فرهنگ مصادیق:احسان-مرکز جهانی آل البیت: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۲۵ مرداد ۱۳۹۵، ساعت ۱۲:۵۲

احسان

احسان یعنی نیکی کردن به دیگران که در آیات زیر به آن امر شده است :
ان الله باءمر بالعدل و الاحسان^[۱] «خدا به عدل و نیکی کردن امر می‌کند».
و احسن کما احسن الله الیک ^[۲] «نیکی کن همانطور که خدا به تو نیکی کرده است ».
انسان اگر امکاناتی بیشتر از دیگران در اختیار دارد، نباید خود را بر دیگران برتری داده و تفوق و استکبار کند، بلکه باید صادقانه و بی هیچ منت تا توان دارد به مردم سود رسانی و خدمت کند.
باید توجه داشت ما هر چه توان داریم و هر چه در اختیار ماست از آن خداست ، این مردم آفریدگان خدا هستند، اگر از توان خود و آنچه خدای بزرگ در اختیار ما نهاده است به امر خدا و در راه خدا برای آنان صرف کنیم ، ما یک وسیله بیش نیستیم ، از خدا گرفته و در راه خدا داده‌ایم .
اسلام خدمت و سودرسانی به عموم انسانها را اعم از مسلمان و غیر مسلمان اکیدا توصیه می‌کند، و کسی را که برای خدا خدمت به خلق کند بهترین و محبوبترین مردم در پیشگاه الهی می‌شناسد، چنانچه دو حدیث زیر از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) بیانگر آن است:
۱ - قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): الخلق عیال الله فاحب الخلق الی الله من نفع عیان الله و ادخل اهل بیت سرورا^[۳]
«پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: مردم عائله خدا هستند محبوبترین مردم به خدا کسی است که به عائله او سود برساند و خانواده‌ای را شاد کند».
۲ سئل رسول الله من احب الخلق الی الله؟ قال: انفع الناس ‍ للناس^[۴]
«از پیامبر اکرم پرسیده شد، چه کسی را خدا بیشتر دوست دارد؟ فرمود: آن کس را خدا بیشتر از دیگران دوست می‌دارد که برای مردم از همه سودمندتر باشد».
عطوفت و خدمت به مردم و سود رسانی به انسانها در جان و روان انسانی ریشه دارد و مقتضای طبیعت انسانیت است ، گذشته از اینکه فطرت اجتماعی بودن انسان نیز آن را ایجاب می‌کند.
زیرا زندگی اجتماعی انسان بسته و پیوسته به زندگی انسانهای دیگر است.
هر انسانی در تاءمین لوازم زندگی به بهره گیری از سائر انسانها نیازمند است غذائی که می‌خورد، لباسی که می‌پوشد، مسکن و سائر وسائل که از آنها بهره برداری می‌کند هزاران انسان در تهیه آنها دست داشته‌اند، پس هر انسان مدیون فعالیت سائر انسانهاست و متقابلا باید در این همکاری و همیاری سهیم بوده و به اجتماع خدمت کند.
علاوه بر وظیفه‌ای که هر انسانی در برابر انسانهای دیگر دارد وظیفه ویژه‌ای هم در کمک به مستضعفان و محرومین جامعه بعهده دارد که سنگینی بار زندگی را از دوش آنها بردارند.
کمک به مستضعفان در اسلام دارای بالاترین درجه اهمیت است .
اسلام گذشته از کاربرد عطوفت انسانی به همه انسانها، مسؤ ولیت بزرگتری هم در برابر مسلمانان بر عهده هر فرد مسلمانی گذاشته است.
پیامبر اسلام این مسؤ ولیت را چنان عظیم شمرده است که هر کسی را که از تعهد به آن شانه خالی کند از دائره اسلام خارج دانسته و از وی نفی مسلمانی نموده است چنانچه می‌فرماید: من اصبح لا یهتم بامور المسلمین فلیس بمسلم^[۵]
«هر کس در زندگی روزانه خود به امور مسلمانان اهتمام نداشته است مسلمان نیست»
انسانهائی که ایمان در دل آنها تجلی کرده، در شعاع نور ایمان با همدیگر پیوند ویژه‌ای دارند که محکم و استوار و ناگسستنی است ، رشته ارتباطی که آنها را به خدا پیوند داده دلهای آنان را بهم پیوسته است.
قرآن کریم آنها را برادر هم دانسته و میان آنها اعلام اخوت نموده است .
انما المؤمنون اخوة ^[۶]
«اخوت ایمانی حقوق فراوانی را به دنبال دارد، که ساده‌ترین آنها در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) که روابط سالم میان افراد مسلمان را توصیف می‌کند چنین آمده است:
«مسلمان برادر مسلمان است، او چشم بینا و آئینه نمایانگر و راهنمای اوست، به او خیانت نمی‌کند و او را گول نمی‌زند و به او ستم نمی‌کند و دروغ نمی‌گوید و غیبت او را نمی‌نماید.^[۷]

