کتابخانه:احکام و آداب معاملات ملکی: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۶ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۰:۵۵

مشخصات کتاب

نویسنده	اسماعیل محمدی کرمانشاهی
زبان	فارسی
ناشر	نورالسجاد
محل انتشارات	قم
شابک	۹۶۴-۷۱۶۳-۰۱-۰
دانلود	PDF

سخن ناشر

از دیدگاه اسلام، همان گونه که دین راهنمای اندیشه و اخلاق و عبادتها است، راهنمای انتخاب شغل و بایدها و نبایدها در قلمرو تولید، توزیع، مصرف، مدیریت و اقتصاد هم محسوب می‌شود. شناخت مکاسب، متاجر، صنایع و مشاغل حلال و حرام ضرورت زندگی اسلامی است. طرح پژوهشی ـ فرهنگی «فقه و زندگی» با این عقیده شکل گرفت که اسلام پاسخگوی نیازهای بشر در همه عرصه‌های زندگی است.
مشاغل مختلف، صدها حکم واجب و مستحب و شرائط حقوقی و اخلاقی دارد که دانستن آن در سلامت روابط اجتماعی و تکامل اخلاقی و معنوی انسان اثر می‌گذارد.
همچنین صدها حرام و مکروه دارد که انجام آن فضای زندگی جمعی و اسلامی را آلوده می‌سازد و ابهام آن دلهره و تردید می‌آفریند. آشنایی با احکام ویژه هر صنف برای دست‌اندکاران آن ضرورت حتمی و برای مراجعان به آن مشاغل «نیاز قطعی» و برای اهل مطالعه، دانش اجتماعی ـ دینی، مفید و روشنگر است.
با توجّه به این حقیقت، مسئولان ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر ـ که سیمای نورانی فقیهی بیدار و دلسوز و شجاع، همچون حضرت آیه‌اللّه جنّتی «دام ظلّه‌العالی» در صدر آن می‌درخشد ـ این نیاز را احساس کردند که اگر اصناف و اقشار اجتماعی با حلال و حرام‌های الهی و واجب و مستحب آشنا باشند معروف‌های بسیاری تحقّق خواهد یافت و آمار منکرات اجتماعی کاهش چشمگیری خواهد داشت. این مهمّ، تلاش برای تدوین احکام صنفی و آموزش مستقیم و غیر مستقیم را جدّی‌تر ساخت. تدوین متون آموزشی و توجیهی برای اصناف از نیازهایی است که جای خالی آن در این میدان بخوبی احساس گردید و برای تحقّق این هدف از برخی فضلای محترم حوزه علمیه قم استمداد شد و کار تهیه متون مورد نیاز برای اصناف مختلف تولیدی توزیعی، خدماتی و صنعتی آغاز گردید. این افتخار نصیب پژوهشکده باقرالعلوم علیه‌السلام شد و با نظارت علمی چند تن از محقّقان و نویسندگان از جمله حجه‌الاسلام محمود مهدی‌پور و حجه‌الاسلام محمدحسین فلاح‌زاده به توفیق الهی سامان یافت. مجموعه حاضر نقطه پیوند «فقه» و «زندگی» است؛ که چگونگی تأمین معیشت حلال را به مسلمانان و صاحبان مشاغل گوناگون می‌آموزد و فقه را از تئوری به عمل و دین نظری را به صحنه عمل و تجربه اجتماعی نزدیک می‌سازد.
از آنجا که بسیاری از مشکلات اجتماعی، ناشی از ندانستن احکام الهی و عمل نکردن به قوانین فقهی است، اگر دولت، ملّت، مسئولان و مردم در روابط خویش دستورهای زندگی‌بخش الهی را بشناسند و عمل کنند زندگی هر روز شیرین و شیرین‌تر می‌شود. و بی‌اعتمادی‌ها و بدبینی‌ها و ستم‌های اجتماعی رخت بر می‌بندد و زمینه برای رشد معنوی و اخلاقی و سعادت جاودانی فراهم می‌گردد.
شناخت دقیق قوانین الهی از قرآن و سنت، شناخت عمیق واقعیت اجتماعی و روشهای تولید و توزیع و مصرف و ارائه خدمات و کالاها و گسترش صداقت در روابط مردم، زمینه «عدالت اجتماعی» را فراهم می‌کند.
نویسندگان همکار در این پژوهش هدفی جز شناخت وظیفه الهی و دینی هر صنف و ابلاغ احکام به صاحبان مشاغل گوناگون نداشته و در این زمینه از قرآن و سنت و فقه اهل بیت و اخلاق اسلامی و اصول مسلّم عقلی بهره گرفته‌اند. امید است با دریافت رهنمودهای دانشوران رشته‌های گوناگون و فقهای بزرگوار و صاحبان مشاغل، این مجموعه کامل و کامل‌تر شود و زمینه اجرای قوانین اسلامی در زندگی فردی و اجتماعی فراهم آید.
در پایان از تمام مسئولان و دست‌اندرکاران، بویژه دبیر «ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر»، جناب حجه‌الاسلام والمسلمین حاج سیداحمد زرگر و تشکلهای مردمی ستاد، که ما را در شناخت موضوعات و مصادیق احکام یاری کردند. تشکر نموده و از همه صاحب‌نظران دلسوز و محققان و دست‌اندرکاران امور اصناف و برادران و خواهران مؤمن و متعهد در واحدهای صنفی تقاضا می‌شود دیدگاه‌ها علمی، تجربی خویش را در جهت تکمیل و اصلاح این مجموعه به آدرس: قم، میدان آستانه، سازمان تبلیغات اسلامی، پژوهشکده باقرالعلوم علیه‌السلام ص ـ پ ۱۳۵/۳۷۱۸۵ ارسال دارند و ما را در ارائه خدمات فرهنگی بیشتر و بهتر یاری کنند.

