فرهنگ مصادیق:آیین حج – ویکی فقه: تفاوت بین نسخهها
از پژوهشکده امر به معروف
| (۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشده) | |||
| سطر ۵: | سطر ۵: | ||
== تاریخ شکل گیری آیین حج == | == تاریخ شکل گیری آیین حج == | ||
| − | + | دربارهٔ تاریخ شکل گیری و چگونگی آیین حج، اطلاع روشنی در دست نیست؛ اما روایات اسلامی بر پیشینه بسیار کهن آن تأکید کردهاند.<br/> | |
== نخستین حج گزاران == | == نخستین حج گزاران == | ||
| − | براساس این روایات، قدمت این آیین به پیش از خلقت آدم بازمی گردد و نخستین [[حج]] گزاران فرشتگان بودند که در آسمان چهارم بر گرد بیت المعمور به طواف و عبادت | + | براساس این روایات، قدمت این آیین به پیش از خلقت آدم بازمی گردد و نخستین [[حج]] گزاران فرشتگان بودند که در آسمان چهارم بر گرد بیت المعمور به طواف و عبادت میپرداختند. <ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۳۴ـ۳۶، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۴۹ـ۵۱، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><br/><ref>بن بابویه، علل الشرایع، ج۱، ص۴۰۲، نجف ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، چاپ افست قم.</ref><ref> ابن بابویه، علل الشرایع، ص۶۰۴، نجف ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، چاپ افست قم.</ref><ref>مُجْمَل التواریخ و القصص، چاپ سیف الدین نجم آبادی و زیگفرید وبر، ج۱، ص۳۷۲، نکارهاوزن ۱۳۷۸ش.</ref> |
== حضرت آدم مأمور بنای کعبه == | == حضرت آدم مأمور بنای کعبه == | ||
این مناسک پس از خلقت آدم به زمین نیز انتقال یافت و وی به فرمان خدا، مأمور بنای کعبه و برگزاری مراسم [[حج]] گردید. <ref> محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۳۶ـ۴۳، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><ref>ابن بابویه، علل الشرایع، ج۱، ص۴۰۶، نجف ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، چاپ افست قم.</ref><br/><ref>مُجْمَل التواریخ و القصص، چاپ سیف الدین نجم آبادی و زیگفرید وبر، ج۱، ص۳۷۲، نکارهاوزن ۱۳۷۸ش.</ref> | این مناسک پس از خلقت آدم به زمین نیز انتقال یافت و وی به فرمان خدا، مأمور بنای کعبه و برگزاری مراسم [[حج]] گردید. <ref> محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۳۶ـ۴۳، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><ref>ابن بابویه، علل الشرایع، ج۱، ص۴۰۶، نجف ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، چاپ افست قم.</ref><br/><ref>مُجْمَل التواریخ و القصص، چاپ سیف الدین نجم آبادی و زیگفرید وبر، ج۱، ص۳۷۲، نکارهاوزن ۱۳۷۸ش.</ref> | ||
| − | در این خصوص، عبارت قرآنیِ | + | در این خصوص، عبارت قرآنیِ «أَوَّلَ بَيْتٍ » (نخستین خانه ) که در توصیف کعبه به کار رفته است<ref>. آل عمران: ۹۶.</ref><ref> سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.</ref><ref> سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.</ref>چه بسا ناظر به بنای کعبه توسط حضرت آدم باشد.<br/> |
== سنت حج گزاری در میان اخلاف حضرت آدم == | == سنت حج گزاری در میان اخلاف حضرت آدم == | ||
| − | سنّت [[حج]] گزاری در میان اخلاف حضرت آدم ( ملقب به ابوالحجاج ) تداوم یافت و پیامبران به برگزاری آن اهتمام | + | سنّت [[حج]] گزاری در میان اخلاف حضرت آدم ( ملقب به ابوالحجاج ) تداوم یافت و پیامبران به برگزاری آن اهتمام ویژهای داشته و بسیاری از آنان در جوار کعبه به خاک سپرده شدهاند.<ref> محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۵۱، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><ref> محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۶۸ـ۶۹، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><br/><ref> محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۷۲ـ۷۴، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><ref> طبری، تاریخ (بیروت)، ج۱، ص۱۲۵.</ref><ref>محمدبن مسعود عیاشی، کتاب التفسیر، ج۱، ص۶۰، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم ۱۳۸۰ـ۱۳۸۱، چاپ افست تهران.</ref> |
== ناپدید شدن کعبه در طوفان نوح == | == ناپدید شدن کعبه در طوفان نوح == | ||
| − | گفته شده است که کعبه در طوفان نوح ناپدید<ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۳۸، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۵۲ـ۵۳، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><ref>ابن بابویه، علل الشرایع، ج۱، ص۳۹۹، نجف ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، چاپ افست قم.</ref> و به تدریج | + | گفته شده است که کعبه در طوفان نوح ناپدید<ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۳۸، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۵۲ـ۵۳، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><ref>ابن بابویه، علل الشرایع، ج۱، ص۳۹۹، نجف ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، چاپ افست قم.</ref> و به تدریج آیینهای [[حج]] به فراموشی سپرده شد.<br/> |
== حضرت ابراهیم مأمور بازسازی کعبه و احیای آیین حج == | == حضرت ابراهیم مأمور بازسازی کعبه و احیای آیین حج == | ||
این وضع تا زمانی که حضرت ابراهیم مأمور بازسازی کعبه و احیای آیین [[حج]] گردید <ref>بقره: ۱۲۵.</ref><ref>بقره: ۱۲۷.</ref><ref>سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.</ref> ادامه یافت.<br/> | این وضع تا زمانی که حضرت ابراهیم مأمور بازسازی کعبه و احیای آیین [[حج]] گردید <ref>بقره: ۱۲۵.</ref><ref>بقره: ۱۲۷.</ref><ref>سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.</ref> ادامه یافت.<br/> | ||
| − | + | گفتهاند که پس از اتمام بنای کعبه، جبرئیل مناسک [[حج]] را یک به یک به او آموخت، آنگاه ابراهیم بر مکان مرتفعی (به روایتی کوه ثَبیر و به روایتی جایی که بعدها به مقام ابراهیم معروف شد) ایستاد و با صدای بلند، مردمان را به [[حج]] گزاری فراخواند، سپس خود، پسرش اسماعیل و گروهی از جُرهُم، به عنوان پیشگامان، [[حج]] به جای آوردند. <ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۶۶ـ۷۲، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><ref>طبری، تاریخ (بیروت)، ج۱، ص۲۶۰۲۶۲.</ref><br/> | |
== آداب حج == | == آداب حج == | ||
| سطر ۲۸: | سطر ۲۸: | ||
== تقدس کعبه نزد اهل کتاب و اقوام غیرعرب == | == تقدس کعبه نزد اهل کتاب و اقوام غیرعرب == | ||
| − | [[حج]] گزاری مختص اهالی حجاز نبود، زیرا برخی روایات تاریخی از تقدس کعبه نزد اهل کتاب و برخی اقوام غیر عرب، خبر | + | [[حج]] گزاری مختص اهالی حجاز نبود، زیرا برخی روایات تاریخی از تقدس کعبه نزد اهل کتاب و برخی اقوام غیر عرب، خبر دادهاند<ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۶۷ـ۱۶۹، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref>.<br/> |
| − | به روایت ابن هشام <ref> ابن هشام، السیره النبویه، قسم۱، ص ۲۳ـ۲۴، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، (بیروت) : دارابن کثیر.</ref> دو دانشمند یهودی | + | به روایت ابن هشام <ref> ابن هشام، السیره النبویه، قسم۱، ص ۲۳ـ۲۴، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، (بیروت) : دارابن کثیر.</ref> دو دانشمند یهودی دربارهٔ عواقب هرگونه اقدام علیه کعبه به یکی از پادشاهان تُبَّع، هشدار دادند.<br/> |
| − | به نقل مسعودی، <ref>مسعودی، مروج الذهب (بیروت)، ج۱، ص۲۸۳ـ۲۸۴.</ref> ایرانیان قدیم با هدایای گران قیمت بسیار، به زیارت کعبه | + | به نقل مسعودی، <ref>مسعودی، مروج الذهب (بیروت)، ج۱، ص۲۸۳ـ۲۸۴.</ref> ایرانیان قدیم با هدایای گران قیمت بسیار، به زیارت کعبه میرفتند زمزمه آنان بر سر چاه آن، سبب شد که « زمزم » نام گیرد.<br/> |
آخرین ایرانی [[حج]] گزار، ساسان ( جد ساسانیان ) معرفی شده است.<br/> | آخرین ایرانی [[حج]] گزار، ساسان ( جد ساسانیان ) معرفی شده است.<br/> | ||
از به زیارت کعبه رفتن پادشاهان حِمْیر، کِنده، غسّان و لخم نیز یاد شده است. <ref>یاقوت حموی، معجم الادباء، ج۴، ص۶۱۹.</ref><br/> | از به زیارت کعبه رفتن پادشاهان حِمْیر، کِنده، غسّان و لخم نیز یاد شده است. <ref>یاقوت حموی، معجم الادباء، ج۴، ص۶۱۹.</ref><br/> | ||
| − | با این حال، تقسیم بندی حجاج به | + | با این حال، تقسیم بندی حجاج به گروههای سه گانه حُمس، حِلَّه و طُلْس، گویای آن است که در ادوار نزدیک به ظهور اسلام، گستره جغرافیایی و قومی [[حج]] گزاران، به حجاز و نواحی اطراف آن محدود شده بود.<br/> |
== گسترش بت پرستی و تغییرات ماهوی آیین حج == | == گسترش بت پرستی و تغییرات ماهوی آیین حج == | ||
| − | + | آیینهای حج، با گذشت زمان و گسترش [[بت پرستی]] میان اعراب، تغییرات ماهوی کرد.<br/> | |
| − | نخستین بار، چندین قرن پیش از ظهور اسلام، عمروبن لُحَیّ خزاعی ( سرپرست امور مکه ) | + | نخستین بار، چندین قرن پیش از ظهور اسلام، عمروبن لُحَیّ خزاعی ( سرپرست امور مکه ) بتهایی بر گرد کعبه نهاد که تکریم آنها بخشی از آیین [[حج]] شد.. <ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۸۸، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۰۰، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><br/><ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۱۶ـ۱۱۷، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><ref>ابن هشام، السیره النبویه، ج۱، ص۷۶ـ۷۷، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، (بیروت) : دارابن کثیر،.</ref> |
== انحرافات مناسک حج پیش از اسلام == | == انحرافات مناسک حج پیش از اسلام == | ||
بعدها رسوم انحرافی دیگری به مناسک [[حج]] راه یافت، از جمله سعی میان اِساف و نائله در دو محل نصب گردیدند، ولی بعداً به عنوان دو بت مورد پرستش قرار گرفتند، <ref>«گزارشی از دو بازسازی کعبه و مسجدالحرام»، (ترجمه) محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۲۰ (تابستان ۱۳۷۶).</ref><br/> | بعدها رسوم انحرافی دیگری به مناسک [[حج]] راه یافت، از جمله سعی میان اِساف و نائله در دو محل نصب گردیدند، ولی بعداً به عنوان دو بت مورد پرستش قرار گرفتند، <ref>«گزارشی از دو بازسازی کعبه و مسجدالحرام»، (ترجمه) محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۲۰ (تابستان ۱۳۷۶).</ref><br/> | ||
| − | <ref>سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.</ref> سوت کشیدن و کف زدن ؛ و بالاخره مسئله نَسیء (تغییر زمان | + | <ref>سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.</ref> سوت کشیدن و کف زدن ؛ و بالاخره مسئله نَسیء (تغییر زمان ماههای حرام به منظور قرار گرفتن موسم [[حج]] در ماههای معتدل سال و جلب منابع تجاری <ref>ابن کلبی، کتاب الاصنام، ص ۹، چاپ احمد زکی پاشا، قاهره ۱۳۳۲/۱۹۱۴ </ref><ref>ابن حبیب، کتاب المُنمَّق فی اخبار قریش، ج۱، ص۲۷۴ـ ۲۷۵، چاپ خورشید احمد فارق، حیدرآباد، دکن ۱۳۸۴/۱۹۶۴.</ref><ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۱۹ـ۱۲۰، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><ref> |
# محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۸۳ـ۱۸۵، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش. | # محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۸۳ـ۱۸۵، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش. | ||
| − | </ref>در قرآن نیز به برخی از | + | </ref>در قرآن نیز به برخی از آنها تصریح شده است .<ref> انفال: ۳۵.</ref><br/> |
| − | با تفوق قریش بر مکه، [[بدعت]] | + | با تفوق قریش بر مکه، [[بدعت]]های [[حج]] بیش تر شد که تقسیم حجاج به سه گروه حُمْس، حِلَّه و طُلْس از آن جمله بود.<br/> |
== آداب پسندیده مناسک حج پیش از اسلام == | == آداب پسندیده مناسک حج پیش از اسلام == | ||
| − | هرچند که آداب | + | هرچند که آداب پسندیدهای نیز رواج داشت، از جمله اطعام حجاج و گاه بذل و بخشش به آنان. <ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۹۴ـ۱۹۵، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><br/> |
این رسوم، به ویژه پس از تسلط قُصَیّ بن کلاب و اخلاف وی بر امور مکه، مورد توجه بسیار قرار گرفت، چنان که از آن پس رفادت <ref>چاپ سجاد اصفهانی، میقات حج، ش ۴۸ (تابستان ۱۳۸۳).</ref> و قیادت<ref>چاپ سجاد اصفهانی، میقات حج، ش ۴۸ (تابستان ۱۳۸۳).</ref> در کنار حجابت ( پرده داری و کلیدداری ) و سقایت (آبرسانی )، از وظایف لازم الاجرای قریشیان، به ویژه خاندان قصیّ (که این مناصب میانشان موروثی شد)، گشت. <ref> ابن حبیب، کتاب المُنمَّق فی اخبار قریش، ج۱، ص۱۹، چاپ خورشید احمد فارق، حیدرآباد، دکن ۱۳۸۴/۱۹۶۴.</ref><ref>ابن حبیب، کتاب المُنمَّق فی اخبار قریش، ج۱، ص۲۲۲-۲۲۴، چاپ خورشید احمد فارق، حیدرآباد، دکن ۱۳۸۴/۱۹۶۴.</ref><br/> | این رسوم، به ویژه پس از تسلط قُصَیّ بن کلاب و اخلاف وی بر امور مکه، مورد توجه بسیار قرار گرفت، چنان که از آن پس رفادت <ref>چاپ سجاد اصفهانی، میقات حج، ش ۴۸ (تابستان ۱۳۸۳).</ref> و قیادت<ref>چاپ سجاد اصفهانی، میقات حج، ش ۴۸ (تابستان ۱۳۸۳).</ref> در کنار حجابت ( پرده داری و کلیدداری ) و سقایت (آبرسانی )، از وظایف لازم الاجرای قریشیان، به ویژه خاندان قصیّ (که این مناصب میانشان موروثی شد)، گشت. <ref> ابن حبیب، کتاب المُنمَّق فی اخبار قریش، ج۱، ص۱۹، چاپ خورشید احمد فارق، حیدرآباد، دکن ۱۳۸۴/۱۹۶۴.</ref><ref>ابن حبیب، کتاب المُنمَّق فی اخبار قریش، ج۱، ص۲۲۲-۲۲۴، چاپ خورشید احمد فارق، حیدرآباد، دکن ۱۳۸۴/۱۹۶۴.</ref><br/> | ||
سقایت، به ویژه به علت گرمای هوای مکه، اهمیت فراوان داشت.<br/> | سقایت، به ویژه به علت گرمای هوای مکه، اهمیت فراوان داشت.<br/> | ||
| − | به گزارش ازرقی،<ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۱۳ـ۱۱۴، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref>عبدمناف و فرزندانش که عهده دار این مناصب بودند، با تدابیر رفاهی خاصی چون افزودن کشمش به آب زمزم برای کاستن از شوری آن و نیز تهیه مخلوط شیر و عسل، حجاج تشنه را سیراب | + | به گزارش ازرقی،<ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۱۳ـ۱۱۴، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref>عبدمناف و فرزندانش که عهده دار این مناصب بودند، با تدابیر رفاهی خاصی چون افزودن کشمش به آب زمزم برای کاستن از شوری آن و نیز تهیه مخلوط شیر و عسل، حجاج تشنه را سیراب میکردند.<br/> |
== پیراسته شدن آیین حج از مناسک شرک آلود == | == پیراسته شدن آیین حج از مناسک شرک آلود == | ||
| − | با ظهور اسلام، آیین [[حج]] یکی از فرایض دینی مسلمانان<ref>سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.</ref><ref>ناصر شکریان، «سیر تاریخی حج در قرآن»، ج۱، ص۱۰۲، میقات حج، ش ۵۱ (بهار ۱۳۸۴).</ref> و از مناسک شرک آلود پیراسته شد؛ ازاین رو، پیامبر اکرم پس از فتح مکه در سال هشتم هجرت، کعبه را از | + | با ظهور اسلام، آیین [[حج]] یکی از فرایض دینی مسلمانان<ref>سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.</ref><ref>ناصر شکریان، «سیر تاریخی حج در قرآن»، ج۱، ص۱۰۲، میقات حج، ش ۵۱ (بهار ۱۳۸۴).</ref> و از مناسک شرک آلود پیراسته شد؛ ازاین رو، پیامبر اکرم پس از فتح مکه در سال هشتم هجرت، کعبه را از بتها پاک ساخت. <ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۲۱ـ۱۲۳، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><br/> |
=== ممنوع شدن حج گزاری مشرکان === | === ممنوع شدن حج گزاری مشرکان === | ||
یک سال بعد، با نزول سوره برائت، [[حج]] گزاری مشرکان، برای همیشه، ممنوع شد و در سال دهم نیز پیامبر صلی اللّه علیه وآله و سلم با شرکت در مراسم حج، احکام و آداب [[حج]] را به مسلمانان آموزش داد و مسئله نسیء را مُلغا اعلام کرد. <ref> محمدبن عبداللّه ازرقی، ج۱، ص۱۷۵، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، ج۱، ص۱۸۶، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><br/> | یک سال بعد، با نزول سوره برائت، [[حج]] گزاری مشرکان، برای همیشه، ممنوع شد و در سال دهم نیز پیامبر صلی اللّه علیه وآله و سلم با شرکت در مراسم حج، احکام و آداب [[حج]] را به مسلمانان آموزش داد و مسئله نسیء را مُلغا اعلام کرد. <ref> محمدبن عبداللّه ازرقی، ج۱، ص۱۷۵، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، ج۱، ص۱۸۶، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><br/> | ||
| سطر ۶۱: | سطر ۶۱: | ||
== حج گزاری با پای پیاده == | == حج گزاری با پای پیاده == | ||
| − | + | [[حج]] گزاری با پای پیاده ــ اگرچه بنابه برخی روایات، سابقهای کهن داشت<ref>محمدبن عمر واقدی، کتاب المغازی، ج۱، ص۶۸، چاپ مارسدن جونز، لندن ۱۹۶۶، چاپ افست قاهره.</ref><ref>طبری، تاریخ (بیروت)، ج۱، ص۱۲۵.</ref> ــ پس از ظهور اسلام، به واسطه تأکیدات خاص پیامبر<ref>حسن بصری، فضائل مکه معظمه (از مترجمی ناشناخته)، ج۱، ص۳۳، چاپ علی صدرایی خویی، در میقات حج، ش ۱۲ (تابستان ۱۳۷۴).</ref>به عنوان سنّتی حسنه، مورد توجه بسیار قرار گرفت، این سنّت به ویژه در میان خاندان پیامبر موردتوجه خاص بود؛ چنان که دربارهٔ امام حسن و امام زین العابدین علیهماالسلام آوردهاند که بارها پیاده به [[حج]] رفتند.<ref>محمدبن محمد مفید، الارشاد، ج۱، ص۲۵۶، قم:مکتبه بصیرتی.</ref><ref>یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۲۲۶.</ref><br/> | |
== اهمیت سیاسی حج == | == اهمیت سیاسی حج == | ||
| − | حج، علاوه بر جنبه عبادی، از همان روزگار پیامبر برای حکومت نوپای اسلامی، اهمیت سیاسی روزافزونی داشت، زیرا تسلط بر مکه، مشروعیت حکومت تلقی | + | حج، علاوه بر جنبه عبادی، از همان روزگار پیامبر برای حکومت نوپای اسلامی، اهمیت سیاسی روزافزونی داشت، زیرا تسلط بر مکه، مشروعیت حکومت تلقی میشد. <ref>سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.</ref><ref>طبری، تاریخ (بیروت)، ج۳، ص۳۴۲.</ref><br/><ref>طبری، تاریخ (بیروت)، ج۳، ص۴۷۹.</ref><ref>طبری، تاریخ (بیروت)، ج۴، ص۲۴۹.</ref><ref>طبری، تاریخ (بیروت)، ج۵، ص۱۳۶.</ref><ref> احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۴۱ـ۴۳، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref><ref>احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۵۱، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref> |