شاخه‌های احسان و خدمت به خلق

خدمت به خلق دارای شاخه‌های بسیاری است که ما برخی از آنها را یادآوری و نمونه‌ای از آنچه در ارج و فضیلت آنها در قرآن و حدیث آمده است ذکر می نمائیم:

احسان و نیکی به پدر و مادر

قرآن در این مورد می‌فرماید: و وصینا الانسان بوالدیه حسنا^[۸] «انسان را توصیه کردیم که به پدر و مادر خود نیکی کند».
و اعبدوالله ولا تشرکوا به شیئا و بالوالدین احسانا^[۹] «خدا را بپرستید و به او شریک قرار ندهید و به پدر و مادر نیکی کنید».
قل تعالوا اتل ما حرم ربکم علیکم الا تشرکوا به شیئا و بالوالدین احسانا.^[۱۰]
«بگو بیائید آنچه را که پروردگارتان به شما حرام ساخته بر شما را خوانم اینکه چیزی را به او شریک نسازید و به پدر و مادرتان نیکی کنید».
« و اذ اخذنا میثاق بنی اسرائیل لا تعبدون الا الله و بالوالدین احسانا.^[۱۱] «آنگاه که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خدای را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید».
در آیات فوق و همچنین در آیه‌ای دیگر که ذیلا می‌آوریم احسان و نیکی به پدر و مادر مقارن ستایش خدای یگانه و ترک احسان و نیکی به آنان مقارن شرک به خدا قرار داده شده و این نهایت اهتمام قرآن کریم را به نیکی به پدر و مادر می‌رساند.
در آیه زیر بیشترین اهتمام را به آن مبذول داشته و کوچکترین ایذاء را به آنان روا نمی‌دارد.
و قضی ربک ان لا تعبدوا الا ایاه و بالوالدین احسانا اما یبلغن عندک الکبر احدهما او کلاهما فلا تقل لهما اف ولا تنهر هما و قل لهما قولا کریما و اخفض لهما جناح الذل من الرحمة و قل رب ارحمهما کما ربیانی صغیرا^[۱۲]
«پروردگار تو حکم کرده است که جز او را نپرستید و به پدر و مادرتان نیکی کنید هرگاه یکی از آنها یا هر دو نزد تو به سن پیری برسند به آنها اف مگو و به آنها درشتی مکن و با آنها سخن به احترام گوی ، و پر و بال تواضع از راه مهربانی برای آنان بگستران ، و بگو: پروردگارا به آنان رحم کن همانگونه که آنها مرا در کودکی پروراندند».
در وسائل الشیعة^[۱۳] از امام باقر (علیه السلام) آمده است که فرمود:
ثلاث لا یجعل الله لاحد فیهن رخصة اداء الامانة الی البر والفاجر و الوفاء بالعهد للبر و الفاجر و برالوالدین برین کانا او فاجرین
«سه چیز است که خدا برای کسی رخصت (رخصت سهل انگاری) نداده است ، ادای امانت به نیکوکار، وفاء به عهد به نیکوکار و بدکار، و به پدر و مادر نیکوئی کردن چه نیکوکار باشند چه بدکار».

احسان و خوبی کردن و دلسوزی نمودن مرد به همسر خود

از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) است که « خیرکم خیرکم لاهله و انا خیرکم لاهلی^[۱۴] «بهترین شما کسی است که به خانواده خود بهتر باشد، و من بهترین شما به خانواده خود می‌باشم».

