کتابخانه:احکام و آداب رانندگان: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۱۳ تیر ۱۳۹۵، ساعت ۱۶:۱۰

مشخصات کتاب

نویسندگان	روح الله سبحانی ، محمد رضا یاوری
زبان	فارسی
ناشر	نشر معروف
محل انتشارات	قم
تاریخ نشر	۱۳۹۵ - اول
قطع	جیبی
شابک	۹۷۸۶۰۰۶۶۱۲۵۲۲
دانلود	PDF

فصل اول

بخش اول: تاریخچة سفر

از گذشته تاکنون مرسوم بوده است که انسانها برای رسیدن به مقاصدی مثل تجارت، تحصیل، حفظ جان و حتی برخی جنگها یا راه‌زنیها سفر می‌کنند و در این جابه‌جاییها از راه‌های زمین، دریا و هوا استفاده می‌نمایند.
یکی از دغدغه‌های همیشگی مسافرین و کسانی که وظیفة جابه‌جایی دیگران را بر عهده دارند، تلاش در جهت حفظ جان و مال و ناموس خود بوده است، لذا مقرراتی را وضع کرده‌اند و به دنبال آن وظایفی را بر عهدة راننده، مسافر و شرکتهای مسافربری معین نموده‌اند.

بخش دوم: تاریخچة اتوبوس

اولین اتوبوس در ایران توسط یک تاجر بلژیکی در شهر رشت به کار گرفته شد؛ اما به مرور زمان و با توجه به میزان کرایه، سودآوری و زیرساختهای حمل و نقل، وجه اقتصادی آن مورد توجه واقع شد و پس از آن اتوبوس به کار گرفته شده به یکی از تجار ایرانی به نام «معین التجار» فروخته شد. او نیز پس از انقلاب مشروطه این اتوبوس را به تهران آورد و با کرایة هر نفر ۳ شاهی حمل مسافرین را به عهده گرفت که به مرور زمان تقاضا برای استفاده از این وسیله بیش‌تر از قبل شد و پس از چند سال، با ورود چند اتوبوس توسط تجار مختلف به شهر، در جابه‌جایی مسافران رونق زیادی شکل گرفت.
لازم به ذکر است که اغلب اتوبوسهای آن دوره با توجه به بُعد مسافت طی شده (از اروپا تا ایران) و دست دوم بودن، مستهلک بودند و هزینة نگهداری زیادی طلب می‌کردند که این امر در نهایت باعث پایه‌گذاری صنعت اتومبیل‌سازی در ایران شد.
بر این اساس، اولین اتوبوسهای مونتاژ شده در سال ۱۲۹۰ش به تهران وارد شد که حدود ۵ درصد از جابه‌جایی مسافران توسط این اتوبوسها انجام می‌شد.
در زمان صدارت «وثوق الدوله» در سال ۱۲۹۸ش با توجه به افزایش نارضایتی مردم از نحوة جابه‌جایی مسافرین، دولت بر آن شد تا با ایجاد اداره‌ای، به سازماندهی و نظم بخشیدن به حمل و نقل درون‌شهری بپردازد که پس از مدتی بحث و تفحص، این اداره در بلدیه (شهرداری) پایه‌گذاری شد. شهرداری موظف شد قوانینی وضع کند تا تسهیلات لازم را برای مسافران ایجاد کند. این قوانین شامل میزان کرایه، زمان کار ناوگان، تثبیت خطوط و آیین‌نامة انضباطی بود.
در اولین گام، شهرداری تمام اتوبوسها را موظف به دریافت پلاک شناسایی خودرو کرد و در زمان «کریم آقا بوذر جمهری» جهت کنترل خطوط، هر خط دارای ناظری شد تا بر کار ناوگان خطوط نظارت کند. در شهریور ۱۳۲۰ حدود ۱۰۰ دستگاه اتوبوس در تهران کار می‌کردند که ۹۰ دستگاه آن بنز بود.
در همین سال اتوبوسهای «زایس» روسی وارد ایران شد و در سال ۱۳۳۱ دولت آقای سهیلی اجازة فعالیت شرکتهای خصوصی حمل و نقل را صادر کرد.
اولین اتوبوسهای دوطبقه در سال ۱۸۲۰م /۱۱۹۸ش به صورت تجاری مورد استفاده قرار گرفتند.
این اتوبوسها اوایل Omnibuses نامیده می‌شدند و مقامات لندن برای تشویق مردم به استفاده از آن، نیمی از هزینه‌ها را پرداخت می‌کردند. اوایل طبقة بالایی توسط یک نردبان در دسترس مسافران قرار می‌گرفت که فضا برای نشستن حدود ۴۲ مسافر را داشت. به مرور زمان نوآوریهایی مانند راه‌پله برای دسترسی بهتر، همراه با قرار دادن صندلیهای راحت‌تر به جای نیمکت صورت گرفت و خانمها به استفاده از این وسیله تشویق شدند و همین امر عرصة رقابت را برای «تراموا» تنگ‌تر می‌کرد.
اولین اتوبوس دو طبقه با موتور احتراقی در سال ۱۹۲۳م/ ۱۳۰۱ش معرفی شد. بعد از تغییر در نیروی محرکه، مهم‌ترین ویژگی مدل جدید، سقف‌دار شدن طبقة بالایی بود. این مدل تا سال ۱۹۳۷م/ ۱۳۱۵ش تولید می‌شد.
مدلهای جدیدتر با نام Routemaster در سال ۱۹۵۴م/ ۱۳۳۲ش ساخته شد. از مزایای کلیدی این مدل، شاسی جداگانه بر روی موتور و استفاده از آلیاژ جدید در تولید بدنه و موتور بود. موتور در جلو قرار گرفت و جعبه فرمان هیدرولیکی، سیستم تعلیق مستقل جلو، جعبه دندة اتوماتیک و ترمز هیدرولیکی پیشرفته از دیگر ویژگیهای نسل جدید بود.
سپس مدلهای جدید هیبریدی، با طراحی قوس‌دار و نامتقارن، دارای سه در و دو پلکان برای سوار شدن راحت‌تر مسافران به کار گرفته شد.^[۱] امروزه اتوبوس علاوه بر جابه‌جایی مسافرین، برای خدمات درمانی مثل اورژانس، انتقال خون، اتاق عمل و همچنین تعمیرگاه سیار استفاده می‌شود.

اهمیت حمل و نقل و جایگاه رانندگان

در سفرهای امروزی، گروهی مانند رانندگان وسایل نقلیه مسئولیت بیش‌تری دارند که خدمت این افراد مانند جریان خون در بدن، به پیکره اجتماع حیات می‌بخشد. امام صادق علیه السلام ارزش خدمتگذاری اینگونه افراد چنین بیان شده است:
«مردی از اهل مکه وارد شد و چون در کار کرایه دادن به مشکل برخورده بود، درخواست کمک کرد. حضرت به «صفوان جمّال» فرمودند: برادرت را یاری کن! وقتی صفوان برگشت، حضرت فرمودند: ارزش کمک تو به آن برادر مؤمن، از هفت دور طواف خانة خدا بیش‌تر است.» اگر رانندگان محترم با قصد تقرّب به خدا، به خدمتگذاری صحیح بپردازند و این بار مسئولیت را به دوش بکشند و حق الله و حق الناس را رعایت کنند، برکات الهی شامل حال آنها می‌شود. اگر سعی داشته باشند که درآمدشان از راه حلال باشد و در راه حلال نیز مصرف نمایند، نظیر «صفوان جمّال» که شغل او شترداری و کرایه دادن شتر بود وی از اصحاب امام صادق و امام کاظم علیهما السلام و مورد اعتماد این دو امام معصوم بود، تا آنجایی که امام ایشان را مأمور تعمیر قبر مطهر حضرت علی علیه السلام قرار دادند؛^[۲] یعنی نخستین تولیت آستان مقدس امیرالمؤمنین علی علیه السلام، جناب صفوان بود.
«صفوان جمّال می‌گوید: روزی نزد امام کاظم علیه السلام رفتم. حضرت به من فرمودند: ای صفوان! تمام اعمالت زیبا و نیک است، جز یکی. عرض کردم: قربانت گردم! کدام عملم؟ فرمود: کرایه دادن شترانت به این مرد (هارون الرشید). گفتم: به خدا قسم برای خوشگذرانی، خودنمایی، شکار یا بازی کرایه ندادم؛ بلکه برای راه مکه بوده، و خود نیز متصدی آن نیستم؛ بلکه غلامانم را با او می‌فرستم. فرمود: ای صفوان! مگر کرایة تو بر عهدة او نیست؟ عرض کردم: بله، قربانت شوم. فرمود: پس تو می‌خواهی که او زنده بماند تا کرایة تو را بدهد؟ گفتم: آری. فرمود: هر که ماندن آنها را دوست بدارد، از آنهاست و هر که از آنهاست، اهل دوزخ است.
صفوان می‌گوید: رفتم تمام شترانم را فروختم. وقتی خبرش به هارون رسید، مرا خواست و به من گفت: ای صفوان! به من خبر رسیده است که شترانت را فروخته‌ای؟ گفتم: آری. پرسید: چرا؟ گفتم: پیری سالخورده‌ام و غلامانم نیروی این کارها را ندارند. گفت: هیهات! هیهات! من می‌دانم چه کسی به تو اشارت کرده تا این کار را بکنی و آن موسی بن جعفر علیه السلام است. گفتم: مرا با او چه کار؟ گفت: این سخن را واگذار! به خدا اگر خوشرفتاری تو نبود، البته تو را می‌کشتم.»^[۳] البته امروزه از همین قشر خدوم و ایثارگر رانندگانی وجود دارند که جزء شهدای انقلاب و هشت سال دفاع مقدس و یا از آزادگان و جانبازان می‌باشند که حقیقتا همگان مدیون خون شهدا و ایثار و فداکاری رزمندگان هستیم.
اما گرچه این شغل سختیهایی همچون دوری از خانواده دارد؛ ولی بسیارند رانندگانی که از وظایف همسرداری و تربیت فرزند خویش غافل نشده‌اند. حجت الاسلام و المسلمین قرائتی می‌فرمودند: راننده‌ای را می‌شناسم که چهار فرزند حافظ قرآن کریم تحویل جامعه داده است.

فصل دوم

بخش اول: اهمیت سفر

مسافرت در اسلام، جزیی از زندگی یک مسلمان شمرده شده است، نه برنامه‌ای حاشیه‌ای، بی‌ارزش و کم اهمیت و همانطور که گفته شد، حتی برخی از سفرها در اسلام واجب یا مستحب شمرده شده‌اند؛ مانند سفر حج و سفرهای زیارتی.
«عبدالرحمن بن مسلم» از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که: «مَنْ زَارَنَا فِی مَمَاتِنَا فَکَأَنَّمَا زَارَنَا فِی حَیَاتِنَا؛ هر کس بعد از رحلت ما به زیارت ما آید، گویا در زمان حیاتمان ما را زیارت کرده است.»^[۴]
«عیسی بن راشد» نیز از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که: «هر کس قبر هر کدام از ائمه علیهم السلام را زیارت کند و نزد آن، دو رکعت نماز بخواند، ثواب حج و عمره برایش نوشته می‌شود.»^[۵]
قطعاً بسیاری از زیارتها بدون سفر محقق نمی‌شوند. همچنین انسانها به سبب نوع زندگی و وابستگی‌شان به یکدیگر در به جا آوردن نیازها و مایحتاج خود؛ اعم از خوراک و پوشاک و برآوردن نیازهایی از قبیل کسب علم، اشتغال، ازدواج، درمان، تجارت و امنیت مسافرت می‌کنند.