همین حساسیت، در کنار نقش مهم شهرهای مکه و مدینه در رساندن اخبار و حوادث مهم جهان اسلام، [[حج]] را به آوردگاهی سیاسی بدل کرده بود، چنان که طلحه و زبیر پس از جدا شدن از امام علی علیه السلام به بهانه به جا آوردن عمره، به مکه رفتند و علم مخالفت برافراشتند<ref>یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۱۸۰ـ۱۸۱.</ref><br/> | همین حساسیت، در کنار نقش مهم شهرهای مکه و مدینه در رساندن اخبار و حوادث مهم جهان اسلام، [[حج]] را به آوردگاهی سیاسی بدل کرده بود، چنان که طلحه و زبیر پس از جدا شدن از امام علی علیه السلام به بهانه به جا آوردن عمره، به مکه رفتند و علم مخالفت برافراشتند<ref>یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۱۸۰ـ۱۸۱.</ref><br/> | ||
| − | از همین نمونه است اقدام معاویه در اعزام جاسوسانی به مکه در موسم حج، با هدف ایجاد هرج ومرج در قلمرو خلافت<ref>امام علی علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، نهج البلاغه، نامه ۳۳، چاپ صبحی صالح، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷.</ref> ؛ برافراشته شدن چهار پرچم مختلف به نمایندگی از چهار گرایش سیاسی (خوارج، امویان، زبیریان و طرفداران محمدبن حنفیه ) در مراسم [[حج]] سال ۶۸؛<ref>سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷، (از مؤلفی ناشناخته)، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.</ref> و امارت [[حج]] حجاج بن یوسف در | + | از همین نمونه است اقدام معاویه در اعزام جاسوسانی به مکه در موسم حج، با هدف ایجاد هرج ومرج در قلمرو خلافت<ref>امام علی علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، نهج البلاغه، نامه ۳۳، چاپ صبحی صالح، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷.</ref> ؛ برافراشته شدن چهار پرچم مختلف به نمایندگی از چهار گرایش سیاسی (خوارج، امویان، زبیریان و طرفداران محمدبن حنفیه ) در مراسم [[حج]] سال ۶۸؛<ref>سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷، (از مؤلفی ناشناخته)، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.</ref> و امارت [[حج]] حجاج بن یوسف در سالهای ۷۲ و ۷۳، با هدف سرکوب ابن زبیر . <ref>یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۲۶۳.</ref><ref>یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۲۶۸.</ref><br/><ref> یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۲۸۱.</ref> |
== اقدامات عمرانی و رفاهی مخصوص حج گزاران == | == اقدامات عمرانی و رفاهی مخصوص حج گزاران == | ||
اهمیت عبادی و سیاسی حج، اقدامات عمرانی و رفاهی مخصوص [[حج]] گزاران را نیز در پی داشت.<br/> | اهمیت عبادی و سیاسی حج، اقدامات عمرانی و رفاهی مخصوص [[حج]] گزاران را نیز در پی داشت.<br/> | ||
=== روزگار عثمان === | === روزگار عثمان === | ||
| − | در روزگار عثمان، به منظور آبرسانی به حجاج، در عرفات استخرهایی ساختند و آب همه | + | در روزگار عثمان، به منظور آبرسانی به حجاج، در عرفات استخرهایی ساختند و آب همه قناتها را به سوی آن هدایت کردند. <ref> طبری، تاریخ (بیروت)، ج۶، ص۴۳۷.</ref><br/> |
=== زمان ولید بن عبدالملک === | === زمان ولید بن عبدالملک === | ||
| − | [[ولیدبن عبدالملک به والیانش دستور داد تا | + | [[ولیدبن عبدالملک به والیانش دستور داد تا راهها و چاههای شهرها را ترمیم کنند، به ویژه آنهایی را که در مسیر حجاز بودند.<ref> احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۶۰، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref><ref>احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۶۰، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref><br/> |
=== زمان هشام بن عبدالملک === | === زمان هشام بن عبدالملک === | ||
| − | هشام بن عبدالملک نیز مقرر کرد تا در موسم حج، به حجاج آشامیدنیهای متنوع داده شود.<ref> محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۲، ص۲۴۹، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref>بخش مهمی از این اقدامات را وابستگان به دستگاه خلافت انجام | + | هشام بن عبدالملک نیز مقرر کرد تا در موسم حج، به حجاج آشامیدنیهای متنوع داده شود.<ref> محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۲، ص۲۴۹، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref>بخش مهمی از این اقدامات را وابستگان به دستگاه خلافت انجام میدادند.<br/> |
=== زمان عمربن عبدالعزیز === | === زمان عمربن عبدالعزیز === | ||
عمربن عبدالعزیز هنگامی که والی مکه بود، مکیان را ملزم کرد که برای در امان ماندن اموال حجاج از دستبرد دزدان، اقدام به افروختن آتش و روشن کردن چراغ نمایند<ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۲، ص۱۷۲، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref>.<br/> | عمربن عبدالعزیز هنگامی که والی مکه بود، مکیان را ملزم کرد که برای در امان ماندن اموال حجاج از دستبرد دزدان، اقدام به افروختن آتش و روشن کردن چراغ نمایند<ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۲، ص۱۷۲، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref>.<br/> | ||
| − | همچنین وی و رَمْله ( نوه عبدالملک بن مروان )، هریک، | + | همچنین وی و رَمْله ( نوه عبدالملک بن مروان )، هریک، خانهای را در مکه وقف سکونت حاجیان کردند، رمله در عین حال موقوفاتی را در شام، برای تأمین هزینه آشامیدنیهای ساکنان این خانه، اختصاص داده بود.<ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۲، ص۲۴۰ـ۲۴۱، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۲، ص۲۴۹، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><br/> |
=== زمان مهدی عباسی === | === زمان مهدی عباسی === | ||
| − | سفر [[حج]] مهدی عباسی در سال ۱۶۰ ــ به سبب بذل و بخشش فراوانش به حجاج و مردم مکه و مدینه، و اقداماتش درخصوص احداث آبگیرهای متعدد در مسیرهای منتهی به مکه، بازسازی | + | سفر [[حج]] مهدی عباسی در سال ۱۶۰ ــ به سبب بذل و بخشش فراوانش به حجاج و مردم مکه و مدینه، و اقداماتش درخصوص احداث آبگیرهای متعدد در مسیرهای منتهی به مکه، بازسازی راهها و حفر چاهها ــ بسیار مشهور است. <ref>مُجْمَل التواریخ و القصص، چاپ سیف الدین نجم آبادی و زیگفرید وبر، ج۱، ص۲۶۲، نکارهاوزن ۱۳۷۸ش.</ref><ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۴۸، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref><br/><ref>احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۷۳، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref><ref>احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۷۶، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref><ref>ابراهیم بن اسحاق حربی، کتاب المناسک و اماکن طرق الحج و معالم الجزیره، ج۱، ص۵۴۳ـ۵۷۲، چاپ حمد جاسر، ریاض ۱۴۰۱/۱۹۸۱.</ref><ref>ابراهیم بن اسحاق حربی، کتاب المناسک و اماکن طرق الحج و معالم الجزیره، ج۱، ص۶۱۵ـ ۶۲۰، چاپ حمد جاسر، ریاض ۱۴۰۱/۱۹۸۱.</ref><ref> ابراهیم بن اسحاق حربی، کتاب المناسک و اماکن طرق الحج و معالم الجزیره، ج۱، ص۶۴۳ـ۶۴۷، چاپ حمد جاسر، ریاض ۱۴۰۱/۱۹۸۱.</ref> |
سیاسی بودن این اقدامات نیز دور از ذهن نیست، زیرا در زمان او شهید فخ، <ref>سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷، (از مؤلفی ناشناخته)، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.</ref> از حجاج خانه خدا بیعت گرفت تا بر ضد مهدی شورش کنند. <ref>یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۴۰۴.</ref><br/> | سیاسی بودن این اقدامات نیز دور از ذهن نیست، زیرا در زمان او شهید فخ، <ref>سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷، (از مؤلفی ناشناخته)، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.</ref> از حجاج خانه خدا بیعت گرفت تا بر ضد مهدی شورش کنند. <ref>یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۴۰۴.</ref><br/> | ||
=== زمان هارون الرشید === | === زمان هارون الرشید === | ||
| − | + | دربارهٔ هارون آوردهاند که سالی به جهاد و سالی به [[حج]] میرفت و در مجموع، نُه بار [[حج]] گزارد<ref>یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۴۳۰ـ۴۳۱.</ref><ref>احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۷۸، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref>.وی تعداد زیادی از فقها را با خود به [[حج]] میبرد و به حجاج و اهالی حرمین، بسیار بذل و بخشش میکرد. <ref>طبری، تاریخ (بیروت)، ج۸، ص۳۴۷.</ref><br/> | |
| − | <ref>احمدبن علی مقریزی، ج۱، ص۷۹، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref> لایروبی و بازسازی | + | <ref>احمدبن علی مقریزی، ج۱، ص۷۹، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref> لایروبی و بازسازی قناتهای مکه نیز از اقدامات مهم زمان وی بود<ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۲، ص۲۳۰، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref>.<br/> |
| − | با این حال | + | با این حال مهمترین حادثه موسم [[حج]] در روزگار وی، برگزاری مراسم انتصاب امین و مأمون در سال ۱۸۶ به ولایتعهدی و تعیین قلمرو حکومتی هریک از آنها بود که عهدنامه آن را در کعبه آویختند، از جمله در این عهدنامه، هر دو ولیعهد تعهد کردند در صورت نقض پیمان، سی بار پیاده و با پای برهنه به [[حج]] بروند. <ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۲۳۱ـ۲۴۱، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref><br/> |
=== زمان منصور عباسی === | === زمان منصور عباسی === | ||
در میان خلفای عباسی، منصور بیش از همه [[حج]] گزارد<ref>احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۶۷ـ ۶۸، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref> که چه بسا تا حدی به سبب تجمع مخالفان وی در مکه و اطراف آن بود، چنان که پیروزی منصور بر ابراهیم بن عبداللّه ( برادر نفس زکیه ) نیز در موسم [[حج]] اعلام شد. <ref>حُمیدبن احمد محلِّی، کتاب الحدائق الوردیه فی مناقب ائمّه الزیدیه، ج۱، ص۱۷۴، چاپ سنگی (بی جا) ۱۳۵۶ـ۱۳۵۷، چاپ افست دمشق ۱۴۰۵/۱۹۸۵.</ref><br/> | در میان خلفای عباسی، منصور بیش از همه [[حج]] گزارد<ref>احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۶۷ـ ۶۸، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref> که چه بسا تا حدی به سبب تجمع مخالفان وی در مکه و اطراف آن بود، چنان که پیروزی منصور بر ابراهیم بن عبداللّه ( برادر نفس زکیه ) نیز در موسم [[حج]] اعلام شد. <ref>حُمیدبن احمد محلِّی، کتاب الحدائق الوردیه فی مناقب ائمّه الزیدیه، ج۱، ص۱۷۴، چاپ سنگی (بی جا) ۱۳۵۶ـ۱۳۵۷، چاپ افست دمشق ۱۴۰۵/۱۹۸۵.</ref><br/> | ||
| − | + | گفتهاند که پس از هارون، هیچ یک از خلفای عباسی [[حج]] نگزاردند. <ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۴۹، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref><ref>احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۷۸، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref><br/> | |
=== خلفای عباسی و مسئولیت امارت حج === | === خلفای عباسی و مسئولیت امارت حج === | ||
| − | با این حال خلفای عباسی (نظیر اسلاف امویشان ) معمولا مسئولیت مهم امارت [[حج]] را به افرادی خارج از تیره و قبیله یا اعوان و انصار خود واگذار | + | با این حال خلفای عباسی (نظیر اسلاف امویشان ) معمولا مسئولیت مهم امارت [[حج]] را به افرادی خارج از تیره و قبیله یا اعوان و انصار خود واگذار نمیکردند.<br/> |
| − | از همین گونه بود منصب عمل الحرمین ( اداره امور حرمین ) که نمایندگان و امیران تابع خلیفه عهده دار آن بودند یا سقایت حجاج که تا نیمه قرن سوم همچنان در اختیار اخلاف عباس بن عبدالمطلب قرار داشت <ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۱۴ـ۱۱۵، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref>البته موروثی بودن این منصب، معلول عوامل دیگری چون سنن | + | از همین گونه بود منصب عمل الحرمین ( اداره امور حرمین ) که نمایندگان و امیران تابع خلیفه عهده دار آن بودند یا سقایت حجاج که تا نیمه قرن سوم همچنان در اختیار اخلاف عباس بن عبدالمطلب قرار داشت <ref>محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۱۴ـ۱۱۵، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.</ref>البته موروثی بودن این منصب، معلول عوامل دیگری چون سنن قبیلهای نیز بود.<br/> |
=== عمل الحرمین === | === عمل الحرمین === | ||
| − | عمل الحرمین، منصبی تشریفاتی ـ سیاسی بود که متصدی آن از میان امرای بانفوذ انتخاب | + | عمل الحرمین، منصبی تشریفاتی ـ سیاسی بود که متصدی آن از میان امرای بانفوذ انتخاب میشد و هنگام خطبه خواندن در مکه، نامش همراه با نام خلیفه ذکر میشد و در موسم حج، عَلَمی نیز برای وی نصب میگشت، در مقابل، او نیز موظف بود مالیاتی معین به دستگاه خلافت بپردازد و امنیت مکه و کاروانهای حجاج را تأمین کند.<br/> |
| − | در این خصوص، طاهریان که از ۲۳۷ تا ۲۵۳ و صفاریان که از ۲۶۵ تا ۲۷۱ عهده دار این منصب بودند، به ویژه شایان ذکرند. <ref>طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۵۹۹۶۰۰.</ref><ref>طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۶۵۲-۶۵۳.</ref><br/><ref>طبری، تاریخ (بیروت)، ج۱، ص۷.</ref><ref>تاریخ سیستان، نوشته به | + | در این خصوص، طاهریان که از ۲۳۷ تا ۲۵۳ و صفاریان که از ۲۶۵ تا ۲۷۱ عهده دار این منصب بودند، به ویژه شایان ذکرند. <ref>طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۵۹۹۶۰۰.</ref><ref>طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۶۵۲-۶۵۳.</ref><br/><ref>طبری، تاریخ (بیروت)، ج۱، ص۷.</ref><ref>تاریخ سیستان، نوشته به نیمهٔ قرن پنجم هجری، ج۱، ص۱۲۱، ویرایش متن: جعفر مدرس صادقی، تهران: نشر مرکز، ۱۳۷۳ش.</ref><ref>تاریخ سیستان، نوشته به نیمهٔ قرن پنجم هجری، ج۱، ص۱۲۳، ویرایش متن: جعفر مدرس صادقی، تهران: نشر مرکز، ۱۳۷۳ش.</ref><ref>تاریخ سیستان، نوشته به نیمهٔ قرن پنجم هجری، ج۱، ص۱۳۰، ویرایش متن: جعفر مدرس صادقی، تهران: نشر مرکز، ۱۳۷۳ش.</ref><ref>کتاب العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق، ج۴، قسم۱، ص۳۹، قسم۱، چاپ عمر سعیدی، دمشق ۱۹۷۲.</ref> |
| − | با این همه، اداره امور حرمین، در بسیاری موارد، با اختلال بسیار همراه بود که این معضِل، طیف متنوعی از فرصت | + | با این همه، اداره امور حرمین، در بسیاری موارد، با اختلال بسیار همراه بود که این معضِل، طیف متنوعی از فرصت طلبیهای غارتگرانه، <ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۴۹، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref><ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۵۲، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref> شورشهای مقطعی ( ابن طباطبا ؛ نفس زکیه )، جنگ و گریز رقبای سیاسی<ref>طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۵۹۹۶۰۰.</ref><ref>طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۶۵۲۶۵۳.</ref><ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۵۰ـ۲۵۱، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref><ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۵۴ـ۲۵۵، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref> و سیطره رقبای عباسیان بر حرمین را شامل میشد.<br/> |
| − | مورد اخیر، به ویژه از اوایل قرن چهارم به بعد، با استیلای بنوسلیمان (از سادات حسنی ) بر مکه، <ref>احمدبن علی قلقشندی، صبح الاعشی فی صناعه الانشا، ج۱، ص۱۶۱، قاهره ۱۳۳۱ـ۱۳۳۸/ ۱۹۱۳ـ۱۹۳۰، چاپ افست ۱۳۸۳/۱۹۶۳.</ref> تحرکات وسیع قرمطیان در حجاز و عراق، اقدامات اخشیدیان برای استیلا بر حرمین <ref> مسکویه، تجارب الامم، ج۲، ص۱۵۸.</ref><ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۵۰۶.</ref> و بالاخره تسلط فاطمیان بر مکه و مدینه، ابعاد | + | مورد اخیر، به ویژه از اوایل قرن چهارم به بعد، با استیلای بنوسلیمان (از سادات حسنی ) بر مکه، <ref>احمدبن علی قلقشندی، صبح الاعشی فی صناعه الانشا، ج۱، ص۱۶۱، قاهره ۱۳۳۱ـ۱۳۳۸/ ۱۹۱۳ـ۱۹۳۰، چاپ افست ۱۳۸۳/۱۹۶۳.</ref> تحرکات وسیع قرمطیان در حجاز و عراق، اقدامات اخشیدیان برای استیلا بر حرمین <ref> مسکویه، تجارب الامم، ج۲، ص۱۵۸.</ref><ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۵۰۶.</ref> و بالاخره تسلط فاطمیان بر مکه و مدینه، ابعاد گستردهای یافت.<br/> |
== موسم حج در زمان فاطمیان == | == موسم حج در زمان فاطمیان == | ||
برای فاطمیان، [[حج]] از موارد استراتژیک در سیاست خارجی، به ویژه برای تقابل با خلافت عباسی، بود.<br/> | برای فاطمیان، [[حج]] از موارد استراتژیک در سیاست خارجی، به ویژه برای تقابل با خلافت عباسی، بود.<br/> | ||
| − | + | مهمترین جلوه این تقابل، رقابت تنگاتنگ آنان با آل بویه و بعدها سلاجقه (نمایندگان عباسیان در اداره حرمین) در امر خطبه خوانی موسم [[حج]] بود که به تناوب میان آنان دست به دست میگشت. <ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۵۰۶.</ref><ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۶۶۷.</ref><br/><ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۶۹۴.</ref><ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱۰، ص۶۱.</ref><ref>عبداللّه بن علی کاشانی، زبدهالتواریخ: بخش فاطمیان و نزاریان، ج۱، ص۶۰، چاپ محمدتقی دانش پژوه، تهران ۱۳۶۶ش.</ref> | |
| − | با این حال، فاطمیان ــبه سبب | + | با این حال، فاطمیان ــبه سبب سیاستهایی چون ارسال آذوقه برای حرمین، فرستادن مقرری و هدایا برای خدام و مجاورین و پرده داران و کلیدداران کعبه و نیز امیر مکه، ارسال جامه کعبه به صورت سالیانه و بالاخره ایجاد امنیتِ بیشتر برای کاروانهای حجاج در مسیر مصر و شام موفق تر بودند و تا پایان خلافت فاطمی، غالباً خطبه به نام آنان خوانده میشد. <ref>ناصرخسرو، سفرنامه حکیم ناصرخسرو قبادیانی مروزی، ج۱، ص۱۳۲، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۶۳ش.</ref><ref>ناصرخسرو، سفرنامه حکیم ناصرخسرو قبادیانی مروزی، ج۱، ص۱۳۵ـ۱۳۶، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۶۳ش.</ref><br/><ref>عبداللّه بن علی کاشانی، زبدهالتواریخ: بخش فاطمیان و نزاریان، ج۱، ص۱۱۱، چاپ محمدتقی دانش پژوه، تهران ۱۳۶۶ش.</ref><ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۵۱، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref><ref>احمدبن علی قلقشندی، صبح الاعشی فی صناعه الانشا، ج۴، ص۲۶۸ـ۲۷۱، قاهره ۱۳۳۱ـ۱۳۳۸/ ۱۹۱۳ـ۱۹۳۰، چاپ افست ۱۳۸۳/۱۹۶۳.</ref> |
