فرهنگ مصادیق:اصلاح بین مردم: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۶ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۳:۵۰

مقدمه

سعی و کوشش برای اصلاح میان مردم یکی دیگر از نکته های اخلاقی است که در قرآن کریم و روایات اهل بیت علیهم السلام اهمیت فوق العاده ای به آن داده شده است و اینک به برخی از آن آیات و روایات اشاره می کنیم.

قرآن و اصلاح بین مردم

قرآن مجید می‌فرماید: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ.^[۱] در حقيقت مؤمنان با هم برادرند پس ميان برادرانتان را سازش دهيد و از خدا پروا بداريد اميد كه مورد رحمت قرار گيريد.
و در جای دیگر می‌فرماید:
وَالصُّلْحُ خَيْرٌ.^[۲] صلح و آشتی بهتر است.

روایات و اصلاح بین مردم

در روایات اسلامی به اندازه‌ای به این موضوع (اصلاح ذات البین) اهمیت داده شده است که به عناوین مختلفی مردم را به این امر تشویق و ترغیب کرده‌اند. در بعضی از روایات به عنوان بهترین صدقه و در روایتی دیگر به عنوان بهترین عبادت و... از آن یاد کرده‌اند.
مرحوم فیض در ذیل آیه‌ای که گذشت^[۳] از حضرت امام صادق علیه السلام روایتی نقل می‌کند که فرمود:
صَدَقَةٌ یُحِبُّهَا اللهُ إصْلاحٌ بَیْنَ النّاسِ إذا تَفاسَدوُا وَ تَقارُبٌ بَیْنَهُمْ إذا تَباعَدوُا.
صدقه و بخششی را که خدا دوست می‌دارد اصلاح بین مردم است هنگامی که به فساد گرایند [: با یکدیگر اختلاف پیدا کنند]، و نزدیک ساختن آنها به یکدیگر است زمانی که از هم دور شوند.
و در روایت دیگری فرمود: لأَنْ اُصْلِحَ بَیْنَ اثْنَیْنِ أَحَبُّ إلَیَّ مِنْ اَنْ أتَصَدَّقَ بِدینارَیْنِ.
ایجاد الفت و اصلاح بین دو نفر که به وسیله من انجام گیرد نزد من محبوب تر است از اینکه دو دینار در راه خدا صدقه بدهم.
پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: أَفْضَلُ الصَّدَقَهِ إصْلاحُ ذاتِ البَیْنِ. بالاترین صدقه اصلاح میان مردم است.

بودجهٔ مخصوص

اصلاح میان مؤمنان چندان در نظر پیشوایان دینی اهمیت دارد که امام صادق علیه السلام برای رفع اختلافات مالی شیعیان از مال خود مبلغی را اختصاص می‌داد که با پرداخت آن نزاع خاتمه یابد. از این رو به مفضّل (یکی از یاران خود) فرمود: إذا رَأَیْتَ بَیْنَ اثْنَیْنِ مِنْ شیعَتِنا مُنازَعَهً فَافْتَدِها مِنْ مالی.
هنگامی که بین دو تن از پیروان ما نزاعی می‌بینی از مال من غرامت بپرداز تا با یکدیگر صلح کنند.
به همین جهت، در یکی از روایات آمده است که شخصی می‌گوید:
مَرَّ بِنَا المُفَضَّلُ وَ أنَا وَ خَتَنی نَتَشاجَرُ فی میراثِ فَوَقَفَ عَلَینا ساعَهً ثُمَّ قالَ لَنا؛ تَعالُو إلَی المَنزِلِ فَأتَیناهُ فَأَصلَحَ بَینَنا بِأربَعَماَةِ دِرهَمٍ فَدَفَعَها إلَینا مِن عِندِهِ حَتّی إذَا اسَتوَثَقَ کُلُّ واحِدِ مِنّا مِن صاحِبِهِ، قالَ: أَما إنَّها لَیسَت مِن مالی وَ لکِن اَبُو عَبدِ اللّهِ عَلَیهِ السَّلامُ أَمَرَنی: إذا تَنازَعَ رَجُلانِ مِن أَصحابِنا فی شَی ء أَن اُصلِحَ بَینَهُما وَ أَفتَدِیَها مِن مالِهِ فَهذا مِن مالِ أَبیِ عَبدِ اللِّهِ.
من و دامادم در بارهٔ میراثی نزاع می‌کردیم که مفضّل به ما رسید و وقتی متوجه شد که نزاع و مشاجرهٔ ما به خاطر چیست ما را به منزل خود دعوت کرد و با چهار صد درهم میان ما صلح برقرار ساخت و هنگامی که پول را پرداخت گفت: بدانید که این از مال من نبود، ولی امام صادق علیه السلام به من دستور داده است که هرگاه بین دو نفر از شیعیان اختلاف و مشاجره‌ای پیش آید با پولی که از خود آن حضرت است صلح و صفا در میان آنان ایجاد کنم.