آداب سفر

با توجه به اهمیت مسافرت در زندگی فردی و اجتماعی، شایسته است هر مسلمانی با آداب و احکام سفر و مقدمات آن آشنایی کامل داشته باشد. به عنوان نمونه:
۱. در بعضی از روایات^[۶] آمده است که انتخاب برخی از روزهای هفته برای مسافرت بهتر است، و چنانچه انسان سفر خود را با صدقه^[۷] و دعا^[۸] شروع کند، إن شاءالله گرفتار مشکلی نخواهد شد.
۲. با امیدواری حرکت کند و از فال بد زدن بپرهیزد؛ چراکه از روایات به دست می‌آید انسان هرگونه بر خود تفأل نیک یا بد بزند، همان برای وی پیش می‌آید؛ اگر به خیر و آسانی باشد، آسان و اگر سخت و نحس بگیری، سخت می‌شود و چنانچه آن را چیزی به حساب نیاوری، مشکلی پیش نمی‌آید.^[۹]
۳. قبل از سفر صدقه بدهد که در روایتی از امام باقر علیه السلام آمده است: هر زمان پدرم امام سجاد علیه السلام پای در رکاب می‌گذاشت، با صدقه دادن در حد توان خود، سلامتی را از خدای متعال طلب می‌کرد و هنگام بازگشت از سفر نیز به شکرانة سلامتی به اندازة توان خویش صدقه می‌داد و حمد و شکر خدا را به جا می‌آورد.^[۱۰]
۴. قبل از سفر دو رکعت نماز بخواند و تمام امور خود را به خدا بسپارد و بگوید: «اَلّلهُمَّ أنّی اَستَودِعُکَ نَفسی، و اهلی و مالی وذُرَّیتی، وَ دُنیایَ وَ آخِرَتی وَ اَمانَتی وَ خاتِمَةَ عَمَلی؛^[۱۱] خداوندا! من خود و خانواده‌ام و اموالم و فرزندانم و دنیایم و آخرتم و امانتهایم و پایان کارم را به تو می‌سپارم.»
۵. پس از خروج از خانه، بر در منزل و رو به آن سمتی که به سوی آن سفرش را آغاز می‌کند، بایستد و هر کدام از سوره‌های حمد، آیة الکرسی، فلق، ناس و اخلاص را از پیش رو و جانب راست و چپ خود بخواند و سپس بگوید: «اللَّهُمَّ احْفَظْنِی وَ احْفَظْ مَا مَعِی وَ سَلِّمْنِی وَ سَلِّمْ مَا مَعِی وَ بَلِّغْنِی وَ بَلِّغْ مَا مَعِی بِبَلَاغِکَ الْحَسَنِ الْجَمِیلِ؛^[۱۲] خداوندا! مرا حفظ کن و آنچه با من است نیز حفظ فرما و مرا و آنچه با من است را سالم بدار و مرا و هر چه با من است، به بهترین صورت به مقصد برسان.» کسی که چنین کند، خدای متعال او و هر آنچه همراه اوست، حفظ می‌کند و سالم به مقصد می‌رساند، إن شاءالله.
۶. مقداری از تربت امام حسین علیه السلام را همراه بردارد و بگوید: «اللَّهُمَّ إِنَّ هَذِهِ طِینَةُ قَبْرِ الْحُسَیْنِ وَلِیِّکَ وَ ابْنِ وَلِیِّکَ اتَّخَذْتُهَا حِرْزاً لِمَا أَخَافُ وَ لِمَا لَا أَخَاف؛^[۱۳] خداوندا! این خاک پاک قبر امام حسین است. همان ولیّ و فرزند ولیّ تو. من آن را پناهی برای آنچه از آن می‌ترسم و آنچه از آن نمی‌ترسم قرار داده‌ام.»
۷. وقتی بر مَرکَب سوار می‌شود، برای حفظ خود و مرکبش چنین بگوید: «بسم الله لا حول و لا قوّة الاّ بالله؛ به نام خدا آغاز می‌کنم که هیچ جنبشی و نیرویی جز با مدد او انجام نمی‌پذیرد. سپس بگوید: )الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا وَ ما کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّه(؛^[۱۴] «ستایش مخصوص خدایی است که ما را به سمت این (سفر خیر) هدایت کرد و اگر هدایت او نبود، ما به سوی آن رهنمون نمی‌شدیم.»
و بگوید: )سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِین(؛^[۱۵] «پاک و منزّه است خدایی که این مرکب را مسخّر ما قرار داد؛ وگرنه ما توانایی تسخیر آن را نداشتیم.»
۸. در مواقع احساس خطر بخواند: )وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصِیراً(؛^[۱۶] «پروردگارا! مرا در هر کار با صداقت وارد کن و با صداقت خارج ساز و از سوی خود حجّتی یاری‌کننده برایم قرار ده.» همچنین خواندن آیة الکرسی در چنین مواردی بسیار خوب و مفید است.^[۱۷]
۹. اگر تنها مسافرت می‌کند، بگوید: «مَا شَاءَ اللَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ اللَّهُمَّ آنِسْ وَحْشَتِی وَ أَعِنِّی عَلَی وَحْدَتِی وَ أَدِّ غَیْبَتِی؛^[۱۸] آنچه خدا بخواهد، تحقق می‌یابد و هیچ جنبش و نیرویی جز او با مدد الهی انجام نمی‌گیرد. خداوندا! وحشت مرا به انس تبدیل فرما و مرا بر تنهایی‌ام یاری ده و در غیاب من به جای من باش!»
۱۰. به دوستان و همراهان خود کمک کند و در رفع نیازهای آنان مضایقه ننماید و حقیقتاً نسبت به آنان متواضع و مهربان باشد. از رسول خدا صل الله علیه و آله نقل شده است که هرگاه دو نفر با یکدیگر همراه شوند، آن کس که بیش‌تر محبت کند، نزد خدا محبوب‌تر و پاداشش بیش‌تر است.^[۱۹]
۱۱. به ما دستور داده شده است با کسانی که از جهت خرج کردن و تمکّن مالی در ردیف شما نیستند، مسافرت نکنید؛ زیرا این کار باعث احساس ذلت در شما می‌شود.^[۲۰]
۱۲. مراقب انجام نمازهای واجب خود در طول سفر باشد که بسیار مهم است. از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: نماز واجب از بیست حج مستحبّی بهتر است.^[۲۱]
۱۳. بعد از نمازهای شکسته، سی مرتبه تسبیحات اربعه را بگوید که در روایات روی آن تأکید بسیاری شده است.^[۲۲]
۱۴. مناسب است همیشه وصیت نامه انسان آماده باشد؛ مخصوصاً قبل از مسافرت وصیت کند. خداوند می‌فرماید: )کُلُّ نَفس ذائقةُ الموت(^[۲۳]؛ «هر کسی طعم مرگ را می‌چشد.» پس سزاوار نیست مسلمانی شب را به روز برساند، مگر اینکه وصیت خود را زیر سر داشته باشد.^[۲۴]
۱۵. ناگفته پیداست آنچه دربارة دعا و صدقات برای حفظ جان و مال و خانواده از خطرات در بالا گفته شده، به این معنا نیست که انسان احتیاط را از دست بدهد و مراقبتهای لازم را برای حفظ خویش و اموالش انجام ندهد؛ بلکه مقصود این است که هرچه برای حفظ خود و اموال خویش در توان دارد، انجام دهد و بقیه را به خدا بسپارد؛ چراکه طبق روایات، دعای افراد سهل‌انگار مستجاب نمی‌شود.^[۲۵]
بنابراین بدون آمادگی و تجهیزات، نباید در جاده‌های خطرناک قدم بگذارد، خصوصاً در رانندگی اموری را که برای ایمنی توصیه شده است، فراموش نکند و از سرعت غیرمجاز و تخلفات راهنمایی و رانندگی بپرهیزد، با احتیاط حرکت کند و وسایل لازم در سفرهای زمستانی یا تابستانی را با خود بردارد.
این قسمت را با حدیث پر معنایی از امام صادق علیه السلام به پایان می‌بریم که حضرت به یکی از یارانشان فرمودند: «إعقِل راحِلَتِک و تَوَکَّل؛^[۲۶] گرة بار و توشه‌ات را محکم ببند و سپس بر خدا توکل کن!» همان که در ضرب المثلهای فارسی می‌گوییم: «با توکّل زانوی اُشتُر ببند.» کنایه از اینکه ابتدا به وظایف خود عمل کنیم و سپس بر خدای قادر متعال توکل کنیم و حفاظت از خود و اموالمان را به او بسپاریم.

بخش دوم: نماز و روزه در حال سفر

از مهم‌ترین فروع اسلام، «نماز» است که عمود خیمه دین به شمار می‌رود. نماز که حقیقتاً حلقة وصل بنده به پروردگار جهانیان و معراج مؤمن است؛ نماز که قرآن نزدیک به یکصد بار از آن گفتگو کرده است؛ نماز که وقتی حضرت ابراهیم علیه السلام به مقام نبوت رسید، خداوند عالم او را با کلماتی آزمایش کرد و پس از موفقیت، مقام امامت را به او عنایت فرمود، مقام امامت آنقدر برای او جلوه کرد که بدون تأمل برای ذریه و فرزندان خویش نیز آن را درخواست نمود. پس از رسیدن به همه این مقامات و طیّ درجات، در جوار خانة خدا از خدا خواست که او و فرزندانش را اقامه کننده و برپا دارندة نماز قرار دهد: )رَبِّ اجعَلنِی مُقیمَ الصَّلاةَ وَ مِن ذُرِّیتی(^[۲۷].
نماز، آخرین وصیت انبیا و ستون اسلام است که با قبولی آن سایر اعمال نیز قبول و با ردّ آن هر کار خیر دیگری مردود است. نماز همان طور که خود مهم‌ترین فرع دین است، احکام و خصوصیات آن نیز چنین است. یکی از موضوعاتی که شدیداً مورد نیاز امروز ماست، احکام نماز و روزه در سفر است.

اقسام سفر در اسلام

در شرع مقدس اسلام نیز سفر دارای اقسام و احکامی است؛ الف) سفرهای واجب: مثل سفر برای حج،زیارت نذری، نجات حادثه دیدگان ، جهاد فی سبیل الله ،نجات مظلوم ،رسیدگی به بستگان واجب النفقه.
ب) سفرهای حرام: سفر برای انجام کارهای خلاف شرع یا قانون مثل حمل قاچاق یا مواد مخدر ،سفر در جاده‌های ممنوعه، سفر زن بدون رضایت شوهر.
ج) سفرهای مستحب: مثل زیارت ، عیادت از مریض
د) سفرهای مکروه: مثل مسافرت برای فرار از روزه ، فرار از بدهی
ه) سفرهای مباح: مثل سفرهای تفریحی که در آن کار حرامی انجام نشود.
لذا با توجه به اهمیت آن لازم است نکات و مسائلی از احکام آن بیان شود که البته مسائل این بخش برگرفته از کتاب «احکام مسافر»، تدوین مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات شرعی می‌باشد.
لازم به ذکر است مسائلی که در این قسمت آورده می‌شود طبق نظر حضرات آیات عظام: امام خمینی قدس سره، امام خامنه‌ای، سیستانی و مکارم شیرازی حفظهم الله می‌باشد.
۱. مسافر با چند شرط باید نمازهای چهار رکعتی را شکسته (دو رکعتی) بخواند؟
شرط اول: سفر کمتر از هشت فرسخ شرعی نباشد؛
شرط دوم: مسافر از اول قصد رفتن بیش از هشت فرسخ را داشته باشد؛
شرط سوم: در بین راه از قصد مسافرت برنگردد؛
شرط چهارم: پیش از رسیدن به هشت فرسخ قصد نداشته باشد که از وطنش عبور کند یا در جایی ده روز بماند؛
شرط پنجم: برای کار حرام سفر نکند و یا خود سفرش از نوع مسافرت حرام نباشد؛
شرط ششم: از صحرانشینان یا عشایر خانه به دوش نباشد؛
شرط هفتم: شغل او مسافرت نباشد(کثیر السفر، شغله السفر مثل راننده طبق نظر همه مراجع. یا شغله فی السفر نباشد مثل معلم و کارگر طبق فتوای همه مراجع غیر از امام خمینی (اعلی الله مقام الشریف)؛
شرط هشتم: ازحدّ ترخّص بگذرد.^[۲۸]
۲. آیا در زمان حاضر که مسافرتها به راحتی قابل انجام است، باز هم نماز مسافر شکسته است؟
بله، در حکم نماز مسافر تفاوتی میان عصر حاضر و زمان گذشته نیست. ^[۲۹]
۳. مسافت شرعی چند فرسخ و برابر با چند کیلومتر است؟
مسافت شرعی (مجموع رفت و برگشت) هشت فرسخ است و در محاسبة مسافت شرعی به کیلومتر چند نظر است:
امام خمینی و آیت الله خامنه‌ای: ۴۵ کیلومتر؛
آیت الله سیستانی: ۴۴ کیلومتر؛
آیت الله مکارم شیرازی: ۴۳ کیلومتر.^[۳۰]
ملاک و معیار تحقق سفر شرعی در رفت و برگشت چیست؟
باید مجموع رفت و برگشت هشت فرسخ باشد و امام خمینی و آیت الله خامنه‌ای می‌فرمایند که رفتن هم کمتر از چهار فرسخ نباشد.^[۳۱]
۴. اگر به جایی برویم که مسافت رفت حدود ۲۰ کیلومتر و جادة دیگری که از آن برمی‌گردیم، حدود ۲۵ کیلومتر باشد، نماز را چگونه بخوانیم؟
امام و آیت الله خامنه‌ای: گرچه مجموع رفت و برگشت هشت فرسخ است؛ ولی چون رفت چهار فرسخ نمی‌باشد، نماز تمام است (یعنی مسافر محسوب نمی‌شود).
آیت الله سیستانی و آیت الله مکارم: ملاک آن است که مجموع رفت و برگشت هشت فرسخ باشد، بنابراین در فرض سؤال، نماز شکسته است.^[۳۲]
۵. راه‌های تحقیق از مسافت شرعی کدامند؟
سه راه وجود دارد: ۱. اندازه‌گیری خود شخص و رسیدن به یقین؛ ۲. دو نفر عادل بگویند؛ ۳. آنچه که مفید علم یا اطمینان باشد، مثلاً بین مردم معروف باشد که سفرش هشت فرسخ است.^[۳۳]
۶. اگر شخص یقین به هشت فرسخ پیدا کرد و نماز را شکسته خواند و بعد معلوم شد که هشت فرسخ نبوده، حکم نماز او چیست؟
اگر وقت نماز باقی است، دوباره بخواند، و اگر وقت گذشته باشد، قضای نماز را بجا آورد.^[۳۴]
۷. انتهای مسافت شرعی ابتدای شهر مقصد است یا محل مورد نظر در داخل شهر؟
امام خمینی: اگر جای خاصی از شهر مقصد، مورد نظر است و عبور از شهر راه رسیدن به آن مقصد است، باید مسافت را تا مقصد حساب کند، در غیر این صورت، اول شهر مقصد، آخر مسافت است.
آیت الله خامنه‌ای و آیت الله مکارم: اول شهر مقصد را آخر مسافت حساب کند.
آیت الله سیستانی: آخرین مقصد، انتهای مسافت است.^[۳۵]
۸. حکم نماز و روزة کسی که بدون قصد هشت فرسخ، مقداری از راه را طی کرده و بین راه تصمیم به رفتن مسافت شرعی بگیرد، چیست؟
در مقداری که بدون قصد آمده، نماز او تمام است و از مکانی که تصمیم به پیمودن مسافت شرعی گرفته است، حکم مسافر را دارد.^[۳۶]
۹. شخصی از تهران به مقصد قم که وطن اوست، حرکت می‌کند و پیش از رسیدن به قم به خواب رفته، موقعی بیدار می‌شود که قطار یا اتوبوس به اصفهان رسیده است، الان وظیفة او نسبت به نماز و روزه در اصفهان و در بازگشت به قم چیست؟
امام و آیت الله خامنه‌ای: اگر قطار (یا اتوبوس) در حین عبور از قم داخل حدّ ترخّص قم شده باشد، نماز او در اصفهان تمام و روزه‌اش صحیح است و با انجام و شروع سفر جدید از اصفهان شکسته می‌شود؛ اما اگر از خارج حدّ ترخص قم عبور کرده باشد، هنوز مسافر است و نمازش قصر می‌باشد.
آیت الله سیستانی: اگر صرف عبور از داخل ترخص باشد و هیچ توقفی گرچه کوتاه و مختصر نداشته باشد، احتیاط واجب در جمع بین قصر و تمام است و اگرخارج از حدّ ترخّص عبور کرده، نمازش شکسته است.
آیت الله مکارم: اگر در حال عبور از داخل حدّ ترخص هنوز سفر صادق باشد، احتیاط واجب جمع بین شکسته و تمام است و اگر خارج از حدّ ترخص عبور کرده، وظیفه شکسته است.^[۳۷]
۱۰. اگر شخصی پیش از رسیدن به چهار فرسخ از قصد خود برگردد یا مردد شود که برگردد یا ادامه دهد، حکم نماز و روزة او چیست؟
باید نماز را تمام بخواند (و روزه‌اش را بگیرد).^[۳۸]
۱۱. اگر فاصله بین وطن اصلی تا وطن دوم ۳۸ کیلومتر باشد، وظیفه نسبت به نماز و روزه در بین راه چیست؟
مسافر نیست و نماز در بین راه تمام و روزه صحیح است.^[۳۹]
۱۲ . ملاک سفر معصیت که نماز تمام است و روزه ساقط نمی‌شود، چیست؟
اینکه خودِ سفر معصیت باشد یا سفر بخاطر معصیت باشد. مثل سفر غیر واجب زن بدون اجازة و رضایت شوهر و سفر غیر واجب فرزند بدون اجازة والدین و یا سفر برای شرکت در مجلس معصیت.^[۴۰]
۱۳. بدهکاری که قادر به پرداخت است؛ ولی برای فرار از پرداخت بدهی به مسافرت می‌رود، سفر او چه حکمی دارد؟
سفرش معصیت و نمازش تمام است.^[۴۱]
۱۴. آیا مسافرت با ماشین غصبی یا ماشین بیت المال بدون مجوز شرعی یا ماشینی که می‌دانیم خمس آن داده نشده است، سفر معصیت محسوب می‌شود؟
مرحوم امام و آیت الله خامنه‌ای: نمازش قصر است؛ گرچه سفر با وسیله نقلیه بیت المال بدون مجوز شرعی جایز نیست.
آیت الله مکارم: احتیاط واجب در جمع بین قصر و تمام است.
آیت الله سیستانی: اگر وسیلة سواری او غصبی باشد و برای فرار از مالک به سفر برود، باید نماز را تمام بخواند؛ اما سفر با وسیلة نقلیة بیت المال بدون مجوز شرعی؛ گرچه جایزنیست؛ ولی نمازش شکسته است.^[۴۲]
۱۵. شخصی که برای کارهای غیر شغلی مانند صلة رحم، زیارت یا شرکت در مجلس عزاداری هر هفته یک روز مسافرت می‌کند، وظیفه‌اش در مورد نماز و روزه چیست؟
نمازش شکسته و روزه‌اش صحیح نیست.^[۴۳]
۱۶. درسفرهایی که از توابع و لوازم شغل محسوب می‌شود (مثل خرید لوازم یدکی یا گرفتن مدرک مورد نیاز شغل) چه با وسیلة خود و چه با وسیلة عمومی، حکم نماز و روزه چیست؟
همه مراجع (غیر از امام): حکم سفرهای شغلی را دارد (نمازش تمام است).
امام: نمازش شکسته و حکم مسافر را دارد.^[۴۴]
۱۷. حدّ ترخص چیست؟
امام: به اولین نقطه‌ای که پس از خروج، دیوارهای شهر را نبیند و صدای اذان را نشنود، حدّ ترخص گفته می‌شود.
آیت الله خامنه‌ای: اولین نقطه‌ای که صدای اذان را نشنود، حدّ ترخص است و احوط رعایت هر دوعلامت (ندیدن دیوارهای شهر و نشنیدن صدای اذان) است.
آیت الله سیستانی: در صورتی که اهل شهر حتی آنها که خارج از شهر و توابع آن هستند، مسافر را نبینند و نشانه آن این است که او اهل شهر را نتواند ببیند، آنجا حدّ ترخص است.
آیت الله مکارم: صدای اذان را نشنود و مردم شهر او را نبینند.^[۴۵]
۱۸. اگر در شروع سفر به جایی برسد که یکی از دو نشانه ترخص محقق شده و نشانه دیگر محقق نشده باشد، وظیفه چیست؟
مرحوم امام و آیت الله مکارم: به احتیاط واجب باید جمع بخواند.
آیت الله خامنه‌ای: اگر صدای اذان را نمی‌شنود، به حدّ ترخص رسیده است.
آیت الله سیستانی: حدّ ترخص جایی است که اهل شهر حتی آنها که در خارج شهر و توابع آن هستند، مسافر را نتوانند ببینند، چه صدای اذان شنیده شود یا شنیده نشود.^[۴۶]
۱۹. معیار در حدّ ترخص، شنیدن یا نشنیدن اذان معمولی است یا شامل صدای بلندگو هم می‌شود؟
تمام مراجع به جز آیت الله سیستانی: معیار و ملاک صدای اذان بدون بلندگو است.
آیت الله سیستانی: در مسئلة ۱۷ گذشت که میزان دیده شدن است نه شنیدن اذان.^[۴۷]
۲۰. نیّت نماز مسافر چگونه است؟
نیت لفظ نیست و اینکه بگوید: دو رکعت نماز می‌خوانم، لازم نیست؛ بلکه همین قدر که در سفر است و تصمیم دارد موقع نماز ظهر و عصر و عشاء، نماز را برای رضای خداوند دو رکعت بخواند، کافی است.^[۴۸]
۲۱. آیا مسافر می‌تواند در نماز جمعه شرکت کند؟