در دستگاه فاطمیان، امارت [[حج]] از وظایف ارباب سیوف بود. <ref>احمدبن علی قلقشندی، صبح الاعشی فی صناعه الانشا، ج۳، ص۲۷۴، قاهره ۱۳۳۱ـ۱۳۳۸/ ۱۹۱۳ـ۱۹۳۰، چاپ افست ۱۳۸۳/۱۹۶۳.</ref><br/> | در دستگاه فاطمیان، امارت [[حج]] از وظایف ارباب سیوف بود. <ref>احمدبن علی قلقشندی، صبح الاعشی فی صناعه الانشا، ج۳، ص۲۷۴، قاهره ۱۳۳۱ـ۱۳۳۸/ ۱۹۱۳ـ۱۹۳۰، چاپ افست ۱۳۸۳/۱۹۶۳.</ref><br/> | ||
== موسم حج در زمان آل بویه و سلاجقه == | == موسم حج در زمان آل بویه و سلاجقه == | ||
| − | آل بویه و سلاجقه، اگرچه عنوان عمل الحرمین نداشتند، برای نظارت بر امور حرمین تلاش فراوان کردند و گاه در | + | آل بویه و سلاجقه، اگرچه عنوان عمل الحرمین نداشتند، برای نظارت بر امور حرمین تلاش فراوان کردند و گاه در خطبههای موسم حج، نامشان با نام خلیفه ذکر میشد. <ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۵۰۶.</ref><ref> ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱۰، ص۶۱.</ref><br/> |
| − | عضدالدوله با برخی اقدامات رفاهی و عمرانی ــچون لغو اخذ مالیات راهداری از حجاج مسیر عراق، بازسازی مسیر مکه، اهدای پول بسیار به | + | عضدالدوله با برخی اقدامات رفاهی و عمرانی ــچون لغو اخذ مالیات راهداری از حجاج مسیر عراق، بازسازی مسیر مکه، اهدای پول بسیار به خاندانهای بانفوذ مکه و مجاوران خانه خدا، حفر چاههای آب در مسیر مکه و بالاخره فرستادن جامه کعبه به صورت سالیانه <ref>مسکویه، تجارب الامم، ج۲، ص۴۰۷.</ref><ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۷۰۵.</ref> ــ موقعیت خود را در حرمین تحکیم کرد.<br/> |
| − | آلب ارسلان و ملکشاه سلجوقی نیز، به رغم توان نظامی، از چنین | + | آلب ارسلان و ملکشاه سلجوقی نیز، به رغم توان نظامی، از چنین سیاستهایی بهره گرفتند. <ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱۰، ص۶۱.</ref><ref>عبداللّه بن علی کاشانی، زبدهالتواریخ: بخش فاطمیان و نزاریان، ج۱، ص۱۱۱، چاپ محمدتقی دانش پژوه، تهران ۱۳۶۶ش.</ref><br/><ref>محمدبن علی راوندی، راحهالصدور و آیهالسرور در تاریخ آل سلجوق، ج۱، ص۱۳۱، به سعی و تصحیح محمد اقبال، بانضمام حواشی و فهارس با تصحیحات لازم مجتبی مینوی، تهران ۱۳۶۴ش.</ref> |
| − | == ناامنی برای | + | == ناامنی برای کاروانهای حج در زمان عباسیان == |
| − | در اوایل قرن چهارم تحرکات قرامطه و ناتوانی عباسیان از دفع آنها، طی سالیان متوالی، برای حاجیانی که از مسیر عراق سفر | + | در اوایل قرن چهارم تحرکات قرامطه و ناتوانی عباسیان از دفع آنها، طی سالیان متوالی، برای حاجیانی که از مسیر عراق سفر میکردند، به کابوسی هولناک بدل شده بود.<br/> |
| − | قتل و غارت | + | قتل و غارت کاروانهای [[حج]] و ناامنی حاصل از آن، به اندازهای بود که بارها و بارها یا حرکت کاروانهای [[حج]] متوقف شدند یا کاروانها به مکه نرسیدند یا مراسم [[حج]] نیمه تمام ماند و یا به خاک و خون کشیده شد.<ref>کتاب العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق، ج۴، قسم۱، ص۲۲۳، قسم۱، چاپ عمر سعیدی، دمشق ۱۹۷۲.</ref><ref> کتاب العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق، ج۴، قسم۱، ص۲۲۸، قسم۱، چاپ عمر سعیدی، دمشق ۱۹۷۲.</ref><br/><ref>کتاب العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق، ج۴، قسم۱، ص۲۵۷، قسم۱، چاپ عمر سعیدی، دمشق ۱۹۷۲.</ref><ref>کتاب العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق، ج۴، قسم۱، ص۲۸۶، قسم۱، چاپ عمر سعیدی، دمشق ۱۹۷۲.</ref><ref>مُجْمَل التواریخ و القصص، چاپ سیف الدین نجم آبادی و زیگفرید وبر، ج۱، ص۲۹۰، نکارهاوزن ۱۳۷۸ش.</ref><ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۱۴۷.</ref><ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۱۵۵۱۵۶.</ref><ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۱۶۰.</ref> |
| − | در یکی از | + | در یکی از مهمترین این ترک تازیها،<ref>(از مؤلفی ناشناخته)، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.</ref> ابوطاهر جَنّابی و سپاهش، پس از کشتار وسیع حاجیان و اهالی مکه، اجساد را در چاه زمزم ریختند و حجرالاسود را با خود به بحرین بردند که سالها در آن جا باقی ماند <ref>۲۵۷ـ۲۵۹، کتاب العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق، ج۴، قسم۱، ص۲۴۹ـ۲۵۱، ج۴، قسم۱، چاپ عمر سعیدی، دمشق ۱۹۷۲.</ref><ref>مُجْمَل التواریخ و القصص، چاپ سیف الدین نجم آبادی و زیگفرید وبر، ج۱، ص۲۹۱ـ۲۹۲، نکارهاوزن ۱۳۷۸ش.</ref><br/> |
| − | غیر از قرامطه، راهزنانی نیز با کمین در مسیر حجاج، آنها را غارت | + | غیر از قرامطه، راهزنانی نیز با کمین در مسیر حجاج، آنها را غارت میکردند<ref>مسکویه، تجارب الامم، ج۲، ص۲۱۵.</ref><ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۹، ص۲۳۶.</ref><br/><ref> احمدبن علی قلقشندی، صبح الاعشی فی صناعه الانشا، ج۱، ص۱۲۷، قاهره ۱۳۳۱ـ۱۳۳۸/ ۱۹۱۳ـ۱۹۳۰، چاپ افست ۱۳۸۳/۱۹۶۳.</ref> |
| − | == راه مقابله ناامنی برای | + | == راه مقابله ناامنی برای کاروانهای حج == |
| − | و تنها | + | و تنها راههای مقابله با آنها، همراهی گروهی نظامی با کاروانها <ref>عبدالجلیل قزوینی، نقض، ج۱، ص۲۰۱، چاپ جلال الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.</ref> و نیز استفاده از راه شناسهای خبرهای بود که قادر به هدایت کاروان از مسیرهای امن تر بودند، صرف نظر از معضلات این چنینی و فارغ از دنیای حکومت و سیاست، سنّت [[حج]] گزاری در میان مسلمانان، مقتضیات خاص خود را داشت.<br/> |
| − | == تالیفات | + | == تالیفات دربارهٔ راههای حج == |
| − | نخستین آثار | + | نخستین آثار دربارهٔ راههای [[حج]] در همین قرون تألیف شد<ref> اصطخری، صور الاقالیم، ج۱، ص۲۶ـ۲۸.</ref><ref>ابن خرداذبه، المسالک و الممالک، ج۱، ص۱۴۷ـ۱۵۰.</ref><ref>ابن فقیه، اخبار البلدان، ج۱، ص۲۱ـ۲۲.</ref> که در یکی از مهمترین آنها (متعلق به قرن سوم) راه بغداد و کوفه، راه بصره، راه یمامه، راه یمن، راه حضرموت، راه مصر، راه شام، راه طائف و راه جدّه، مسیرهای شناخته شده [[حج]] در جهان اسلام معرفی شدهاند. <ref>ابراهیم بن اسحاق حربی، کتاب المناسک و اماکن طرق الحج و معالم الجزیره، ج۱، ص۵۴۳ـ۶۵۷، چاپ حمد جاسر، ریاض ۱۴۰۱/۱۹۸۱.</ref><br/> |
== اقامت حجاج در مکه == | == اقامت حجاج در مکه == | ||
| − | حجاج بسیاری یا از ابتدا به قصد اقامت طولانی یا دائم وارد مکه | + | حجاج بسیاری یا از ابتدا به قصد اقامت طولانی یا دائم وارد مکه میشدند و یا پس از ورود به مکه، به دلایل متعدد، برای همیشه رحل اقامت میافکندند.<br/> |
تنوخی <ref>محسن بن علی تنوخی، ج۲، ص۲۷۹ـ۲۸۱، کتاب الفرج بعدالشده، چاپ عبود شالچی، بیروت ۱۳۹۸/۱۹۷۸.</ref> از اهتمام حجاج متمول به کمک به فقرای مدینه، به ویژه علویان، یاد کرده و کشّی<ref>محمدبن عمر کشّی، اختیار معرفهالرجال، ج۱، ص۵۵۷، (تلخیص) محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش.</ref> نیز ضمن اشاره به مشکلات مالی حجاج شیعه، از توقیع امام زمان علیه السلام برای رفع این مشکلات سخن گفته است.<br/> | تنوخی <ref>محسن بن علی تنوخی، ج۲، ص۲۷۹ـ۲۸۱، کتاب الفرج بعدالشده، چاپ عبود شالچی، بیروت ۱۳۹۸/۱۹۷۸.</ref> از اهتمام حجاج متمول به کمک به فقرای مدینه، به ویژه علویان، یاد کرده و کشّی<ref>محمدبن عمر کشّی، اختیار معرفهالرجال، ج۱، ص۵۵۷، (تلخیص) محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش.</ref> نیز ضمن اشاره به مشکلات مالی حجاج شیعه، از توقیع امام زمان علیه السلام برای رفع این مشکلات سخن گفته است.<br/> | ||
== وصیت برای دفن در مکه == | == وصیت برای دفن در مکه == | ||
| − | به خاک سپرده شدن در مکه، به ویژه در مراسم حج، نیز از جمله رسومی بود که بزرگان و صاحب منصبان بدان وصیت | + | به خاک سپرده شدن در مکه، به ویژه در مراسم حج، نیز از جمله رسومی بود که بزرگان و صاحب منصبان بدان وصیت میکردند.<ref>کتاب العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق، ج۴، قسم۱، ص۱۰۷، قسم۱، چاپ عمر سعیدی، دمشق ۱۹۷۲.</ref><br/> |
== وقف برای حرمین == | == وقف برای حرمین == | ||
| سطر ۱۳۲: | سطر ۱۳۲: | ||
== اقدامات براوستانی و خاندان ابوسعد ورامینی == | == اقدامات براوستانی و خاندان ابوسعد ورامینی == | ||
| − | عبدالجلیل قزوینی <ref>عبدالجلیل قزوینی، نقض، ج۱، ص۸۲، چاپ جلال الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.</ref><ref>عبدالجلیل قزوینی، نقض، ج۱، ص۲۰۰، چاپ جلال الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.</ref><ref>عبدالجلیل قزوینی، نقض، ج۱، ص۲۲۲، چاپ جلال الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.</ref> از خیرات و مبرّات فراوان مجدالملک براوستانی ( وزیر برکیارق ) در حرمین و نیز از اقدامات خاندان رضی الدین ابوسعد ورامینی که به سبب [[انفاق]] فراوان به حجاج، رسیدگی به امور حرمین و بقای عمارات متعدد در مکه و مدینه، شهرت بسیار | + | عبدالجلیل قزوینی <ref>عبدالجلیل قزوینی، نقض، ج۱، ص۸۲، چاپ جلال الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.</ref><ref>عبدالجلیل قزوینی، نقض، ج۱، ص۲۰۰، چاپ جلال الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.</ref><ref>عبدالجلیل قزوینی، نقض، ج۱، ص۲۲۲، چاپ جلال الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.</ref> از خیرات و مبرّات فراوان مجدالملک براوستانی ( وزیر برکیارق ) در حرمین و نیز از اقدامات خاندان رضی الدین ابوسعد ورامینی که به سبب [[انفاق]] فراوان به حجاج، رسیدگی به امور حرمین و بقای عمارات متعدد در مکه و مدینه، شهرت بسیار داشتهاند، یاد کرده است. <ref>سمعانی، الانساب، ج۵، ص۵۸۷.</ref><ref>رسول جعفریان، «خاندان ابوسعد ورامینی و تلاش برای آبادانی حرمین شریفین»، ج۱، ص۱۶۶ـ۱۶۷، میقات حج، ش ۱ (پاییز ۱۳۷۱).</ref><br/> |
== حج گزاری عرفا و زهاد == | == حج گزاری عرفا و زهاد == | ||
| − | یکی از رسوم [[حج]] گزاری این ادوار، [[حج]] گزاری عرفا و زهاد با آدابی خاص بود، از جمله بی زاد و توشه سفر کردن با هدف توکل کامل به خدا (که گاه به افراط کشیده | + | یکی از رسوم [[حج]] گزاری این ادوار، [[حج]] گزاری عرفا و زهاد با آدابی خاص بود، از جمله بی زاد و توشه سفر کردن با هدف توکل کامل به خدا (که گاه به افراط کشیده میشد)، [[صبر]] بر دشواریهای راه، توسل به امدادهای غیبی، پرهیز از غرور، بی اعتنایی به ستمگران و استفاده نکردن از خدمات رفاهی حکومتی، انجام دادن برخی اعمال طاقت فرسا با انگیزه حفظ حرمت خانه خدا، و اهتمام به ختم قرآن در طواف . <ref>محمدبن ابراهیم عطار، کتاب تذکرهالاولیاء، ج۱، ص۹۱، چاپ محمد قزوینی، تهران ۱۳۳۶ش.</ref><ref>محمدبن ابراهیم عطار، ج۱، ص۹۷، کتاب تذکرهالاولیاء، چاپ محمد قزوینی، تهران ۱۳۳۶ش.</ref><br/><ref>محمدبن ابراهیم عطار، ج۱، ص۱۰۹، کتاب تذکرهالاولیاء، چاپ محمد قزوینی، تهران ۱۳۳۶ش.</ref><ref>محمدبن ابراهیم عطار، کتاب تذکرهالاولیاء، ج۱، ص۲۵۹، چاپ محمد قزوینی، تهران ۱۳۳۶ش.</ref><ref>محمدبن ابراهیم عطار، کتاب تذکرهالاولیاء، ج۲، ص۱۰۱، چاپ محمد قزوینی، تهران ۱۳۳۶ش.</ref> |
| − | بسیاری از آنان بارها به [[حج]] | + | بسیاری از آنان بارها به [[حج]] میرفتند و گاه سفرشان چند سال به طول میانجامید.<ref>محمدبن ابراهیم عطار، کتاب تذکرهالاولیاء، ج۱، ص۹۱، چاپ محمد قزوینی، تهران ۱۳۳۶ش.</ref><br/> |
== آداب استقبال از حجاج == | == آداب استقبال از حجاج == | ||
| − | بخش دیگری از | + | بخش دیگری از آیینهای حج، آداب استقبال از حجاج بود که ظاهراً به شیوه جشنی عمومی برگزار میشد، مثلا نقل است که در سال ۳۱۷ برای استقبال از حجاج، بغداد را آراسته بودند. <ref> کتاب العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق، ج۴، قسم۱، ص۲۵۳، قسم۱، چاپ عمر سعیدی، دمشق ۱۹۷۲.</ref><br/> |
== چنگیز جلوگیری از حج گزاری مسلمانان == | == چنگیز جلوگیری از حج گزاری مسلمانان == | ||
| − | با هجوم مغولان به | + | با هجوم مغولان به سرزمینهای شرقی اسلامی در قرن هفتم، [[حج]] گزاری مسلمانان این خطه بسیار دشوار شد.<br/> |
چنگیز با این استدلال که «سراسر جهان خانه خداست » از [[حج]] گزاری مسلمانان قلمرو خود جلوگیری کرد. <ref>ابوالغازی بهادرخان، شجره ترک، ج۱، ص۱۳۰، چاپ پیتر د مزون، سن پطرزبورگ ۱۲۸۷/۱۸۷۱، چاپ افست آمستردام ۱۹۷۰.</ref><br/> | چنگیز با این استدلال که «سراسر جهان خانه خداست » از [[حج]] گزاری مسلمانان قلمرو خود جلوگیری کرد. <ref>ابوالغازی بهادرخان، شجره ترک، ج۱، ص۱۳۰، چاپ پیتر د مزون، سن پطرزبورگ ۱۲۸۷/۱۸۷۱، چاپ افست آمستردام ۱۹۷۰.</ref><br/> | ||
از نظر جانشینان او نیز تا پیش از مسلمان شدنشان، بی شک مسئله همین گونه بوده است، چون تا مدتهای مدید راه [[حج]] (در قلمرو مغولان) بسته بود.<ref>عطاملک بن محمد جوینی، «حکم فتح راه حجاز»، ج۱، ص۶۸، چاپ رسول جعفریان، میقات حج، ش ۱۵ (بهار ۱۳۷۵).</ref><br/> | از نظر جانشینان او نیز تا پیش از مسلمان شدنشان، بی شک مسئله همین گونه بوده است، چون تا مدتهای مدید راه [[حج]] (در قلمرو مغولان) بسته بود.<ref>عطاملک بن محمد جوینی، «حکم فتح راه حجاز»، ج۱، ص۶۸، چاپ رسول جعفریان، میقات حج، ش ۱۵ (بهار ۱۳۷۵).</ref><br/> | ||
| سطر ۱۴۸: | سطر ۱۴۸: | ||
== حج گزاری حجاجِ عراقی پس از حمله مغول == | == حج گزاری حجاجِ عراقی پس از حمله مغول == | ||
فاسی، نخستین [[حج]] گزاریِ حجاجِ عراقی ( عراق عرب و عراق عجم ) پس از حمله مغول را در سال ۶۶۶ دانسته،<ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۵۹، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref> که این گزارش با تاریخ صدور یر لیغ اباقاخان مبنی بر بازگشایی راه حجاز <ref>سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷، (از مؤلفی ناشناخته)، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.</ref> سازگار است.<ref>عطاملک بن محمد جوینی، «حکم فتح راه حجاز»، ج۱، ص۶۶ـ۶۹، چاپ رسول جعفریان، میقات حج، ش ۱۵ (بهار ۱۳۷۵).</ref><br/> | فاسی، نخستین [[حج]] گزاریِ حجاجِ عراقی ( عراق عرب و عراق عجم ) پس از حمله مغول را در سال ۶۶۶ دانسته،<ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۵۹، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref> که این گزارش با تاریخ صدور یر لیغ اباقاخان مبنی بر بازگشایی راه حجاز <ref>سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷، (از مؤلفی ناشناخته)، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.</ref> سازگار است.<ref>عطاملک بن محمد جوینی، «حکم فتح راه حجاز»، ج۱، ص۶۶ـ۶۹، چاپ رسول جعفریان، میقات حج، ش ۱۵ (بهار ۱۳۷۵).</ref><br/> | ||
| − | این یرلیغ، که حاصل تلاش ع طاملک جوینی بود، به دلیل اشاره به اعزام نیروی نظامی برای حفاظت از | + | این یرلیغ، که حاصل تلاش ع طاملک جوینی بود، به دلیل اشاره به اعزام نیروی نظامی برای حفاظت از کاروانها،<ref>عطاملک بن محمد جوینی، «حکم فتح راه حجاز»، ج۱، ص۶۶ـ۶۹، چاپ رسول جعفریان، میقات حج، ش ۱۵ (بهار ۱۳۷۵).</ref> حاکی از برقراری نظارت حکومتی بر امر [[حج]] و سامان بخشیدن به آن پس از سالهاست، آنچنان که فاسی <ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۶۰، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref> نیز از کاروان بزرگ حجاج عراقی در ۶۶۹ و ۶۸۸ خبر داده است.<br/> |
== توجه مغولان به مسئله حج == | == توجه مغولان به مسئله حج == | ||
بیشترین اخبار متعلق به روزگار سلطان محمد خدابنده است که هم مسلمان بودنش و هم رقابت میان اشراف حسنی مکه با ممالیک ( رقبای سیاسی ایلخانان )، بر سر تسلط یافتن بر مکه که به یاری جستن گروهی از اشراف حسنی، از سلطان مغول انجامید، توجه مغولان را بیش از پیش به مسئله [[حج]] جلب کرد. <ref>عبداللّه بن محمد کاشانی، تاریخ اولجایتو، ج۱، ص۱۹۹ـ۲۰۰، چاپ مهین همبلی، تهران ۱۳۴۸ش.</ref><br/> | بیشترین اخبار متعلق به روزگار سلطان محمد خدابنده است که هم مسلمان بودنش و هم رقابت میان اشراف حسنی مکه با ممالیک ( رقبای سیاسی ایلخانان )، بر سر تسلط یافتن بر مکه که به یاری جستن گروهی از اشراف حسنی، از سلطان مغول انجامید، توجه مغولان را بیش از پیش به مسئله [[حج]] جلب کرد. <ref>عبداللّه بن محمد کاشانی، تاریخ اولجایتو، ج۱، ص۱۹۹ـ۲۰۰، چاپ مهین همبلی، تهران ۱۳۴۸ش.</ref><br/> | ||
| − | این توجه در روزگار سلطان ابوسعید نیز تداوم یافت، چنان که در سالهای ۷۱۸ تا ۷۲۰ در مکه به نام وی خطبه | + | این توجه در روزگار سلطان ابوسعید نیز تداوم یافت، چنان که در سالهای ۷۱۸ تا ۷۲۰ در مکه به نام وی خطبه میخواندند و کاروان [[حج]] ایران (وفد عراقی/ قافله شرقی) با هدایای فراوان دربار ایران، راهی مکه میشد. <ref> ابن فهد، اتحاف الوری باخبار ام القری، ج۳، ص۱۶۰ـ۱۶۱، چاپ فهیم محمد شلتوت، مکه (۱۹۸۳ـ ۱۹۸۴).</ref><ref>ابن فهد، اتحاف الوری باخبار ام القری، ج۳، ص۱۷۱، چاپ فهیم محمد شلتوت، مکه (۱۹۸۳ـ ۱۹۸۴).</ref><br/> |
== منصب امیرالحاج == | == منصب امیرالحاج == | ||
| − | امیرالحاج این کاروان، منصوب د ستگاه حکومتی بود و | + | امیرالحاج این کاروان، منصوب د ستگاه حکومتی بود و فرمانهای ویژهای، برای اعطای مسئولیت به وی، صادر میشد.<br/> |
=== لوازم اصلی کار امیرالحاج === | === لوازم اصلی کار امیرالحاج === | ||
| − | آشنایی با مناسک [[حج]] و منازل بین راه و احوال قبایل عرب ساکن در مسیر، از ضروریات این منصب بود و حمل پول زیاد (برای توزیع میان قبایل هم پیمان ) و به همراه داشتن چند صد نظامی (به منظور دفع حملات عشایر عرب و راهزنان ) از لوازم اصلی کار امیرالحاج به شمار | + | آشنایی با مناسک [[حج]] و منازل بین راه و احوال قبایل عرب ساکن در مسیر، از ضروریات این منصب بود و حمل پول زیاد (برای توزیع میان قبایل هم پیمان ) و به همراه داشتن چند صد نظامی (به منظور دفع حملات عشایر عرب و راهزنان ) از لوازم اصلی کار امیرالحاج به شمار میرفت. <ref> محمدبن هندوشاه شمس منشی، دستورالکاتب فی تعیین المراتب، ج۱، جزء۱، ص۳۷۴ـ۳۸۴، چاپ عبدالکریم علیزاده، مسکو ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.</ref><ref>محمدبن هندوشاه شمس منشی، دستورالکاتب فی تعیین المراتب، ج۲، ص۲۱۳ـ۲۱۷، چاپ عبدالکریم علیزاده، مسکو ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.</ref><br/> |