واللّه ولی‌التوفیق
قم ـ پژوهشکده باقرالعلوم علیه‌السلام

مقدمه

یاد گرفتن احکام معاملات، به قدری که مورد احتیاج است، لازم است^[۱].
گسترش روزافزون جمعیت و رشد پدیده شهرنشینی و تلاش برای رفع نیاز آنها سبب شده تا شغل‌های جدیدی ایجاد شود. از آنجا که تمامی کارهای انسان از دیدگاه شرع مقدّس اسلام، دارای حکمی از احکام واجب، حرام، مستحب، مباح و مکروه است، اشتغال در هر شغلی نیازمند آگاهی‌های دینی است.
یکی از شغل‌هایی که در دهه‌های اخیر با توجه به نیاز جامعه بشری ایجاد شده، اشتغال در بنگاه‌های معاملاتی است.
از آنجا که بنگاه‌داران ـ به دلیل قانونی بودن شغل آنها ـ اغلب مورد اعتماد مردم هستند و مردم برای خرید و فروش و اجاره، اکثر امور خود را به آنان واگذار می‌کنند، دانستن احکام معاملات برای متصدیان این امر، از احکام لازم است. زیرا عدم آگاهی مشاوران خرید و فروش و اجاره مسکن به احکام صنفی چه بسا موجب ابطال قرارداد بیع یا اجاره و درنتیجه گاهی منجر به درافتادن به گناهانی چون ربا و تصرف غیرشرعی در مال و ملک دیگران شود.
با این توضیح، فراگیری احکام معاملات ملکی خصوصا برای متصدیان آژانس‌های مسکن، بدون تردید از مسایلی است که باید بدان توجه جدّی شود.
از طرفی با توجه به این که اشتغال در این صنف مستلزم اخذ مجوز قانونی است، مسؤولان محترم صدور پروانه با دقّت کافی، باید کسانی را برای این کار تأیید کنند که صلاحیت کاری و اخلاقی لازم را دارا باشند تا خدای نکرده مسؤول عدم رعایت مسایل شرعی از ناحیه بنگاه‌داران نشوند.
با توجه به این مهم، لازم است احکام و آداب هر صنفی به آسانی در دسترس متصدیان آن باشد تا به سهولت به یادگیری احکام خویش بپردازند.
بحمداللّه ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر با همیاری پژوهشکده باقرالعلوم علیه‌السلام و با اشراف حجت‌الاسلام والمسلمین محمدحسین فلاح‌زاده به این کار همّت گمارد، با تشکر از همه این عزیزان که حقیر را در تدوین احکام و آداب معاملات ملکی یاری نمودند.
امید آن که در رفع نیازهای شرعی جامعه و بنگاه‌داران مؤثر باشد. ان‌شاءاللّه‏.
سال امام علی قدس‌سره ۱۳۷۹
التماس دعا
شهر مقدس قم، اسماعیل محمدی کرمانشاهی

