فرهنگ مصادیق:حبط اعمال به چه معنا است ؟!: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۱۶ دی ۱۳۹۵، ساعت ۲۰:۴۱

جهنم

یکی از مسایلی که پیرامون رابطه ایمان و عمل صالح با سعادت اخروی ، و رابطه کفر و عصیان با شقاوت ابدی ، مطرح می‌شود این است که : آیا می‌توان اثر گناهی را با کار نیکی جبران کرد یا بالعکس ، اثر کار نیکی را با گناهی از بین برد ؟ و آیا کسانی که بخشی از عمر خود را با کفر و عصیان ، و بخش دیگری را با ایمان و اطاعت سپری کرده‌اند ، مدّتی گرفتار کیفر و مدّتی دیگر برخوردار از پاداش خواهند بود ؟ ^[۱]

معانی لغوی و اصطلاحی واژه حبط

حبط در لغت به معنای باطل شدن است : " أحْبَطَ عَمَلَه عمل او را حبط کرد ، باطل و بی‌اثر کرد " ^[۲] و در اصطلاح : از بین رفتن پاداش عمل نیک ، به دنبال گناهی که در پی آن عمل ، انجام گرفته است ."^[۳] حبط در قرآن نیز به همین معنی استعمال شده‌است . "لئِنْ أشْرَکْتَ لَیَحْبَطنَّ عَمَلُکَ وَلَتَکوُنَنَّ مِنَ الْخاسِرینَ "^[۴] اگر شرک ورزی حتماً اعمالت باطل و تباه خواهد شد و مسلّماً از زیانکاران خواهی بود .

علامه طباطبایی(ره) در تفسیر المیزان ، واژه حبط را "عمل بی أجر" معنا کرده‌اند ^[۵] و در جایی دیگر به معنای " باطل شدن عمل واز تأثیر افتادن آن " به کار برده‌اند.^[۶]

اگر مشرک شوی اعمالت بر باد می‌رود!

خداوند موضعگیری قاطعی نسبت به شرک و مشرکان گرفته، و پیامبر خود (ص) را با تهدیدی حقیقی بر حذر می‌دارد، به این که اگر فرض شود او به خدا شرک آورده جزای او همچون دیگر مردم خواهد بود. و وقتی که پروردگار ما خطاب خود را به نزدیکترین مردم به خود که همان پیامبر محمد (ص) است با وجود عصمت و دور بودن از گناه، اختصاص می‌دهد برای آن است که به ما بیان کند که شرک نزد ذات متعال او بزرگترین گناهان است. نخست می‌فرماید: نخست با لحن قاطع خطر شرک را بازگو کرده می‌فرماید:" به تو و به همه انبیای پیشین وحی فرستاده شده است که اگر مشرک شوی مسلما اعمالت حبط و نابود می‌گردد و از زیانکاران خواهی بود؛ " وَلَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَإِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَلَتَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ " ^[۷]. به این ترتیب شرک دو پیامد خطرناک دارد حتی در مورد پیامبران الهی اگر به فرض محال مشرک شوند .

نخست مسألهٔ حبط اعمال است ، و دوم گرفتار خسران و زیان زدگی شدن .

چه اعمالی که باعث حبط اعمال می‌شوند ؟

خداوند علیم و قدیر ، کارهای نیک را جدا محاسبه می‌کند و پاداش می‌دهد و کارهای بد را نیز جداگانه کیفر می‌دهد ؛ مگر بعضی از گناهان که باعث قطع کامل بنده از بندگی می‌شود که قرآن و روایات این اعمال را : کفر، شرک ، قتل انبیا و اولیا ، بی‌حرمتی و انکار آیات انبیا و اولیا از روی عناد ، لجاجت ، تعصّب ، حسد ، و انکار آخرت ، معرفی کرده است .

خداوند در قرآن می‌فرماید: به تو و پیامبران پیش از تو وحی شده است که اگر شرک بیاورید اعمالتان ناچیز گردد و خود از زیان کنندگان خواهید بود

علت حبط اعمال

"حبط اعمال" به معنی محو آثار و پاداش عمل به خاطر یکی از عوامل آن چون شرک است چرا که شرط قبولی اعمال اعتقاد به اصل توحید است و بدون آن هیچ عملی پذیرفته نیست . شرک آتش سوزانی است که اعمال آدمی را می‌سوزاند. شرک صاعقه‌ای است که تمام محصول زندگی او را به آتش می‌کشد وهمچون طوفانی اعمال آدمی را جهنم متلاشی می‌سازد و با خود می‌برد چنان که در آیه ۱۸ سوره ابراهیم می‌خوانیم : "مَّثَلُ الَّذِینَ کَفَرُواْ بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ کَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عَاصِفٍ لاَّ یَقْدِرُونَ مِمَّا کَسَبُواْ عَلَی شَیْءٍ ذَلِکَ هُوَ الضَّلاَلُ الْبَعِیدُ  : اعمال کسانی که به پروردگارشان کافر شدند همچون خاکستری است در برابر تندباد در یک روز طوفانی، آنها توانایی ندارند کمترین چیزی از اعمالی را که انجام داده‌اند به دست آورند، و این گمراهی دور و درازی است ".

ممکن است انسانی ، عمل نیکی را با همه شرایط صحت انجام دهد ، اما همین انسان نیکوکار، در برابر یکی از اصول دین ، لجاجت و عناد ورزد . در این صورت ، آن عمل نیک به واسطه این عناد و لجاجت یا انحرافِ دیگر، از بین می‌رود و به خاطر آفت زدگی ، پوچ و تباه می‌گردد ؛ همچون بذری سالم که در زمین مساعد پاشیده می‌شود و حاصل هم می‌دهد ، ولی قبل از این‌که مورد استفاده قرار گیرد دچار آفت می‌گردد و ملخ یا صاعقه آن را نابود می‌سازد .

قرآن کریم این آفت زدگی را " حبط " می‌نامد که اختصاص به کفار هم ندارد و ممکن است اعمال نیک مسلمانان نیز دچار حبط شود . ممکن است یک مسلمان ، برای خدا به نیازمندی صدقه بدهد و صدقه او قبول شود ؛ ولی بعد آن را با منّت گذاشتن یا نوعی آزار نابود و تباه کند ؛ ^[۸] " یا اَیُّها الذَّینَ آمَنوا لاتُبطِلوا صَدَقاتِکُمْ بِالْمنِّ وَالاَذی ؛ ای مؤمنان ، صدقه‌های خود را با منت نهادن و آزار رساندن ، باطل نکنید ". ^[۹]

در اینجا این سؤال مطرح می‌شود که مگر امکان دارد که انبیای بزرگ الهی راه شرک پیش گیرند که آیه فوق با این لحن با آنها برخورد می‌کند؟

پاسخ این سؤال روشن است : انبیا هرگز مشرک نخواهند شد ، هر چند قدرت و اختیار بر این کار را دارند ، و معصوم بودن به معنی سلب قدرت و اختیار نیست بلکه بالا بودن سطح معرفت آنها و ارتباط مستقیم و مستمرشان با مبدأ وحی مانع از این است که آنها حتی در یک لحظه فکر شرک به خود راه دهند . آیا طبیب هوشمند وتوانمند که از تأثیر یک ماده سمی بسیار خطرناک و کشنده به خوبی آگاه است هرگز ممکن است در حال سلامتی روحش ، فکر خود را به آن آلوده سازد؟ هدف این است که از اهمیت خطر شرک به همگان گوشزد شود تا مردم بدانند وقتی خداوند با پیامبران بزرگش این چنین سخن می‌گوید ، تکلیف دیگران روشن است .

پانویس