== شخصیت فعال دستگاه مغول در امور عام المنفعه حج == | == شخصیت فعال دستگاه مغول در امور عام المنفعه حج == | ||
| − | از | + | از برجستهترین شخصیتهای فعال در امور عام المنفعه [[حج]] در دستگاه مغولان، امیر چوپان بود که برای آبرسانی به مکه، پنجاه هزار دینار هزینه کرد و پس از وفات نیز بنابه وصیتش، هم زمان با موسم حج، در مدینه به خاک سپرده شد. <ref>احمدبن محمد خوافی، مجمل فصیحی، ج۳، ص۳۹، چاپ محمود فرخ، مشهد ۱۳۳۹ـ۱۳۴۱ش.</ref><ref>ابن فهد، اتحاف الوری باخبار ام القری، ج۳، ص۱۸۱ـ۱۸۵، چاپ فهیم محمد شلتوت، مکه (۱۹۸۳ـ ۱۹۸۴).</ref><br/> |
| − | بسیار بیش تر از مغولان، همسایگان | + | بسیار بیش تر از مغولان، همسایگان آنها در نواحی غربی جهان اسلام، با [[حج]] و مسائل مرتبط به آن درگیر بودند.<br/> |
== اقدامات ایوبیان در امور حج == | == اقدامات ایوبیان در امور حج == | ||
| − | ایوبیان ــ که سرسلسله آنها، صلاح الدین، با لغو یکی از | + | ایوبیان ــ که سرسلسله آنها، صلاح الدین، با لغو یکی از مالیاتهای حجاج، توجه خاصی به امر [[حج]] نشان داده بودــ در تثبیت جایگاه سیاسی خود در حرمین، مجدّانه تلاش میکردند، [[حج]] گزاری برخی از این سلاطین، لغو مالیات مکیان، اعطای کمکهای مالی فراوان به حکام و اهالی حرمین و اعطای امتیازات اقتصادی به امرای عربِ حاکم بر نواحی واقع در مسیر حج، از مهمترین این تلاشها بود. <ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۵۵ـ۲۵۹، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref><ref>احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۹۸ـ۹۹، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref><br/><ref> احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۱۰۵، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref><ref> احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۱۱۰، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref><ref>احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۱۱۲، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref><ref>احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۱۱۴، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref> |
| − | با این حال، گاه | + | با این حال، گاه روشهای خشونت باری نیز به کار گرفته میشد. <ref>احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۱۰۷، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref><br/> |
== اقدامات ممالیک نسبت به حج == | == اقدامات ممالیک نسبت به حج == | ||
اهتمام ممالیک به [[حج]] بیش از ایوبیان بود. <ref>ابن بطوطه، رحله ابن بطوطه، ج۱، ص۵۹، چاپ علی منتصر کتانی، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.</ref><br/> | اهتمام ممالیک به [[حج]] بیش از ایوبیان بود. <ref>ابن بطوطه، رحله ابن بطوطه، ج۱، ص۵۹، چاپ علی منتصر کتانی، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.</ref><br/> | ||
| − | بیبرس اول در ۶۶۷ مناسک [[حج]] معروفش را با اقدامات سیاسی ـ مذهبی و عام المنفعه توأم کرد، ضمن آن که همه ساله به حجاج مصر و شام مساعدت مالی بسیار | + | بیبرس اول در ۶۶۷ مناسک [[حج]] معروفش را با اقدامات سیاسی ـ مذهبی و عام المنفعه توأم کرد، ضمن آن که همه ساله به حجاج مصر و شام مساعدت مالی بسیار میکرد. <ref> احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۱۱۷ـ۱۲۳، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref><br/> |
برخی از سلاطین مملوک، بیش از یک بار و با تشریفات بسیار [[حج]] گزاردند، <ref>احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۱۲۹ـ۱۳۶، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref> هرچند که این تشریفات با [[حج]] گزاری مسرفانه و شگفت آور منسی موسی، پادشاه تکرور ( کشور مالی )، قابل مقایسه نبود. <ref>. احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۱۴۰ـ۱۴۳، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref><ref>ابن خلدون، تاریخ، ج۵، ص۴۹۶.</ref><br/><ref>محمدعلی سلطانی، «نقش حج در تحولات دینی غرب آفریقا»، ج۱، ص۵۲ـ۵۳، میقات حج، ش۱۰ (زمستان ۱۳۷۳).</ref> | برخی از سلاطین مملوک، بیش از یک بار و با تشریفات بسیار [[حج]] گزاردند، <ref>احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۱۲۹ـ۱۳۶، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref> هرچند که این تشریفات با [[حج]] گزاری مسرفانه و شگفت آور منسی موسی، پادشاه تکرور ( کشور مالی )، قابل مقایسه نبود. <ref>. احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۱۴۰ـ۱۴۳، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref><ref>ابن خلدون، تاریخ، ج۵، ص۴۹۶.</ref><br/><ref>محمدعلی سلطانی، «نقش حج در تحولات دینی غرب آفریقا»، ج۱، ص۵۲ـ۵۳، میقات حج، ش۱۰ (زمستان ۱۳۷۳).</ref> | ||
| − | ابن بطوطه<ref>ابن بطوطه، رحله ابن بطوطه، ج۱، ص۶۲، چاپ علی منتصر کتانی، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.</ref> و قلقشندی<ref> احمدبن علی قلقشندی، صبح الاعشی فی صناعه الانشا، ج۴، ص۵۷ـ۵۸، قاهره ۱۳۳۱ـ۱۳۳۸/ ۱۹۱۳ـ۱۹۳۰، چاپ افست ۱۳۸۳/۱۹۶۳.</ref> از مراسم محمل گردانی <ref>مارکو سلتی، «تاریخ تشیع در مکه و مدینه و»، (ترجمه) محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۲۰ (تابستان ۱۳۷۶).</ref> سخن | + | ابن بطوطه<ref>ابن بطوطه، رحله ابن بطوطه، ج۱، ص۶۲، چاپ علی منتصر کتانی، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.</ref> و قلقشندی<ref> احمدبن علی قلقشندی، صبح الاعشی فی صناعه الانشا، ج۴، ص۵۷ـ۵۸، قاهره ۱۳۳۱ـ۱۳۳۸/ ۱۹۱۳ـ۱۹۳۰، چاپ افست ۱۳۸۳/۱۹۶۳.</ref> از مراسم محمل گردانی <ref>مارکو سلتی، «تاریخ تشیع در مکه و مدینه و»، (ترجمه) محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۲۰ (تابستان ۱۳۷۶).</ref> سخن گفتهاند، نیز نقل است که کاروان مصر، همه ساله پرده جدید کعبه را به همراه میآورد و این پرده، پس از عید قربان، طی مراسمی، بر کعبه پوشانده میشد. <ref>ابن بطوطه، رحله ابن بطوطه، ج۱، ص۱۸۸ـ۱۸۹، چاپ علی منتصر کتانی، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.</ref><br/> |
| − | کسب امتیاز مذکور، منوط به تأمین تمامی | + | کسب امتیاز مذکور، منوط به تأمین تمامی هزینهها و مایحتاج حرمین و اهالی اش بود <ref>. ابن بطوطه، رحله ابن بطوطه، ج۱، ص۱۸۸ـ۱۸۹، چاپ علی منتصر کتانی، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.</ref><ref> احمد هاشم بدرشینی، اوقاف الحرمین الشریفین فی العصر المملوکی، مدینه ۱۴۲۶/۲۰۰۵.</ref> که غالباً سلاطین مصری، پیشتاز آن بودند.<br/> |
ابن بطوطه<ref>ابن بطوطه، رحله ابن بطوطه، ج۱، ص۱۸۱ـ ۱۸۲، چاپ علی منتصر کتانی، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.</ref><ref> ابن بطوطه، رحله ابن بطوطه، ج۱، ص۱۸۶، چاپ علی منتصر کتانی، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.</ref> از مراسم باشکوه عمره رجب و نواختن مکرر طبل و دهل از ابتدای ذیحجه <ref> سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.</ref> در مکه یاد کرده است.<br/> | ابن بطوطه<ref>ابن بطوطه، رحله ابن بطوطه، ج۱، ص۱۸۱ـ ۱۸۲، چاپ علی منتصر کتانی، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.</ref><ref> ابن بطوطه، رحله ابن بطوطه، ج۱، ص۱۸۶، چاپ علی منتصر کتانی، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.</ref> از مراسم باشکوه عمره رجب و نواختن مکرر طبل و دهل از ابتدای ذیحجه <ref> سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.</ref> در مکه یاد کرده است.<br/> | ||
| − | رسم اعطای صدقات و خیرات به مجاورین و فقرا، چنان رواجی داشت که گاه به تنزل ارزش نقدینگی | + | رسم اعطای صدقات و خیرات به مجاورین و فقرا، چنان رواجی داشت که گاه به تنزل ارزش نقدینگی میانجامید. <ref>ابن بطوطه، رحله ابن بطوطه، ج۱، ص۱۸۹، چاپ علی منتصر کتانی، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.</ref><ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۶۵، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref>تجارت ایام [[حج]] نیز رونقی به سزا داشت و حتی بین صفا و مروه، بازار برپا بود. <ref>ابن بطوطه، رحله ابن بطوطه، ج۱، ص۱۷۸، چاپ علی منتصر کتانی، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.</ref>برای دولتمردان، رفتن به [[حج]] کاربرد دیگری نیز داشت که همانا جان به سلامت بردن از توطئههای رقبای سیاسی بود و در ادوار بعد نیز رواج داشت. <ref>شمس الدین سراج عفیف، تاریخ فیروزشاهی، ج۱، ص۴۱۱ـ۴۱۲، چاپ ولایت حسین، کلکته ۱۸۹۱.</ref><ref>میرمحمدسعیدبن علی مشیزی، تذکره صفویه کرمان، ج۱، ص۴۶۹، چاپ محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران ۱۳۶۹ش.</ref><br/> |
== خطرات در موسم حج == | == خطرات در موسم حج == | ||
همواره در موسم حج، مخاطرات بزرگی وجود داشته است.<br/> | همواره در موسم حج، مخاطرات بزرگی وجود داشته است.<br/> | ||
فاسی <ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۶۰ـ۲۶۱، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref><ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۶۷، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref><ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۶۹، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref><ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۷۱ـ۲۷۲، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref> از درگیریهای گاه خونین (میان رقبای سیاسی، میان حجاج با اهالی مکه یا میان خود حجاج) و نیز از کشته شدن حجاج براثر ازدحام، سخن گفته است. <ref> شمس الدین سراج عفیف، تاریخ فیروزشاهی، ج۱، ص۲۲، چاپ ولایت حسین، کلکته ۱۸۹۱.</ref><ref> احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۱۴۶، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref><br/> | فاسی <ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۶۰ـ۲۶۱، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref><ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۶۷، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref><ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۶۹، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref><ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۷۱ـ۲۷۲، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref> از درگیریهای گاه خونین (میان رقبای سیاسی، میان حجاج با اهالی مکه یا میان خود حجاج) و نیز از کشته شدن حجاج براثر ازدحام، سخن گفته است. <ref> شمس الدین سراج عفیف، تاریخ فیروزشاهی، ج۱، ص۲۲، چاپ ولایت حسین، کلکته ۱۸۹۱.</ref><ref> احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، ج۱، ص۱۴۶، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.</ref><br/> | ||
| − | + | راههای حج، به علت بی ثباتیهای سیاسی داخلی و یا تهاجمات خارجی، ناامن بود. <ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۶۵، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref><ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۲۶۷ـ۲۶۹، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref><br/> | |
== حج گزاری مسلمانان در دوره حکومت عثمانی == | == حج گزاری مسلمانان در دوره حکومت عثمانی == | ||
| − | از قرن دهم تا سیزدهم، به سبب تسلط حکومت عثمانی بر حجاز، [[حج]] گزاری مسلمانان، تابع چگونگی مناسبات | + | از قرن دهم تا سیزدهم، به سبب تسلط حکومت عثمانی بر حجاز، [[حج]] گزاری مسلمانان، تابع چگونگی مناسبات دولتهای متبوعشان با عثمانیان بود.<br/> |
| − | سلطه رسمی عثمانی بر حرمین، اگرچه در دوران سلطان سلیم (قرن دهم) و در پی سقوط ممالیک اتفاق افتاد، اما سابقه نفوذ آنان در حجاز به روزگار مراد اول که به تألیف قلوب شرفای حجاز، توجه بسیار نشان داد و نیز بایزید اول که نخستین صُرّه همایون به ارزش هشتاد هزار سکه طلا را برای حرمین فرستاد، بازمی گشت. | + | سلطه رسمی عثمانی بر حرمین، اگرچه در دوران سلطان سلیم (قرن دهم) و در پی سقوط ممالیک اتفاق افتاد، اما سابقه نفوذ آنان در حجاز به روزگار مراد اول که به تألیف قلوب شرفای حجاز، توجه بسیار نشان داد و نیز بایزید اول که نخستین صُرّه همایون به ارزش هشتاد هزار سکه طلا را برای حرمین فرستاد، بازمی گشت. <ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۱۰۵، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref><ref>منیر آتالر، صرّه همایون و کاروان صرّه در دولت عثمانی، ج۱، ص۹۳، ترجمه بلال خاکی، (چاپ) رسول جعفریان، در میقات حج، ش ۴۷ (بهار ۱۳۸۳).</ref><br/> |
== تعریف صره == | == تعریف صره == | ||
| − | صُرّه، هدایای نقدی و غیرنقدی سلاطین و درباریان و ثروتمندان عثمانی برای اهالی حرمین بود که ارسال آن | + | صُرّه، هدایای نقدی و غیرنقدی سلاطین و درباریان و ثروتمندان عثمانی برای اهالی حرمین بود که ارسال آن مهمترین تدبیر عثمانیان تا پایان حکومتشان برای تسلط بر حرمین بود.<br/> |
== عوامل تسلط عثمانیان بر حج گزاری == | == عوامل تسلط عثمانیان بر حج گزاری == | ||
| − | گستردگی تشریفات توأم با فهرست نسبتآ طویل کارگزاران آن و تبدیل شدن واژگان خاص آن نظیر کاروان صرّه، دفاتر صرّه، اوقاف صرّه و امین صرّه به بخش مهمی از فرهنگ لغوی [[حج]] در قلمرو عثمانی، | + | گستردگی تشریفات توأم با فهرست نسبتآ طویل کارگزاران آن و تبدیل شدن واژگان خاص آن نظیر کاروان صرّه، دفاتر صرّه، اوقاف صرّه و امین صرّه به بخش مهمی از فرهنگ لغوی [[حج]] در قلمرو عثمانی، <ref>منیر آتالر، صرّه همایون و کاروان صرّه در دولت عثمانی، ج۱، ص۹۱ـ۹۹، ترجمه بلال خاکی، (چاپ) رسول جعفریان، در میقات حج، ش ۴۷ (بهار ۱۳۸۳).</ref>میزان اهمیت آن را نشان میدهد، علاوه بر ارسال صرّه، اقدامات دیگری نیز از عوامل تسلط عثمانیان بر [[حج]] گزاری این ادوار بود، از جمله اختصاص موقوفات و خیرات، حمایت مالی از امرای حجاز و بَدَویان عرب و انجام دادن کارهای عمرانی. <ref>محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، ج۱، ص۱۰۵ـ ۱۰۹، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.</ref><ref> اسرا دوغان، «(بررسی کتاب) حجّاج و سلاطین (اثر ثریا فاروقی)»، ج۱، ص۸۱، (به کوشش) رسول جعفریان، میقات حج، ش ۴۸ (تابستان ۱۳۸۳).</ref><br/><ref>اسرا دوغان، «(بررسی کتاب) حجّاج و سلاطین (اثر ثریا فاروقی)»، ج۱، ص۸۳، (به کوشش) رسول جعفریان، میقات حج، ش ۴۸ (تابستان ۱۳۸۳).</ref><ref>اسرا دوغان، «(بررسی کتاب) حجّاج و سلاطین (اثر ثریا فاروقی)»، ج۱، ص۸۸، (به کوشش) رسول جعفریان، میقات حج، ش ۴۸ (تابستان ۱۳۸۳).</ref> |
| − | ازاین رو به رغم آن که هیچ یک از سلاطین عثمانی به [[حج]] نرفتند (البته زنان درباری به این سفر اشتیاق زیادی نشان | + | ازاین رو به رغم آن که هیچ یک از سلاطین عثمانی به [[حج]] نرفتند (البته زنان درباری به این سفر اشتیاق زیادی نشان میدادهاند)، عنوان خادم الحرمین به آنان اختصاص داشت.<ref>منیر آتالر، صرّه همایون و کاروان صرّه در دولت عثمانی، ج۱، ص۹۵، ترجمه بلال خاکی، (چاپ) رسول جعفریان، در میقات حج، ش ۴۷ (بهار ۱۳۸۳).</ref><ref>اسرا دوغان، «(بررسی کتاب) حجّاج و سلاطین (اثر ثریا فاروقی)»، ج۱، ص۸۲، (به کوشش) رسول جعفریان، میقات حج، ش ۴۸ (تابستان ۱۳۸۳).</ref><br/><ref>اسرا دوغان، «(بررسی کتاب) حجّاج و سلاطین (اثر ثریا فاروقی)»، ج۱، ص۱۰۳، (به کوشش) رسول جعفریان، میقات حج، ش ۴۸ (تابستان ۱۳۸۳).</ref> |
| − | == | + | == کاروانهای حج عثمانی == |
| − | کاروان ( محمل ) های [[حج]] عثمانی، به طور عمده، در سه گروه سازمان دهی | + | کاروان ( محمل )های [[حج]] عثمانی، به طور عمده، در سه گروه سازمان دهی میشدند.<br/> |
=== کاروان شام === | === کاروان شام === | ||
| − | + | بزرگترین آنها، کاروان شام بود که ظاهراً از ۱۰۱۰ شکل گرفت و بزرگترین محموله صرّه همایون را حمل میکرد، این کاروان در مراسمی باشکوه و با حمایت لشکری چند هزار نفری، از استانبول راهی مکه میشد.<br/> | |
| − | در مکه و مدینه، استقبال رسمی مفصّلی از این کاروان به عمل | + | در مکه و مدینه، استقبال رسمی مفصّلی از این کاروان به عمل میآمد که چند روز به طول میانجامید و طی آن هدایای ارسالی، میان اهالی توزیع میشد. <ref>اولیا چلبی، تاریخ سیاح ، ج۹، ص۶۰۴ـ۶۰۷.</ref><ref>منیر آتالر، صرّه همایون و کاروان صرّه در دولت عثمانی، ج۱، ص۹۳ـ۹۹، ترجمه بلال خاکی، (چاپ) رسول جعفریان، در میقات حج، ش ۴۷ (بهار ۱۳۸۳).</ref><br/> |
| − | کاروان شام به دو دسته مقاطره (سواره) و شعاره (پیاده) تقسیم | + | کاروان شام به دو دسته مقاطره (سواره) و شعاره (پیاده) تقسیم میشد و دهها بیرق، دهها نوازنده و چند صد راهنما، آن را همراهی میکردند.<br/> |
=== کاروان مصر === | === کاروان مصر === | ||
| − | دومین گروه، کاروان مصر بود که وظیفه حمل پرده کعبه را برعهده داشت و سومین گروه، کاروان عراق بود، | + | دومین گروه، کاروان مصر بود که وظیفه حمل پرده کعبه را برعهده داشت و سومین گروه، کاروان عراق بود، کاروانهای کوچک تر دیگری نیز بودند که از افریقای شمالی، یمن و ایران، از دو مسیر زمینی و دریایی، راهی مکه میشدند، حجاج آسیای میانه نیز اگر از قلمرو روسیه و ایران به سلامت گذر میکردند، خود را به کاروان شام میرساندند. <ref>منیر آتالر، صرّه همایون و کاروان صرّه در دولت عثمانی، ج۱، ص۹۶، ترجمه بلال خاکی، (چاپ) رسول جعفریان، در میقات حج، ش ۴۷ (بهار ۱۳۸۳).</ref><ref>منیر آتالر، صرّه همایون و کاروان صرّه در دولت عثمانی، ج۱، ص۹۸، ترجمه بلال خاکی، (چاپ) رسول جعفریان، در میقات حج، ش ۴۷ (بهار ۱۳۸۳).</ref><br/> |
| − | === | + | === کاروانهای مغرب و یمن === |
| − | از مغرب و یمن نیز | + | از مغرب و یمن نیز کاروانهای بزرگی عازم [[حج]] میشدند، اعزام قافله مغرب تابع نظم خاصی نبود و گاه چندین سال متوقف میشد، این کاروان هیئت رئیسهای شامل امیرالحاج، یک عالم دینی، یک قاضی و یک راهنما داشت، گروه نظامی کوچکی نیز مأمور حفاظت از کاروان بود، هرچند حجاج، معمولا خود مسلح بودند.<br/> |