احسان و خوبی و احترام کردن زن به همسر خود

امام موسی بن جعفر (علیه السلام) فرمودند: جهاد المراة حسن التبعل^[۱۵] «جهاد زن خوب شوهرداری کردن است ».

احسان و نیکی به فرزندان و تربیت آنها

از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل شده است که اکرموا اولادکم و احسنوا آدابهم یغفر لکم ^[۱۶] «فرزندان خود را گرامی دارید و به آداب نیکو آنها را تربیت کنید تا امرزیده شوید».
پیامبر اکرم با اینکه نسبت به تربیت انسانها مسؤ ولیت و ماءموریت همگانی دارد در مورد تربیت اهل و فرزندان بالخصوص مورد خطاب قرار گرفته قرآن می‌فرماید:
و أمر اهلک بالصلوة واصطبر علیها^[۱۷] «اهل خود را به نماز امر کن و خود نیز به آن پافشاری نما».
گذشته از تربیت ، گرامی داشت فرزندان و عفو و اغماض از لغزش آنها و پرده دری نکردن ، و بدین ترتیب او را به بر والدین کمک کردن نیز باید مورد توجه پدران و مادران قرار گیرد چنانچه در حدیث دیگری از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) آمده است:
رحم الله من اعان ولده علی بره قال (الراوی) کیف یعینه علی بره قال: یقبل میسورة و یتجاوز عن معسوره ولا یرهقه ولا یخرق به ^[۱۸]
«خدا رحمت کند آن کس را که فرزندش را بر «بر» (نیکی کردن به والدین) یاری کند، راوی پرسید چگونه او را بر «بر» یاری کند؟ فرمود: از فرزندش آنچه را که بر وی آسان است بپذیرد، و از آنچه بر وی سخت است صرف نظر نماید، و او را به رنج و سختی نیندازد و بر وی پرده دری نکند».

صله رحم و نیکی به خویشاوندان

و اعبدوا الله ولا تشرکوا به شیئا و بالوالدین احسانا و بذی القربی و الیتامی والمساکین و الجار ذی القربی والجار الجنب والصاحب بالجنب و ابن السبیل و ما ملکت ایمانکم ان الله لا یحب من کان مختالا فخورا^[۱۹]
«خدا را ستایش کنید و چیزی را به او شریک نسازید و به پدر و مادر نیکی کنید و همچنین به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و همسایه خویش و بیگانه و همسر (یا مطلق همنشین) و در راه ماندگان و بندگانتان ، به یقین خدا دوست نمی‌دارد آن کس را که خودخواه و خودستا باشد».
تفسیر: منظور از «والصاحب بالجنب » را گفته شده همسر شخص ‍ است و گفته شده همراه در سفر یا خدمتکار یا کسی که به تو پیوسته و از تو توقع دارد می‌باشد ولی چنانچه مفسر معروف صاحب مجمع البیان می‌گوید اولی آنست که شامل همه آنان می‌گردد.
آن الله یاءمر بالعدل و الاحسان و ایتاء ذی القربی و ینهی عن الفحشاء و المنکر و البغی یعظکم لعلکم تذکرون ^[۲۰]
«خدا امر می‌فرماید به عدل و نیکی کردن و عطا نمودن به خویشان و نهی می‌کند از فحشاء و منکر و ظلم ، خدا شما را پند می‌دهد شاید متوجه شوید».
تفسیر: برخی از مفسران گفته‌اند مراد از «ذی القربی » که به معنی خویشاوند است ، خویشاوندان پیامبر بزرگوار می‌باشد.
چنانچه مراد از ذی القربی در آیه خمس نیز آنان می‌باشند.
و اذ اخذنا میثاق بنی اسرائیل لا تعبدون الا الله و بالوالدین احسانا و ذی القربی و الیتامی و المساکین و قولوا للناس حسنا^[۲۱]
«آنگاه که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خدای را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید و همچنین به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان ، و به مردم سخن نیکو بگوئید».
در اصول کافی (حدیث شماره ۲۷۰۶) از امام باقر (علیه السلام) آمده است که فرمود: ان اعجل الطاعة ثوابا لصلة الرحیم. «به تحقیق طاعتی که ثواب آن سریعتر از هر طاعت به شخص عائد می‌گردد صله رحم است ».