بله، می‌تواند و ثواب زیادی دارد.[۴۹]

۲۲. کسی که ساعت هشت صبح به مسافرت رفته و قرار است ساعت دو بعدازظهر به منزل برگردد، آیا می‌تواند نماز واجبش (ظهر و عصر) را به صورت شکسته در سفر بخواند یا اینکه وقتی از سفر برگشت، در وطن کامل بخواند؟ کدام مقدم است؟
می‌تواند در اول وقت نمازش را در سفر شکسته بخواند و نماز اول وقت برای مسافری که عجله ندارد، افضل است و چنانچه در سفر خواند، لازم نیست در وطن دوباره (و کامل) بخواند.^[۵۰]
۲۳.آیا گرفتن روزه‌های قضا در سفر جایز است؟
خیر، به طور کلی هر جا نماز شکسته است، روزه گرفتن جایز نیست و باطل می‌باشد.^[۵۱] مگر سه روز در مدینه منوره به عنوان روزهٔ حاجت که برای مسافر هم استحباب دارد و یا اینکه نذر صحیح کرده باشد که در سفر روزه بگیرد.

نماز و روزه رانندگان

۱. حکم نماز و روزة کسانی که شغل آنها سفر است یا سفر مقدمة شغل آنان می‌باشد و یا اشخاص کثیرالسفر، چیست؟
امام خمینی: کسی که شغلش سفر است (مانند راننده)، اگر در هر کمتر از ده روز یک سفر، در رفت و آمد باشد و به مدت قابل توجهی که عرفاً عنوان شغلی بر او صدق کند، از سفر دوم به بعد نمازش تمام و روزه‌اش صحیح است؛ ولی در سفر اول نمازش شکسته است، هرچند طولانی باشد؛ ولی کسی که سفر مقدمة شغل اوست (شغله فی السفر) مانند کسی که محل کارش شهر دیگری است، مانند معلم و کارمند که باید هر روز برای کار به آن شهر سفر کند، در همة سفرها نمازش شکسته است و روزه او صحیح نیست.
آیت الله خامنه‌ای: کسی که شغل او سفر است (مانند راننده)، یا سفر مقدمة شغل اوست، مانند معلم یا کارگر، اگر هر کمتر از ده روز یک سفر و حداقل به مدت دو سه ماه در رفت و آمد باشد، از سفر سوم به بعد نمازش تمام و روزه‌اش صحیح است؛ ولی در سفر اول و دوم نماز شکسته است و روزه صحیح نیست، هر چند طولانی باشد.
آیت الله سیستانی: کسانی که برای شغل یا غیر شغل حداقل ده روز در ماه و هر روز یک سفر داشته باشند یا ده روز در سفر باشند؛ ولی در ضمن دو یا سه سفر و سفرهای آنها به مدت شش ماه در یک سال یا سه ماه در چند سال ادامه داشته باشد، در دو هفتة اول نماز را به احتیاط واجب جمع بخوانند و روزه را بگیرند و قضا هم بکنند و بعد از آن تمام بخوانند و روزه صحیح است.
آیت الله مکارم: کسی که یک ماه هر روز به استثناء جمعه‌ها یا چهل و پنج روز هر روز به استثناء پنجشنبه‌ها و جمعه‌ها به سفر می‌رود، در این صورت نمازش از همان سفر اول تمام است و اگر حداقل دو ماه و هفته‌ای سه روز یا مجموعاً دوازده روز در ماه سفر کند، نمازش در غیر سه چهار روز اول تمام است و در سه چهار روز اول باید جمع بخواند؛ ولی کسی که دو روز یا یک روز در هفته برای شغل در رفت و آمد است، در همة سفرها نمازش شکسته است.^[۵۲]
۲. اگر راننده ده روز در وطن بماند، وظیفة او نسبت به نماز و روزه در سفرهای بعد از آن چیست؟
همة مراجع غیر از آیت الله سیستانی: در اولین سفر نماز شکسته و روزه صحیح نیست.
آیت الله سیستانی: نماز تمام است و احتیاط آن است که شکسته هم بخواند.^[۵۳]
۳. کسی که شغل او در سفر است، اگر در غیر وطن و محل کار، ده روز توقف داشته باشد، حکم نماز و روزة او در اولین سفر بعد از ده روز چیست؟
امام، آیت الله خامنه‌ای و مکارم: شکسته است مطلقاً (با قصد بماند یا بدون قصد).
آیت الله سیستانی: تمام است مطلقاً (با قصد بماند یا بدون قصد).^[۵۴]
۴. کسی که مرتب برای شغل مسافرت می‌کند، اگر به یک سفر غیر شغلی مانند زیارت، عیادت مریض و... برود، وظیفه‌اش چیست؟
تمام مراجع به جز آیت الله سیستانی: در تک سفرهای غیر شغلی، حکم مسافر را دارد و نمازش شکسته است.
آیت الله سیستانی: اگر کثیر السفر باشد، نمازش تمام است؛ وگرنه شکسته می‌باشد.^[۵۵] ۵. کسی که شغل او سفر است (مانند راننده)، اگر زن و فرزندش اکثراً با او همراه باشند، تکلیف آنها دربارة نماز و روزه چیست؟
امام و آیت الله خامنه‌ای: شکسته است.
آیت الله سیستانی: اگر هفته‌ای سه روز یا ماهی ده روز و به مدت سه ماه در چند سال یا شش ماه در یک سال ادامه داشته باشد، از هفته سوم به بعد تمام بخوانند و در دو هفته اول باید به احتیاط واجب جمع بخوانند.
آیت الله مکارم: اگر هفته‌ای سه روز یا ماهی دوازده روز رفت و آمد دارند، نماز تمام و اگر هفته‌ای دو روز یا کمتر باشد، نماز شکسته است.^[۵۶]
۶. رانندگانی که در یک مسیر مخصوص به طور دایم کار می‌کنند و بعضی اوقات ماهی یک یا دو بار یک مسیر دیگر را می‌روند، اقامة نماز آنها به چه شکلی است؟
تغییر مسیر تأثیری در حکم ندارد. بنابراین، اگر در بیش‌تر از مسافت شرعی رانندگی می‌کنند، نمازشان تمام است.^[۵۷]
۷. اگر راننده برای آنکه توقف ده روز در وطن نداشته باشد، به یک سفر غیر شغلی برود، آیا این سفر برای نماندن ده روز در جایی و به هم نخوردن حکم کثیر السفر کافی است؟
بله، کافی است.^[۵۸]
۸. حکم نماز و روزة راننده‌ای که برای سفر شغلی به مسافرت رفته و از آنجا به بیش‌تر از مسافت شرعی برای کار شخصی مسافرت کرده، چیست؟
مرحوم امام و آیت الله خامنه‌ای: نماز او شکسته‌است.
آیت الله سیستانی: اگر کثیر السفر است، تمام می‌باشد.
آیت الله مکارم: اگر تک سفر غیر شغلی بین سفرهای شغلی باشد، شکسته است.^[۵۹]
۹. حکم نماز و روزة راننده‌هایی که به طور متناوب بین سفرهای شغلی، سفر غیر شغلی دارند، چیست؟
مرحوم امام و آیت الله خامنه‌ای: نمازشان در سفرهای غیر شغلی شکسته است.
آیت الله سیستانی: اگر مصداق کثیر السفر باشد، نمازش در سفرهای غیر شغلی نیز تمام است.
آیت الله مکارم: اگر هر دو مستمر باشد، تمام است.^[۶۰]
۱۰. کسانی که شغل آنها موقتاً سفر است؛ مثلاً کسانی که در یک ماه هر روز جهت رانندگی به سفر می‌روند، حکم نماز و روزه‌شان چیست؟
تمام مراجع غیر از آیت الله مکارم: شکسته است.
آیت الله مکارم: اگر هر روز به سفر می‌رود، تمام است؛ حتی اگر روزهای جمعه را تعطیل کند و به سفر نرود.^[۶۱]
۱۱. رانندگانی که در کمتر از مسافت شرعی رفت و آمد می‌کنند، اگر سفری بروند که بیش‌تر از مسافت شرعی باشد، حکم نماز و روزة آنها چیست؟
نماز شکسته و روزه صحیح نیست.^[۶۲]
۱۲. دو راننده، ماشینی را برای رانندگی و کسب درآمد خریده‌اند؛ به این نحو که یکی از آنها بیست روز با ماشین کار می‌کند و دیگری در خانه می‌ماند و سپس شریک دیگر با ماشین به مدت بیست روز کار می‌کند و اولی در خانه می‌ماند، آیا نماز و روزة آن دو مثل سایر رانندگان است؟
تمام مراجع به جز آیت الله سیستانی: حکم سایر رانندگان را دارند که نمازشان جز در سفر اول پس از بیست روز تمام است؛ ولی در اولین سفر بعد از بیست روز شکسته است.
آیت الله سیستانی: در تمام سفرها نمازشان تمام است، اگرچه در اولین سفر بعد از بیست روز استراحت باشد، البته احتیاط مستحب جمع بین شکسته و تمام است.^[۶۳]
۱۳. حکم نماز و روزة رانندگانی که در مسافرت قصد کمک به دزد یا اشرار یا قاچاقچی را دارد و یا اجیر آنها شده، چیست؟
اگر در سفر مختار است، در این صورت سفرش معصیت و نمازش تمام است.^[۶۴]

فصل سوم: قوانین حمل و نقل

بلیت

۱. آیا شرکتهای مسافربری و رانندگان محترم می‌توانند مسافری را بدون بلیت سوار کنند؟
شرکتهای مسافربری مکلفند برای هر مسافری بلیت صادر نمایند و بر مسافرین نیز لازم است که بدون تهیة بلیت اقدام به سفر نکنند؛ چون خود را از بیمه و حق انتخاب صندلی و دیگر مزایا محروم می‌کنند.
۲. شرکتهای مسافربری در صورت انصراف مسافر از سفر، چه وظیفه‌ای دارند؟
شرکتها و مؤسسات مسافربری مکلفند در صورت انصراف مسافر از سفر، نسبت به استرداد مبلغ بهای بلیت به شرح زیر اقدام نمایند:
تا یک ساعت قبل از حرکت ۱۰٪ و بعد از آن ( تا زمان حرکت) ۵۰٪ از کل مبلغ بلیت کسر گردد و پس از حرکت وسیلة نقلیه، شرکت یا مؤسسة مسافربری تکلیفی نسبت به برگرداندن مبلغ پرداخت شده به مسافر نخواهد داشت.
۳. در ایستگاه‌های بین راهی و در ایام خاص، مثل تعطیلات نوروز که مسافر زیاد و اتوبوس کم است، آیا رانندگان حق دارند کرایة بیش‌تر از معمول دریافت کنند؟
رعایت نرخ مصوب لازم است. رانندگان محترمی که تمام تلاش خود را در جهت خدمت به مسافران به کار می‌گیرند، بیش از مبلغ مصوب نمی‌گیرند؛ زیرا به خوبی می‌دانند، پولی که مسافر در حال ناچاری مجبور به پرداخت آن شده، با رضایت باطنی نبوده و سبب بی برکتی می‌شود.
۴. آیا مسافرین بین راهی نسبت به برخورداری از بلیت برای مزایایی مثل بیمه و... حقی دارند؟
شرکتهای مسافربری مکلفند برای مسافران بین راهی به تعداد لازم بلیت سفید ممهور به مهر شرکت و با عبارت «بلیت بین راهی» در اختیار رانندگان قرار دهند. رانندگان نیز موظفند برای مسافران مذکور نسبت به صدور و تسلیم بلیت و درج نام آنان اقدام نمایند.