نگاهی به گذشته و یک داستان

در زمان گذشته معمول بود که معتمدین و عالم سرشناس یک منطقه، اسناد معاملات مردم را می‌نوشتند و آنها را امضا می‌کردند و آن سند که به مهر یکی از علمای معروف می‌رسید، حجت بود و در ادارات دولتی به آنها ترتیب اثر می‌دادند، چون هنوز قانون ثبت و اسنادی به وجود نیامده بود و اداره ثبت اسناد و دفاتر ثبت اسنادی وجود نداشت.
اسناد مکتوب از لحاظ مضمون و مورد، مختلف بود. مانند: سند بیع قطعی، بیع شرطی، رهن، اجاره، وکالت و غیره و باز بسیاری از مردم بی‌سواد بودند و بسیار پیش می‌آمد که اشخاص متنفذی از قبیل خوانین یا ملاکین محل از کسانی سندهایی می‌گرفتند و آنها ناچار بودند که تسلیم شوند. در این مورد مطلبی را از فرزند حاج شیخ عباس تربتی می‌خوانیم:
«پدرم می‌گفت: من نیز پس از فراغت از دوره تحصیل و طلبگی که به عنوان مّلای محل شناخته می‌شدم، گاهی مردم سندی اگر داشتند برای آنها می‌نوشتم و مُهر می‌کردم و پول نمی‌گرفتم و آنها از این کار، متحیر می‌شدند تا آن که روزی از جانب شخصی از متنفذین از من خواسته شد، سندی برایش بنویسم در موردی که حق با او نبود و من حاضر نشدم آن را بنویسم و چون دیدم مورد اصرار و فشار قرار می‌گیرم مهر اسمم را گذاشتم روی سنگ و با تیشه زدم خُرد کردم و عهد کردم که مادام‌العمر برای کسی سندی ننویسم»^[۲].
درسی که می‌توان از این واقعیت تاریخی گرفت این است که: شاغلین در مراکز تهیه مسکن و معاملات ملکی لازم است توجه داشته باشند که هیچ‌گاه قولنامه‌ای که مشتمل بر کذب یا عدم وجود شرائط باشد پرهیز نمایند، زیرا مشاهده شده که برخی افراد از این قولنامه‌ها سوءاستفاده کرده و گاهی نیز موجب تضییع بیت‌المال می‌شوند، و در این صورت، نوشتن یک قولنامه ظاهرا ساده ولی غیرواقعی موجب گناهی بزرگ است.