برترین عبادت

از نظر امیر مؤمنان علیه السلام اصلاح بین مردم برترین عبادت است، که در آخرین وصایای خود آنگاه که در بستر شهادت بود به فرزندانش وصیت کرد و فرمود: ... فَإنّی سَمعْتُ جَدَّ کُما صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ یَقُولُ: صَلاحُ ذاتِ الْبَیْنِ أفْضَلُ مِنْ عامَهِ الصّلوهِ وَ الصِّیامِ.
از جدّ شما [پیامبر] صلّی اللّه علیه و آله و سلم شنیدم که فرمود: اصلاح بین مردم از همهٔ نماز و روزه‌ها برتر است [و احتمالاً از نماز و روزه‌های معمولی ثوابش بیشتر است ].

دروغ به خاطر اصلاح

با اینکه در قرآن و روایات از دروغ گفتن زیاد نکوهش شده و یکی از گناهان کبیره به شمار آمده است اما به خاطر اهمیت اصلاح بین مردم اگر کسی بتواند به این وسیله بین دو نفر که با یکدیگر نزاع دارند صفا و صمیمیت ایجاد کند دروغ گفتن در این مورد جایز است.
امام صادق علیه السلام در ضمن حدیثی به یکی از اصحاب خود فرمود: إنَّ الْمُصْلِحَ لَیْسَ بِکَذّابٍ (إنَّما هُوَ الصُّلحُ لَیسَ بِکِذْبٍ).

مصلح دروغگو نیست (همانا این صلح است نه دروغ)

در حدیثی از امام علی علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:
قالَ رَسُولُ اللّهِ صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ: لا یَصْلُحُ الْکِذْبُ إلا فی ثَلاثَهِ مَواطِنَ... وَ کِذْبُ الرَّجُلِ یَمْشی بَیْنَ الرَّجُلَیْنِ لِیَصْلِحَ بَینَهُما.
پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: دروغ گفتن شایسته نیست جز در سه مورد... که یکی از آن موارد، صلح بین افراد است.

خروج از اسلام

وجود صلح و صفا میان برادران دینی بحدّی ضروری و ارزشمند است که اگر دو مسلمان بیش از سه روز با یکدیگر قهر باشند از زمره مسلمین بیرون رفته‌اند.
از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلم آورده‌اند که فرمود:
أیُّما مُسْلِمَینِ تَهاجَرا فَمَکَثا ثَلاثاً لا یَصْطَلِحانِ إلا کانا خارِجَیْنِ مِنَ الْاِسْلامِ وَ لَمْ یَکُنْ بَیْنَهُما وِلایَةٌ فَأیُّهُما سَبَقَ إلی کَلامِ أخیهِ کان السّابِقَ إلیَ الجَنَّهِ یَومَ الْحِسابِ.
هر دو مسلمانی که از همدیگر قهر کنند و سه روز بر آن حال بمانند و با هم آشتی نکنند هر دو از اسلام بیرون روند و بین آنان پیوند و دوستی دینی نخواهد بود و هر یک از آنها که زودتر سخن از آشتی به میان آرد در روز قیامت زودتر از دیگری به بهشت خواهد رفت.
در روایت دیگری فرمود: أیُّما مُسلِمَینِ تَهاجَرا فَمَکَثا ثَلاثاً لا یَصطَلِحانِ إلا ماتا خارِجَینِ عَنِ الاِسلامِ...
اگر سه روز بگذرد و دو مسلمان که با یکدیگر قهر هستند آشتی نکنند و بمیرند هر دو غیر مسلمان مرده‌اند...