توشه مسافر

۱. آیا رانندگان می‌توانند از قبول حمل توشة مسافر خودداری کنند؟
شرکتهای مسافربری و رانندگان ملزم به حمل توشة همراه مسافر به میزان ۲۰ کیلوگرم برای هر نفر به صورت رایگان می‌باشند و مازاد بر آن تا سقف ۴۰ کیلوگرم بر مبنای ۵/۲ درصد نرخ پایة بلیت برای هر کیلوگرم وزن اضافی محاسبه و اخذ می‌گردد.
۲. بعضی رانندگان و پایانه‌ها برای کسب درآمد بیش‌تر، بار غیر مجاز مسافر یا اداره یا هر ارگان دیگری را از شهری به شهر دیگر منتقل می‌کنند، آیا این کار از نظر قانونی صحیح است؟
حمل هر نوع بار و کالای تجاری توسط ناوگان عمومی جاده‌ای مسافر ممنوع می‌باشد.
۳. آیا مسافر حق دارد بار یا ساک خود را به داخل اتوبوس منتقل کند، با فرض اینکه مزاحم رفت و آمد دیگران می‌شود؟
رعایت حقوق دیگران از حق الناس است. علاوه بر آن، حمل توشة مسافران در داخل کابین و بر روی سقف وسیلة نقلیه ممنوع می‌باشد.
۴. اگر راننده‌ای نسبت به بار مسافر کوتاهی کرد، مثلاً به بار مسافر صدمه زد یا اشتباهی بار او را به مسافر دیگری داد، مسافر خسارت را چگونه و از چه کسی طلب کند؟
شرکتها و مؤسسات مسافربری موظفند نسبت به الصاق برچسب شماره‌دار دو تکه بر روی توشه همراه مسافر اقدام نمایند. بدیهی است مسئولیت حفظ و حراست از توشة تحویلی به عهدة شرکت یا مؤسسه می‌باشد. همچنین آنها مکلفند توشة همراه مسافران را نزد یکی از شرکتهای بیمه‌گذار با پوشش مناسب بیمه نموده و میزان پوشش بیمه‌ای یاد شده را جهت آگاهی مسافران در بلیت درج نمایند؛ ولی در مقابل اشیای گرانبهای اظهار نشده داخل توشة مسافرین مسئولیتی نخواهند داشت.
۵. آیا راننده حق دارد وسایل آتش‌زا یا جنازه و یا حیوان را با اتوبوس حمل کند؟
طبق مقررات، حمل مواد محترقه و منفجره، جنازه، حیوانات، مواد فاسد شدنی و اشیایی که مُخِلّ آسایش مسافران یا منافی نظافت و بهداشت عمومی باشند، با وسایل نقلیة مسافربری ممنوع است.
۶. مهم‌ترین وظیفة انبارداری پایانه‌ها چه چیزهایی است؟
لازم است در حفظ و نگهداری امانت نهایت سعی خود را بنمایند و به تعهدات خود پایبند باشند. علاوه بر آن، از قبول موارد ذکر شده در سؤال فوق خودداری کنند. ضمناً شایسته است امانات را بیمه کنند.

حقوق مسافر

۱. وظیفة راننده نسبت به نماز مسافران چیست؟
رانندگان مکلفند برنامه‌ریزی لازم جهت نماز در اول وقت را انجام داده و با مشخص نمودن زمان و مکان مناسب (واجد شرایط کیفی و بهداشتی)، مراتب را قبل از سفر به آگاهی مسافران برسانند. همچنین زمان حرکت سرویسهای مسافرتی نباید با موقع اذان شرعی تداخل داشته باشد.
از امام صادق علیه السلام نقل شده است: « لا یَنَالُ شَفاعتَنا مَنِ استَخَفَّ بالصَّلوةِ^[۶۵]؛ همانا شفاعت ما به کسانی که نماز را سبک بشمارند، نمی‌رسد.» از مصادیق سبک شمردن نماز، تأخیر آن از اول وقت می‌باشد.
۲. وظایف مسافران نسبت به یکدیگر چیست؟
وقتی انسان در اجتماع قرار می‌گیرد، نسبت به افراد پیرامون خود وظایفی دارد. بنابراین، باید در رعایت حقوق همنوعان خود تلاش نماید. مثلاً آلودگی صوتی یا بهداشتی ایجاد نکند، مُخِلّ امنیت افراد نشود، به افراد کهنسال و کودکان بیش‌تر توجه کند و خسارتی به جان و مال دیگری وارد نکند؛ وگرنه ضامن است.
۳. راننده و پایانة مسافربری نسبت به مسافران چه وظایفی دارند؟
شرکتهای مسافربری مکلفند نسبت به رعایت بهداشت و ارائة خدمات مناسب به مسافران در پایانه و طول سفر اقدام نمایند. همچنین رانندگان موظفند ضمن تکریم مسافران و حفظ شئونات اخلاقی و شعائر اسلامی، در وقت انجام فرایض دینی و همچنین زمان صرف غذا در مکان مناسب و به مدت لازم توقف نمایند و از پخش و نمایش نوارهای صوتی و تصویری غیر شرعی در پایانه و وسیلة نقلیه خودداری کنند و همچنین نسبت به امنیت نوامیس مردم تدبیر لازم را داشته باشند.
۴. برای پیشگیری از جاماندن مسافر در بین راه، وظیفة رانندگان عزیز چیست؟
باید پس از هر توقفی، هنگام حرکت از حضور تک تک مسافران اطمینان کامل داشته باشند. ضمناً باید شماره تماس رانندگان محترم در اتوبوس درج شود. طبق قانون، در صورت کوتاهی راننده و جاماندن مسافر، سازمان حمل و نقل یا پلیس، حق برخورد و جریمة راننده را دارند.
۵. آیا مسافر حق دارد در صورت عدم رعایت وظایفی که طبق آیین‌نامه برای راننده یا پایانه‌های مسافربری مقرر شده است، مثلاً تغذیه و آب شرب و سیستم سرمایشی و گرمایشی و غیره شکایتی داشته باشد؟
وظیفة رانندگان و شرکتهای مسافربری است که مطابق بلیت فروخته شده، تمامی امکانات لازم را برای مسافرین مثل موارد مذکور، فاصلة صندلیها و تعویض روکش صندلیها فراهم کنند و در صورت تخلف، مسافر می‌تواند شکایت کند.
۶. در صورت تخلف راننده، وظیفة مسافرین چیست؟
ابتدا با بیانی محترمانه به راننده تذکر دهند، و در صورت تکرار تخلف، می‌توانند گزارشی را با امضا و درج شماره تلفن چند مسافر، به پلیس یا مسئولین پایانه ارائه کنند.
۷. در هنگام بروز مشکل از لحاظ فنی برای اتوبوس و یا تصادف، راننده و پایانه در مقابل مسافرین چه وظیفه‌ای دارند؟
شرکتهای مسافربری و رانندگان مکلفند، هرگاه وسیلة نقلیه به هر علت از ادامة مسیر بازماند، در اسرع وقت و بدون ایجاد هزینة اضافی برای مسافرین، وسیلة مناسب را جهت ادامة مسافرت آنها با رعایت حق آنان فراهم نمایند. همچنین شایسته است راننده علاوه بر حفظ خونسردی خود، مسافران را به آرامش دعوت کند.

حقوق رانندگان و پایانه‌ها

۱. رفتار پلیس با رانندگان باید چگونه باشد؟
پلیس با حفظ شخصیت خود و راننده و رفتار بدون تبعیض می‌تواند الگوی مناسبی برای دیگران باشد. همچنین می‌تواند با احترام و تکریم به رانندگان، موجب رفع خستگی و تشویق آنان به رعایت بهتر مقرّرات شود.
۲. مسافران نسبت به راننده چه وظایفی دارند؟
رانندگان محترم حقوقی دارند که طبق اخلاق و قانون رعایت آن بر مسافرین لازم است. مثلاً در نگهداری امکاناتی نظیر صندلی، پرده‌ها، آب سردکن و نظافت داخل اتوبوس و... دقت لازم را داشته باشند و اگر خسارتی وارد شد، ضامن هستند. علاوه بر این، نباید موجب حواس‌پرتی راننده شوند. ضمناً شایسته است مسافرین هنگام ورود سلام کنند و در مقصد (هنگام پیاده شدن)، تشکر و قدردانی نمایند.
۳. اگر مسافری به اتوبوس و یا آنچه متعلق به راننده و یا پایانه‌های مسافربری است، خسارتی وارد کند، آیا ضامن است؟
اموال مردم مانند جانشان محترم است و فردی که خسارتی وارد کرده، ضامن است. بنابراین، در صورت صدمه زدن مسافر، راننده حق مراجعه به پاسگاه را دارد.
از رسول خدا صل الله علیه و آله نقل شده است: «ملعونٌ مَن ضارّ مؤمناً^[۶۶]؛ هر کس به مؤمنی (عمداً) زیان برساند، ملعون است.»
۴. آیا مسافر می‌تواند تقاضای پیاده شدن در غیر پایانه را داشته باشد و یا راننده در غیر پایانه او را پیاده کند؟
رانندگان موظفند مسافرین را در پایانه‌های عمومی و یا در محلهای تعیین شده سوار و پیاده نمایند؛ مگر در مواردی که با درخواست و رضایت مسافر (و رعایت قانون) صورت پذیرد. البته سوار و پیاده نمودن مسافران در اطراف پایانه‌های مسافری و در محدودة درون شهرها ممنوع می‌باشد.
۵. رانندگان محترم و مالکین اتوبوس نسبت به یکدیگر چه وظایفی دارند؟
هر کدام طبق قراردادی که با یکدیگر دارند، موظفند به تعهّدات خود نسبت به ساعات کار، مسیر مسافربری، هزینة سوخت، جرایم و خسارات وارده بر خودرو و کوتاهی نکردن در نگهداری وسیلة نقلیه عمل نمایند. همچنین راننده نسبت به دریافت کرایه از مسافرین و پرداخت آن به مالک اتوبوس باید نهایت انصاف و امانتداری را داشته باشد. علاوه بر این، مالک نیز باید به تعهّدات خود در زمینة حقوق، مزایا، بیمه و... عمل نماید.

نظافت

۱. رعایت نظافت اتوبوس به عهدة مسافر است یا راننده؟
در شرع مقدس اسلام به نظافت فردی و اجتماعی بسیار سفارش شده، تا جایی که نشانة ایمان شمرده شده است، لذا رعایت نظافت وظیفة همگانی است؛ اما بر مسئولین پایانه‌ها و رانندگان فراهم کردن امکانات بهداشتی امثال پلاستیک زباله و لیوان یکبار مصرف، لازم است.
۲. در صورتی که بوی نامطبوعی در اتوبوس منتشر شود، راننده چه وظیفه‌ای دارد؟
حمل مواد فاسد شدنی و اشیایی که مخلّ آسایش مسافران یا منافی نظافت و بهداشت عمومی می‌باشد، با وسایل نقلیة مسافربری ممنوع است. همین طور سیگار کشیدن در فضای اتوبوس، لذا راننده وظیفة تذکر دادن و مطبوع نمودن فضای اتوبوس با تهویة هوا را دارد.
۳. فردی که به بیماری مُسری (مثل آنفولانزا، سرخک، سل و...) مبتلا است، هنگام مسافرت با وسایل نقلیة عمومی چه وظایفی دارد؟
تا آنجا که امکان دارد، از فضای عمومی پرهیز داشته باشد. در صورت ضرورت استفاده از وسایل نقلیة عمومی، نکات بهداشتی مثل ماسک، عدم تماس با مسافرین و... را رعایت کند.
۴. در اماکن عمومی، افراد نسبت به طهارت و نجاست چه وظایفی دارند؟
لازم است ابتدا آگاهی خود را در این زمینه بالا ببرند. مخصوصاً در اماکن عمومی مثل اتوبوس مواظب باشند. در صورت نجاست لباس یا بدن به صندلی یا دیگران سرایت نکند. ضمناً نسبت به طهارت و نجاست فرزندان خود، به ویژه خردسالان، دقت لازم را داشته باشند.