فصل اوّل: فوائد و آثار کارگشایی و خدمت به مردم

دین اسلام برای همه کارهای نیک ارزش قائل است و ثواب و پاداش برای آن درنظر گرفته است و جهت تشویق و تأکید به امور خیر، احادیثی از معصومین علیهم‌السلام صادر شده است که ضمن ترغیب به کارهای خوب، جایگاه و ارزش هر کاری را روشن می‌کند.
از این منظر که کارِ دفاتر معاملات ملکی کارگشایی است، مناسب است در انجام کارهای خویش قصد قربت داشته باشند تا بتوانند از پاداشی که خداوند برای نیکوکاران معین نموده، بهره‌مند شوند.
کمک به برخی پیران و افراد بی‌سرپرست که خود توانایی یافتنِ خانه‌ای مناسب برای خرید یا اجاره کردن و یا فروش، یا اجاره دادن ندارند، با وجود بنگاه داران امکان‌پذیر است. باز هم تأکید می‌شود که متصدیان معاملات ملکی باید رضایت خدا را درنظر داشته باشند، تا از اجر معنوی آن بهرمند شوند.
در احادیثی جایگاه کارگشایی و کمک به مردم چنین یادآوری شده:
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‏آله فرمود: «اِنَ‌اللّهَ فی عَوْنِ‌المؤمِنِ مادامَ‌الْمؤمِنُ فِی عَونِ اَخیه‌الْمؤمِنْ؛ تا زمانی که انسان مؤمن در کمک به برادر مؤمن خود کوشا باشد، خدا هم او را کمک و یاری خواهد کرد»^[۳].
قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‏آله: «مَنْ سَرَّ مؤمنا فَقَدْ سَرَّنِی وَ منْ سَرَّنی فَقَدْ سَرَّاللّه‏؛ کسی که مؤمنی را مسرور و خوشحال کند، مرا خُرسند کرده است، و کسی که مرا خرسند کند، خدا را خوشحال نموده است»^[۴].
قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‏آله: «اِنَّ اَحبَّ الْأعْمالِ اِلَی‌اللّه عزّ و جلَّ اِدْخال‌السُرور عَلَی‌الْمُؤمِنینَ؛ محبوب‌ترین کارها نزد خدا، مسرور کردن دلهای مؤمنین است»^[۵].
قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‏آله: «مَنْ قَضی لِاَخیه‌الْمؤمِنْ حاجَهً فَکأَنَّما عَبَدَاللّه دَهْرَهُ؛ کسی که حاجتی از برادر مؤمنش برآورده سازد، ثوابش مانند آن است که روزگاری را به عبادت گذرانیده باشد»^[۶].
قال ابوالحسن علیه‌السلام: «اِنَ‌اللّه عبادا فِی‌الاَرْض یسْعون فِی حَوائجِ‌الناسِ هُمْ لآمِنُونَ یوْمَ‌القِیامَهِ؛ حضرت موسی‌بن جعفر علیه‌السلام فرمود: خداوند در روی زمین بندگانی دارد که در انجام حوائج مردم کوشا هستند و این بندگان در روز قیامت از سختی‌ها و دشواری‌ها در امان خواهند بود»^[۷].
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‏آله: کسی که حاجت مومنی را برآورده کند. خداوند حاجت‌هایی ا او برآورده می‌کند که کمترین آنها بهشت است^[۸].
محبوب‌ترین مردم نزد خدا کسی است که نفع بیشتری برای مردم داشته باشد^[۹].
امام کاظم علیه‌السلام فرمود: «خداوند بندگانی دارد که در راه تأمین حوائج مردم کوشا هستند، اینچنین بندگانی روز قیامت، از ناراحتی‌ها در امانند و کسی که بنده مؤمنی را خوشحال کند، خداوند در روز رستاخیز قلبش را سرشار از سُرور خواهد نمود»^[۱۰].
امام صادق علیه‌السلام فرمود: «کسی که برادر مؤمنش از او حاجتی بخواهد و او با وجود توانایی و قدرت، در کار او اقدام نکند خداوند روز قیامت او را دست بسته محشور خواهد فرمود»^[۱۱].
امام صادق علیه‌السلام فرمود: «هر مسلمانی حاجت برادر مسلمان خود را برطرف سازد، خداوند متعال می‌فرماید: پاداش این اقدام به عهده من است و هیچ پاداشی جز بهشت برای تو کافی نمی‌دانم»^[۱۲].