| − | حرکت کاروان از شهر فاس و در میان هلهله و شادی مردم آغاز | + | حرکت کاروان از شهر فاس و در میان هلهله و شادی مردم آغاز میشد و سپس در طی مسیر ( الجزایر، تونس، طرابلس و مصر ) حجاج دیگری به آن میپیوستند <ref>«مکه از دیدگاه جهانگردان اروپایی (۲)»، ص ۱۰۱، ترجمه محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۱۴ (زمستان ۱۳۷۴).</ref><ref>محمدامین بزاز، «حج گزاری در کشور مغرب (سده نوزدهم)»، ج۱، ص۶۴ـ۶۵، (ترجمه) حمیدرضا آژیر، میقات حج، ش ۴۴ (تابستان ۱۳۸۲).</ref><br/> |
| − | کاروانهای یمنی، علاوه بر حجاج یمن، زائران ایرانی و هندی را نیز شامل | + | کاروانهای یمنی، علاوه بر حجاج یمن، زائران ایرانی و هندی را نیز شامل میشدند و مهمترین مشخصه آنها مال التجاره فراوانی بود که برای فروش به مکه میبردند.<br/> |
| − | گفته شده است که مکیان برای این کاروانهای ثروتمند احترام بسیار قائل بودند و آنان را در محلات ویژه اسکان | + | گفته شده است که مکیان برای این کاروانهای ثروتمند احترام بسیار قائل بودند و آنان را در محلات ویژه اسکان میدادند <ref>«مکه از دیدگاه جهانگردان اروپایی (۲)»، ص ۱۰۱ـ۱۰۲، ترجمه محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۱۴ (زمستان ۱۳۷۴).</ref><br/> |
| − | کاروانهای مصری نیز کوچک تر از | + | کاروانهای مصری نیز کوچک تر از کاروانهای شامی بود، جز آن که التزام به تقیدات شرعی گاه در میان این کاروانیان محلی از اعراب نداشت <ref>«مکه از دیدگاه جهانگردان اروپایی (۲)»، ص ۱۰۰، ترجمه محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۱۴ (زمستان ۱۳۷۴).</ref><ref>محمدابراهیم کازرونی، سفرنامه مکه، ج۱، ص۳۵۳، چاپ رسول جعفریان، در میراث اسلامی ایران، دفتر ۵، میقات حج.</ref><br/> |
== امیرالحاج در دولت عثمانی == | == امیرالحاج در دولت عثمانی == | ||
| − | مدیر مدیر کاروان، امیرالحاج بود که اگر تا هفت سال، وظیفه اش را به درستی انجام | + | مدیر مدیر کاروان، امیرالحاج بود که اگر تا هفت سال، وظیفه اش را به درستی انجام میداد، به وزارت منصوب میشد؛ ازاین رو گاه بر سر کسب این منصب منازعاتی درمی گرفت، استخدام نیروهای نظامی محافظ کاروان و عرضه خدماتی چون اجاره شتر برای حجاج بی بضاعت، آبرسانی به کاروانها، اختصاص اماکنی جهت سکونت زائران در مدینه و نیز توزیع آشامیدنیهای رایگان میان حجاج، برعهده دولت عثمانی بود، با این حال، انجام دادن برخی خدمات (مانند پرداخت پول و اهدای گوسفند ) برعهده ثروتمندان بود، اموال زائران بی وارثِ متوفای کاروانها هم به دولت میرسید.<ref> اولیا چلبی، تاریخ سیاح ، ج۹، ص۶۱۳.</ref><ref>عبدالکریم بن عاقبت محمود کشمیری، بیان واقع: سرگذشت احوال نادرشاه، ج۱، ص۱۴۶ـ۱۴۸، چاپ کب نسیم، لاهور ۱۹۷۰.</ref><br/><ref>اسرا دوغان، «(بررسی کتاب) حجّاج و سلاطین (اثر ثریا فاروقی)»، ج۱، ص۸۶ـ۸۹، (به کوشش) رسول جعفریان، میقات حج، ش ۴۸ (تابستان ۱۳۸۳).</ref> |
== رسوم شامیان و مصریان در ایام حج == | == رسوم شامیان و مصریان در ایام حج == | ||
| − | از | + | از مهمترین رسوم شامیان و مصریان در ایام حج، برگزاری جشنهای گسترده پس از عید قربان بود که شریف مکه و اعوان و انصارش نیز در آن شرکت میجستند و چراغانی، آتش بازی و نوازندگی جزء لاینفک آن به شمار میرفت. <ref>سفرنامه منظوم حج، سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، ج۱، ص۷۹ـ۸۰، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.</ref><br/> |
| − | == مخاطرات حج گزاری حجاج ایرانی == [[حج]] گزاری حجاج ایرانی در این ادوار، که درگیر مناسباتِ غالباً خصمانه صفویان و عثمانیان بودند، با مخاطراتی چون مسدود شدن متوالی مسیر ایرانیان (مسیر بصره ـ مکه)، وادار ساختن ایرانیان به استفاده از مسیرهای پرخطر | + | == مخاطرات حج گزاری حجاج ایرانی == [[حج]] گزاری حجاج ایرانی در این ادوار، که درگیر مناسباتِ غالباً خصمانه صفویان و عثمانیان بودند، با مخاطراتی چون مسدود شدن متوالی مسیر ایرانیان (مسیر بصره ـ مکه)، وادار ساختن ایرانیان به استفاده از مسیرهای پرخطر <ref>احمدبن زینی دحلان، خلاصه الکلام فی بیان امراء البلد الحرام، ج۱، ص۷۵، مصر ۱۳۰۵.</ref><ref>مارکو سلتی، «تاریخ تشیع در مکه و مدینه و»، ج۱، ص۶۹، (ترجمه) رسول جعفریان، میقات حج، ش ۲۲ (زمستان ۱۳۷۶).</ref><ref>اسرا دوغان، «(بررسی کتاب) حجّاج و سلاطین (اثر ثریا فاروقی)»، ج۱، ص۹۵، (به کوشش) رسول جعفریان، میقات حج، ش ۴۸ (تابستان ۱۳۸۳).</ref> و سوءقصدهای مکرر به ایرانیان شیعه مذهب در مکه و حتی مسجدالحرام همراه بود.<br/> |
| − | مورد اخیر به کشته شدن ایرانیان متعددی حتی در سطح | + | مورد اخیر به کشته شدن ایرانیان متعددی حتی در سطح شخصیتهای عالی رتبه، نظیر معصوم بیگ صفوی<ref>سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷، (از مؤلفی ناشناخته)، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.</ref>و زین العابدین کاشانی،<ref>سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷،(از مؤلفی ناشناخته)، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.</ref> انجامید. <ref>زین العابدین علی بن عبدالمؤمن نویدی، تکمله الاخبار: تاریخ صفویه از آغاز تا ۹۷۸ هجری قمری، ج۱، ص۱۳۱، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۹ش.</ref><ref> احمدبن حسین منشی قمی، خلاصهالتواریخ، ج۱، ص۵۵۹ـ۵۶۱، چاپ احسان اشراقی، تهران ۱۳۵۹ـ۱۳۶۳ش.</ref><br/><ref>عبداللّه بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۲، ص۳۹۹ـ ۴۰۰، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱ـ.</ref><ref>زین العابدین بن نورالدین علی حسینی کاشانی، رساله مفرِّحه الانام فی تأسیس بیت اللّه الحرام، ج۱، ص۳۶۹، چاپ رسول جعفریان، در میراث اسلامی ایران، دفتر ۱، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۳ش.</ref> |
| − | مشکلات دیگری نیز وجود داشت، از جمله | + | مشکلات دیگری نیز وجود داشت، از جمله سوءاستفادههای مالی حکام بصره، غارتگری دزدان عرب، و اهمال مباشران امر [[حج]] که گاه سبب دیر رسیدن زائران و محروم ماندنشان از انجام دادن مناسک [[حج]] میشد <ref>رسول جعفریان، «خاندان ابوسعد ورامینی و تلاش برای آبادانی حرمین شریفین»، ج۱، ص۵۹، میقات حج، ش ۱ (پاییز ۱۳۷۱).</ref> ازاین رو، بسیاری از ایرانیان، همراه شدن با کاروان شام را، به سبب امنیت بیش تر آن، ترجیح میدادند. <ref>سفرنامه منظوم حج، سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، ج۱، ص۶۲ـ۶۳، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.</ref><ref>عبدالکریم بن عاقبت محمود کشمیری، بیان واقع: سرگذشت احوال نادرشاه، ج۱، ص۱۴۶، چاپ کب نسیم، لاهور ۱۹۷۰.</ref><br/> |
| − | در عین حال، درباریان و صاحب منصبان و علما، هنگام عزیمت به حج، توصیه | + | در عین حال، درباریان و صاحب منصبان و علما، هنگام عزیمت به حج، توصیه نامههایی از جانب شاه خطاب به امرای طول مسیر و نیز شریف مکه، همراه میبردند تا امنیت سفرشان تضمین باشد. <ref>احمدبن حسین منشی قمی، خلاصهالتواریخ، ج۲، ص۶۲۴ـ۶۲۵، چاپ احسان اشراقی، تهران ۱۳۵۹ـ۱۳۶۳ش.</ref><ref>رسول جعفریان، «خاندان ابوسعد ورامینی و تلاش برای آبادانی حرمین شریفین»، ج۱، ص۵۶ـ۵۷، میقات حج، ش ۱ (پاییز ۱۳۷۱).</ref>.<br/> |
| − | در این خصوص، مناسبات خوب شرفا با صفویان، بسیار مؤثر بود. | + | در این خصوص، مناسبات خوب شرفا با صفویان، بسیار مؤثر بود. <ref>ولی قلی بن داودقلی شاملو، قصص الخاقانی، ج۱، ص۱۸۶ـ۱۹۱، چاپ حسن سادات ناصری، تهران ۱۳۷۱ـ۱۳۷۴ش.</ref><ref>رسول جعفریان، «خاندان ابوسعد ورامینی و تلاش برای آبادانی حرمین شریفین»، ج۱، ص۶۳ـ۷۷، میقات حج، ش ۱ (پاییز ۱۳۷۱).</ref><br/> |
| − | چنین مناسبات | + | چنین مناسبات حسنهای را میان سلاطین گجرات و شاهان بابری هند با شرفا نیز سراغ داریم، چنان که کاروان [[حج]] هندیان، همه ساله، حامل هدایای نقدی و غیرنقدی فراوانی برای شریف مکه، سادات و فقرای حرمین بود. <ref>علیمحمدخان بهادر دیوان گجرات، مرآت احمدی، ج۱، ص۱۴۵، چاپ عبدالکریم بن نورمحمد و رحمهاللّه بن فتح محمد، چاپ سنگی بمبئی ۱۳۰۶ـ۱۳۰۷.</ref><ref>علیمحمدخان بهادر دیوان گجرات، مرآت احمدی، ج۱، ص۲۱۸، چاپ عبدالکریم بن نورمحمد و رحمهاللّه بن فتح محمد، چاپ سنگی بمبئی ۱۳۰۶ـ۱۳۰۷.</ref><br/><ref>علیمحمدخان بهادر دیوان گجرات، مرآت احمدی، ج۱، ص۲۲۲، چاپ عبدالکریم بن نورمحمد و رحمهاللّه بن فتح محمد، چاپ سنگی بمبئی ۱۳۰۶ـ۱۳۰۷.</ref><ref>علیمحمدخان بهادر دیوان گجرات، مرآت احمدی، ج۱، ص۲۳۷، چاپ عبدالکریم بن نورمحمد و رحمهاللّه بن فتح محمد، چاپ سنگی بمبئی ۱۳۰۶ـ۱۳۰۷.</ref><ref>علیمحمدخان بهادر دیوان گجرات، مرآت احمدی، ج۱، ص۲۷۹، چاپ عبدالکریم بن نورمحمد و رحمهاللّه بن فتح محمد، چاپ سنگی بمبئی ۱۳۰۶ـ۱۳۰۷.</ref> |
| − | در قرون سیزدهم و چهاردهم، | + | در قرون سیزدهم و چهاردهم، کاروانهای دولت عثمانی، به ویژه کاروان شام، از نظر نظم و تعداد کاروانها مهمترین کاروانهای [[حج]] بود<ref>محسن امین، «پا به پای امین جبل»، ج۱، ص۲۱۷ـ۲۱۸، ترجمه جواد محدثی، میقات حج، ش ۷ (بهار ۱۳۷۳).</ref><ref>«مکه از دیدگاه جهانگردان اروپایی (۲)»، ص ۹۹ـ۱۰۰، ترجمه محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۱۴ (زمستان ۱۳۷۴).</ref> و رسومی چون استقبال از آنان هنگام ورود به مدینه و مکه و برگزاری جشنهای گسترده عید قربان در مِنا در میان آنها رواج داشت <ref>«چند نامه از کارپرداز جدّه و سرپرست حجاج ایرانی»، ص ۱۰۹ـ۱۱۰، چاپ سجاد اصفهانی، میقات حج، ش ۴۸ (تابستان ۱۳۸۳).</ref><ref>وادی احرام»، (از نویسندهای ناشناخته)، ص ۱۸۲ـ۱۸۴، (چاپ) علی قاضی عسکر، میقات حج، ش ۲۸ (تابستان ۱۳۷۸).</ref><br/><ref>عبدالرشید ابراهیم، «مکه در سال ۱۳۲۷»، ج۱، ص۱۲۲، ترجمه محمدعلی سلطانی، میقات حج، ش ۱۳ (پاییز ۱۳۷۴).</ref> |
== مسیرهای دریایی حج == | == مسیرهای دریایی حج == | ||
| − | با عمومیت یافتن استفاده از | + | با عمومیت یافتن استفاده از کشتیهای بخار، استفاده از مسیرهای زمینی [[حج]] از رونق افتاد.<br/> |
| − | بیشترین مسافران دریا را زائران شمال و شرق افریقا، جنوب شرقی آسیا، هند و حتی ایران تشکیل | + | بیشترین مسافران دریا را زائران شمال و شرق افریقا، جنوب شرقی آسیا، هند و حتی ایران تشکیل میدادند<ref>یوسف ناگوا چانگ، «(بررسی) یادداشتهای سفر به خانه خدا (اثر روح الدین مافاچو)»، ج۱، ص۱۸۲، (ترجمه) رضا مرادزاده، میقات حج، ش ۳۷ (پاییز ۱۳۸۰).</ref><ref>یوسف ناگوا چانگ، «(بررسی) یادداشتهای سفر به خانه خدا (اثر روح الدین مافاچو)»، ج۱، ص۱۸۴ـ ۱۸۵، (ترجمه) رضا مرادزاده، میقات حج، ش ۳۷ (پاییز ۱۳۸۰).</ref>.<br/><ref>«مکه از دیدگاه جهانگردان اروپایی (۲)»، ص ۱۰۱ـ۱۰۲، ترجمه محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۱۴ (زمستان ۱۳۷۴).</ref> |
== معضلات مسیرهای دریایی حج == | == معضلات مسیرهای دریایی حج == | ||
| − | مسافرت با این | + | مسافرت با این کشتیها، به لحاظ مصون بودن از خطر راهزنان، و سرعت و نظم و کاهش هزینهها، <ref>محمدامین بزاز، «حج گزاری در کشور مغرب (سده نوزدهم)»، ج۱، ص۶۵ـ۶۷، (ترجمه) حمیدرضا آژیر، میقات حج، ش ۴۴ (تابستان ۱۳۸۲).</ref> در آغاز، نگرانی حجاج را برطرف کرد، اما به تدریج معضلات آن نیز نمایان شد، که عمدهترین آنها عبارت بود از:<br/> |
| − | باری بودن کشتی ها؛ اروپایی و غیر مسلمان بودن خدمه | + | باری بودن کشتی ها؛ اروپایی و غیر مسلمان بودن خدمه آنها و بی حرمتی کردن آنها به مسلمانان ؛<br/> |
کثرت بیش از اندازه مسافران؛ آلودگی محیط و شیوع بیماریها ؛<br/> | کثرت بیش از اندازه مسافران؛ آلودگی محیط و شیوع بیماریها ؛<br/> | ||
| − | + | طوفانهای شدید به نام باد سیاه یا باد سام ؛<br/> | |
| − | و قرنطینه حجاج (با هدف جلوگیری از شیوع بیماریها) در مسیرهای رفت و برگشت که، به دلیل شرایط بسیار طاقت فرسا، با تعابیری چون عوالم برزخیه، حبس نحس، [[بدعت]] و ننگ از آن یاد شده است. | + | و قرنطینه حجاج (با هدف جلوگیری از شیوع بیماریها) در مسیرهای رفت و برگشت که، به دلیل شرایط بسیار طاقت فرسا، با تعابیری چون عوالم برزخیه، حبس نحس، [[بدعت]] و ننگ از آن یاد شده است.<ref>محمدرضا ظهیرالملک کرمانشاهی، سفرنامه مکه، ج۱، ص۲۵۵، چاپ رسول جعفریان، در میراث اسلامی، دفتر ۵، میقات حج.</ref><ref>محمدابراهیم کازرونی، سفرنامه مکه، ج۱، ص۳۵۵، چاپ رسول جعفریان، در میراث اسلامی ایران، دفتر ۵، میقات حج.</ref><br/><ref>سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷، (از مؤلفی ناشناخته)، ج۱، ص۱۵۴ـ۱۶۶، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.</ref><ref>میرحامد حسین، «از هندوستان تا حریم یار: سیری در سفرنامه حج صاحب عبقات الانوار مرحوم علامه میرحامد حسین هندی»، ج۱، ص۱۵۸ـ۱۵۹، ترجمه و تحقیق محمدعلی مقدادی، میقات حج، ش ۱۴ (زمستان ۱۳۷۴).</ref><ref>محمدامین بزاز، «حج گزاری در کشور مغرب (سده نوزدهم)»، ج۱، ص۶۶ـ۹۰، (ترجمه) حمیدرضا آژیر، میقات حج، ش ۴۴ (تابستان ۱۳۸۲).</ref> |
| − | با این همه، برای بسیاری از ایرانیان، استفاده از مسیر دریا، گریزناپذیر بود، زیرا | + | با این همه، برای بسیاری از ایرانیان، استفاده از مسیر دریا، گریزناپذیر بود، زیرا مهمترین مسیر زمینی آنان ( راه جبل یا نجد ) ــ که برای جمع میان زیارت عتبات و خانه خدا، از آن استفاده می کردندــ چنان ناامن بود که دولت ایران آمد و شد از آن جا را اکیداً منع کرده بود و علما نیز آن را حرام دانسته بودند <ref>فضل اللّه نوری، مجموعهای از رسائل، ج۱، ص۴۰ـ ۵۴، اعلامیهها، مکتوبات، و روزنامه شیخ شهید فضل اللّه نوری، گردآورنده: محمد ترکمان، تهران ۱۳۶۲ـ۱۳۶۳ش.</ref><ref>میرحامد حسین، «از هندوستان تا حریم یار: سیری در سفرنامه حج صاحب عبقات الانوار مرحوم علامه میرحامد حسین هندی»، ج۱، ص۱۶۰، ترجمه و تحقیق محمدعلی مقدادی، میقات حج، ش ۱۴ (زمستان ۱۳۷۴).</ref><br/><ref>«مکه از دیدگاه جهانگردان اروپایی (۲)»، ص ۱۰۳، ترجمه محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۱۴ (زمستان ۱۳۷۴).</ref><ref>«مکه از دیدگاه جهانگردان اروپایی (۳)»، ص ۱۳۰ـ۱۳۱، (ترجمه) محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۱۷ (پاییز ۱۳۷۵).</ref><ref>. سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷، (از مؤلفی ناشناخته)، ج۱، ص۱۵۴، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.</ref><ref> سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷، (از مؤلفی ناشناخته)، ج۱، ص۱۷۶ـ۱۷۷، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.</ref> |
| − | گفتنی است که قرنطینه زائران در کشتی، به رغم ناگوار بودنش، در جلوگیری از شیوع | + | گفتنی است که قرنطینه زائران در کشتی، به رغم ناگوار بودنش، در جلوگیری از شیوع بیماریهای واگیردار، مؤثر بود.<br/> |
| − | == | + | == بیماریهای موسم حج وعلت آن == |
| − | فقرات متعددی از خاطرات مکتوب حجاج این ادوار، به توصیف شیوع | + | فقرات متعددی از خاطرات مکتوب حجاج این ادوار، به توصیف شیوع بیماریهایی چون وبا و طاعون و برخی بیماریهای بومی حجاز، در موسم [[حج]] اختصاص یافته است.<br/> |
| − | این | + | این بیماریها که حاصل ازدحام جمعیت، رعایت نکردن اصول بهداشتی، کمبود آب سالم و تجمع و تعفن لاشههای حیوانات [[قربانی]] شده در عید قربان بود، به مرگ بسیاری از حجاج انجامید. [<ref>ایوب صبری پاشا، مرآهالحرمین (سفرنامه مکه)، ج۱، ص۱۰۲ـ۱۰۴، ترجمه عبدالرسول منشی، چاپ جمشید کیان فر، تهران ۱۳۸۲ش.</ref><ref>میرحامد حسین، «از هندوستان تا حریم یار: سیری در سفرنامه حج صاحب عبقات الانوار مرحوم علامه میرحامد حسین هندی»، ج۱، ص۱۷۰، ترجمه و تحقیق محمدعلی مقدادی، میقات حج، ش ۱۴ (زمستان ۱۳۷۴).</ref><br/><ref>محمدابراهیم کازرونی، سفرنامه مکه، ج۱، ص۳۶۴، چاپ رسول جعفریان، در میراث اسلامی ایران، دفتر ۵، میقات حج.</ref><ref>محمدامین بزاز، «حج گزاری در کشور مغرب (سده نوزدهم)»، ج۱، ص۷۸ـ۸۲، (ترجمه) حمیدرضا آژیر، میقات حج، ش ۴۴ (تابستان ۱۳۸۲).</ref><ref> محمدابراهیم کازرونی، سفرنامه مکه، ج۱، ص۳۶۴، چاپ رسول جعفریان، در میراث اسلامی ایران، دفتر ۵، میقات حج.</ref> |
== ظهور و گسترش فرقه وهابیت == | == ظهور و گسترش فرقه وهابیت == | ||
| − | + | مهمترین تحول در مسئله [[حج]] این ادوار، ظهور و گسترش فرقه وهابیت و حاکمیت آنان بر سرزمین عربستان بود، حاکمیت وهابیان بر حجاز، اگرچه به نوعی برای تمام مسلمانان گران تمام شد، برای شیعیان سختیهای بیشتری در پی داشت، با این که تا پیش از سلطه وهابیان نیز شیعیان، و به ویژه ایرانیان، همواره در معرض تعدی قرار داشتند <ref>محمدمعصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه، تحفهالحرمین: سفرنامه نایب الصدر شیرازی در زیارت مکه و سیاحت ایران و هند، ج۱، ص۱۳۹، تهران ۱۳۶۲ش.</ref> و بسیاری از آنان تقیه میکردند <ref>سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷، (از مؤلفی ناشناخته)، ج۱، ص۱۷۱، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.</ref><ref>سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷، (از مؤلفی ناشناخته)، ج۱، ص۱۷۵، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.</ref> اما حمایت شرفای مکه از ایرانیان <ref>سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷، (از مؤلفی ناشناخته)، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.</ref><ref>سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷، (از مؤلفی ناشناخته)، ص۱۷۵، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.</ref><ref>«چند نامه از کارپرداز جدّه و سرپرست حجاج ایرانی»، ص ۱۰۸ـ۱۱۰، چاپ سجاد اصفهانی، میقات حج، ش ۴۸ (تابستان ۱۳۸۳).</ref> در کاستن از خشونتها، بسیار مؤثر بود.<br/> | |
| − | با سقوط شرفا و حاکمیت وهابیان، سخت | + | با سقوط شرفا و حاکمیت وهابیان، سخت گیریهای پیشین ابعاد گسترده تر و خشن تری یافت.<br/> |
== مشکلات حاد ایرانیان در زمان ظهور وهابیت == | == مشکلات حاد ایرانیان در زمان ظهور وهابیت == | ||
| − | رفتار توهین آمیز مأموران دولت سعودی با ایرانیان، | + | رفتار توهین آمیز مأموران دولت سعودی با ایرانیان، سخنرانیهای رسمی ضدشیعی، تخریب مزارات امامان شیعه و چند مزار دیگر در قبرستان بقیع (ب قیع الغرقد )، ممنوعیت یا ایجاد تضییقاتی برای زیارت امامان مدفون در بقیع، ضرب و شتم نمازگزاران ایرانی و دستگیری زائران ایرانی به دلایل ناموجه، از مشکلات حاد ایرانیان در این زمان بود. <ref>محسن صدر، «خاطرات سرپرست حجّاج در سفر حج سال ۱۳۲۷ خورشیدی»،ج۱، ص۱۷۳، (چاپ) جواد حسینی، میقات حج، ش ۵۱ (بهار ۱۳۸۴).</ref><br/> |
