صفات آمر و ناهی: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۵ تیر ۱۳۹۶، ساعت ۰۱:۰۰

نویسنده: مسعود فولادفر

مقدمه

معروف چیزهایی است که هم شرع و هم عقل آنها را پسندیده و خوب می‌داند و منکر اعمالی است که در نظر شرع و عقل ناپسند و زشت است. نام دیگر معروف‌ها واجبات یا مستحبات است و از منکرها هم می‌توان با نام محرمات و مکروهات یاد کرد. کسی که بخواهد وارد میدان امر به معروف و نهی از منکر شود باید در حد لازم آنچه را که در دین و فقه به عنون حلال و حرام است بشناسد تا امر و نهی او هم بیراهه و غلط نباشد. آشنایی با احکام الهی و معارف دین و محتوای قرآن برای تلاشگران این صحنه ضروری است. ‏
در یک جامعه دینی که حکومت دینی دایر است و نظام حکومتی زیر نظر ولایت فقیه می‌چرخد قوانین و مقررات آن هم مشروع و لازم الاتّباع است و تخلف از آنها گناه می‌باشد (گناه تنها معصیت‌هایی که در قرآن و روایات آمده نیست) خلاف همان گناهی است که عقل و شرع و وجدان در نکوهش آن، هم سخن‌اند. پزشکی که از ناچاری و اضطرار بیمار سوء استفاده کند و هزینه چند برابر برای درمان طلب کند، معلمی که در امر آموزش دانش‌آموزان از وقت و کار بدزدد و در کلاس روزنامه بخواند، کارمندی که رشوه بگیرد یا اختلاس کند، فروشنده‌ای که اجناس بدلی و بنجل را به خریداران قالب کند، همسایه‌ای که بدون مجوز و امتیاز از آب، برق، تلفن و گاز همسایه دیگر استفاده کند و انشعاب بکشد، آن که در امتحان تقلّب کند، آن که با تلفن مزاحم دیگران شود و خیلی دیگر از این نمونه‌ها غیر از اینکه "خلاف‎" است و پیگرد قانونی و جریمه دارد، گناه هم محسوب می‌شود‎.
آدم معتقد به خدا و پیغمبر و قیامت و حساب و کتاب، علی القاعده باید از این خلاف‌ها و گناه‌ها بپرهیزد. پس شناخت و شناساندن مصداق‌ها و موارد گناه از لوازم و صفات شایسته کسی است که به این واجب می‌پردازد. در اینجا توصیه‌ای را که حضرت امام خمینی(ره) در این‌باره فرموده است می‌آوریم تا راهنمای عمل ما باشد: "کسی که امر به معروف و نهی از منکر می‌کند باید مواظب باشد که در راه آن مرتکب گناهی مانند دروغ، توهین و تحقیر نشود. مانند طبیبی مهربان و پدری رئوف باشد، رعایت مصلحت طرف را بکند از خودخواهی و خودستایی بپرهیزد، قصدش تنها برای رضای خدا باشد، خود را منزّه از گناه نبیند، چه بسا که گناهکار دارای صفات و اعمال نیکی بوده و نزد خدا محبوب‌تر باشد‎.

صفات آمر و ناهی

کسی که دیگران را به خوبی‌ها و ارزش‌ها دعوت می‌کند، یا آنان را از گناهان و زشتی‌ها نهی می‌کند، برای آنکه در این دعوت موفق باشد باید صفات و شرایطی داشته باشد که در ذیل بدان اشاره می‌گردد‎:

هماهنگی حرف و عمل

مردم بیشتر از حرف به عمل انسان امر به معروف و نهی از منکر کننده می‌نگرند و از رفتارش بیش از سخنش تأثیر می‌پذیرند. از این رو شخص آمر و ناهی، باید خودش آراسته به خوبی‌ها و منزّه و وارسته از بدی‌ها باشد تا تبلیغ و دعوتش مؤثر باشد. قرآن کریم می‌فرمایند‎:
"‎أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَکُمْ" (سوره بقره، آیه ۴۴‏‎)
آیا مردم را به نیکی فرمان می‌دهید و خود را فراموش می‌کنید؟
دعوت عملی مؤثر از دعوت زبانی است و اگر کسی خودش نسبت به گفته‌هایش مقیّد و متعهد نباشد، بر دیگران نمی‌تواند تأثیر بگذارد. به علاوه خود این تعارض بین گفتار و رفتار، بسیار ناپسند است. در حدیثی حضرت علی(ع) فرموده‌اند‎:
"‎لَعَنَ اللّهُ الآمِرینَ بِالمُعْرُوفِ التّارِکینَ لَهُ وَ النّاهینَ عَن المُنْکَرِ العامِلینَ بِه"(نهج البلاغه، خطبه ۱۲۹‏‎)
لعنت خدا بر کسانی که امر به معروف می‌کنند، ولی خودشان آن معروف را انجام نمی‌دهند، و از منکر نهی می‌کنند، ولی خودشان آن را انجام می‌دهند‎.
امام صادق(ع) نیز می‌فرمایند: "با عمل خودتان مردم را به راه حق دعوت کنید‎"( وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۱۹۴‏‎)
آری... دوصد گفته چون نیم کردار نیست‏‎! و دعوت‌های بی‌پشتوانه عمل همچون شلیک بی‌خشاب و چک بی‌محل است؛ بی‌اثر و بی‌ارزش‎!