خشنودی شیطان

شیطان دوست دارد بین مسلمانان عداوت و دشمنی به وجود آید، چنانکه خداوند متعال می‌فرماید:
إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ^[۴] همانا شيطان مى‏ خواهد ميان شما دشمنى و كينه ايجاد كند.
به همین جهت هرگاه بین دو مسلمان اختلافی ایجاد شود و از یکدیگر مکدّر باشند شیطان خوشحال می‌شود و همیشه می‌کوشد تا به همان حالت باقی بمانند، که امام باقر علیه السلام فرمود:
إنَّ الشَّیْطانَ یُغْإنَّ الشَّیْطانَ یُغْری بَیْنَ الْمُؤمِنینَ ما لَم یَرجِع أحَدُهُمْ عَنْ دینِهِ فَإذا فَعَلُوا ذلِکَ استَلقا عَلی قِفاهُ وَ تَمَدَّدَ ثُمَّ قالَ: فَزْتُ فَرَحِمَ اللّهُ امرَءاً ألَّفَ بَینَ وَلِیَّینِ لَنا، یا مَعشَرَ المُؤمِنینَ تَألَّفُوا وَ تَعاطَفُوا.
شیطان میان مؤمنان ایجاد عداوت و دشمنی می‌کند تا زمانی که هیچ یک از آنها از دینش برنگشته است [یعنی آنقدر در ایجاد دشمنی می‌کوشد تا آنها را از دینش برنگشته است [یعنی آنقدر در ایجاد دشمنی می‌کوشد تا آنها را از دین به در برد] و همین که از دین برگشتند آسوده خاطر می‌شود و نفس راحتی می‌کشد و به پشت می‌خوابد و دراز می‌کشد و می‌گوید پیروز شدم.
سپس امام باقر علیه السلام فرمود: خدای رحمت کند مردی را که بین دو نفر از دوستان ما الفت ایجاد کند. ای مؤمنان با یکدیگر انس و الفت گیرید و با هم مهربان باشید.
در روایت دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:
لا یَزالُ إبْلیسُ فَرِحاً مَا اهْتَجَرُ المُسْلِمانِ فَإذَا الْتَقَیَا اصْطَّکَّت رُکْبَتاهُ وَ تَخَلَّعَت أوْصالُهُ وَ نادی یا وَیْلَهُ ما لَقِیَ مِنَ الثُّبُورِ.
شیطان تا زمانی که دو مسلمان با هم قهر هستند پیوسته خوشحال است و همین که با یکدیگر آشتی کنند زانوهایش به لرزه در می‌آید، بندهایش از هم جدا می‌شود و فریاد می‌زند ای وای بر او [: مقصود از او خود شیطان است یعنی ای وای بر من ] که بیچاره شدم و به هلاکت رسیدم.