فصل دوّم: آداب داد و ستد

دعای داخل شدن در بازار

با عنایت به این نکته که رزق بندگان به دست خداست، شایسته است که مردم در هر حال خدا را در نظر داشته باشند و بدانند در صورتی که کسب و کار با قصد قربت و رضایت خداوند همراه باشد، دارای ثواب است. بدین ترتیب می‌توان با انجام کارهای اقتصادی، بهره معنوی نیز برداشت کرد. طلب خیر از خداوند در ابتدای هر روز دارای اهمیت ویژه‌ای است، بگونه‌ای که در ادعیه وارد شده که بازاریان به هنگام داخل شدن به بازار، دعای ذیل را بخوانند، درضمن با توجه به کوتاهی دعا مناسب است که آن را بر سر در بازارها و مغازه‌ها نوشت، تا خیر بازار روزی آنان شود و از شرّ آن در امان بمانند.
«اَلّلهُمَّ اِنِّی اَسْئَلک مِنْ خَیرِها و خَیرِ اَهْلِها و اَعُوذُ بِک مِنْ شَرِّها و شَرِّ اَهْلِها»^[۱۳].
خداوندا، من از این بازار و اهل آن از تو طلب خیر می‌کنم و از شرّ آن و شرّ اهل بازار به تو پناه می‌برم.

سفارش امام علی علیه‌السلام برای فراگیری مسائل شرعی

اصبغ‌بن نباته گفته است: «از علی علیه‌السلام که بر بالای منبر بود، شنیدم که فرمود: ای تُجّار! ابتداء مسائل مربوط به تجارت را بیاموزید و بعد به خرید و فروش مشغول شوید، زیرا به خدا سوگند ربا بسیار مخفی‌تر از حرکت مورچه بر کوه صفا است و ناگهان در تجارات خود به آن گرفتار می‌شوید. اموالتان را به وسیله صدقه دادن حفظ کنید و بدانید تاجری که بر مسیر حق حرکت نکند فاجر است و فاجر در آتش جای دارد»^[۱۴].

آداب معامله

تحصیل رزق بر وجه حلال مستحب مؤکد است، چنانچه (در روایت وارد شده) است که رزق ده جزء دارد، نُه جزء آن در کسب و یک جزء آن در باقی است و طالب حلال مثل مجاهد فی‌سبیل‌اللّه است و ترک کسب موجب حبس رزق است^[۱۵].
۱ ـ رعایت اعتدال و میانه‌روی در به‌دست آوردن پول به طوری که نه در تنگی قرار گیرد و نه در حرص و آز.
۲ ـ مساوات میان خریداران از نظر قیمت؛ نه اینکه به کسی که چانه می‌زند ارزانتر و به کسی که چانه نمی‌زند گرانتر بفروشد. آری مانعی ندارد که نسبت به کسی که دارای فضیلت (علمی و تقوایی) و دینی و مانند آن است ارزانتر حساب کند^[۱۶].
البته روشن است که بنگاه داران می‌بایست مابین خریداران و فروشندگان و مالکان و مستأجران در ارتباط با حق‌کمیسیون، مساوات را رعایت نمایند.
۳ ـ از ربا احتراز نماید.
۴ ـ قسم یاد ننماید، نه حقّ و نه باطل.
۵ ـ عیب (خانه) را کتمان ننماید.
۶ ـ مدح (خانه‌ای) را که می‌خواهد بفروشد ننماید.
۷ ـ (خانه‌ای) را که می‌خواهد بخرد مذمّت ننماید.
۸ ـ دروغ نگوید.
۹ ـ هرگاه با کسی معامله نمود و او پشیمان شد، پس بگیرد.
۱۰ ـ هرگاه کسی به او بگوید برای من (خانه‌ای) را بخر، آن را برای خود نخرد.
۱۱ ـ با خریدار و فروشنده و مراجعان خوب رفتار کند.
۱۲ ـ با کسانی که کار برایشان بسته شده، معامله نکند.
۱۳ ـ با صاحبان بیماری مُسری معامله نکند.
۱۴ ـ فیمابین ارباب معامله فرق نگذارد، و آنان را فریب ندهد.
۱۵ ـ زیاده از قدر احتیاج از مؤمنین منفعت نگیرد.
۱۶ ـ با کسانی که از حرام اجتناب ندارند معامله نکند.
۱۷ ـ وقت نماز، مبادرت به خواندن نماز نماید^[۱۷].