== تحریم حج توسط ایران == | == تحریم حج توسط ایران == | ||
| − | اعدام یک زائر ایرانی بیمار در ۱۳۲۲ش، به تیرگی مناسبات دو دولت ایران و سعودی و تحریم [[حج]] توسط ایران انجامید، هرچند این تحریم در ۱۳۲۷ش و در پی برقراری مناسبات سیاسی میان دو دولت | + | اعدام یک زائر ایرانی بیمار در ۱۳۲۲ش، به تیرگی مناسبات دو دولت ایران و سعودی و تحریم [[حج]] توسط ایران انجامید، هرچند این تحریم در ۱۳۲۷ش و در پی برقراری مناسبات سیاسی میان دو دولت <ref>محسن صدر، «خاطرات سرپرست حجّاج در سفر حج سال ۱۳۲۷ خورشیدی»، ج۱، ص۱۷۳ـ۱۷۸، (چاپ) جواد حسینی، میقات حج، ش ۵۱ (بهار ۱۳۸۴).</ref> لغو شد، اما تضییقات حجاج شیعه، و به ویژه ایرانیان، به نحوی تداوم یافت.<br/><br/><br/> |
== فهرست منابع == | == فهرست منابع == | ||
| سطر ۲۷۲: | سطر ۲۷۲: | ||
۱۹- احمد هاشم بدرشینی، اوقاف الحرمین الشریفین فی العصر المملوکی، مدینه ۱۴۲۶/۲۰۰۵.<br/> | ۱۹- احمد هاشم بدرشینی، اوقاف الحرمین الشریفین فی العصر المملوکی، مدینه ۱۴۲۶/۲۰۰۵.<br/> | ||
۲۰- محمدامین بزاز، «حج گزاری در کشور مغرب سده نوزدهم- »، ترجمه- حمیدرضا آژیر، میقات حج، ش ۴۴ تابستان ۱۳۸۲- .<br/> | ۲۰- محمدامین بزاز، «حج گزاری در کشور مغرب سده نوزدهم- »، ترجمه- حمیدرضا آژیر، میقات حج، ش ۴۴ تابستان ۱۳۸۲- .<br/> | ||
| − | ۲۱- تاریخ سیستان، نوشته به | + | ۲۱- تاریخ سیستان، نوشته به نیمهٔ قرن پنجم هجری، ویرایش متن: جعفر مدرس صادقی، تهران: نشر مرکز، ۱۳۷۳ش.<br/> |
۲۲- محسن بن علی تنوخی، کتاب الفرج بعدالشده، چاپ عبود شالچی، بیروت ۱۳۹۸/۱۹۷۸.<br/> | ۲۲- محسن بن علی تنوخی، کتاب الفرج بعدالشده، چاپ عبود شالچی، بیروت ۱۳۹۸/۱۹۷۸.<br/> | ||
۲۳- رسول جعفریان، «خاندان ابوسعد ورامینی و تلاش برای آبادانی حرمین شریفین»، میقات حج، ش ۱ پاییز ۱۳۷۱- .<br/> | ۲۳- رسول جعفریان، «خاندان ابوسعد ورامینی و تلاش برای آبادانی حرمین شریفین»، میقات حج، ش ۱ پاییز ۱۳۷۱- .<br/> | ||
۲۴- رسول جعفریان، «مناسبات اصفهان و حجاز»، میقات حج، ش ۳۹ بهار ۱۳۸۱- .<br/> | ۲۴- رسول جعفریان، «مناسبات اصفهان و حجاز»، میقات حج، ش ۳۹ بهار ۱۳۸۱- .<br/> | ||
۲۵- عطاملک بن محمد جوینی، «حکم فتح راه حجاز»، چاپ رسول جعفریان، میقات حج، ش ۱۵ بهار ۱۳۷۵- .<br/> | ۲۵- عطاملک بن محمد جوینی، «حکم فتح راه حجاز»، چاپ رسول جعفریان، میقات حج، ش ۱۵ بهار ۱۳۷۵- .<br/> | ||
| − | ۲۶- یوسف ناگوا چانگ، « بررسی- | + | ۲۶- یوسف ناگوا چانگ، « بررسی- یادداشتهای سفر به خانه خدا اثر روح الدین مافاچو- »، ترجمه- رضا مرادزاده، میقات حج، ش ۳۷ پاییز ۱۳۸۰- .<br/> |
۲۷- «چند نامه از کارپرداز جدّه و سرپرست حجاج ایرانی»، چاپ سجاد اصفهانی، میقات حج، ش ۴۸ تابستان ۱۳۸۳- .<br/> | ۲۷- «چند نامه از کارپرداز جدّه و سرپرست حجاج ایرانی»، چاپ سجاد اصفهانی، میقات حج، ش ۴۸ تابستان ۱۳۸۳- .<br/> | ||
۲۸- ابراهیم بن اسحاق حربی، کتاب المناسک و اماکن طرق الحج و معالم الجزیره، چاپ حمد جاسر، ریاض ۱۴۰۱/۱۹۸۱.<br/> | ۲۸- ابراهیم بن اسحاق حربی، کتاب المناسک و اماکن طرق الحج و معالم الجزیره، چاپ حمد جاسر، ریاض ۱۴۰۱/۱۹۸۱.<br/> | ||
| سطر ۳۰۶: | سطر ۳۰۶: | ||
۵۳- محمدبن مسعود عیاشی، کتاب التفسیر، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم ۱۳۸۰ـ۱۳۸۱، چاپ افست تهران.<br/> | ۵۳- محمدبن مسعود عیاشی، کتاب التفسیر، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم ۱۳۸۰ـ۱۳۸۱، چاپ افست تهران.<br/> | ||
۵۴- محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.<br/> | ۵۴- محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.<br/> | ||
| − | ۵۵- فضل اللّه نوری، | + | ۵۵- فضل اللّه نوری، مجموعهای از رسائل، اعلامیهها، مکتوبات، و روزنامه شیخ شهید فضل اللّه نوری، گردآورنده: محمد ترکمان، تهران ۱۳۶۲ـ۱۳۶۳ش.<br/> |
۵۶- احمدبن علی قلقشندی، صبح الاعشی فی صناعه الانشا، قاهره ۱۳۳۱ـ۱۳۳۸/ ۱۹۱۳ـ۱۹۳۰، چاپ افست ۱۳۸۳/۱۹۶۳.<br/> | ۵۶- احمدبن علی قلقشندی، صبح الاعشی فی صناعه الانشا، قاهره ۱۳۳۱ـ۱۳۳۸/ ۱۹۱۳ـ۱۹۳۰، چاپ افست ۱۳۸۳/۱۹۶۳.<br/> | ||
۵۷- احمدبن علی قلقشندی، قلائدالجُمان فی التعریف بقبائل عرب الزمان، چاپ ابراهیم ابیاری، قاهره ۱۴۰۲/۱۹۸۲.<br/> | ۵۷- احمدبن علی قلقشندی، قلائدالجُمان فی التعریف بقبائل عرب الزمان، چاپ ابراهیم ابیاری، قاهره ۱۴۰۲/۱۹۸۲.<br/> | ||
| سطر ۳۳۰: | سطر ۳۳۰: | ||
۷۷- ناصرخسرو، سفرنامه حکیم ناصرخسرو قبادیانی مروزی، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۶۳ش.<br/> | ۷۷- ناصرخسرو، سفرنامه حکیم ناصرخسرو قبادیانی مروزی، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۶۳ش.<br/> | ||
۷۸- زین العابدین علی بن عبدالمؤمن نویدی، تکمله الاخبار: تاریخ صفویه از آغاز تا ۹۷۸ هجری قمری، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۹ش.<br/> | ۷۸- زین العابدین علی بن عبدالمؤمن نویدی، تکمله الاخبار: تاریخ صفویه از آغاز تا ۹۷۸ هجری قمری، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۹ش.<br/> | ||
| − | ۷۹- «وادی احرام»، از | + | ۷۹- «وادی احرام»، از نویسندهای ناشناخته- ، چاپ- علی قاضی عسکر، میقات حج، ش ۲۸ تابستان ۱۳۷۸- .<br/> |
۸۰- محمدبن عمر واقدی، کتاب المغازی، چاپ مارسدن جونز، لندن ۱۹۶۶، چاپ افست قاهره.<br/> | ۸۰- محمدبن عمر واقدی، کتاب المغازی، چاپ مارسدن جونز، لندن ۱۹۶۶، چاپ افست قاهره.<br/> | ||
۸۱- یاقوت حموی، معجم الادباء.<br/> | ۸۱- یاقوت حموی، معجم الادباء.<br/> | ||
| سطر ۳۳۷: | سطر ۳۳۷: | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
{{پانویس|colwidth=30em|۲}} | {{پانویس|colwidth=30em|۲}} | ||
| − | <div class="source"><span class="title">منبع:</span><span class="text"> [http://www.wikifeqh.ir/ ویکی فقه] - تاریخ برداشت:94/07/01</span></div> | + | <div class="source"><span class="title">منبع:</span><span class="text"> [http://www.wikifeqh.ir/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86_%D8%AD%D8%AC ویکی فقه] - تاریخ برداشت:94/07/01</span></div> |
<div class="hold"> | <div class="hold"> | ||
<div class="return">بازگشت به [[حج]] </div> | <div class="return">بازگشت به [[حج]] </div> | ||
</div> | </div> | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۴ فروردین ۱۳۹۶، ساعت ۱۶:۲۷
آیین حج – ویکی فقه
محتویات
- ۱ مقدمه
- ۲ تاریخ شکل گیری آیین حج
- ۳ نخستین حج گزاران
- ۴ حضرت آدم مأمور بنای کعبه
- ۵ سنت حج گزاری در میان اخلاف حضرت آدم
- ۶ ناپدید شدن کعبه در طوفان نوح
- ۷ حضرت ابراهیم مأمور بازسازی کعبه و احیای آیین حج
- ۸ آداب حج
- ۹ تقدس کعبه نزد اهل کتاب و اقوام غیرعرب
- ۱۰ گسترش بت پرستی و تغییرات ماهوی آیین حج
- ۱۱ انحرافات مناسک حج پیش از اسلام
- ۱۲ آداب پسندیده مناسک حج پیش از اسلام
- ۱۳ پیراسته شدن آیین حج از مناسک شرک آلود
- ۱۴ باقی ماندن برخی از مناصب دوران جاهلی
- ۱۵ حج گزاری با پای پیاده
- ۱۶ اهمیت سیاسی حج
- ۱۷ اقدامات عمرانی و رفاهی مخصوص حج گزاران
- ۱۸ موسم حج در زمان فاطمیان
- ۱۹ موسم حج در زمان آل بویه و سلاجقه
- ۲۰ ناامنی برای کاروانهای حج در زمان عباسیان
- ۲۱ راه مقابله ناامنی برای کاروانهای حج
- ۲۲ تالیفات دربارهٔ راههای حج
- ۲۳ اقامت حجاج در مکه
- ۲۴ وصیت برای دفن در مکه
- ۲۵ وقف برای حرمین
- ۲۶ اقدامات براوستانی و خاندان ابوسعد ورامینی
- ۲۷ حج گزاری عرفا و زهاد
- ۲۸ آداب استقبال از حجاج
- ۲۹ چنگیز جلوگیری از حج گزاری مسلمانان
- ۳۰ حج گزاری حجاجِ عراقی پس از حمله مغول
- ۳۱ توجه مغولان به مسئله حج
- ۳۲ منصب امیرالحاج
- ۳۳ شخصیت فعال دستگاه مغول در امور عام المنفعه حج
- ۳۴ اقدامات ایوبیان در امور حج
- ۳۵ اقدامات ممالیک نسبت به حج
- ۳۶ خطرات در موسم حج
- ۳۷ حج گزاری مسلمانان در دوره حکومت عثمانی
- ۳۸ تعریف صره
- ۳۹ عوامل تسلط عثمانیان بر حج گزاری
- ۴۰ کاروانهای حج عثمانی
- ۴۱ امیرالحاج در دولت عثمانی
- ۴۲ رسوم شامیان و مصریان در ایام حج
- ۴۳ مسیرهای دریایی حج
- ۴۴ معضلات مسیرهای دریایی حج
- ۴۵ بیماریهای موسم حج وعلت آن
- ۴۶ ظهور و گسترش فرقه وهابیت
- ۴۷ مشکلات حاد ایرانیان در زمان ظهور وهابیت
- ۴۸ تحریم حج توسط ایران
- ۴۹ فهرست منابع
- ۵۰ پانویس
مقدمه
آیین حَجّ، یک آیین عبادی است که در فقه اهل بیتی شرایط معین و مشخصی دارد و در وقت و زمان خاصی هم باید انجام شود.
تاریخ شکل گیری آیین حج
دربارهٔ تاریخ شکل گیری و چگونگی آیین حج، اطلاع روشنی در دست نیست؛ اما روایات اسلامی بر پیشینه بسیار کهن آن تأکید کردهاند.
نخستین حج گزاران
براساس این روایات، قدمت این آیین به پیش از خلقت آدم بازمی گردد و نخستین حج گزاران فرشتگان بودند که در آسمان چهارم بر گرد بیت المعمور به طواف و عبادت میپرداختند. [۱][۲]
[۳][۴][۵]
حضرت آدم مأمور بنای کعبه
این مناسک پس از خلقت آدم به زمین نیز انتقال یافت و وی به فرمان خدا، مأمور بنای کعبه و برگزاری مراسم حج گردید. [۶][۷]
[۸]
در این خصوص، عبارت قرآنیِ «أَوَّلَ بَيْتٍ » (نخستین خانه ) که در توصیف کعبه به کار رفته است[۹][۱۰][۱۱]چه بسا ناظر به بنای کعبه توسط حضرت آدم باشد.
سنت حج گزاری در میان اخلاف حضرت آدم
سنّت حج گزاری در میان اخلاف حضرت آدم ( ملقب به ابوالحجاج ) تداوم یافت و پیامبران به برگزاری آن اهتمام ویژهای داشته و بسیاری از آنان در جوار کعبه به خاک سپرده شدهاند.[۱۲][۱۳]
[۱۴][۱۵][۱۶]
ناپدید شدن کعبه در طوفان نوح
گفته شده است که کعبه در طوفان نوح ناپدید[۱۷][۱۸][۱۹] و به تدریج آیینهای حج به فراموشی سپرده شد.
حضرت ابراهیم مأمور بازسازی کعبه و احیای آیین حج
این وضع تا زمانی که حضرت ابراهیم مأمور بازسازی کعبه و احیای آیین حج گردید [۲۰][۲۱][۲۲] ادامه یافت.
گفتهاند که پس از اتمام بنای کعبه، جبرئیل مناسک حج را یک به یک به او آموخت، آنگاه ابراهیم بر مکان مرتفعی (به روایتی کوه ثَبیر و به روایتی جایی که بعدها به مقام ابراهیم معروف شد) ایستاد و با صدای بلند، مردمان را به حج گزاری فراخواند، سپس خود، پسرش اسماعیل و گروهی از جُرهُم، به عنوان پیشگامان، حج به جای آوردند. [۲۳][۲۴]
آداب حج
از آن پس، حج به عنوان سنّتی مقدّس و با آدابی چون مُحرِم شدن، طواف، سعی، وقوف در عرفه، مَشعَر، مِنا و مزدلفه، قربانی، تهلیل، تلبیه و رَمْیِ جمره، تداوم یافت و مناصبی چون کلیدداری، پرده داری و خدمتگزاری کعبه نیز پدید آمد.[۲۵][۲۶]
[۲۷][۲۸][۲۹]
تقدس کعبه نزد اهل کتاب و اقوام غیرعرب
حج گزاری مختص اهالی حجاز نبود، زیرا برخی روایات تاریخی از تقدس کعبه نزد اهل کتاب و برخی اقوام غیر عرب، خبر دادهاند[۳۰].
به روایت ابن هشام [۳۱] دو دانشمند یهودی دربارهٔ عواقب هرگونه اقدام علیه کعبه به یکی از پادشاهان تُبَّع، هشدار دادند.
به نقل مسعودی، [۳۲] ایرانیان قدیم با هدایای گران قیمت بسیار، به زیارت کعبه میرفتند زمزمه آنان بر سر چاه آن، سبب شد که « زمزم » نام گیرد.
آخرین ایرانی حج گزار، ساسان ( جد ساسانیان ) معرفی شده است.
از به زیارت کعبه رفتن پادشاهان حِمْیر، کِنده، غسّان و لخم نیز یاد شده است. [۳۳]
با این حال، تقسیم بندی حجاج به گروههای سه گانه حُمس، حِلَّه و طُلْس، گویای آن است که در ادوار نزدیک به ظهور اسلام، گستره جغرافیایی و قومی حج گزاران، به حجاز و نواحی اطراف آن محدود شده بود.
گسترش بت پرستی و تغییرات ماهوی آیین حج
آیینهای حج، با گذشت زمان و گسترش بت پرستی میان اعراب، تغییرات ماهوی کرد.
نخستین بار، چندین قرن پیش از ظهور اسلام، عمروبن لُحَیّ خزاعی ( سرپرست امور مکه ) بتهایی بر گرد کعبه نهاد که تکریم آنها بخشی از آیین حج شد.. [۳۴][۳۵]
[۳۶][۳۷]
انحرافات مناسک حج پیش از اسلام
بعدها رسوم انحرافی دیگری به مناسک حج راه یافت، از جمله سعی میان اِساف و نائله در دو محل نصب گردیدند، ولی بعداً به عنوان دو بت مورد پرستش قرار گرفتند، [۳۸]
[۳۹] سوت کشیدن و کف زدن ؛ و بالاخره مسئله نَسیء (تغییر زمان ماههای حرام به منظور قرار گرفتن موسم حج در ماههای معتدل سال و جلب منابع تجاری [۴۰][۴۱][۴۲][۴۳]در قرآن نیز به برخی از آنها تصریح شده است .[۴۴]
با تفوق قریش بر مکه، بدعتهای حج بیش تر شد که تقسیم حجاج به سه گروه حُمْس، حِلَّه و طُلْس از آن جمله بود.
آداب پسندیده مناسک حج پیش از اسلام
هرچند که آداب پسندیدهای نیز رواج داشت، از جمله اطعام حجاج و گاه بذل و بخشش به آنان. [۴۵]
این رسوم، به ویژه پس از تسلط قُصَیّ بن کلاب و اخلاف وی بر امور مکه، مورد توجه بسیار قرار گرفت، چنان که از آن پس رفادت [۴۶] و قیادت[۴۷] در کنار حجابت ( پرده داری و کلیدداری ) و سقایت (آبرسانی )، از وظایف لازم الاجرای قریشیان، به ویژه خاندان قصیّ (که این مناصب میانشان موروثی شد)، گشت. [۴۸][۴۹]
سقایت، به ویژه به علت گرمای هوای مکه، اهمیت فراوان داشت.
به گزارش ازرقی،[۵۰]عبدمناف و فرزندانش که عهده دار این مناصب بودند، با تدابیر رفاهی خاصی چون افزودن کشمش به آب زمزم برای کاستن از شوری آن و نیز تهیه مخلوط شیر و عسل، حجاج تشنه را سیراب میکردند.
پیراسته شدن آیین حج از مناسک شرک آلود
با ظهور اسلام، آیین حج یکی از فرایض دینی مسلمانان[۵۱][۵۲] و از مناسک شرک آلود پیراسته شد؛ ازاین رو، پیامبر اکرم پس از فتح مکه در سال هشتم هجرت، کعبه را از بتها پاک ساخت. [۵۳]
ممنوع شدن حج گزاری مشرکان
یک سال بعد، با نزول سوره برائت، حج گزاری مشرکان، برای همیشه، ممنوع شد و در سال دهم نیز پیامبر صلی اللّه علیه وآله و سلم با شرکت در مراسم حج، احکام و آداب حج را به مسلمانان آموزش داد و مسئله نسیء را مُلغا اعلام کرد. [۵۴][۵۵]
باقی ماندن برخی از مناصب دوران جاهلی
از مناصب دوران جاهلی نیز فقط حجابت و سقایت ابقا شد و متولیانشان در سمت خود باقی ماندند، ضمن آن که اطعام حجاج نیز به طور خاص مورد توجه پیامبر قرار گرفت.[۵۶] احتمالا نخستین بار در همین زمان منصب امارت حج / امیرالحاج ــ که چه بسا شکل تغییریافته قیادت بود ــ پدیدار شد. [۵۷]از همان آغاز، فریضه حج در اسلام، اهمیت فراوان داشت.
حج گزاری با پای پیاده
حج گزاری با پای پیاده ــ اگرچه بنابه برخی روایات، سابقهای کهن داشت[۵۸][۵۹] ــ پس از ظهور اسلام، به واسطه تأکیدات خاص پیامبر[۶۰]به عنوان سنّتی حسنه، مورد توجه بسیار قرار گرفت، این سنّت به ویژه در میان خاندان پیامبر موردتوجه خاص بود؛ چنان که دربارهٔ امام حسن و امام زین العابدین علیهماالسلام آوردهاند که بارها پیاده به حج رفتند.[۶۱][۶۲]
اهمیت سیاسی حج
حج، علاوه بر جنبه عبادی، از همان روزگار پیامبر برای حکومت نوپای اسلامی، اهمیت سیاسی روزافزونی داشت، زیرا تسلط بر مکه، مشروعیت حکومت تلقی میشد. [۶۳][۶۴]
[۶۵][۶۶][۶۷][۶۸][۶۹]
همین حساسیت، در کنار نقش مهم شهرهای مکه و مدینه در رساندن اخبار و حوادث مهم جهان اسلام، حج را به آوردگاهی سیاسی بدل کرده بود، چنان که طلحه و زبیر پس از جدا شدن از امام علی علیه السلام به بهانه به جا آوردن عمره، به مکه رفتند و علم مخالفت برافراشتند[۷۰]
از همین نمونه است اقدام معاویه در اعزام جاسوسانی به مکه در موسم حج، با هدف ایجاد هرج ومرج در قلمرو خلافت[۷۱] ؛ برافراشته شدن چهار پرچم مختلف به نمایندگی از چهار گرایش سیاسی (خوارج، امویان، زبیریان و طرفداران محمدبن حنفیه ) در مراسم حج سال ۶۸؛[۷۲] و امارت حج حجاج بن یوسف در سالهای ۷۲ و ۷۳، با هدف سرکوب ابن زبیر . [۷۳][۷۴]
[۷۵]
اقدامات عمرانی و رفاهی مخصوص حج گزاران
اهمیت عبادی و سیاسی حج، اقدامات عمرانی و رفاهی مخصوص حج گزاران را نیز در پی داشت.
روزگار عثمان
در روزگار عثمان، به منظور آبرسانی به حجاج، در عرفات استخرهایی ساختند و آب همه قناتها را به سوی آن هدایت کردند. [۷۶]
زمان ولید بن عبدالملک
[[ولیدبن عبدالملک به والیانش دستور داد تا راهها و چاههای شهرها را ترمیم کنند، به ویژه آنهایی را که در مسیر حجاز بودند.[۷۷][۷۸]
زمان هشام بن عبدالملک
هشام بن عبدالملک نیز مقرر کرد تا در موسم حج، به حجاج آشامیدنیهای متنوع داده شود.[۷۹]بخش مهمی از این اقدامات را وابستگان به دستگاه خلافت انجام میدادند.
زمان عمربن عبدالعزیز
عمربن عبدالعزیز هنگامی که والی مکه بود، مکیان را ملزم کرد که برای در امان ماندن اموال حجاج از دستبرد دزدان، اقدام به افروختن آتش و روشن کردن چراغ نمایند[۸۰].
همچنین وی و رَمْله ( نوه عبدالملک بن مروان )، هریک، خانهای را در مکه وقف سکونت حاجیان کردند، رمله در عین حال موقوفاتی را در شام، برای تأمین هزینه آشامیدنیهای ساکنان این خانه، اختصاص داده بود.[۸۱][۸۲]
زمان مهدی عباسی
سفر حج مهدی عباسی در سال ۱۶۰ ــ به سبب بذل و بخشش فراوانش به حجاج و مردم مکه و مدینه، و اقداماتش درخصوص احداث آبگیرهای متعدد در مسیرهای منتهی به مکه، بازسازی راهها و حفر چاهها ــ بسیار مشهور است. [۸۳][۸۴]
[۸۵][۸۶][۸۷][۸۸][۸۹]
سیاسی بودن این اقدامات نیز دور از ذهن نیست، زیرا در زمان او شهید فخ، [۹۰] از حجاج خانه خدا بیعت گرفت تا بر ضد مهدی شورش کنند. [۹۱]
زمان هارون الرشید
دربارهٔ هارون آوردهاند که سالی به جهاد و سالی به حج میرفت و در مجموع، نُه بار حج گزارد[۹۲][۹۳].وی تعداد زیادی از فقها را با خود به حج میبرد و به حجاج و اهالی حرمین، بسیار بذل و بخشش میکرد. [۹۴]
[۹۵] لایروبی و بازسازی قناتهای مکه نیز از اقدامات مهم زمان وی بود[۹۶].
با این حال مهمترین حادثه موسم حج در روزگار وی، برگزاری مراسم انتصاب امین و مأمون در سال ۱۸۶ به ولایتعهدی و تعیین قلمرو حکومتی هریک از آنها بود که عهدنامه آن را در کعبه آویختند، از جمله در این عهدنامه، هر دو ولیعهد تعهد کردند در صورت نقض پیمان، سی بار پیاده و با پای برهنه به حج بروند. [۹۷]
زمان منصور عباسی
در میان خلفای عباسی، منصور بیش از همه حج گزارد[۹۸] که چه بسا تا حدی به سبب تجمع مخالفان وی در مکه و اطراف آن بود، چنان که پیروزی منصور بر ابراهیم بن عبداللّه ( برادر نفس زکیه ) نیز در موسم حج اعلام شد. [۹۹]
گفتهاند که پس از هارون، هیچ یک از خلفای عباسی حج نگزاردند. [۱۰۰][۱۰۱]
خلفای عباسی و مسئولیت امارت حج
با این حال خلفای عباسی (نظیر اسلاف امویشان ) معمولا مسئولیت مهم امارت حج را به افرادی خارج از تیره و قبیله یا اعوان و انصار خود واگذار نمیکردند.
از همین گونه بود منصب عمل الحرمین ( اداره امور حرمین ) که نمایندگان و امیران تابع خلیفه عهده دار آن بودند یا سقایت حجاج که تا نیمه قرن سوم همچنان در اختیار اخلاف عباس بن عبدالمطلب قرار داشت [۱۰۲]البته موروثی بودن این منصب، معلول عوامل دیگری چون سنن قبیلهای نیز بود.