احسان با سیر کردن گرسنگان

امام سجاد (علیه السلام) فرمود:
و من اطعم جائعا اطعمه الله من ثمار الجنة ^[۲۲]«هر کس گرسنه‌ای را اطعام کند خدا او را از میوه‌های بهشت بخوراند».

سیراب کردن تشنه

از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) است که فرمود: من افضل الاعمال عندالله ابراد الاکباد الحارة و اشباع الاکباد الجائعة والذی نفس محمد بیده لا یؤ من بی عبد یبیت شبعانا و اخوه - او قال جاره المسلم - جائع ^[۲۳]
«از با فضیلت‌ترین اعمال پیش خدا خنک نمودن جگرهای سوخته (تشنه) و سیر کردن جگرهای گرسنه است ، سوگند به خدائی که جان محمد در دست اوست به من ایمان ندارد آنکس که شب را سیر بخوابد و برادرش (یا فرمود: همسایه مسلمانش) گرسنه باشد».

احسان با رسیدن به فریاد بیچارگان

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: من سمع رجلا ینادی یا للمسلمین فلم یجبه فلیس ‍ بمسلم ^[۲۴]
«هرکس صدای مردی را بشنود که مسلمانان را به فریاد می‌طلبد، پس او را اجابت نکند مسلمان نیست ».

هدایت و ارشاد مردم

من علم باب هدی فله مثل اجر من عمل به ولا ینقص اولئک من اجورهم شیئا و من علم باب ضلال کان علیه مثل اوزار من عمل به ولا ینقص اولئک من اوزارهم شیئا^[۲۵]
«هر کس باب هدایتی را تعلیم کند برای او خواهد بود پاداش هر شخسی که به آن عمل کند، و از پاداش آنها نیز کاسته نخواهد شد، و هرکس بابی از گمراهی را تعلیم نماید بر او خواهد بود و زر هر شخصی که به آن عمل نماید و از وزر آنها نیز کاسته نمی‌شود».

کمک به مستمندان

هو یقبل التوبة عن عباده و یاءخذ الصدقات^[۲۶] «خدا توبه را از بندگان می‌پذیرد و صدقات را دریافت می‌دارد».
خیر مال المرء و ذخائره الصدقه ^[۲۷]«بهترین ثروت و اندوخته‌های مرد صدقه است».

احسان با یاری کردن به ناتوانان

از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) است که؛ عونک الضعیف من افضل الصدقة.^[۲۸] «یاری نمودن تو به ناتوان از بهترین صدقه هاست».

احسان با کوشش در تاءمین نیازمندیهای انسانها

امام رضا(علیه السلام) فرمودند: ان لله عبادا فی الارض یسعون فی حوائج الناس هم الامنون یوم القیامة^[۲۹]
«خدا در روی زمین بندگانی دارد که در حوائج مردم سعی می‌کنند، آنانند که روز قیامت در ایمنی هستند».

احسان با دادن وام

از حضرت صادق (علیه السلام) نقل شده که فرمود: مکتوب علی باب الجنة الصدقة بعشرة و الفرض بثمانیة عشر^[۳۰]
«بر در بهشت نوشته شده : صدقه ده برابر پاداش دارد و وام دادن هجده برابر».

سختگیری نکردن در مطالبه دین

و نیز از حضرت صادق (علیه السلام) است که؛ من اراد ان یظله الله یوم لا ظل الا ظله فلینظر معسرا اولیدع له من حقه ^[۳۱]
«هر کس بخواهد که خدا او را در سایه قرار دهد روزی که جز سایه او سایه‌ای نیست دست تنگی را مهلت دهد، یا از حق خویش نسبت به او بگذرد».

به سهولت پرداختن دین

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: ان الله تبارک و تعالی یحب العبد یکون سهل البیع ، سهل الشراء، سهل القضاء، سهل الاقتضاء^[۳۲] «خدا دوست دارد بنده‌ای را که آسان بفروشد و آسان بخرد، و آسان بدهد و آسان مطالبه کند».