هشدار

گاهی شنیده می‌شود که برخی بنگاه‌داران به خاطر منافع شخصی و به ظاهر برای رفع مشکل دیگران، دست به کارهایی می‌زنند که سبب گرفتار شدن خود و دیگران به یکی از محرمات شرعی می‌گردند، مثلاً شخصی به خاطر نیازِ به پول مجبور می‌شود خانه خود را به صورت اجاره به فردی واگذار کند. به همین منظور به بنگاه مراجعه می‌کند و از طرفی شخص دیگری که در جست‌وجوی خانه اجاره‌ای است، مایل است با پرداخت مبلغی به عنوان قرض‌الحسنه به صاحب خانه، منزلی اجاره نماید. در این میان بعضی بنگاه داران، پول مستأجر را گرفته و خودشان بدون آن که حتی صاحب خانه مطلع گردد، مبلغ معینی را به عنوان اجاره بهاء به او پرداخت می‌نمایند. این نوع کارها مستلزم افتادن در ورطه رباخواری است که لازم است همه مؤمنین از آن پرهیز نمایند، چرا که رباخواری یکی از گناهان کبیره است. در ضمن واگذار کردن خانه در مقابل مبلغی بدون اخذ اجاره جایگاه شرعی ندارد که در مباحث آینده آمده است.

سفارش قرآن کریم

قرآن کریم در آیات مختلف خطاب به مؤمنین مطالبی را یادآور می‌شود، که فراگیری و انجام آن از مسائل بسیار ضروری است که مانع از ایجاد مشکلات فراوانی که امروز، دامن‌گیر بسیاری از افراد بشر است می‌شود، در یک مورد در آیه ۲۸۳ سوره بقره می‌فرماید:
«یا أیهاالّذینَ آمَنُوا اِذا تَدَاینْتُم بِدَینٍ اِلی اَجَلٍ مُسمّی فَاکتُبُوهُ ولیکتُبْ بَینَکمْ کاتِبٌ بِالعَدْل وَ لا یأبَ کاتِبٌ اَنْ یکتُبَ کما عَلَّمَهُ‌اللّه‏...» ای مؤمنان اگر وامی (یا معامله نسیه‌ای انجام) دادید که سررسید معینی داشت آن را بنویسید و باید نویسنده‌ای در میان شما عادلانه بنویسد...
نکاتی که در زمینه مورد بحث از این آیه شریفه می‌توان استفاده برد و مصادیق آن، می‌تواند در موضوع این بحث جای داشته باشد، آن است که گاهی در معاملاتی که مابین افراد فامیل یا آشنا و... انجام می‌گیرد و پرداخت پولِ تمام یا قسمتی از قیمت مورد معامله باقی می‌ماند، از نوشتن آن پرهیز می‌کنند و همین ننوشتن چه‌بسا در مواردی سبب بروز برخی از مشکلات می‌گردد، پس شایسته است که از این آیه مبارکه درس بگیریم و نوشته‌ای رد و بدل شود به ویژه در مواردی که طلب و بدهکاری در میان باشد نکته دیگری که از آیه شریفه می‌توان استفاده برد و متصدیان بنگاه‌های معاملات یکی از مصادیق آن به شمار می‌روند، آن است که متصدیان نگارش چنین نوشته‌ای باید با دقّت لازم مطالب را صحیح بنویسد.

فصل سوّم: احکام خرید و فروش

پانویس