فضای معنوی

۱. رانندگان در سفرهای زیارتی چه خدماتی را می‌توانند به زائرین ارائه دهند؟
رانندگان می‌توانند برای بالا بردن روحیة معنوی مسافران خدماتی نظیر نمایش فیلمها و سخنرانیهای مذهبی، توزیع تسبیح بین مسافرین و در مناسبتها، پخش مداحی داشته باشند. همچنین باید بیش از دیگر سفرها نسبت به عدم استفاده از فیلم و آهنگ نامناسب و رعایت نماز اول وقت دقت داشته باشند.
۲. وضعیت پوشش و حجاب آقایان و خانمها در اتوبوس و پایانه‌های مسافربری چگونه باید باشد؟
یکی از دستورات دینی ما که به حق و انصاف با رعایت کردن و عمل به آن، از خیلی مفاسد فردی و اجتماعی جلوگیری می‌شود، پوشش مناسب مرد و زن نامحرم در مقابل یکدیگر است. رعایت پوشش مناسب برکات فراوانی دارد. از طرف دیگر، حجاب نداشتن یا پوشیدن لباس نازک و تنگ و زننده عواقبی دارد که هم خود فرد و هم خانواده و هم جامعه را متضرر می‌کند و موجب سست شدن بنیان خانواده‌ها و از بین رفتن آرامش روحی - روانی و شیوع مفاسد اخلاقی می‌شود.
۳. آیا رانندگان یا پایانه‌های مسافربری مجازند که صندلیهای جلوی اتوبوس را در اختیار مسافران خانم قرار دهند؟
برای حفظ حریم و فراهم نمودن آسایش و امنیت، ارائة صندلیهای جلو به بانوان؛ حتی خانواده محترم خود راننده نیز ممنوع می‌باشد و در صورت تخلف، طبق قانون مشمول جریمه می‌شوند.
۴. مسافرین هنگام استفاده از جایگاه‌های بین راهی مثل مساجد، پارکها و... چه وظایفی دارند؟
از آنجایی که این اماکن جزء بیت المال محسوب می‌شوند، باید در رعایت نظافت و حفظ و نگهداری آنها کوشا بود و در صورت کوتاهی و خسارت، ضامن هستند.
۵. رانندگان محترم در صورت مشاهدة همکارانشان که در راه مانده‌اند، چه وظایفی دارند؟
شایسته است رانندگان عزیز خود را از فضیلت کمک به دیگران محروم نکنند، چه بسا خودمان نیز روزی محتاج همین کمکها شویم. علاوه براینکه از روایات استفاده می‌شود که هر کس مؤمنی را در راه رسیدن به مقصد کمک کند؛ حتی اگر ناچیز باشد، خدا در روز قیامت او را به هنگام خروج از قبر، سوار بر مرکبی تندرو می‌کند تا او را به بهشت برساند.
۶. آیا رانندگان و مسافران حق برخورد بدنی با یکدیگر را دارند؟
در تربیت دینی حق برخورد بدنی نداریم، لذا مناسب است برای حل مشکلات با گفتگو و کریمانه وارد عمل شد، و در غیر این صورت، به مراجع قانونی مثل پلیس یا پایانه مراجعه شود.
۷. رفتار مسافران و راننده در برخورد با نامحرم چگونه باید باشد؟
بر هر مسلمانی در هنگام مواجهه با نامحرم واجب است که نگاه آلوده، گفتگوی تحریک‌آمیز و تماس بدنی با یکدیگر نداشته باشند تا مبادا در دام شیطان بیفتند و از رحمت خدا دور شوند.
۸. آیا مسافرین و رانندگان و پایانه‌ها حق دارند به بهانة رفع خستگی یا ایجاد تنوع از فیلم و آهنگ غیر شرعی استفاده کنند؟
این کار علاوه بر آنکه نوعی زیر پاگذاشتن حقوق دیگران است و موجب اذیت مؤمنین می‌شود، پیامدهای بدی را به دنبال دارد. طبق روایت وارده، شنیدن موسیقی غیر شرعی موجب قساوت قلب، دوری از خدا و پیدا شدن راهی برای نفوذ شیطان در وجود انسان می‌شود که به دنبال آن، علاوه بر مرتکب شدن افراد به حرام الهی، سبب از بین رفتن خیر و برکت و تنگی روزی می‌شود. همچنین طبق مقرّرات، پخش و نمایش نوارهای صوتی و تصویری غیر مجاز در داخل وسایل نقلیه ممنوع می‌باشد.
۹. اگر مسافری نسبت به چیزی یا از کسی شکایت داشت (مثلاً اگر کسی در اتوبوس - پناه بر خدا - از مشروبات الکلی استفاده کند یا مسائل اخلاقی را رعایت ننماید) مرجع رسیدگی به شکایات کیست؟
آنچه مُخِلّ آسایش مسافران و مُنافی عفّت و اخلاق باشد، جرم است و مسافرین می‌توانند با رعایت شرایط نهی از منکر به خود فرد یا راننده تذکر دهند و در موارد خاص به پلیس بین راه یا شرکت مسافربری اطلاع دهند.
۱۰. آیا رانندگی وسایل نقلیه عمومی توسط بانوان جایز است؟
گرچه با حفظ عفاف و حجاب جایز است؛ اما با لطافت جسم و روح بانوان سازگاری ندارد؛ زیرا برترین و مهم‌ترین هنر زن، تربیت فرزند صالح است که «از دامن زن مرد به معراج می‌رود.» همین طور در روایت آمده است: «جِهَادُ الْمَرْأَةِ حُسْنُ التَّبَعُّل^[۶۷]؛ ‏جهاد زن، خوب شوهرداری کردن است.»

رانندگان و ایمنی

۱. وظایف رانندگان اتوبوس و پایانه‌های مسافربری نسبت به ایمنی اتوبوس چیست؟
رانندگان و شرکتها موظفند قبل از فروش بلیت و سوار شدن مسافر، نسبت به ایمنی و عدم نقص فنی وسایل نقلیة خود نظیر برف پاک‌کن، ترمزها، چراغها، کمربند ایمنی راننده و مسافر، بوق، آینه‌ها، شیشه‌ها و... اطمینان حاصل کنند و در صورت نقص فنی و عدم ایمنی، حق حرکت ندارند تا اقدامات لازم را انجام دهند. همچنین باید وسایل مورد نیاز مثل زنجیر چرخ، کمکهای اولیه، مثلث شبرنگ و کپسول آتش نشانی را همراه داشته باشند.
۲. اگر اتوبوس بخاطر نقص فنی یا هر دلیل دیگر در وقت معین حرکت نکند، وظیفة شرکت مسافربری چیست؟
شرکتهای مسافربری مکلفند در صورت بروز تأخیر در حرکت وسیلة نقلیه در زمان تعیین شده، در اسرع وقت و حداکثر تا یک ساعت، نسبت به جایگزینی وسیلة نقلیة مناسب دیگری اقدام نمایند.
۳. در صورت رانندگی خطرآفرین (سرعت بالا، انجام حرکات مارپیچ، ترمزهای نابجا، ایجاد راه‌بندان و...) چه مسئولیتی متوجه راننده است؟
اگر طوری رانندگی کنیم که خطرساز باشد و موجب ترساندن رانندگان سمت مقابل و مسافران و یا رهگذران شود، همچنین در صورت استفاده از بوقهای وحشتناک و ایجاد راه‌بندان، حق الناس بر عهدة ما می‌آید و ضامن خسارات وارده و معطلی مردم هستیم.
۴. آیا راننده حق دارد قوانین راهنمایی و رانندگی را رعایت نکند، مثلاً سرعت غیر مجاز داشته باشد؟
عمل خلاف قانون جایز نمی‌باشد و برخی فقها حکم به حرمت آن داده‌اند. مسافرین و توشة آنها در حکم امانت هستند که رعایت و حفظ آنها بر راننده واجب است، لذا نمی‌توان به تقاضای مسافری یا به خاطر زود رسیدن به مقصد، خلاف قانون عمل کرد.
۵. رانندگان وسایل نقلیة عمومی مثل اتوبوس، مجاز به چند ساعت رانندگی می‌باشند؟
برای جلوگیری از خواب آلودگی و وقوع حوادث خطرناک، طبق قانون رانندگان شریف مجاز به رانندگی بیش از هشت ساعت نیستند.
۶. آیا رانندگان عزیز بدون داشتن گواهینامه، معاینة فنی و نظایر آن، مجاز به رانندگی هستند؟
برابر مقرّرات، لازم است وسایل نقلیه دارای معاینة فنی و امکانات کامل و تجهیزات ایمنی باشند و همچنین رانندگی در صورت نداشتن گواهینامه، استفاده از داروهای خواب‌آور، راندن در حالت اختلال حواس و داشتن اعتیاد مجاز نمی‌باشد.

تبلیغات در اتوبوس

۱. آیا تبلیغات سیاسی در اتوبوس و پایانه‌ها مجاز است؟
طبق قانون و به جهت حفظ آرامش و جلوگیری از جدال، ممنوع است.
۲. آیا راننده یا پایانه‌ها می‌توانند جزوه و یا کتابهایی در زمینة وظایف شخصی و عمومی مسافران؛ اعم از وظایف دینی و غیره در اختیار آنها قرار دهند؟
مناسب است رانندگان یا مسئولین پایانه‌ها جهت ترویج معارف دینی و آگاهی مسافران از وظایف خود، برنامه‌هایی داشته باشند؛ مثلاً از نمایش فیلم، ارائة جزوه، روزنامه و کتب مفید و مذهبی استفاده کنند که این کار پسندیده، علاوه بر پر کردن اوقات این عزیزان، موجب بالا بردن سطح معلومات آنها می‌شود.
۳. رانندگان چه اطلاعاتی را باید داخل اتوبوس نصب کنند؟
لازم است در جلوی اتوبوس مشخصات راننده و شرکت مسافربری و تلفن همراه راننده نصب شود. همچنین نصب شماره پلاک اتوبوس در جلو و وسط و عقب اتوبوس الزامی است.

کرایه دربستی

اگر مسافران سرگردان و معطل بمانند، آیا شرکتهای مسافربری مجازند که اتوبوسهای خود را به ارگانها و یا هیئات و یا هر درخواست کنندة دیگری به صورت دربست قرار دهند؟
در مقاطع خاص و ایام ویژه و بحرانی که سازمان اعلام می‌نماید، اعزام وسیلة نقلیه برای سفر دربستی می‌بایست با هماهنگی و تأیید سازمان انجام پذیرد.

اشیاء پیدا شده

۱. وظیفة افراد نسبت به مال یا اشیاء پیدا شده (که در اصطلاح فقهی به آن «لُقَطَه» می‌گویند) چیست؟
برداشتن مال پیدا شده مکروه است و در صورت برداشتن، باید این نکات را رعایت کرد:
الف) اگر صاحب مال یا شیء گمشده معلوم است، باید به صاحبش بدهند.
ب) اگر صاحبش معلوم نیست و آن مال نشانه‌ای ندارد که از روی آن بتوانند صاحبش را پیدا کنند، از طرف صاحبش صدقه بدهند.
ج) اگر صاحبش معلوم نیست و آن مال یا شیء گم شده نشانه‌ای دارد و قیمت آن یک درهم^[۶۸] (دوازده و شش دهم نخود نقرة سکه دار) و یا بیش‌تر است، باید اعلام کند تا صاحبش پیدا شود.
د) اگر قیمت آن از یک درهم کمتر باشد، می‌تواند برای خودش بردارد؛ ولی بهتر است که از طرف صاحبش صدقه بدهد و یا اعلام کند تا صاحبش پیدا شود.
و) در صورتی که از یافتن صاحبش ناامید شوند، با اجازة مجتهد جامع الشرائط صدقه دهند.
چگونگی اعلام: اگر از روزی که آن را پیدا کرده است تا یک هفته، روزی یک مرتبه و بعد از آن تا یک سال، هفته‌ای یک مرتبه در محل اجتماع مردم اعلام کند، کافی است.
کسی که مالی را پیدا کرده است، اگر عمداً به دستوری که گفته شد، عمل نکند، معصیت کرده است.
اگر شخصی مالی را پیدا کند و بردارد؛ ولی اعلام نکند و یا در محل عمومی بگذارد و آن چیز از بین برود و یا دیگری آن را بردارد، ضامن است.^[۶۹]
۲. فرق لُقَطَه و مال مجهول المالک چیست؟
لُقَطَه مالی است که صاحبش آن را گم کرده است؛ ولی مجهول المالک مالی است که گم نشده؛ بلکه صاحبش معلوم نیست، مثل اینکه صاحبش آن را گذاشته و رفته است و فعلاً ناشناس است. بنابراین، آنچه در کوچه و خیابان و امثال آن پیدا می‌شود که صاحبش آن را گم کرده است، لُقَطَه است؛ اما آنچه در مغازة تعمیرکار یا در مسافرخانه یا در ماشین عمومی یا در مسجد و امثال آن جامانده و معلوم نیست از چه کسی است، مجهول المالک نامیده می‌شود.^[۷۰]
۳. وظیفة رانندگان نسبت به اموال مجهول المالک چیست؟
واجب است در صدد شناسایی صاحب آن برآیند و پس از جستجو، چنانچه از شناسایی صاحب آن ناامید شدند، آن را از طرف صاحبش و با اجازة مجتهد جامع الشرائط یا نمایندة او به فقیر غیر سیّد صدقه دهند؛ اما اگر بعداً صاحبش پیدا شد و به آن صدقه راضی نشد، باید عوض آن را به او بدهند و ثواب صدقه برای خودشان محسوب می‌شود.^[۷۱] امر به معروف و نهی از منکر آیا امر به معروف و نهی از منکر در پایانه‌ها و اتوبوسهای مسافربری لازم می‌باشد؟ در صورت لزوم وظیفة چه کسانی می‌باشد؟
تمام افراد جامعه باید برای برپایی واجب و جلوگیری از حرام اقدام کنند که به این عمل «امر به معروف و نهی از منکر» گفته می‌شود و این واجب به گروه خاصی اختصاص ندارد؛ بلکه تذکر و راهنمایی، وظیفی همگانی است. البته باید بسیار هوشمندانه، عالمانه و از روی محبت باشد، نه از روی کینه‌ورزی، تمسخر و رعایت نکردن مراتب؛ زیرا چه بسا اگر این ارزش بر خلاف قاعده صورت بگیرد، نه تنها بی‌اثر می‌شود؛ بلکه در مواردی ممکن است منجر به ناهنجاریهایی شود. در این رابطه خدای متعال می‌فرماید:
)وَلتَکُن مِنکُم أمّةٌ یَدعونَ اِلَی الخَیر وَ یَامُرونَ بِالمَعروف وَ یَنهَونَ عَنِ المُنکَر وَ اُولئِکَ هُمُ المُفلِحون(^[۷۲]؛ «باید از شما گروهی باشند که مردم را به نیکی دعوت کنند و به کار نیکو امر نمایند و از کار ناشایست باز دارند و اینان رستگارانند.»
از اهمیت امر به معروف و نهی از منکر، وجود آیات متعدد و روایات فراوان در این زمینه است؛ چراکه موجب استواری واجبات دینی، استجابت دعاها و عدم تسلط افراد پست و نالایق بر مردم می‌شود.
شرایط امر به معروف و نهی از منکر الف) آمر یا نهی‌کننده باید بداند آنچه را که دیگری انجام می‌دهد، حرام و آنچه را که ترک کرده، واجب است؛
ب) احتمال بدهد که امر و نهی او تأثیر دارد؛
ج) شخص گنهکار اصرار بر ادامه داشته باشد.
د) امر و نهی سبب ضرر جانی یا آبرویی یا مالی قابل توجه به خودش یا نزدیکان و همراهانش، یا سایر مؤمنان نشود.
مراتب امر به معروف و نهی از منکر برای امر به معروف و نهی از منکر، مراتبی است که عبارتند از:
۱. با معصیت‌کار طوری عمل شود که بفهمد به سبب ارتکاب آن گناه با او اینگونه عمل می‌شود؛ مثل اینکه از او روبرگرداند یا با چهرة عبوس با او برخورد کند یا با او رفت و آمد نکند.
۲. سپس امر و نهی زبانی انجام شود.
۳. استفاده از قانون و زور که باید به نیروی انتظامی و قوة قضاییه ارجاع شود.^[۷۳]