برخورد شایسته و چهره باز

داشتن حسن خلق و چهره گشاده و بشّاش عامل جذب دیگران است. از این‌رو برخورداری از ملایمت و برخورد جاذب و نرم و پرهیز از قیافه گرفتن و عبوس و اخمو بودن می‌تواند در موفقیت شخص مؤثر باشد‎.
نمونه عالی این صفت در رسول خدا(ص) بود که با اخلاق نیکو و برخورد شایسته و متواضعانه‌اش مردم را به حقّ و راه خدا جذب کرد‎.
در حدیثی از امام حسین(ع) آمده است‎: "‎کسی که امر به معروف می‌کند، باید.... با مردم مهربان و رفیق باشد و تا ضرورت پیش نیاید، خشونت نکند. او باید با لطافت و محبت مردم را به کار خیر دعوت کند"(بحارالانوار، ج۹۷، ص۸۳‏‎)

گفتار نرم

شیوه ملایم و نرم در سخن گفتن و پر هیز از تندی و عصبانیت و پرخاشگری صفت شایسته دیگری است. حتی خداوند، وقتی موسی و هارون(ع) را برای دعوت فرعون به خداپستی می‌فرستد، به آن دو توصیه می‌فرماید که با فرعون به نرمی و گفتار نرم سخن بگویید‎: "‎فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّیِّنًا" ( سوره طه، آیه ۴۳‏‎)
نرمش در گفتار و برخورد، گاهی سرسخت‌ترین افراد را هم به زانو در می‌آورد و تسلیم می‌کند‎.
در حدیثی از امام حسین(ع) نیز آمده است: "کسی که امر به معروف می‌کند، باید... گفتارش نیکو باشد" (بحارالانوار، ج۹۷، ‏ ص۸۳‏‎)

حوصله و بردباری

موفقیت در این دعوت، نیاز به تحمل و حوصله دارد. با کم طاقتی و زود خسته شدن و کم ظرفیتی، کاری از پیش نمی‌رود، به تعبیر قرآن "شرح صدر" و "سعه صدر" لازم است. مانند پزشک و پرستاری که به مداوای یک بیمار مشغول است و جز با صبوری و حوصله به نتیجه نمی‌رسد. در این راه باید حتی تمسخرها و بی‌اعتنایی‌ها و دشمنی‌ها و آزارها را هم تحمل کرد و به حساب خدا گذاشت‎.
قرآن در نشانه بندگان خوب خداوند می‌فرماید: "آنان کسانی هستند که هرگاه با افراد ناآگاه برخورد کنند، با سلام (و مسالمت) از کنار آنها گذر می‌کنند"(سوره فرقان، آیه ۶۳‏‎)

کاری برای خدا

از آنجا که امر به معروف و نهی از منکر از فروع دین و از عبادات است، انسان باید برای خدا اقدام به آن کند و توقّع پاداش هم از خدا داشته باشد. انجام این وظیفه نباید با انگیزه‌های مادی و دنیوی آمیخته گردد، هدف باید خدا باشد نه خودنمایی و کسب وجهه و موقعیت؛ در این صورت انسان از کار هم خسته نمی‌شود و از کارشکنی‌ها هم ناامید نمی‌گردد. اخلاص عامل ارزش‌گذار برای اعمال است. آمران به معروف باید برای خدا تلاش کنند نه برای خودنمایی یا به قصد تحقیر دیگران یا انتقام‌جویی و آبروریزی و تسویه حساب دیگران‎.

صبر و تحمّل

هیچ کار مهمی بی‌زحمت و مشقّت نیست. در راه انجام این وظیفه الهی انسان باید بر سختی‌ها، ناملایمات، بی‌مهری‌ها و خصومت‌ها تحمّل و استقامت داشته باشد و به علت مشکلات کار و راه، دست از هدف برندارد. در توصیه‌های لقمان به فرزندش آمده است که: پسرم! نماز را برپا دار، امر به معروف و نهی از منکر کن و بر آنچه به تو می‌رسد صبر کن که این نشانه تصمیم و عزم استوار است. (سوره لقمان، آیه ۱۷‏‎)