این همه تأکید چرا؟

جای این سؤال هست که چرا دین مقدس اسلام در بارهٔ اصلاح ذات البین این همه تأکید می‌کند تا آنجا که رسول گرامی اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلم اختلاف بین دو مسلمان را بیش از سه روز جایز نمی‌داند و می‌فرماید: لا هِجرَةَ فَوْقَ ثَلاثٍ. جدایی و قهر بیش از سه روز روا نیست.
و چرا اگر دو نفر از یکدیگر قهر کنند مستوجب لعنت خدا می‌شوند، که مفضّل می‌گوید: شنیدم که امام صادق علیه السلام فرمود:
لا یَفْتَرِقُ رَجُلانَ عَلَی الهِجرانِ إلَّا استَوجَبَ أحَدٌهُمَا البَرائَهَ وَ اللَّعنَهَ وَ رُبَّمَا اسْتَحَقَّ ذلِکَ کِلاهُما.
دو نفر به صورت قهر از یکدیگر جدا نمی‌شوند جز اینکه یکی از آن دو سزاوار لعن خدا و رسول او قرار می‌گیرد و چه بسا که هر دو مستحقّ لعن خدا و رسول شوند.
و چرا امام صادق علیه السلام از مال خود پولی را در اختیار مفضّل قرار می‌دهد که هرگاه بین یاران آن حضرت مشاجره‌ای پیش آمد و راهی جز پرداخت مال وجود نداشت از دادن پول نیز خودداری نکند تا بین آنان صلح برقرار شود؟ و چرا اصلاح ذات البین از تمامی نمازها و روزه‌های مستحبی برتر شمرده شده است؟ و چرا و چرا...؟
هر چند پاسخ این سؤال در بحث «پیروزی در سایهٔ اتحاد» داده شده است اما به خاطر یاد آوری تکرار می‌کنیم که اگر کسی در این باره قدری تأمل کند و بیندیشد در می‌یابد که عوامل عظمت و توانایی یک ملت و سربلندی و سرافرازی یک امّت آنگاه فراهم می‌شود که با یکدیگر در کمال صلح و صفا و صمیمیت بسر برند و با کمک یکدیگر بر مشکلات پیروز شوند، ولی اگر نزاع و کشمکش و اختلاف و درگیریهای جزئی حل نشود و کسی به فکر اصلاح آن نباشد به تدریج ریشه عداوت و دشمنی در دلها نفوذ می‌کند و تشکّل جمعیت را تبدیل به تشتّت می‌نماید، که پراکندگی همان و سقوط و بدبختی یک اجتماع نیز همان.
به همین جهت، کسانی که با یکدیگر اختلاف دارند باید هر چه زودتر در رفع آن بکوشند و یکی از دو طرف دعوی نزد دیگری برود و عذر خواهی کند و سرّ اینکه امام صادق علیه السلام فرمود: «اگر دو نفر با یکدیگر قهر کنند مستوجب لعن خدا می‌شوند»، همان است که خود آن حضرت در جواب سؤال یکی از یاران خود هنگامی که پرسید: در میان این دو نفر آن که ظالم است استحقاق لعنت دارد اما آن که مظلوم است چرا مستحق لعن باشد؟ فرمود: «برای اینکه برادر خود را به صلح و آشتی فرا نمی‌خواند و از گذشته‌های او صرف نظر نمی‌کند».
بنابر این، هر انسان مسلمانی وظیفه دارد نزد برادر دینی خود برود و با او آشتی کند، چون اگر کدورت آنان تا سه روز به طول بینجامد مشمول رحمت خدا نخواهند شد.
به هر حال، کسی که متخلّق به اخلاق حسنه است، گذشته از اینکه نباید کاری کند که بین او و برادر ایمانی اش کدورتی پیش آید و در نتیجه صلح و صفا تبدیل به کینه و عداوت گردد، باید بکوشد که بین دیگران نیز پیوسته رابطه و دوستی برقرار شود و از خدای متعال بخواهد که او را در این امر خیر توفیق دهد و ما نیز با تأسّی به حضرت امام زین العابدین علیه السّلام در این باره دست به دعا بر می‌داریم و مانند آن بزرگوار در پیشگاه خدای متعال عرض می‌کنیم: اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ حَلِّنی بِحِلْیَةِ الصّالِحینَ وَ الْبِسْنی زینَهَ الْمُتَّقینَ فی بَسْطِ الْعَدْلِ وَ کَظْمِ الغَیْظِ وَ اِطْفاءِ النّائِرَةِ وَ ضَمِّ اَهْلِ الْفُرْقَهِ وَ اِصْلاحِ ذاتِ البَینِ.
پروردگارا بر [روان مقدس ] محمد و آل محمد رحمت فرست و بر من جامه صلاح و سداد بپوشان و مرا به زینت تقوا بیارای و کمک کن که در توسعه عدل و داد بکوشم و از خشم خویش بکاهم و آتش فتنه فرو نشانم و پراکندگان را فراهم آورم و جنگها را به صلح تبدیل کنم.

پانویس