فصل چهارم: رانندگان و مشاغل مرتبط

۱. رانندگان در جایگاه‌های سوخت چه وظایفی دارند؟
باید نکات ایمنی و حق تقدّم را رعایت کنند. همچنین از قاچاق و هدر رفتن سوخت که سرمایة ملی و ذخیره‌ای برای آیندگان است، جلوگیری نمایند؛ وگرنه حرام و موجب ضمان است. ضمناً مناسب است برای مواردی نظیر رُند نشدن مبلغ سوخت، پول خُرد همراه داشته باشند، وگرنه از یکدیگر حلالیت طلب کنند.
۲. عوامل تصادف چیست؟
جاده، خودرو، راننده، عابر پیاده. لازم است مسئولان محترم، اعم از وزارت راه، خودرو سازان، پلیس و... برای پیشگیری از تصادفات اقدامات لازم را انجام دهند.
۳. شرکتهای تولیدی نسبت به قطعات خودرو چه مسئولیتی دارند؟
موظفند قطعات را با کیفیت و قیمت مناسب عرضه کنند و از احتکار بپرهیزند. در روایات است که مؤمنین باید به بهترین وجه کار خود را انجام دهند، پس لازم است بازار مسلمانان در زمینة تولید، توزیع و خدمات پس از فروش الگوی مناسبی باشد.
۴. تعمیرکاران نسبت به خودرو چه تعهداتی دارند؟
این صنف محترم به عنوان قشر متخصص، باید امین مال مردم باشند، در تعمیر انصاف را در نظر بگیرند و اگر نقص قطعه‌ای با تعمیر برطرف می‌شود، به همان اکتفا کنند و همچنین باید در اسرع وقت و بدون خُلف وعده برای جلوگیری از خسارت ناشی از تأخیر، خودرو را تحویل دهند؛ وگرنه ضامن می‌باشند.
۵. رانندگان هنگام خرید لاستیک چه نکاتی را باید رعایت کنند؟
چون اتوبوسهای برون‌شهری با سرعت بالایی حرکت می‌کنند و احتمال خطر بیش‌تر است، باید هنگام خرید دقت کافی داشته باشند و از خرید لاستیکهای بی‌کیفیت و تاریخ گذشته پرهیز کنند تا جان خود و مسافران را به خطر نیندازند.
۶. رفتار رانندگان با پلیس چگونه باید باشد؟
پلیس حافظ امنیت و مجری قانون است، لذا رانندگان علاوه بر احترام و تکریم آنان، باید بدانند که عمل به قانون وظیفه‌ای همگانی و به نفع خود آنهاست. ضمناً مأمورین نامحسوس پلیس و سازمان حمل و نقل در طول مسیر، نظارت کامل دارند.
۷. آیا راننده هنگام تخلفات حق پرداخت رشوه و مأمور حق گرفتن آن را دارد؟
طبق قانون و شرع مقدس، این کار حرام و جرم محسوب شده، موجب فساد اداری، هرج و مرج و بی‌برکتی اموال می‌شود. امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: «الرَّشا فِی الحُکم هُوَ الکُفرُ بِالله؛^[۷۴] رشوه گرفتن برای صدور حکم ناحق، در حدّ کفر به خدا است.»
همچنین از رسول خدا صل الله علیه و آله نقل شده است که: «لَعنَةُ الله علی الراشی وَ المُرتَشی؛^[۷۵] لعنت خدا بر دهنده و گیرندة رشوه باد!»
۸. آیا راننده حق دارد برای دریافت امکانات ویژه از رستوران بین راهی، مسافران را به آن غذاخوری ببرد؟
رفتار دوگانه و تبعیض، مغایر با دینداری افراد است، لذا صاحبان رستورانها با اخلاقی که از مکتب اهل‌بیت علیهم السلام آموخته‌اند، سعی کنند که اینگونه رفتاری را نداشته باشند و رانندگان محترم نیز از اینگونه اعمال ناشایست دوری کنند. علاوه بر این، رانندة متعهد و با اخلاق سعی می‌کند در زمان مناسب و در مقابل رستورانی نگهدارد که از امکانات کافی مثل سرویس بهداشتی، نمازخانه و غذای سالم با قیمت مناسب برخوردار باشد، تا مبادا موجبات نارضایتی مسافرین را فراهم کند.
۹. بنگاه‌ها و نمایندگیهای اتوبوس نسبت به خریدار و فروشنده چه تعهداتی دارند؟
آنها موظفند که طبق قانون معامله کنند و تمامی حقوق تولیدکننده و خریدار را اعم از سلامت جنس و خدمات پس از فروش رعایت نمایند. علاوه بر این، هنگام معاملة خودرو باید تمامی عیوبی که موجب فسخ معامله می‌شود، بیان شود و در قیمت‌گذاری انصاف کاملاً رعایت گردد.
۱۰. شرکتهای مسافربری در زمینة فرهنگی و جهانگردی چه خدماتی را می‌توانند ارائه کنند؟
شرکتها می‌توانند با همکاری نهادهای فرهنگی، اطلاعاتی را در اختیار مسافرین و زائرین قرار دهند که علاوه بر تبادل فرهنگ و شناخت اماکن تاریخی و مذهبی، در رونق اقتصادی آن منطقه نیز مؤثر است.

فصل پنجم

بخش اول: عفاف و حجاب

در فصل‌های قبل با اهمیت حمل و نقل و بخشی از آداب و احکام سفر آشنا شدیم؛ اما نباید از این نکته غافل شویم که پایانه‌های مسافربری یک مکان عمومی می‌باشند و اتوبوس نیز وسیلة حمل و نقل همگانی است و زن و مرد نامحرم از آن استفاده می‌کنند، لذا جهت رعایت اخلاق و ادب، باید حقوقی را که به گردن یکدیگر داریم، مراعات کرده، از افتادن خود و انداختن دیگران به ورطة گناه و دام شیطان و آلوده کردن جسم و روح خود و اجتماع پیرامون خود، جلوگیری کنیم تا با رعایت و عمل به آن حقوق، مسیر سعادت و مقصد را با آرامش هرچه بیش‌تر طی نماییم. در این رابطه حکایات و نکاتی را اشاره می‌کنیم:

یک روز تفریح

قبل از ظهر یکی از روزهای بهاری با همسرم به یکی از پارکها رفته بودیم. جایی را برای نشستن انتخاب کردیم و گرم صحبت بودیم که کنار ما جوانی با همسر بدحجابش اتراق کردند. نزدیک ظهر شد. بساط غذا را چیدیم و هر کدام کاری را بر عهده گرفتیم تا آنکه غذا را برای گرم شدن روی پیک نیک گذاشتم. این همسایة جدید که انگار با دیدن اوضاع ما به فکر نهار افتادند، شروع به چیدن مقدمات نموده و پس از چند لحظه خیلی مؤدب از من کبریت خواستند. همین کافی بود تا آرام آرام صحبت ما با این دو نفر شروع شود. دقایقی گذشت و ارتباط ما الحق و الانصاف خوب شکل گرفت تا آنجایی که جوان تازه پسرخاله شده، با حالت تمسخر از من سؤالی پرسید که انتظارش را نداشتم. او گفت: می‌بینم که همسر شما با حجاب و پوشیده است. می‌توانم بپرسم چرا؟ اگر مانند خانم من با آرایش و راحت‌تر بیرون بیاید، اشکالی دارد؟ شما او را به این کار وادار کرده‌اید یا خودش اینگونه دوست دارد؟
لحن بدی نداشت؛ ولی گویا تقصیر از من بود. معمولاً وقتی در این موارد چیزی نگویی، متهم می‌شوی و مؤاخذه‌ات می‌کنند. من که سعی داشتم متانت و خونسردی‌ام را حفظ کنم، به او با جرأت تمام گفتم: دوست عزیزً آیا می‌دانی فرق بین زن با حجاب و بی‌حجاب چیست؟ با تعجب پرسید: چه تفاوتی دارند؟ گفتم: اتومیبل شخصی با اتومبیل همگانی مثل تاکسی یا اتوبوس، چه تفاوتی دارد؟ پاسخ داد: تفاوت آنها این است که اتومبیل همگانی برای استفادة عموم است و اتومبیل شخصی به صاحبش اختصاص دارد...
اینجا بود که من پیروزمندانه به او گفتم: آری، زن بی‌حجاب و زن پوشیده نیز چنین هستند. زن بی‌حجاب همگانی است؛ مردم به او و زیباییها و بدنش نگاه می‌کنند، و چه بسا به او تجاوز می‌نمایند. چنانکه زیاد اتفاق افتاده و صفحات حوادث روزنامه‌ها از این مسائل پر است.
اما زن با حجاب و پوشیده، بزرگ، محترم و مختصّ همسرش است. بیگانگان او را آزادانه نمی‌بینند و بدکاران به او نظر نمی‌کنند و صورت و زیباییهایش در مقابل چشم خائنین قرار نمی‌گیرد. او در پوشش حجاب محفوظ است و شخصیت، شرافت و بدنش حفظ می‌شود و در عین حال، نزد همسرش محبوب است.
وقتی سخن به اینجا رسید، آن جوان بسیار متأثر شد وخجالت کشید و با همسرش هر دو عذرخواهی کردند و گفتند: هرگز این مثال را نشنیده بودیم.^[۷۶]

حدیث حولاء

حولا دختر قویت بن حبیب یکی از بانوان صدر اسلام است. پس از هجرت مسلمان شد و با رسول خدا بیعت کرد.^[۷۷]
پیامبر صل الله علیه و آله و سلم فرمود: «یَا حَوْلَاءُ لَا تُبْدِی زِینَتَکِ لِغَیْرِ زَوْجِکِ یَا حَوْلَاءُ لَا یَحِلُّ لِامْرَأَةٍ أَنْ تُظْهِرَ مِعْصَمَهَا وَ قَدَمَهَا لِرَجُلٍ غَیْرِ بَعْلِهَا وَ إِذَا فَعَلَتْ ذَلِکَ لَمْ تَزَلْ فِی لَعْنَةِ اللَّهِ وَ سَخَطِهِ وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهَا وَ لَعَنَتْهَا مَلَائِکَةُ اللَّهِ وَ أَعَدَّ لَهَا عَذَاباً أَلِیما^[۷۸]؛ ای حولاء! زینت خود را برای غیر شوهرت آشکار نکن و برای زن جایز نیست مچ و پایش را برای مرد نامحرم آشکار سازد، و اگر مرتکب چنین عملی شود، خداوند او را لعنت می‌کند و دچار خشم و غضب الهی می‌شود و فرشتگان نیز او را لعنت کرده، عذاب دردناکی برای او مهیا شده است.»

احکام پوشش

ای زن به تو از فاطمه اینگونه خطاب است زیبنده‌ترین زینت زن حفظ حجاب است
برخی رانندگان محترم این شعر را به صورت زیبا در جلوی اتوبوس نصب کردند.
۱. حجاب، یکی از ضروریات دین است و رعایت آن در برابر نامحرمان واجب گردیده و بی‌اعتنایی به آن گناه محسوب می‌شود؛ خواه نامحرم از فامیل باشد یا نباشد، و خواه زمان شادی باشد یا عزا.^[۷۹]
۲. اگر موی زن به طور غیر عمد بیرون باشد، گناه نیست؛ ولی از زمانی که متوجه شد، باید موی خود را از نامحرمان بپوشاند.^[۸۰]
۳. اگر برای شخصی عدم پوشش نامحرم عادی باشد، دلیل بر حرام نبودن بدحجابی و نگاه به نامحرم نیست.^[۸۱]
۴. بر مرد و زن حفظ حجاب لازم است، به ویژه در مکانهای عمومی مانند پایانه‌های مسافربری و در وسایل حمل و نقل عمومی مثل اتوبوس؛ چون در معرض دید نامحرمان هستنند.
۵. حدود پوشش بانوان، تمام بدن به جز گردی صورت و انگشتان دست تا مچ است، البته اگر آرایش نداشته باشد. پوشش نیز باید به گونه‌ای باشد که جلب توجه نکند؛ یعنی نباید نازک، رنگ خاص، تنگ و کوتاه باشد.^[۸۲]
مقام معظم رهبری فرمودند: «آیا جنایتی از این بزرگ‌تر نسبت به زن هست که زن را با آرایش، مد و جلوه‌گریِ زیورآلات سرگرم کنند و از او به عنوان یک ابزار و وسیله استفاده کنند؟ امروز سر و سینه را از زیورآلات پر کردن و آرایش و مد و لباس را بت قرار دادن برای زن انقلابی مسلمان ننگ است. چادر بهترین نوع حجاب و نشانة ملی ماست.»^[۸۳]
سؤال: بعضی خانمها لباسهایی می‌پوشند که مهیّج است. آیا واجب است روی این لباسها چادر هم بپوشند؟
پوشیدن لباسهای مهیّج، در معرض دید نامحرم جایز نیست و پوشاندن آنها از نامحرم با چادر یا لباس دیگر واجب می‌باشد.^[۸۴]

بخش دوم: نگاه به نامحرم

پیامبر صل الله علیه و آله فرمود: «النَّظَرُ سَهْمٌ مَسْمُومٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ فَمَنْ تَرَکَهَا خَوْفاً مِنَ اللَّهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ إِیمَاناً یَجِدُ حَلَاوَتَهُ فِی قَلْبِهِ^[۸۵]؛ نگاه به نامحرم تیری مسموم از تیرهای شیطان است. کسی که به خاطر ترس از خدا به نامحرم نگاه نکند، خدای متعال به او چنان ایمانی می‌دهد که شیرینی‌اش را در قلبش می‌یابد.»

