتی نداشته‌اند، خمس و زکات مال خودشان را پرداخت می‌کرده‌اند، در زمان امامان معصوم (ع) با توجه به عدم وجود یک حکومت شیعی، خمس و زکات شیعیان پرداخت می‌شده است. امروزه نیز حکومت اسلامی به عنوان دریافت کننده خمس و زکات مؤمنین شناخته نمی‌شود بلکه حاصل انجام این گونه از تکالیف مادی به دست مراجع عظام تقلید می‌رسد. بله احیاناً دولت جمهوری اسلامی در امر تشویق مردم به دادن زکات، برخی از تسهیلات را در نظر گرفته است^[۳۳].

پا نویس