حفظ مسلمانان از خطر طغیان آب و آتش سوزی و مانند آنها

امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید: من رد عن قوم من المسلمین عادیة ماء او نار وجبت له الجنة ^[۳۳]
«هر کس از گروهی از مسلمانان طغیان آب یا آتش را برگرداند بهشت بر وی واجب گردد».

احسان و نیکی کردن به همسایگان

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: صلة الرحم و حسن الجوار یعمران الدیار و یزیدان فی الاعمار^[۳۴]
«صله رحم و خوبی به همسایگان موجب آبادی دیار و طول عمر می‌گردد».

احسان با احترام به سالمندان

حضرت صادق (علیه السلام) فرمود: من عرف فضل کبیر لسنة ، فوفره امنه الله من فزع یوم القیامة ^[۳۵]
«هر کس فضل و برتری سالمندی را بخاطر سن او بشناسد، و او را احترام کند خدا او را در روز قیامت از فزع ایمن سازد».

احسان با شاد کردن بردران ایمانی

امام باقر (علیه السلام) فرمود: ما عبدالله بشی ء احب الی الله من اذخال السرور علی المؤمن^[۳۶]
«خدا به کاری بهتر از شاد کردن مؤمن عبادت نشده است».

احسان با گشاده روئی کردن به برادران ایمانی

تبسم الرجل فی وجه اخیه حسنة^[۳۷] «تبسم مرد به روی برادر (مؤمن) خود حسنه است ».

احسان با پاک کردن دل با مسلمانان

از حضرت صادق (علیه السلام) است که انسک الناس نسکا حبا و اسلمهم قلبا لجمیع المسلمین^[۳۸]
«عابدترین مردم کسی است که بیشتر از همه به مسلمانان محبت خالصانه داشته و دل پاکتر باشد».

خیرخواهی در مقام مشورت

و از امام صادق (علیه السلام) است که فرمود: من استشار اخاه المؤمن فلم یمحضه محض الرای سلبه الله عزوجل راءیه ^[۳۹]
«هر کس با برادر مؤمن خود مشورت کند و او راءی بی شائبه خود را بر اختیار او قرار ندهد خدا از روی رای (نیروی تشخیص) را برگیرد».

احسان با تواضع و فروتنی به افراد با ایمان

و اخفض جناحک للمؤمنین ^[۴۰] «پر خویش را برای مؤمنین فروانداز یعنی به آنها تواضع و فروتنی کن».

احسان با رعایت احترام در سخن گفتن به ویژه با مستمندان

قول معروف و مغفرة خیر من صدقة یتبعها اذی.^[۴۱] «سخن نیکو (با زبان خویش سخن گفتن) و عفو بهتر از صدقه‌ای است که آزاری به دنبال داشته باشد».

احسان با اظهار دوستی و محبت به برادران ایمانی

اتقوالله و کونوا اخوة بررة متحابین فی الله متواصلین متراحمین ، تزاورواو تلاقوا و تذاکروا امرنا و احیوه ^[۴۲]
«از خدا پروا کنید و برادران خوش رفتار باشید، در راه خدا باهم دوستی و پیوستگی داشته و بهم مهربان باشید، به دیدار همدیگر بروید و امر ما را (ولایت را) مذاکره کنید و آن را زنده نگهدارید».

احسان با ایجاد اتحاد میان مسلمانان و دوری از تفرقه و اختلاف

و اعتصموا بحبل الله جمیعا ولا تفرقوا و اذکروا نعمت الله علیکم اذ کنتم اعداء فالف بین قلوبکم فاصبحتم بنعمته اخوانا و کنتم علی شفا حفرة من النار فانقذکم منها کذلک یبین الله لکم ایاته لعلکم تهتدون ^[۴۳]
«همگی به ریسمان خدا (رشته ارتباط به خدا) چنگ زنید و متفرق نشوید، و به یاد آرید نعمت خدا را که با همدیگر دشمن بودید میان دلهای شما ایجاد الفت کرد و به نعمت (و لطف) خدا برادر هم شدید، و در پرتگاه آتش بودید که شما را نجات داد، اینچنین خدا آیات خود را برای شما بیان می‌دارد که هدایت یابید».

احسان با تعاون و همیاری در خیر و تقوا

تعاوتوا علی البر و التقوی ولا تعاوتوا علی الاثم و العدوان ^[۴۴]

پانویس