ازدواج با حورالعین

یکی از دستورات قرآنی کنترل نگاه است. شخصی می‌گفت: با تاکسی از میدان به سمت پایین می‌آمدم، دیدم خانمی بلند بالا با چادر و خیلی خوش تیپ ایستاده است. صورتم را برگرداندم و پس از استغفار، او را سوار کردم و به مقصد رساندم. روز بعد که خدمت شیخ رجبعلی خیاط رسیدم، گویا این داستان را از نزدیک مشاهده کرده باشد، گفت: آن خانم بلند بالا که نگاه کردی و صورتت را برگرداندی و استغفار کردی، خدای تبارک و تعالی یک قصر برایت در بهشت ذخیره کرده و یک حوری شبیه همان زن برایت ذخیره نموده است.^[۸۶]

اقسام نگاه

۱. اتفاقی و ناخواسته؛ این نگاه حرام نیست، گرچه مقدمات آن به وسیلة خود شخص انجام شده باشد؛ مثلاً شخصی به اختیار خود به کوچه و بازار رفته است و چشمش به نامحرمان افتاده^[۸۷]؛ البته به شرط اینکه آن نگاه را ادامه ندهد.
۲. نگاه عمدی به صورت نامحرم، بدون قصد لذت و احتمال افتادن به گناه و بدون آنکه نامحرم آرایش کرده باشد؛ مانعی ندارد.^[۸۸]
۳. نگاه با قصد لذّت و یا نگاه عمدی به بدن نامحرم حرام است و نمی‌توان با تعبیراتی مثل: قصد بد نداشتن، نیت خواهر و برادری، دل پاک داشتن و... مشکل را حل کرد.
بخش سوم:

گفتگو با نامحرم

خدای متعال می‌فرماید: )فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَض وَ قُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفا(^[۸۹]؛ «با گفتارتان ناز و عشوه مریزید تا کسی که در دل او مرض است، در شما طمع نورزد و گفتاری نیکو و دور از تحریک و ریبه بگویید.» ۱. اظهار دوستی به جنس مخالف جایز نیست.^[۹۰]
۲. صحبت کردن با نامحرم به غیر ضرورت مکروه است، خصوصا اگر مخاطب جوان باشد.^[۹۱]
۳. گفتگو با نامحرم با شرایط ذیل جایز است:
الف) با قصد لذت و ریبه نباشد؛^[۹۲]
ب) با صحبت کردن، به گناه آلوده نشوند؛^[۹۳]
ج) ترس از افتادن به گناه نباشد؛^[۹۴]
د) خانمها هنگام صحبت کردن، صدای خود را نازک و لطیف نکنند.^[۹۵]
۴. اگر مردی بداند، چنانچه با نامحرمی صحبت کند، به گناه خواهد افتاد، نباید با او صحبت کند؛ خواه زن به گونه‌ای صحبت کند که مرد را به گناه بیندازد یا دربارة مطلبی صحبت کند که مرد را به گناه بیاندازد.^[۹۶] ۵. رد و بدل کردن سخنان تحریک‌آمیز از هر طریقی مثل تلفن، بلوتوث و... به هر انگیزه‌ای حرام است.^[۹۷]
۶. در سلام کردن مرد و زن نامحرم به یکدیگر، اگر قصد لذّت و ترس افتادن به گناه نباشد، اشکالی ندارد.^[۹۸]
۷. خودنمایی به قصد گناه انداختن دیگری حرام است. مثلاً نوع حرف زدن، راه رفتن، انجام حرکات خاص، پوشیدن لباس خاص، آشکار نمودن بدن و به طور کلی، انجام هرگونه رفتاری به منظور جلب نظر نامحرم، حرام و دور از اخلاق، ادب، دینداری و شخصیت والای انسانی است.
پس با توجه به مفسده‌ای که احتمال آن با ارتباط با نامحرم می‌رود و با عنایت به دستورات خدای کریم در قرآن و فرمایشات ائمه معصومین و فتاوای مراجع عظام تقلید، به این نکته می‌رسیم که ارتباطات، گفتگوها و برخوردها با جنس مخالف باید به قدر ضرورت و حداقلی باشد.
بخش چهارم:

تماس بدنی با نامحرم

امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌فرمایند: «عبادالله... وَ مُحَادَثَةُ النِّسَاءِ تَدْعُو إِلَی الْبَلَاءِ وَ یَزِیغُ الْقُلُوبَ وَ الرَّمْقُ لَهُنَّ یَخْطَف‌نُورَ أَبْصَارِ الْقُلُوبِ وَ لَمْحُ الْعُیُونِ مَصَائِدُ الشَّیْطَان^[۹۹]؛ ای بندگان خدا!... بدانید که گفتگو و اختلاط مردان با زنان نامحرم سبب نزول بلا خواهد شد و دلها را منحرف می‌سازد. پیوسته به زنان چشم دوختن نور دیده را خاموش می‌گرداند. همچنین با گوشة چشم به زنان نگاه کردن از حیله و دامهای شیطان است.»
۱. هر کسی که نگاه کردن به او جایز نیست، تماس بدنی نیز با او جایز نیست.^[۱۰۰]
۲. لمس بدن نامحرم، حتی لمس دست و صورت او حرام است؛ چه با قصد لذّت و چه بدون آن.^[۱۰۱]
۳. دست دادن مرد و زن نامحرم حرام است؛ خواه قصد لذّت باشد یا نباشد، فامیل باشد یا نباشد، مرسوم باشد یا نباشد.^[۱۰۲]
۴. تماسهایی که در محلهای شلوغ مانند بازار و وسایل نقلیة عمومی به طور ناخودآگاه بین زن و مرد ایجاد می‌شود، اشکال ندارد.
۵. نشستن کنار نامحرم در تاکسی و وسایل نقلیة دیگر، اگر به قصد لذّت و ریبه باشد یا مفسده‌ای داشته باشد، جایز نیست و اجتناب از آن لازم است.^[۱۰۳]
۶. اختلاط زن و مرد نامحرم، اگر مستلزم نگاه به نامحرم (در حالی که پوشش کافی نداشته باشد یا زینت کرده باشد یا خوف وقوع در گناه باشد) حرام است و باید از آن اجتناب کرد.^[۱۰۴]

بخش پنجم: موسیقی

پیامبر اسلام صل الله علیه و آله وسلم فرمودند: شنیدن و استماع موسیقی، قساوت قلب می‌آورد.^[۱۰۵]
و فرمود: فرشتگان به خانه‌ای که شراب و وسایل موسیقی و قمار در آن باشد، وارد نمی‌شوند و دعای اهل آن خانه مستجاب نمی‌گردد و خیر و برکت از آن خانه برداشته می‌شود.^[۱۰۶]
بعضی از رانندگان بی‌تعهد، از نوارهای موسیقی مبتذل و ترانه استفاده می‌کنند که موجبات اذیت مسافران مؤمن را فراهم آورده و می‌آورد، آیا عمل آنها جایز است؟
به نظر تمام فقهای عظام، پخش غنا و موسیقی لهوی و گوش دادن به آن هم بر راننده و هم بر غیر آنها حرام است.^[۱۰۷]
امام صادق علیه السلام فرمودند: «الْغِنَاءُ مَجْلِسٌ لَا یَنْظُرُ اللَّهُ إِلَی أَهْلِهِ وَ هُوَ مِمَّا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللَّه‏^[۱۰۸]؛ مجلس غنا و خوانندگی لهو و باطل، مجلسی است که خدا به اهل آن نظر نمی‌کند.» و قطعاً جایی که خدا به آن نظر رحمت نمی‌کند، جایی است که اهل آن مستحق عذاب دردناک الهی هستند.

فصل ششم: خاطرات^[۱۰۹]

دانشجویی خاطرة خوشی از رانندة محترمی نقل می‌کرد که: راننده‌ای مقیّد بود در ابتدای سفر و شروع رانندگی از هر توقفگاهی، رو به مسافران می‌ایستاد و با صدای رسا برای سلامتی امام زمان عجل الله فرجه الشریف و مسافرین و دفع خطرات سه صلوات می‌گرفت و سپس رانندگی را شروع می‌کرد. وی دقت زیادی در حفظ توشة مسافران داشت و مرتب به شاگردش تذکر می‌داد که در جابه‌جاییها مراقب وسایل مردم باشد. این رفتار آن راننده برای من بسیار خاطره‌انگیز و دلگرم‌کننده بود.

ذکر

دوستی برایم تعریف کرد: در سفر زیارتی کربلا، یکی از مسافران خوش‌ذوق به هر یک از همسفران خود در اتوبوس یک صلوات‌شمار هدیه داد. این کار او باعث شد تا هم اوقات ما با ذکر و یاد الهی بگذرد و هم اینکه مسافران تشویق شدند تغذیة همراه خود را بین همه پخش کنند و جوّ صمیمی و معنویی در طول سفر ایجاد شود.

تلخ؛ اما شیرین

می‌خواستم از محل کار برای تعطیلات با همسر و فرزندانم به زادگاهم برگردم. مثل همیشه تلفنی با راننده‌ای که شماره‌اش را داشتم، تماس گرفتم و سفارش کردم که چون با خانواده هستم، صندلیهای متصل به هم را در اختیار ما قرار دهد. او نیز پذیرفت. اواخر شب بود که سوار ماشین شدیم. ابتدا ما را در صندلیهای مختلفی جای داد و گفت: تا قبل از پلیس راه، جایتان را عوض می‌کنم؛ اما بعد از پلیس راه و حتی گذشت یک ساعت، به درخواست ما ترتیب اثر نداد. از آنجا که ما بچة کوچکی داشتیم و می‌بایست در کنار خانواده از او مراقبت می‌کردیم، وقتی اعتراض نمودیم، راننده با عصبانیت ما را در اولین رستوران بین راهی پیاده کرد. بنده نیز با خانواده و وسایل همراه و با زحمت بسیار ماشینی گرفتم و به شهر برگشتیم. راننده حتی فکر نکرد که آیا ما توانایی ادامة سفر و یا برگشت را داریم یا نه و آیا در این مکان امنیت داریم؟
به لطف خدا فردا شب با رانندة دیگری هماهنگ کردم. وقتی سوار اتوبوس شدیم و نشستیم، در صندلی جلو یکی از دوستان قدیمی خود را دیدم. در ضمن صحبت با او سخن از ثبت‌نام سفر زیارتی حج به میان آمد. او گفت: من دو فیش حج دارم و یکی را می‌خواهم بفروشم. بنده نیز این موقعیت را لطف الهی دانستم و مشتاقانه پذیرفتم. اینجا بود که حکمت سختیها و صبر شب قبل را فهمیدم.

ایثار در جوانی

روزی رانندة ۳۰ ساله‌ای که نزد همکارانش به اخلاق و تدیّن معروف بود و بسیار به والدینش احترام می‌گذاشت، در حالی که از ازدواج او کمتر از دو سال گذشته بود، از همسر و خانواده‌اش خداحافظی کرد و مثل همیشه با کامیونی پر از بار به سمت مقصد حرکت کرد. تقریباً پس از یک روز به شهر مقصد رسید. در آنجا برای پرسیدن آدرس محل تخلیة بار، از ماشین خود پیاده می‌شود و به پلیسی که در آن نزدیکی بود، سلام و عرض ادب می‌کند و سپس آدرس را از او می‌پرسد. در این هنگام کامیونی از مقابل به سمت ایشان می‌آید که رانندة آن خواب و مسیرش به سمت آنها منحرف شده بود. از آنجا که پلیس پشت به کامیون و رانندة جوان در مقابل آن قرار داشت، متوجه انحراف و حرکت سریع و رو به جلوی آن کامیون شد و در یک لحظه با کنار زدن مأمور پلیس، جان او را از مرگ حتمی نجات داد؛ اما برای نجات خود (به سبب سرعت بالای کامیون) فرصتی پیدا نشد و تصادف کرد و همان جا دعوت حق را لبیک گفت.

رفع اتهام

استاد قرائتی می‌فرمودند: همیشه، حتی در مسافرتها مقید به خواندن نماز در اول وقت بودم. در یکی از جاده‌ها نزدیک پلیس راه، موقع نماز شد. بنابراین، برای نماز در جمع سربازان در پلیس راه حاضر شدم. بعد از نماز و هنگام رفتن، مأمور محترمی مرا صدا زد که: حاج آقا! آن دو نفر را می‌شناسید؟ پاسخم منفی بود؛ چون کنار اتوبوس دختر و پسری بودند که من آنها را نمی‌شناختم. پرسیدم: قضیه چیست؟ مأمور گفت: این دو نفر در اتوبوس رفتار نامناسبی داشتند. وقتی با اعتراض مسافران و راننده مواجه می‌شوند، به جای عذرخواهی، باز به رفتار ناپسندشان ادامه می‌دهند. در پلیس راه، رانندة مسئولیت‌پذیر آن دو نفر را که مُخِلّ آسایش سایر مسافران بودند، طبق قانون پیاده می‌کند. آنها در مواجهه با پلیس می‌گویند: ما از بستگان آقای قرائتی هستیم. مأمور ما به آنها گفت: آقای قرائتی اینجا هستند، الان از ایشان می‌پرسم. آنها باور نمی‌کردند. من به آن دو نفر گفتم: آیا مریض هستید که دروغ می‌گویید؟ خدا را شکر که به برکت نماز اول وقت، تهمت از بنده رفع شد.

فصل هفتم: رانندگان شهید و ایثارگر

رانندگان محترم در مقاطع مختلف، به ویژه در دفاع مقدس، خدمات و ایثارگریهای زیادی داشته‌اند. این عزیزان علاوه بر جان شیرین خود، مال و سرمایة خود را که همان اتومبیلشان بود، در طبق اخلاص نهاده و در جبهه‌ها خدمت کردند. به پاس قدردانی و یادبود شهدا و ایثارگران این صنف، در ۲۲ خرداد ۱۳۹۳ کنگرة کشوری ۷۰۰ شهید صنوف حمل و نقل در ارومیه برگزار شد.

در این کنگره رانندة باسابقه و ایثارگری که دو فرزند جوانش را به اسلام و انقلاب تقدیم کرده بود، به رانندگان جوان‌تر نصیحتی پدرانه داشت و فرمود: عزیزان من! همانطور که از میهمانان منزل خودپذیرایی می‌کنید، مسافران را نیز به منزلة میهمان بدانید و آنان را خوب احترام کنید.