انتقاد از کار، نه از شخص

اگر خلافکار احساس کند شخصیت دارد و محبوب است و تنها نقطه ضعف او کار خلافش است، به راحتی آن را ترک می‌کند. در روایات می‌خوانیم: "چه‌بسا خداوند افرادی را دوست دارد؛ اگر چه از عمل آنها ناخشنود است" (بحارالانوار، ج۳۶، ص۲۳۳‏‎)
شخصی از امام کاظم(ع) پرسید: یکی از یاران شما شراب خورده است. آیا از او دوری جویم؟ امام فرمود: "از کارش دوری جویید، نه از خودش" (همان، ج۲۷، ص۱۳۷‏‎)

توجه به خصوصیات اخلاقی هر فرد

در حدیثی از امام حسین(ع) آمده است‎: "‎کسی که امر به معروف می‌کند،... باید بداند که هر کس خلق و خویی دارد و با هر کس باید طور خاصی سخن گفت"(همان، ج۹۷، ص۸۳‏‎)

آثار امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه معصومین (ع)

حفظ اسلام و احکام آن

اسلام، حقیقتی است که حفظ آن به اجرای آن در زندگی فردی و اجتماعی مؤمنان است و امر و نهی دینی، وسیله‌ای مقدس و مؤثر برای اجرای احکام دین به شمار می‌آید. امام باقر(ع) فرمودند: "امر به معروف و نهی از منکر، راه انبیاء و صالحان و فریضه عظیمی است که دیگر واجبات به وسیله آن اجرا می‌گردد‎"( وسائل‌الشیعه، ج۱۱، ص۳۹۵‏‎)

تقویت مؤمنان

امیرمؤمنان علی(ع) فرمود: "کسی که امر به معروف کند، پشت مؤمنان را محکم کرده است‎"( نهج البلاغه، حکمت۳۱‏‎)

به دست آوردن خلافت الهی

پیامبر اعظم(ص) فرمودند: "کسی که امر به معروف و نهی از منکر کند، خلیفه خدا در زمین و خلیفه رسول اوست‎" (‎مستدرک‌الوسائل، ج۱۲، ص۱۷۹‏‎)

آبادی زمین

امام باقر(ع) فرمودند: "به وسیله امر به معروف و نهی از منکر، زمین آباد می‌شود‎"( بحارالانوار، ج۷۴، ص۳۸۵‏‎)

رستگاری

قرآن کریم می‌فرماید: "باید از شما مسلمانان گروهی باشند که به خیر و نیکی دعوت کنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند و آنها رستگارانند‎"( سوره آل‌عمران، آیه ۱۰۴‏‎)

تضعیف کفار

امیرمؤمنان علی(ع) می‌فرمایند: "کسی که نهی از منکر کند، بینی کافران را به خاک مالیده است"(نهج البلاغه، حکمت۳۱‏‎)

خیر و نیکی

پیامبر اعظم(ص) فرمودند: "امت من تا وقتی امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند، در خیر و خوشی هستند"(وسائل‌الشیعه، ج۱۱، ص۳۹۸‏‎)

اصلاح اجتماع

امام خمینی(ره) در وصیت نامه الهی ـ سیاسی خود فرمودند‎:
همان‌طور که هر شخص و هر فردی موظف است خودش را اصلاح کند، موظف است دیگران را هم اصلاح کند. اصل امر به معروف و نهی از منکر برای همین است که جامعه را اصلاح کند‎. ( صحیفه امام، ج۱۰، ص۱‏‎)

امنیت

امام باقر(ع) فرمودند: "به وسیله امر به معروف و نهی از منکر، راه‌ها امن می‌گردد"(وسائل‌الشیعه، ج۱۱، ص۳۹۵‏‎)
آثار ترک امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه معصومین(ع‎) :

تسلط اشرار

امام رضا(ع) می‌فرماید: "امر به معروف و نهی از منکر کنید؛ وگرنه، اشرار بر شما چیره می‌شوند و خوبانتان دعا می‌کنند و مستجاب نمی‌گردد"(وسائل‌الشیعه، ج۱۱، ص۴۰۴‏‎)

محرومیت از برکات الهی

امام صادق(ع) می‌فرماید: "هر گناهکاری که در قومی گناهی انجام دهد و بر معصیتش ادب نشود، نخستین چیزی که خدا آن قوم را به آن گرفتار می‌سازد، محرومیت از برکات الهی است"(وسائل‌الشیعه، ج۱۱، ص۴۰۴‏‎)

عقوبت الهی

امیرمؤمنان امام علی(ع) می‌فرماید: "خداوند عموم مردم را به گناه پنهانی گروه خاصی عذاب نمی‌کند، ولی وقتی عده‌ای آشکارا گناه کنند و عامه مردم از آن جلوگیری ننمایند، هر دو گروه مورد عقوبت خدای عزّوجلّ قرار می‌گیرند"(وسائل‌الشیعه، ج۱۱، ص۴۰۷‏‎(

منبع

روزنامه رسالت - تاریخ: ۱۳۸۹/۱۲/۲۲.