عمل الحرمین
عمل الحرمین، منصبی تشریفاتی ـ سیاسی بود که متصدی آن از میان امرای بانفوذ انتخاب میشد و هنگام خطبه خواندن در مکه، نامش همراه با نام خلیفه ذکر میشد و در موسم حج، عَلَمی نیز برای وی نصب میگشت، در مقابل، او نیز موظف بود مالیاتی معین به دستگاه خلافت بپردازد و امنیت مکه و کاروانهای حجاج را تأمین کند.
در این خصوص، طاهریان که از ۲۳۷ تا ۲۵۳ و صفاریان که از ۲۶۵ تا ۲۷۱ عهده دار این منصب بودند، به ویژه شایان ذکرند. [۱۰۳][۱۰۴]
[۱۰۵][۱۰۶][۱۰۷][۱۰۸][۱۰۹]
با این همه، اداره امور حرمین، در بسیاری موارد، با اختلال بسیار همراه بود که این معضِل، طیف متنوعی از فرصت طلبیهای غارتگرانه، [۱۱۰][۱۱۱] شورشهای مقطعی ( ابن طباطبا ؛ نفس زکیه )، جنگ و گریز رقبای سیاسی[۱۱۲][۱۱۳][۱۱۴][۱۱۵] و سیطره رقبای عباسیان بر حرمین را شامل میشد.
مورد اخیر، به ویژه از اوایل قرن چهارم به بعد، با استیلای بنوسلیمان (از سادات حسنی ) بر مکه، [۱۱۶] تحرکات وسیع قرمطیان در حجاز و عراق، اقدامات اخشیدیان برای استیلا بر حرمین [۱۱۷][۱۱۸] و بالاخره تسلط فاطمیان بر مکه و مدینه، ابعاد گستردهای یافت.
موسم حج در زمان فاطمیان
برای فاطمیان، حج از موارد استراتژیک در سیاست خارجی، به ویژه برای تقابل با خلافت عباسی، بود.
مهمترین جلوه این تقابل، رقابت تنگاتنگ آنان با آل بویه و بعدها سلاجقه (نمایندگان عباسیان در اداره حرمین) در امر خطبه خوانی موسم حج بود که به تناوب میان آنان دست به دست میگشت. [۱۱۹][۱۲۰]
[۱۲۱][۱۲۲][۱۲۳]
با این حال، فاطمیان ــبه سبب سیاستهایی چون ارسال آذوقه برای حرمین، فرستادن مقرری و هدایا برای خدام و مجاورین و پرده داران و کلیدداران کعبه و نیز امیر مکه، ارسال جامه کعبه به صورت سالیانه و بالاخره ایجاد امنیتِ بیشتر برای کاروانهای حجاج در مسیر مصر و شام موفق تر بودند و تا پایان خلافت فاطمی، غالباً خطبه به نام آنان خوانده میشد. [۱۲۴][۱۲۵]
[۱۲۶][۱۲۷][۱۲۸]
در دستگاه فاطمیان، امارت حج از وظایف ارباب سیوف بود. [۱۲۹]
موسم حج در زمان آل بویه و سلاجقه
آل بویه و سلاجقه، اگرچه عنوان عمل الحرمین نداشتند، برای نظارت بر امور حرمین تلاش فراوان کردند و گاه در خطبههای موسم حج، نامشان با نام خلیفه ذکر میشد. [۱۳۰][۱۳۱]
عضدالدوله با برخی اقدامات رفاهی و عمرانی ــچون لغو اخذ مالیات راهداری از حجاج مسیر عراق، بازسازی مسیر مکه، اهدای پول بسیار به خاندانهای بانفوذ مکه و مجاوران خانه خدا، حفر چاههای آب در مسیر مکه و بالاخره فرستادن جامه کعبه به صورت سالیانه [۱۳۲][۱۳۳] ــ موقعیت خود را در حرمین تحکیم کرد.
آلب ارسلان و ملکشاه سلجوقی نیز، به رغم توان نظامی، از چنین سیاستهایی بهره گرفتند. [۱۳۴][۱۳۵]
[۱۳۶]
ناامنی برای کاروانهای حج در زمان عباسیان
در اوایل قرن چهارم تحرکات قرامطه و ناتوانی عباسیان از دفع آنها، طی سالیان متوالی، برای حاجیانی که از مسیر عراق سفر میکردند، به کابوسی هولناک بدل شده بود.
قتل و غارت کاروانهای حج و ناامنی حاصل از آن، به اندازهای بود که بارها و بارها یا حرکت کاروانهای حج متوقف شدند یا کاروانها به مکه نرسیدند یا مراسم حج نیمه تمام ماند و یا به خاک و خون کشیده شد.[۱۳۷][۱۳۸]
[۱۳۹][۱۴۰][۱۴۱][۱۴۲][۱۴۳][۱۴۴]
در یکی از مهمترین این ترک تازیها،[۱۴۵] ابوطاهر جَنّابی و سپاهش، پس از کشتار وسیع حاجیان و اهالی مکه، اجساد را در چاه زمزم ریختند و حجرالاسود را با خود به بحرین بردند که سالها در آن جا باقی ماند [۱۴۶][۱۴۷]
غیر از قرامطه، راهزنانی نیز با کمین در مسیر حجاج، آنها را غارت میکردند[۱۴۸][۱۴۹]
[۱۵۰]
راه مقابله ناامنی برای کاروانهای حج
و تنها راههای مقابله با آنها، همراهی گروهی نظامی با کاروانها [۱۵۱] و نیز استفاده از راه شناسهای خبرهای بود که قادر به هدایت کاروان از مسیرهای امن تر بودند، صرف نظر از معضلات این چنینی و فارغ از دنیای حکومت و سیاست، سنّت حج گزاری در میان مسلمانان، مقتضیات خاص خود را داشت.
تالیفات دربارهٔ راههای حج
نخستین آثار دربارهٔ راههای حج در همین قرون تألیف شد[۱۵۲][۱۵۳][۱۵۴] که در یکی از مهمترین آنها (متعلق به قرن سوم) راه بغداد و کوفه، راه بصره، راه یمامه، راه یمن، راه حضرموت، راه مصر، راه شام، راه طائف و راه جدّه، مسیرهای شناخته شده حج در جهان اسلام معرفی شدهاند. [۱۵۵]
اقامت حجاج در مکه
حجاج بسیاری یا از ابتدا به قصد اقامت طولانی یا دائم وارد مکه میشدند و یا پس از ورود به مکه، به دلایل متعدد، برای همیشه رحل اقامت میافکندند.
تنوخی [۱۵۶] از اهتمام حجاج متمول به کمک به فقرای مدینه، به ویژه علویان، یاد کرده و کشّی[۱۵۷] نیز ضمن اشاره به مشکلات مالی حجاج شیعه، از توقیع امام زمان علیه السلام برای رفع این مشکلات سخن گفته است.
وصیت برای دفن در مکه
به خاک سپرده شدن در مکه، به ویژه در مراسم حج، نیز از جمله رسومی بود که بزرگان و صاحب منصبان بدان وصیت میکردند.[۱۵۸]
وقف برای حرمین
از دیگر سنن پررونق، وقف کردن برای حرمین بود که به ویژه شیعیان دوازده امامی عصر سلجوقی، بدان توجه خاص داشتند.
اقدامات براوستانی و خاندان ابوسعد ورامینی
عبدالجلیل قزوینی [۱۵۹][۱۶۰][۱۶۱] از خیرات و مبرّات فراوان مجدالملک براوستانی ( وزیر برکیارق ) در حرمین و نیز از اقدامات خاندان رضی الدین ابوسعد ورامینی که به سبب انفاق فراوان به حجاج، رسیدگی به امور حرمین و بقای عمارات متعدد در مکه و مدینه، شهرت بسیار داشتهاند، یاد کرده است. [۱۶۲][۱۶۳]
حج گزاری عرفا و زهاد
یکی از رسوم حج گزاری این ادوار، حج گزاری عرفا و زهاد با آدابی خاص بود، از جمله بی زاد و توشه سفر کردن با هدف توکل کامل به خدا (که گاه به افراط کشیده میشد)، صبر بر دشواریهای راه، توسل به امدادهای غیبی، پرهیز از غرور، بی اعتنایی به ستمگران و استفاده نکردن از خدمات رفاهی حکومتی، انجام دادن برخی اعمال طاقت فرسا با انگیزه حفظ حرمت خانه خدا، و اهتمام به ختم قرآن در طواف . [۱۶۴][۱۶۵]
[۱۶۶][۱۶۷][۱۶۸]
بسیاری از آنان بارها به حج میرفتند و گاه سفرشان چند سال به طول میانجامید.[۱۶۹]
آداب استقبال از حجاج
بخش دیگری از آیینهای حج، آداب استقبال از حجاج بود که ظاهراً به شیوه جشنی عمومی برگزار میشد، مثلا نقل است که در سال ۳۱۷ برای استقبال از حجاج، بغداد را آراسته بودند. [۱۷۰]
چنگیز جلوگیری از حج گزاری مسلمانان
با هجوم مغولان به سرزمینهای شرقی اسلامی در قرن هفتم، حج گزاری مسلمانان این خطه بسیار دشوار شد.
چنگیز با این استدلال که «سراسر جهان خانه خداست » از حج گزاری مسلمانان قلمرو خود جلوگیری کرد. [۱۷۱]
از نظر جانشینان او نیز تا پیش از مسلمان شدنشان، بی شک مسئله همین گونه بوده است، چون تا مدتهای مدید راه حج (در قلمرو مغولان) بسته بود.[۱۷۲]
حج گزاری حجاجِ عراقی پس از حمله مغول
فاسی، نخستین حج گزاریِ حجاجِ عراقی ( عراق عرب و عراق عجم ) پس از حمله مغول را در سال ۶۶۶ دانسته،[۱۷۳] که این گزارش با تاریخ صدور یر لیغ اباقاخان مبنی بر بازگشایی راه حجاز [۱۷۴] سازگار است.[۱۷۵]
این یرلیغ، که حاصل تلاش ع طاملک جوینی بود، به دلیل اشاره به اعزام نیروی نظامی برای حفاظت از کاروانها،[۱۷۶] حاکی از برقراری نظارت حکومتی بر امر حج و سامان بخشیدن به آن پس از سالهاست، آنچنان که فاسی [۱۷۷] نیز از کاروان بزرگ حجاج عراقی در ۶۶۹ و ۶۸۸ خبر داده است.
توجه مغولان به مسئله حج
بیشترین اخبار متعلق به روزگار سلطان محمد خدابنده است که هم مسلمان بودنش و هم رقابت میان اشراف حسنی مکه با ممالیک ( رقبای سیاسی ایلخانان )، بر سر تسلط یافتن بر مکه که به یاری جستن گروهی از اشراف حسنی، از سلطان مغول انجامید، توجه مغولان را بیش از پیش به مسئله حج جلب کرد. [۱۷۸]
این توجه در روزگار سلطان ابوسعید نیز تداوم یافت، چنان که در سالهای ۷۱۸ تا ۷۲۰ در مکه به نام وی خطبه میخواندند و کاروان حج ایران (وفد عراقی/ قافله شرقی) با هدایای فراوان دربار ایران، راهی مکه میشد. [۱۷۹][۱۸۰]
منصب امیرالحاج
امیرالحاج این کاروان، منصوب د ستگاه حکومتی بود و فرمانهای ویژهای، برای اعطای مسئولیت به وی، صادر میشد.
لوازم اصلی کار امیرالحاج
آشنایی با مناسک حج و منازل بین راه و احوال قبایل عرب ساکن در مسیر، از ضروریات این منصب بود و حمل پول زیاد (برای توزیع میان قبایل هم پیمان ) و به همراه داشتن چند صد نظامی (به منظور دفع حملات عشایر عرب و راهزنان ) از لوازم اصلی کار امیرالحاج به شمار میرفت. [۱۸۱][۱۸۲]
شخصیت فعال دستگاه مغول در امور عام المنفعه حج
از برجستهترین شخصیتهای فعال در امور عام المنفعه حج در دستگاه مغولان، امیر چوپان بود که برای آبرسانی به مکه، پنجاه هزار دینار هزینه کرد و پس از وفات نیز بنابه وصیتش، هم زمان با موسم حج، در مدینه به خاک سپرده شد. [۱۸۳][۱۸۴]
بسیار بیش تر از مغولان، همسایگان آنها در نواحی غربی جهان اسلام، با حج و مسائل مرتبط به آن درگیر بودند.
اقدامات ایوبیان در امور حج
ایوبیان ــ که سرسلسله آنها، صلاح الدین، با لغو یکی از مالیاتهای حجاج، توجه خاصی به امر حج نشان داده بودــ در تثبیت جایگاه سیاسی خود در حرمین، مجدّانه تلاش میکردند، حج گزاری برخی از این سلاطین، لغو مالیات مکیان، اعطای کمکهای مالی فراوان به حکام و اهالی حرمین و اعطای امتیازات اقتصادی به امرای عربِ حاکم بر نواحی واقع در مسیر حج، از مهمترین این تلاشها بود. [۱۸۵][۱۸۶]
[۱۸۷][۱۸۸][۱۸۹][۱۹۰]
با این حال، گاه روشهای خشونت باری نیز به کار گرفته میشد. [۱۹۱]
اقدامات ممالیک نسبت به حج
اهتمام ممالیک به حج بیش از ایوبیان بود. [۱۹۲]
بیبرس اول در ۶۶۷ مناسک حج معروفش را با اقدامات سیاسی ـ مذهبی و عام المنفعه توأم کرد، ضمن آن که همه ساله به حجاج مصر و شام مساعدت مالی بسیار میکرد. [۱۹۳]
برخی از سلاطین مملوک، بیش از یک بار و با تشریفات بسیار حج گزاردند، [۱۹۴] هرچند که این تشریفات با حج گزاری مسرفانه و شگفت آور منسی موسی، پادشاه تکرور ( کشور مالی )، قابل مقایسه نبود. [۱۹۵][۱۹۶]
[۱۹۷]
ابن بطوطه[۱۹۸] و قلقشندی[۱۹۹] از مراسم محمل گردانی [۲۰۰] سخن گفتهاند، نیز نقل است که کاروان مصر، همه ساله پرده جدید کعبه را به همراه میآورد و این پرده، پس از عید قربان، طی مراسمی، بر کعبه پوشانده میشد. [۲۰۱]
کسب امتیاز مذکور، منوط به تأمین تمامی هزینهها و مایحتاج حرمین و اهالی اش بود [۲۰۲][۲۰۳] که غالباً سلاطین مصری، پیشتاز آن بودند.
ابن بطوطه[۲۰۴][۲۰۵] از مراسم باشکوه عمره رجب و نواختن مکرر طبل و دهل از ابتدای ذیحجه [۲۰۶] در مکه یاد کرده است.
رسم اعطای صدقات و خیرات به مجاورین و فقرا، چنان رواجی داشت که گاه به تنزل ارزش نقدینگی میانجامید. [۲۰۷][۲۰۸]تجارت ایام حج نیز رونقی به سزا داشت و حتی بین صفا و مروه، بازار برپا بود. [۲۰۹]برای دولتمردان، رفتن به حج کاربرد دیگری نیز داشت که همانا جان به سلامت بردن از توطئههای رقبای سیاسی بود و در ادوار بعد نیز رواج داشت. [۲۱۰][۲۱۱]
خطرات در موسم حج
همواره در موسم حج، مخاطرات بزرگی وجود داشته است.
فاسی [۲۱۲][۲۱۳][۲۱۴][۲۱۵] از درگیریهای گاه خونین (میان رقبای سیاسی، میان حجاج با اهالی مکه یا میان خود حجاج) و نیز از کشته شدن حجاج براثر ازدحام، سخن گفته است. [۲۱۶][۲۱۷]
راههای حج، به علت بی ثباتیهای سیاسی داخلی و یا تهاجمات خارجی، ناامن بود. [۲۱۸][۲۱۹]
حج گزاری مسلمانان در دوره حکومت عثمانی
از قرن دهم تا سیزدهم، به سبب تسلط حکومت عثمانی بر حجاز، حج گزاری مسلمانان، تابع چگونگی مناسبات دولتهای متبوعشان با عثمانیان بود.
سلطه رسمی عثمانی بر حرمین، اگرچه در دوران سلطان سلیم (قرن دهم) و در پی سقوط ممالیک اتفاق افتاد، اما سابقه نفوذ آنان در حجاز به روزگار مراد اول که به تألیف قلوب شرفای حجاز، توجه بسیار نشان داد و نیز بایزید اول که نخستین صُرّه همایون به ارزش هشتاد هزار سکه طلا را برای حرمین فرستاد، بازمی گشت. [۲۲۰][۲۲۱]
تعریف صره
صُرّه، هدایای نقدی و غیرنقدی سلاطین و درباریان و ثروتمندان عثمانی برای اهالی حرمین بود که ارسال آن مهمترین تدبیر عثمانیان تا پایان حکومتشان برای تسلط بر حرمین بود.
عوامل تسلط عثمانیان بر حج گزاری
گستردگی تشریفات توأم با فهرست نسبتآ طویل کارگزاران آن و تبدیل شدن واژگان خاص آن نظیر کاروان صرّه، دفاتر صرّه، اوقاف صرّه و امین صرّه به بخش مهمی از فرهنگ لغوی حج در قلمرو عثمانی، [۲۲۲]میزان اهمیت آن را نشان میدهد، علاوه بر ارسال صرّه، اقدامات دیگری نیز از عوامل تسلط عثمانیان بر حج گزاری این ادوار بود، از جمله اختصاص موقوفات و خیرات، حمایت مالی از امرای حجاز و بَدَویان عرب و انجام دادن کارهای عمرانی. [۲۲۳][۲۲۴]
[۲۲۵][۲۲۶]
ازاین رو به رغم آن که هیچ یک از سلاطین عثمانی به حج نرفتند (البته زنان درباری به این سفر اشتیاق زیادی نشان میدادهاند)، عنوان خادم الحرمین به آنان اختصاص داشت.[۲۲۷][۲۲۸]
[۲۲۹]
کاروانهای حج عثمانی
کاروان ( محمل )های حج عثمانی، به طور عمده، در سه گروه سازمان دهی میشدند.
کاروان شام
بزرگترین آنها، کاروان شام بود که ظاهراً از ۱۰۱۰ شکل گرفت و بزرگترین محموله صرّه همایون را حمل میکرد، این کاروان در مراسمی باشکوه و با حمایت لشکری چند هزار نفری، از استانبول راهی مکه میشد.
در مکه و مدینه، استقبال رسمی مفصّلی از این کاروان به عمل میآمد که چند روز به طول میانجامید و طی آن هدایای ارسالی، میان اهالی توزیع میشد. [۲۳۰][۲۳۱]
کاروان شام به دو دسته مقاطره (سواره) و شعاره (پیاده) تقسیم میشد و دهها بیرق، دهها نوازنده و چند صد راهنما، آن را همراهی میکردند.
کاروان مصر
دومین گروه، کاروان مصر بود که وظیفه حمل پرده کعبه را برعهده داشت و سومین گروه، کاروان عراق بود، کاروانهای کوچک تر دیگری نیز بودند که از افریقای شمالی، یمن و ایران، از دو مسیر زمینی و دریایی، راهی مکه میشدند، حجاج آسیای میانه نیز اگر از قلمرو روسیه و ایران به سلامت گذر میکردند، خود را به کاروان شام میرساندند. [۲۳۲][۲۳۳]
کاروانهای مغرب و یمن
از مغرب و یمن نیز کاروانهای بزرگی عازم حج میشدند، اعزام قافله مغرب تابع نظم خاصی نبود و گاه چندین سال متوقف میشد، این کاروان هیئت رئیسهای شامل امیرالحاج، یک عالم دینی، یک قاضی و یک راهنما داشت، گروه نظامی کوچکی نیز مأمور حفاظت از کاروان بود، هرچند حجاج، معمولا خود مسلح بودند.
حرکت کاروان از شهر فاس و در میان هلهله و شادی مردم آغاز میشد و سپس در طی مسیر ( الجزایر، تونس، طرابلس و مصر ) حجاج دیگری به آن میپیوستند [۲۳۴][۲۳۵]
کاروانهای یمنی، علاوه بر حجاج یمن، زائران ایرانی و هندی را نیز شامل میشدند و مهمترین مشخصه آنها مال التجاره فراوانی بود که برای فروش به مکه میبردند.
گفته شده است که مکیان برای این کاروانهای ثروتمند احترام بسیار قائل بودند و آنان را در محلات ویژه اسکان میدادند [۲۳۶]
کاروانهای مصری نیز کوچک تر از کاروانهای شامی بود، جز آن که التزام به تقیدات شرعی گاه در میان این کاروانیان محلی از اعراب نداشت [۲۳۷][۲۳۸]
امیرالحاج در دولت عثمانی
مدیر مدیر کاروان، امیرالحاج بود که اگر تا هفت سال، وظیفه اش را به درستی انجام میداد، به وزارت منصوب میشد؛ ازاین رو گاه بر سر کسب این منصب منازعاتی درمی گرفت، استخدام نیروهای نظامی محافظ کاروان و عرضه خدماتی چون اجاره شتر برای حجاج بی بضاعت، آبرسانی به کاروانها، اختصاص اماکنی جهت سکونت زائران در مدینه و نیز توزیع آشامیدنیهای رایگان میان حجاج، برعهده دولت عثمانی بود، با این حال، انجام دادن برخی خدمات (مانند پرداخت پول و اهدای گوسفند ) برعهده ثروتمندان بود، اموال زائران بی وارثِ متوفای کاروانها هم به دولت میرسید.[۲۳۹][۲۴۰]
[۲۴۱]
رسوم شامیان و مصریان در ایام حج
از مهمترین رسوم شامیان و مصریان در ایام حج، برگزاری جشنهای گسترده پس از عید قربان بود که شریف مکه و اعوان و انصارش نیز در آن شرکت میجستند و چراغانی، آتش بازی و نوازندگی جزء لاینفک آن به شمار میرفت. [۲۴۲]
== مخاطرات حج گزاری حجاج ایرانی == حج گزاری حجاج ایرانی در این ادوار، که درگیر مناسباتِ غالباً خصمانه صفویان و عثمانیان بودند، با مخاطراتی چون مسدود شدن متوالی مسیر ایرانیان (مسیر بصره ـ مکه)، وادار ساختن ایرانیان به استفاده از مسیرهای پرخطر [۲۴۳][۲۴۴][۲۴۵] و سوءقصدهای مکرر به ایرانیان شیعه مذهب در مکه و حتی مسجدالحرام همراه بود.