قسمتی از وصیت نامه راننده شهید کرم احمدی

الله اکبر... اشهد ان لا اله الا الله... و اشهد انّ محمّداً رسول الله و اشهد انّ علیّا ولیّ الله.
پدر جان و مادر جان! سلام مرا از هزاران کیلومتر راه دور امیدوارم پذیرا باشید. می‌دانم که در مدت ۲۶ سال برای بنده رنج و زحمت فراوان کشیده‌اید تا در سختی‌ها عصای دست پیری شما باشم ولی در برابر قدرت خداوند همه فرزند و کسان هیچ می‌باشند و انسان باید یک روز از مال و ثروت و فرزند و عیال و پدر و مادر و ... جدا شود و بسوی معبود خویش برود. امید آن دارم که مرا حلال کنید و عفو نمایید و در شهادت من صبر و بردباری نشان بدهید و عاجزیانه تقاضا دارم برای بنده گریه و زاری نکنید، برای امام حسین و یاران با وفای آن حضرت گریه کرده و مرا هم یاد کنید. جهاد یکی از واجبات شرعی است حضرت علی علیه السلام می‌فرماید: فان الجهاد باب من ابواب الجنه فتحه الله لخاصهٔ اولیائه، جهاد دری از درهای بهشت است که خداوند این درب را بر روی همه باز نمی‌کند و برای عدهٔ خاصی از اولیاء خودش باز می‌کند. عصر ما هم عصری است که خدا این باب جهاد را باز کرده، فردای قیامت خیلی فرق می‌کند سوال و جواب آن کسی که در بستر بیماری مرده و کسی که با جهاد در راه خدا شهید شده است. بنده حقیر امیدوارم شما و تمامی ملت ایران ادامه دهنده راه خونین شهیدان باشید انشاءالله. اسلام امروز مظلوم است و قرآن غریب واقع شده است. تمامی مستکبرین و ابر قدرتها تمامی توان خود را علیه ایران اسلامی بسیج کرده‌اند تا به خیال خود به ایران ضربه بزنند و به یاری خدا، خود ضربه می‌خورند، خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: ان تنصر الله ینصرکم و یثبت اقدامکم. جنگ را فراموش نکنید به جبهه‌ها و به کمک رزمندگان بشتابید تا انشاءالله روزی پرچم اسلام بر فراز تمامی دنیا افراشته گردد.... حافظ دین و انقلاب اسلامی و رهبر باشید. والسلام آری کرم احمدی نیز در تاریخ ۱۲/۱۲/۱۳۶۴ در سلیمانیهٔ عراق در اثر اصابت ترکش به سر و صورت شربت شیرین شهادت را عاشقانه سر کشید و به خیل شهیدان اسلام پیوست.
روحش شاد و راهش پر رهرو باد.

پندی برای سفر

شخصی عازم سفر بود. خدمت امیرالمؤمنین علی علیه السلام رسید و از ایشان موعظه و نصیحتی درخواست نمود، حضرت فرمودند:
«اگر همراه و همسفر می‌خواهی، خداوند تو را بس است.
اگر رفیق می‌خواهی، کرام الکاتبین تو را بس است.
اگر مونس و هم‌زبان می‌خواهی، قرآن تو را بس است.
اگر پند و عبرت می‌خواهی، (گذشتگان از اهل) دنیا تو را بس است.
اگر عمل می‌خواهی، عبادت تو را بس است.
اگر موعظه و نصیحت می‌خواهی، مردن تو را بس است.
و اگر این همه پند و اندرز تو را بس نباشد، پس آتش قیامت تو را بس است^[۱۱۰].»
پس عزیزان! به یاد سفر زیارتی، سیاحتی و همیشگی آخرت باشیم.

فصل هشتم: اشعار

زبان حال راننده

به چاله چولهٔ عشقت شکست شافنرم
شکست شاسی قدّم، خدا خدا کمرم
هنوز هم می‌چکد از رادیات عشقم آب
اگرچه کرد تصادف غم تو با سپرم
به لوله اگزوز من لحظه‌ای نگر ای ماه
که پی بری تو به آه و به ناله سحرم
به راه وصل تو من دنده‌ها عوض کردم
تو جعبه دندهٔ داغونِ من ببینُ به برم
به راه وصل تو چگونه ره سپرم
هزار بار ترکید طایر جلوام
بدانکه ترمز صبرم رهاند از خطرم
تو بکسلم بنمودی به یک نگاه اول
برید بکسل و بگذاشتی به پشت سرم
چگونه بار غمت کمپرس توانم کرد
شکسته شاسی قدم چنان کمک فنرم
چو طایر دلم از میخ هجر پنچر شد
از آن زمان چو یکی طایر شکسته پرم^[۱۱۱]

اشعاری اخلاقی و معنوی در خصوص رانندگی

رباعیّاتی که تقدیم می‌شود، اشعاری از استاد محقق حجة الاسلام والمسلمین جواد محدّثی، با مضامین اخلاقی و اجتماعی است که با اصطلاحات مربوط به رانندگی (مانند جاده، ماشین، مسافرت و...) سروده شده است.^[۱۱۲]

ترمز ایمان

بیرون ز خط مردم آگاه نیفت از چاله برون آمده در چاه نیفت
در جادهٔ پر پیچ و خم زندگی‌ات بی‌ترمز ایمان و خرد راه نیفت

پلیس وجدان

در راه خلوص و خیر، باری نزدیم چون دست به کار ماندگاری نزدیم
در جادهٔ پر خطر، پلیس وجدان هر چند که بوق زد، کناری نزدیم

جریمه

در راه گناه، بی‌هدف می‌تازیم چون باخته‌ایم، باز هم می‌بازیم
از بس که خلاف و جرممان افزون است عمری است که ما جریمه می‌پردازیم

بار اضافی

چون لاف به اندازهٔ کافی زده‌ایم خود را به مسیر انحرافی زده‌ایم
ما را به حریم صالحان راهی نیست چون بر دل خود بار اضافی زده‌ایم

صندلی غفلت

دل در سر راه غافلستان مفشان بیهوده به بیراههٔ ظلمت مکشان
جان را که مسافری است تا وادی نور بر صندلی سیاه غفلت منشان

پیچ و خم

غافل ز خدا تکیه به مردم کردیم کوه و درّه را راه توهّم کردیم
با این همه تابلو و علامت، خود را در پیچ و خم سیر و سفر گم کردیم

پل دنیا

با غفلت و خواب، راه ایمان مسپار جز در ره مستقیم حق، جان مسپار
تا از پل دنیا به سلامت گذری فرمانِ دل خویش به شیطان مسپار

بار هوس

این نفس که آلوده نَفَس می‌گذرد بر موج، به فرمان چه کس می‌گذرد؟
افسوس که روشن شده در بازرسی از گمرک دل بار هوس می‌گذرد!

اسکلهٔ دل

دردا که دل از وسوسه‌ها رو نگرفت با آب و هوای معنوی خو نگرفت
افسوس که در اسکلة خاطر ما جز کشتی پر گناه پهلو نگرفت

جادهٔ انقلاب

برخیز که سیل آمده، آبت نبرد زنهار، شکوه انقلابت نبرد
هشدار که بی‌ترمز ایمان و خرد در جادهٔ انقلاب، خوابت نبرد

پنچری

بد گفتن و انتقاد کردن تا چند؟ درماندن و جیغ و داد کردن تا چند؟
«ایفا»ی شعورتان مگر پنجر هست؟ در معرکه «بُکس باد» کردن تا چند؟

روغن سوزی

فرمان خرد اگر که نامیزان است چون پیچ اراده، هرز و آویزان است
این تیرگی فضای اندیشهٔ ما دودی است که از سوختن ایمان است
درّهٔ گناه صد قافلهٔ خیر به راه افتاده است غفلت‌زده‌ای به قعر چاه افتاده است
با جرّ ثقیل «توبه» بالا بکشید آن را که به درّهٔ گناه افتاده است

بی‌راهه

همواره مسیر و راه ایمان باز است بی‌راههٔ کفر، پر ز دست‌انداز است
دور از ره دین کسی به مقصد نرسد هر چند رود، هنوز در آغاز است

گاز و جاده

تا چند به رانندگی‌ات می‌نازی؟ در جادهٔ اشتباه‌ها می‌تازی؟
در منطقهٔ «ورود ممنوعِ» گناه از چیست شتاب، کاین چنین می‌گازی؟

سقوط

ره دور و دراز است و خطر بسیار است آسیب و سقوط و نیستی در کار است
زین جادهٔ مرگ، جان سالم در نبُرد جز آنکه ز خود مراقب و هشیار است

سرگردان

داری چو جوانمردی و غیرت برگرد از گمشدگان بگیر عبرت، برگرد
در جادهٔ غفلت از چه سرگردانی؟ دوری بزن و به سوی فطرت برگرد

عنان دل

آن را که عنان دل به شیطان داده است برگشتن از اشتباه کاری ساده است
خوب است که بازگردد از راه خطا غم نیست اگر دیر به راه افتاده است

فهرست منابع

۱. قرآن کریم
۲. آموزش فقه/محمد حسین فلاح زاده/ چاپ چهارم/ بهار ۱۳۹۲/ نشر معروف
۳. احکام دو دقیقه‌ای/ محمود اکبری/ چاپ دوم پاییز ۱۳۹۱/ ناشر فتیان
۴. احکام روابط زن و مرد/ مسعود معصومی/ ناشر دفتر انتشارات اسلامی/ چاپ دوازدهم ۱۳۷۵
۵. احکام مسافر/تدوین گروه مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی / چاپ اول / تابستان ۱۳۹۱/ نشر فراکاما
۶. احکام ویژة بانوان/ محمد حسین فلاح زاده/ چاپ ششم/ تابستان ۱۳۹۱/ نشر معروف
۷. ارشاد القلوب الی الصواب/ حسن بن محمد دیلمی/۱۴۱۲ هجری قمری/ نشر الشریف الرضی/ چاپ دوم
۸. استفتائات آیت الله مکارم شیرازی/آیت الله العظمی ناصر مکارم شیرازی/تنظیم ابوالقاسم علیان نژادی/ ناشر مدرسةالامام علی بن ابیطالب علیهماالسلام
۹. بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الابرار/ علامه محمد باقر مجلسی/ ۱۴۰۳ هجری قمری/ نشر احیاء التراث العربی
۱۰. بوستان حجاب/ محمد رحمتی شهرضا/ چاپ اول / زمستان ۱۳۹۰/ نشر جوانان موفق
۱۱. تحریر الوسیلة، امام سید روح الله موسوی خمینی/ موسسه مطبوعات دارالعلم/ چاپ اول
۱۲. تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة/ محمد بن حسن شیخ حر عاملی / ۱۴۰۹ هجری قمری/ نشر موسسه آل البیت علیهم السلام/ چاپ اول
۱۳. توضیح المسائل مراجع/ سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی/ چاپ بیستم/زمستان ۱۳۹۱/ نشر دفتر انتشارات اسلامی
۱۴. تهذیب الاحکام/ محمد بن الحسن طوسی /۱۴۰۷ هجری قمری/ دار الکتب الاسلامیه / چاپ چهارم
۱۵. جامع المسائل (جلد۲استفتائات حضرت آیت الله العظمی شیخ محمد فاضل لنکرانی)چاپ چهارم / تابستان ۱۳۷۹ / چاپ مهر
۱۶. خواهرم! حجاب سعادت است/محمد ابراهیم موحد قزوینی/ ترجمه یوسف آبادانی/ ناشر سنبله ۱۳۸۴
۱۷. دستور العملها و بخشنامه‌های اجرایی بخش حمل و نقل و مسافر
۱۸. رساله اجوبةالاستفتاءات / حضرت آیت الله العظمی سید علی خامنه‌ای/ چاپ چهاردهم/ پاییز ۱۳۸۷/ انتشارات بین المللی الهدی
۱۹. العروة الوثقی/ سید محمد کاظم طباطبایی یزدی/ ۱۴۰۹ هجری قمری/ موسسه الاعلمی للمطبوعات/چاپ دوم
۲۰. الکافی، ابوجعفر محمد بن یعقوب کلینی/ دارالکتب الاسلامیه/ ۱۴۰۷ هجری قمری/ چاپ چهارم
۲۱. کامل الزیارات/ ابن قولویه، ابوالقاسم جعفر بن محمد قمی/ دارالمرتضویه/ ۱۳۹۸ هجری قمری
۲۲. کیمیای محبت (شرح حال شیخ رجبعلی خیاط)/محمد محمدی ری شهری/ چاپ بیست و یکم/ سال ۱۳۸۵/ دارالحدیث
۲۳. گلچین باغ سخن /غلامحسین وفایی /چاپ ۱۳۶۵/شامل قصاید، غزلیات، رباعی، دوبیتی اجتماعی، مذهبی، عرفانی، به انضمام ولادت و شهادت و رحلت چهارده معصوم
۲۴. المحاسن، ابوجعفر احمد بن محمد بن خالد برقی/ دارالکتب الاسلامیه/ ۱۳۷۱ / چاپ دوم
۲۵. مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید/ سید محسن محمودی/ چاپ دوم پاییز ۱۳۸۶/ انتشارات علمی فرهنگی صاحب الزمان علیه السلام (جلد یک تا چهار) و جلد پنج چاپ اول/ زمستان ۱۳۸۵
۲۶. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل/ حسین بن محمد تقی نوری/ موسسه آل البیت علیهم السلام/ ۱۴۰۸ هجری قمری/ چاپ اول
۲۷. مفاتیح نوین، حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی و همکاران / چاپ بیست و یک/ ۱۳۸۹ شمسی/ انتشارات امام علی بن ابیطالب علیه السلام
۲۸. من لا یحضره الفقیه/ شیخ صدوق، محمد بن علی ابن بابویه/ دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم/ ۱۴۱۳ هجری قمری/ چاپ دوم
۲۹. وصایا الرسول۷
۳۰. نهج الفصاحه (مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صل الله علیه و آله)/ ابوالقاسم پاینده/ دنیای دانش/ ۱۳۸۲/ چاپ چهارم
۳۱. مجموعه قوانین و مقررات حمل و نقل جاده‌ای / تدوین دفتر حقوقی و تدوین مقررات/ اسدالله محمدی آسا/ چاپ اول / بهار ۱۳۷۷/ ناشر: موسسه نشر علم نوین
۳۲. برگ و بار
۳۳. Orangecar.persianblog.ir

پانویس