مورد اخیر به کشته شدن ایرانیان متعددی حتی در سطح شخصیتهای عالی رتبه، نظیر معصوم بیگ صفوی[۲۴۶]و زین العابدین کاشانی،[۲۴۷] انجامید. [۲۴۸][۲۴۹]
[۲۵۰][۲۵۱]
مشکلات دیگری نیز وجود داشت، از جمله سوءاستفادههای مالی حکام بصره، غارتگری دزدان عرب، و اهمال مباشران امر حج که گاه سبب دیر رسیدن زائران و محروم ماندنشان از انجام دادن مناسک حج میشد [۲۵۲] ازاین رو، بسیاری از ایرانیان، همراه شدن با کاروان شام را، به سبب امنیت بیش تر آن، ترجیح میدادند. [۲۵۳][۲۵۴]
در عین حال، درباریان و صاحب منصبان و علما، هنگام عزیمت به حج، توصیه نامههایی از جانب شاه خطاب به امرای طول مسیر و نیز شریف مکه، همراه میبردند تا امنیت سفرشان تضمین باشد. [۲۵۵][۲۵۶].
در این خصوص، مناسبات خوب شرفا با صفویان، بسیار مؤثر بود. [۲۵۷][۲۵۸]
چنین مناسبات حسنهای را میان سلاطین گجرات و شاهان بابری هند با شرفا نیز سراغ داریم، چنان که کاروان حج هندیان، همه ساله، حامل هدایای نقدی و غیرنقدی فراوانی برای شریف مکه، سادات و فقرای حرمین بود. [۲۵۹][۲۶۰]
[۲۶۱][۲۶۲][۲۶۳]
در قرون سیزدهم و چهاردهم، کاروانهای دولت عثمانی، به ویژه کاروان شام، از نظر نظم و تعداد کاروانها مهمترین کاروانهای حج بود[۲۶۴][۲۶۵] و رسومی چون استقبال از آنان هنگام ورود به مدینه و مکه و برگزاری جشنهای گسترده عید قربان در مِنا در میان آنها رواج داشت [۲۶۶][۲۶۷]
[۲۶۸]
مسیرهای دریایی حج
با عمومیت یافتن استفاده از کشتیهای بخار، استفاده از مسیرهای زمینی حج از رونق افتاد.
بیشترین مسافران دریا را زائران شمال و شرق افریقا، جنوب شرقی آسیا، هند و حتی ایران تشکیل میدادند[۲۶۹][۲۷۰].
[۲۷۱]
معضلات مسیرهای دریایی حج
مسافرت با این کشتیها، به لحاظ مصون بودن از خطر راهزنان، و سرعت و نظم و کاهش هزینهها، [۲۷۲] در آغاز، نگرانی حجاج را برطرف کرد، اما به تدریج معضلات آن نیز نمایان شد، که عمدهترین آنها عبارت بود از:
باری بودن کشتی ها؛ اروپایی و غیر مسلمان بودن خدمه آنها و بی حرمتی کردن آنها به مسلمانان ؛
کثرت بیش از اندازه مسافران؛ آلودگی محیط و شیوع بیماریها ؛
طوفانهای شدید به نام باد سیاه یا باد سام ؛
و قرنطینه حجاج (با هدف جلوگیری از شیوع بیماریها) در مسیرهای رفت و برگشت که، به دلیل شرایط بسیار طاقت فرسا، با تعابیری چون عوالم برزخیه، حبس نحس، بدعت و ننگ از آن یاد شده است.[۲۷۳][۲۷۴]
[۲۷۵][۲۷۶][۲۷۷]
با این همه، برای بسیاری از ایرانیان، استفاده از مسیر دریا، گریزناپذیر بود، زیرا مهمترین مسیر زمینی آنان ( راه جبل یا نجد ) ــ که برای جمع میان زیارت عتبات و خانه خدا، از آن استفاده می کردندــ چنان ناامن بود که دولت ایران آمد و شد از آن جا را اکیداً منع کرده بود و علما نیز آن را حرام دانسته بودند [۲۷۸][۲۷۹]
[۲۸۰][۲۸۱][۲۸۲][۲۸۳]
گفتنی است که قرنطینه زائران در کشتی، به رغم ناگوار بودنش، در جلوگیری از شیوع بیماریهای واگیردار، مؤثر بود.
بیماریهای موسم حج وعلت آن
فقرات متعددی از خاطرات مکتوب حجاج این ادوار، به توصیف شیوع بیماریهایی چون وبا و طاعون و برخی بیماریهای بومی حجاز، در موسم حج اختصاص یافته است.
این بیماریها که حاصل ازدحام جمعیت، رعایت نکردن اصول بهداشتی، کمبود آب سالم و تجمع و تعفن لاشههای حیوانات قربانی شده در عید قربان بود، به مرگ بسیاری از حجاج انجامید. [[۲۸۴][۲۸۵]
[۲۸۶][۲۸۷][۲۸۸]
ظهور و گسترش فرقه وهابیت
مهمترین تحول در مسئله حج این ادوار، ظهور و گسترش فرقه وهابیت و حاکمیت آنان بر سرزمین عربستان بود، حاکمیت وهابیان بر حجاز، اگرچه به نوعی برای تمام مسلمانان گران تمام شد، برای شیعیان سختیهای بیشتری در پی داشت، با این که تا پیش از سلطه وهابیان نیز شیعیان، و به ویژه ایرانیان، همواره در معرض تعدی قرار داشتند [۲۸۹] و بسیاری از آنان تقیه میکردند [۲۹۰][۲۹۱] اما حمایت شرفای مکه از ایرانیان [۲۹۲][۲۹۳][۲۹۴] در کاستن از خشونتها، بسیار مؤثر بود.
با سقوط شرفا و حاکمیت وهابیان، سخت گیریهای پیشین ابعاد گسترده تر و خشن تری یافت.
مشکلات حاد ایرانیان در زمان ظهور وهابیت
رفتار توهین آمیز مأموران دولت سعودی با ایرانیان، سخنرانیهای رسمی ضدشیعی، تخریب مزارات امامان شیعه و چند مزار دیگر در قبرستان بقیع (ب قیع الغرقد )، ممنوعیت یا ایجاد تضییقاتی برای زیارت امامان مدفون در بقیع، ضرب و شتم نمازگزاران ایرانی و دستگیری زائران ایرانی به دلایل ناموجه، از مشکلات حاد ایرانیان در این زمان بود. [۲۹۵]
تحریم حج توسط ایران
اعدام یک زائر ایرانی بیمار در ۱۳۲۲ش، به تیرگی مناسبات دو دولت ایران و سعودی و تحریم حج توسط ایران انجامید، هرچند این تحریم در ۱۳۲۷ش و در پی برقراری مناسبات سیاسی میان دو دولت [۲۹۶] لغو شد، اما تضییقات حجاج شیعه، و به ویژه ایرانیان، به نحوی تداوم یافت.
فهرست منابع
۱- قرآن.
۲- منیر آتالر، صرّه همایون و کاروان صرّه در دولت عثمانی، ترجمه بلال خاکی، چاپ- رسول جعفریان، در میقات حج، ش ۴۷ بهار ۱۳۸۳- .
۳- ابن اثیر، الکامل فی التاریخ.
۴- ابن بابویه، علل الشرایع، نجف ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، چاپ افست قم.
۵- ابن بطوطه، رحله ابن بطوطه، چاپ علی منتصر کتانی، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.
۶- ابن حبیب، کتاب المُنمَّق فی اخبار قریش، چاپ خورشید احمد فارق، حیدرآباد، دکن ۱۳۸۴/۱۹۶۴.
۷- ابن خرداذبه، المسالک و الممالک.
۸- ابن خلدون، تاریخ.
۹- ابن فقیه، اخبار البلدان.
۱۰- ابن فهد، اتحاف الوری باخبار ام القری، چاپ فهیم محمد شلتوت، مکه ۱۹۸۳ـ ۱۹۸۴- .
۱۱- ابن کلبی، کتاب الاصنام، چاپ احمد زکی پاشا، قاهره ۱۳۳۲/۱۹۱۴.
۱۲- ابن هشام، السیره النبویه، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، بیروت- : دارابن کثیر،.
۱۳- ابوالغازی بهادرخان، شجره ترک، چاپ پیتر د مزون، سن پطرزبورگ ۱۲۸۷/۱۸۷۱، چاپ افست آمستردام ۱۹۷۰.
۱۴- محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
۱۵- اصطخری، صور الاقالیم.
۱۶- عبداللّه بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱ـ.
۱۷- محسن امین، «پا به پای امین جبل»، ترجمه جواد محدثی، میقات حج، ش ۷ بهار ۱۳۷۳- .
۱۸- اولیا چلبی، تاریخ سیاح .
۱۹- احمد هاشم بدرشینی، اوقاف الحرمین الشریفین فی العصر المملوکی، مدینه ۱۴۲۶/۲۰۰۵.
۲۰- محمدامین بزاز، «حج گزاری در کشور مغرب سده نوزدهم- »، ترجمه- حمیدرضا آژیر، میقات حج، ش ۴۴ تابستان ۱۳۸۲- .
۲۱- تاریخ سیستان، نوشته به نیمهٔ قرن پنجم هجری، ویرایش متن: جعفر مدرس صادقی، تهران: نشر مرکز، ۱۳۷۳ش.
۲۲- محسن بن علی تنوخی، کتاب الفرج بعدالشده، چاپ عبود شالچی، بیروت ۱۳۹۸/۱۹۷۸.
۲۳- رسول جعفریان، «خاندان ابوسعد ورامینی و تلاش برای آبادانی حرمین شریفین»، میقات حج، ش ۱ پاییز ۱۳۷۱- .
۲۴- رسول جعفریان، «مناسبات اصفهان و حجاز»، میقات حج، ش ۳۹ بهار ۱۳۸۱- .
۲۵- عطاملک بن محمد جوینی، «حکم فتح راه حجاز»، چاپ رسول جعفریان، میقات حج، ش ۱۵ بهار ۱۳۷۵- .
۲۶- یوسف ناگوا چانگ، « بررسی- یادداشتهای سفر به خانه خدا اثر روح الدین مافاچو- »، ترجمه- رضا مرادزاده، میقات حج، ش ۳۷ پاییز ۱۳۸۰- .
۲۷- «چند نامه از کارپرداز جدّه و سرپرست حجاج ایرانی»، چاپ سجاد اصفهانی، میقات حج، ش ۴۸ تابستان ۱۳۸۳- .
۲۸- ابراهیم بن اسحاق حربی، کتاب المناسک و اماکن طرق الحج و معالم الجزیره، چاپ حمد جاسر، ریاض ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
۲۹- حسن بصری، فضائل مکه معظمه از مترجمی ناشناخته- ، چاپ علی صدرایی خویی، در میقات حج، ش ۱۲ تابستان ۱۳۷۴- .
۳۰- زین العابدین بن نورالدین علی حسینی کاشانی، رساله مفرِّحه الانام فی تأسیس بیت اللّه الحرام، چاپ رسول جعفریان، در میراث اسلامی ایران، دفتر ۱، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۳ش.
۳۱- احمدبن محمد خوافی، مجمل فصیحی، چاپ محمود فرخ، مشهد ۱۳۳۹ـ۱۳۴۱ش.
۳۲- احمدبن زینی دحلان، خلاصه الکلام فی بیان امراء البلد الحرام، مصر ۱۳۰۵.
۳۳- اسرا دوغان، « بررسی کتاب- حجّاج و سلاطین اثر ثریا فاروقی- »، به کوشش- رسول جعفریان، میقات حج، ش ۴۸ تابستان ۱۳۸۳- .
۳۴- محمدبن علی راوندی، راحهالصدور و آیهالسرور در تاریخ آل سلجوق، به سعی و تصحیح محمد اقبال، بانضمام حواشی و فهارس با تصحیحات لازم مجتبی مینوی، تهران ۱۳۶۴ش.
۳۵- سفرنامه عتبات و مکه به سال ۱۳۱۷، از مؤلفی ناشناخته- ، چاپ رسول جعفریان و صادق برزگر، در میراث اسلامی ایران، دفتر۵، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانه آیهاللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۶ش.
۳۶- سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان، تهران- ۱۳۷۴ش.
۳۷- مارکو سلتی، «تاریخ تشیع در مکه و مدینه و»، ترجمه- رسول جعفریان، میقات حج، ش ۲۲ زمستان ۱۳۷۶- .
۳۸- محمدعلی سلطانی، «نقش حج در تحولات دینی غرب آفریقا»، میقات حج، ش۱۰ زمستان ۱۳۷۳- .
۳۹- سمعانی، الانساب.
۴۰- ولی قلی بن داودقلی شاملو، قصص الخاقانی، چاپ حسن سادات ناصری، تهران ۱۳۷۱ـ۱۳۷۴ش.
۴۱- ناصر شکریان، «سیر تاریخی حج در قرآن»، میقات حج، ش ۵۱ بهار ۱۳۸۴- .
۴۲- شمس الدین سراج عفیف، تاریخ فیروزشاهی، چاپ ولایت حسین، کلکته ۱۸۹۱.
۴۳- محمدبن هندوشاه شمس منشی، دستورالکاتب فی تعیین المراتب، چاپ عبدالکریم علیزاده، مسکو ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.
۴۴- ایوب صبری پاشا، مرآهالحرمین سفرنامه مکه- ، ترجمه عبدالرسول منشی، چاپ جمشید کیان فر، تهران ۱۳۸۲ش.
۴۵- محسن صدر، «خاطرات سرپرست حجّاج در سفر حج سال ۱۳۲۷ خورشیدی»، چاپ- جواد حسینی، میقات حج، ش ۵۱ بهار ۱۳۸۴- .
۴۶- طبری، تاریخ بیروت- .
۴۷- محمدرضا ظهیرالملک کرمانشاهی، سفرنامه مکه، چاپ رسول جعفریان، در میراث اسلامی، دفتر ۵، میقات حج.
۴۸- عبدالجلیل قزوینی، نقض، چاپ جلال الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.
۴۹- عبدالرشید ابراهیم، «مکه در سال ۱۳۲۷»، ترجمه محمدعلی سلطانی، میقات حج، ش ۱۳ پاییز ۱۳۷۴- .
۵۰- محمدبن ابراهیم عطار، کتاب تذکرهالاولیاء، چاپ محمد قزوینی، تهران ۱۳۳۶ش.
۵۱- علی بن ابی طالب ع- ، امام اول، نهج البلاغه، چاپ صبحی صالح، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۵۲- علیمحمدخان بهادر دیوان گجرات، مرآت احمدی، چاپ عبدالکریم بن نورمحمد و رحمهاللّه بن فتح محمد، چاپ سنگی بمبئی ۱۳۰۶ـ۱۳۰۷.
۵۳- محمدبن مسعود عیاشی، کتاب التفسیر، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم ۱۳۸۰ـ۱۳۸۱، چاپ افست تهران.
۵۴- محمدبن احمد فاسی، الزُهوُر المُقتَطَفَه من تاریخ مکه المشرفه، چاپ ادیب محمد غزاوی، بیروت ۲۰۰۰.
۵۵- فضل اللّه نوری، مجموعهای از رسائل، اعلامیهها، مکتوبات، و روزنامه شیخ شهید فضل اللّه نوری، گردآورنده: محمد ترکمان، تهران ۱۳۶۲ـ۱۳۶۳ش.
۵۶- احمدبن علی قلقشندی، صبح الاعشی فی صناعه الانشا، قاهره ۱۳۳۱ـ۱۳۳۸/ ۱۹۱۳ـ۱۹۳۰، چاپ افست ۱۳۸۳/۱۹۶۳.
۵۷- احمدبن علی قلقشندی، قلائدالجُمان فی التعریف بقبائل عرب الزمان، چاپ ابراهیم ابیاری، قاهره ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
۵۸- محمدابراهیم کازرونی، سفرنامه مکه، چاپ رسول جعفریان، در میراث اسلامی ایران، دفتر ۵، میقات حج.
۵۹- عبداللّه بن علی کاشانی، زبدهالتواریخ: بخش فاطمیان و نزاریان، چاپ محمدتقی دانش پژوه، تهران ۱۳۶۶ش.
۶۰- عبداللّه بن محمد کاشانی، تاریخ اولجایتو، چاپ مهین همبلی، تهران ۱۳۴۸ش.
۶۱- کتاب العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق، ج۴، قسم۱، چاپ عمر سعیدی، دمشق ۱۹۷۲.
۶۲- عبدالکریم بن عاقبت محمود کشمیری، بیان واقع: سرگذشت احوال نادرشاه، چاپ کب نسیم، لاهور ۱۹۷۰.
۶۳- محمدبن عمر کشّی، اختیار معرفهالرجال، تلخیص- محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش.
۶۴- «گزارشی از دو بازسازی کعبه و مسجدالحرام»، ترجمه- محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۲۰ تابستان ۱۳۷۶- .
۶۵- مُجْمَل التواریخ و القصص، چاپ سیف الدین نجم آبادی و زیگفرید وبر، نکارهاوزن ۱۳۷۸ش.
۶۶- حُمیدبن احمد محلِّی، کتاب الحدائق الوردیه فی مناقب ائمّه الزیدیه، چاپ سنگی بی جا- ۱۳۵۶ـ۱۳۵۷، چاپ افست دمشق ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
۶۷- مسعودی، مروج الذهب بیروت- .
۶۸- مسکویه، تجارب الامم.
۶۹- میرمحمدسعیدبن علی مشیزی، تذکره صفویه کرمان، چاپ محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران ۱۳۶۹ش.
۷۰- محمدمعصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه، تحفهالحرمین: سفرنامه نایب الصدر شیرازی در زیارت مکه و سیاحت ایران و هند، تهران ۱۳۶۲ش.
۷۱- محمدبن محمد مفید، الارشاد، قم: مکتبه بصیرتی،.
۷۲- احمدبن علی مقریزی، الذهب المسبوک فی ذکر من حج من الخلفاء و الملوک، چاپ جمال الدین شیال، پرت سعید ۱۴۲۰/۲۰۰۰.
۷۳- «مکه از دیدگاه جهانگردان اروپایی ۲- »، ترجمه محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۱۴ زمستان ۱۳۷۴- .
۷۴- «مکه از دیدگاه جهانگردان اروپایی ۳- »، ترجمه- محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۱۷ پاییز ۱۳۷۵- .
۷۵- احمدبن حسین منشی قمی، خلاصهالتواریخ، چاپ احسان اشراقی، تهران ۱۳۵۹ـ۱۳۶۳ش.
۷۶- میرحامد حسین، «از هندوستان تا حریم یار: سیری در سفرنامه حج صاحب عبقات الانوار مرحوم علامه میرحامد حسین هندی»، ترجمه و تحقیق محمدعلی مقدادی، میقات حج، ش ۱۴ زمستان ۱۳۷۴- .
۷۷- ناصرخسرو، سفرنامه حکیم ناصرخسرو قبادیانی مروزی، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۶۳ش.
۷۸- زین العابدین علی بن عبدالمؤمن نویدی، تکمله الاخبار: تاریخ صفویه از آغاز تا ۹۷۸ هجری قمری، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۹ش.
۷۹- «وادی احرام»، از نویسندهای ناشناخته- ، چاپ- علی قاضی عسکر، میقات حج، ش ۲۸ تابستان ۱۳۷۸- .
۸۰- محمدبن عمر واقدی، کتاب المغازی، چاپ مارسدن جونز، لندن ۱۹۶۶، چاپ افست قاهره.
۸۱- یاقوت حموی، معجم الادباء.
۸۲- یعقوبی، تاریخ.
پانویس
- ↑ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۳۴ـ۳۶، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
- ↑ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۴۹ـ۵۱، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
- ↑ بن بابویه، علل الشرایع، ج۱، ص۴۰۲، نجف ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، چاپ افست قم.
- ↑ ابن بابویه، علل الشرایع، ص۶۰۴، نجف ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، چاپ افست قم.
- ↑ مُجْمَل التواریخ و القصص، چاپ سیف الدین نجم آبادی و زیگفرید وبر، ج۱، ص۳۷۲، نکارهاوزن ۱۳۷۸ش.
- ↑ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۳۶ـ۴۳، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
- ↑ ابن بابویه، علل الشرایع، ج۱، ص۴۰۶، نجف ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، چاپ افست قم.
- ↑ مُجْمَل التواریخ و القصص، چاپ سیف الدین نجم آبادی و زیگفرید وبر، ج۱، ص۳۷۲، نکارهاوزن ۱۳۷۸ش.
- ↑ . آل عمران: ۹۶.
- ↑ سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.
- ↑ سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.
- ↑ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۵۱، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
- ↑ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۶۸ـ۶۹، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
- ↑ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۷۲ـ۷۴، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
- ↑ طبری، تاریخ (بیروت)، ج۱، ص۱۲۵.
- ↑ محمدبن مسعود عیاشی، کتاب التفسیر، ج۱، ص۶۰، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم ۱۳۸۰ـ۱۳۸۱، چاپ افست تهران.
- ↑ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۳۸، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
- ↑ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۵۲ـ۵۳، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
- ↑ ابن بابویه، علل الشرایع، ج۱، ص۳۹۹، نجف ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، چاپ افست قم.
- ↑ بقره: ۱۲۵.
- ↑ بقره: ۱۲۷.
- ↑ سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.
- ↑ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۶۶ـ۷۲، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
- ↑ طبری، تاریخ (بیروت)، ج۱، ص۲۶۰۲۶۲.
- ↑ ابن کلبی، کتاب الاصنام، ج۱، ص۶، چاپ احمد زکی پاشا، قاهره ۱۳۳۲/۱۹۱۴.
- ↑ ابن هشام، السیره النبویه، ج۱، ص۷۷ـ ۷۸، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، (بیروت) : دارابن کثیر.
- ↑ ابن هشام، السیره النبویه، ج۱، ص۸۴ـ ۸۵، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، (بیروت) : دارابن کثیر.
- ↑ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۹۵، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
- ↑ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۸۶، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
- ↑ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۶۷ـ۱۶۹، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
- ↑ ابن هشام، السیره النبویه، قسم۱، ص ۲۳ـ۲۴، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، (بیروت) : دارابن کثیر.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب (بیروت)، ج۱، ص۲۸۳ـ۲۸۴.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الادباء، ج۴، ص۶۱۹.
- ↑ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۸۸، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
- ↑ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۰۰، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
- ↑ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۱۶ـ۱۱۷، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
- ↑ ابن هشام، السیره النبویه، ج۱، ص۷۶ـ۷۷، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، (بیروت) : دارابن کثیر،.
- ↑ «گزارشی از دو بازسازی کعبه و مسجدالحرام»، (ترجمه) محمدرضا فرهنگ، میقات حج، ش ۲۰ (تابستان ۱۳۷۶).
- ↑ سفرنامه منظوم حج، سراینده: بانویی اصفهانی از دوره صفوی، چاپ رسول جعفریان، (تهران) ۱۳۷۴ش.
- ↑ ابن کلبی، کتاب الاصنام، ص ۹، چاپ احمد زکی پاشا، قاهره ۱۳۳۲/۱۹۱۴
- ↑ ابن حبیب، کتاب المُنمَّق فی اخبار قریش، ج۱، ص۲۷۴ـ ۲۷۵، چاپ خورشید احمد فارق، حیدرآباد، دکن ۱۳۸۴/۱۹۶۴.
- ↑ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۱۹ـ۱۲۰، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
- ↑
- محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ج۱، ص۱۸۳ـ۱۸۵، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
منبع: ویکی فقه - تاریخ برداشت:94/07/01
بازگشت به حج
