فرهنگ مصادیق:علل گرایش به مدل‌های غربی چیست؟: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۸ اردیبهشت ۱۳۹۵، ساعت ۱۴:۲۳

سید محمد تقی قاضوی

مقدمه

جسم و روان انسان مانند جهان طبیعت دارای فصول گوناگون است; جسم جوانه می‌زند، رشد می‌کند، محصول می‌دهد و زمستان پیری پس از مدتی از راه می‌رسد. روان انسان نیز گاه لبخند بهاری و گاه مهر تابستانی و گاه اشک پاییزی و گاه قهر زمستانی را تجربه می‌کند. این تغییر و تبدیل از ویژگی‌های طبیعی انسان و جهان است و در مسیر آن نوگرایی و به روز بودن خودنمایی می‌کند و پدیدهٔ اجتماعی مد و مدگرایی متولد می‌شود. قبل از بررسی علل گرایش به مدل‌های غربی، لازم است که پیش نیازهای این بحث روشن گردد.

مد و مدل چیست؟

در لغت: واژهٔ مد از زبان فرانسه گرفته شده و به معنای روش و طریقه‌ای موقت است که طبق ذوق و سلیقهٔ اهل زمان، طرز زندگی، لباس پوشیدن و غیره را تنظیم می‌کند. واژهٔ مدل نیز از زبان فرانسه گرفته شده و به معنای الگو، نمونه و سرمشق است.
در اصطلاح: مد به معنای الگوی رفتاری است; یعنی فرد، نمونهٔ رفتار و کردار مطلوب یا نامطلوب را در دیگران مشاهده می‌کند و خود را با آن تطبیق می‌دهد.
بر این اساس، مدها و الگوها فرهنگی هستند که توسط بخشی از جامعه پذیرفته می‌شوند و دارای دوره‌ای نسبتاً کوتاه‌اند و سپس فراموش می‌شوند; و مدگرایی آن است که فرد سبک لباس پوشیدن و طرز زندگی و رفتار خود را طبق آخرین الگوها تنظیم و به محض آن که الگوی جدیدی در جامعه رواج یافت از آن پیروی کند.

مد مثبت یا منفی؟

کمال طلبی، بهتر بودن و اجتماعی بودن همه از نیازهای فطری بشر است. وی نیازمند همراهی و همکاری با دیگران است و اگر این پدیده از او گرفته شود، منزوی و غیراجتماعی خواهد شد. در فرایند اجتماعی شدن، فرد با الگوها و مدهای دیگران مواجه می‌شود و گاهی آنها را الگوهای رفتاری خود قرار می‌دهد; از این بعد می‌توان گفت مدگرایی خوب است و تازه بودن بهتر از کهنه بودن است، اما مدزدگی بد است و مدفریبی بسیار بدتر; چرا که مد می‌تواند برای شخصیت فردی و اجتماعی بسیار سرنوشت ساز و خطرآفرین باشد، به گونه‌ای که یکی از پدیده‌هایی که امروزه دامن گیر جوامع بشری شده، نابهنجاری‌های رفتاری است که تعادل و سلامت جسمی و روانی و شخصیت فرد را دچار اختلال می‌کند که عمدتاً معلول اسوه‌ها و الگوهای نامناسب و مدزدگی و مدفریبی است. افراد باید مدگرایی به معنای تازه طلبی را از مدزدگی تفکیک کنند و با انتخاب الگوها و مدهای سالم بر رشد و شکوفایی خود بیفزایند; اسلام نیز با مدگرایی تا جایی موافق است که در جهت حفظ اصول و مبانی اعتقادی و ارزشی باشد.

مد گرایی و غرب گرایی

مدگرایی و غرب گرایی دو مفهوم متفاوت و دارای دو تعریف جداگانه هستند، اما سیر تحولات تاریخی ـ اجتماعی در ایران قبل از انقلاب شکوهمند اسلامی، به گونه‌ای سرنوشت این دو پدیده را به هم گره زده است و هنگامی که سخن از مدگرایی به میان می‌آمد مفهوم فرنگ و غرب گرایی نیز به عنوان شعار و سبک زندگی برای دیگران تداعی می‌شد. سرچشمهٔ اصلی این نوع تفکر، صنعتی شدن و مدرنیته شدن غرب است. با پیشرفت تکنولوژی و انقلاب صنعتی در غرب، سنت‌ها مورد نقد قرار گرفت و فرهنگ جامعه به تدریج تغییر کرد و این تغییر تدریجی به همراه تبلیغات گستردهٔ سودجویان، بستر مناسبی برای شیوع مدگرایی و غرب گرایی فراهم کرد. انقلاب اسلامی با بومی کردن علم و تکنولوژی در ایران به میزان زیادی این اندیشه را خشکانده است، ولی ریشه‌های آن هنوز در برخی از ارکان جامعه یعنی زنان و نوجوانان و جوانان دیده می‌شود.

علل گرایش به مدل‌های بیگانه

با توجه به این که پدیدهٔ مدگرایی و گرایش به مدهای بیگانه یک پدیدهٔ اجتماعی ـ روان شناختی است، برای بررسی علل آن از دریچهٔ این دو رویکرد بحث را پی می‌گیریم و در یک تقسیم کلی عوامل مدگرایی را به دو دستهٔ علل روان شناختی (درون فردی) و اجتماعی (برون فردی) تقسیم می‌کنیم.

بررسی علل روان شناختی

تنوع طلبی و نوگرایی:

انسان همواره تنوع طلب و نوگراست، به ویژه در دوران نوجوانی و جوانی که دوران تجدد، نوگرایی و استقلال طلبی نامیده شده است. در این دوران، هیجان خواهی و کمال طلبی افراد رشد چشم گیری دارد و یکی از علل گرایش به مدل‌های نابهنجار بیگانه، تعریف نادرست از تنوع و نوگرایی در میان افراد است. افراد تحت تأثیر تعریفات دیگران از سبک‌ها و الگوهای مختلف، به برخی از مدهای نابهنجار رو می‌آورند.

احساس کهتری یا عقدهٔ حقارت:

یکی از مسائل مهم در زندگی برخی از انسان‌ها، عقده‌هایی است که بر اثر تحقیرها یا ارضا نشدن برخی امیال و خواسته‌های او انباشته می‌شود که با ایجاد یک زمینه (مد غربی و زینت کردن و...) خود را نمایان می‌کند; عقده‌هایی که فرد را نسبت به خود بی اعتماد، و اراده را از او سلب می‌کند و فرد برای جبران آن به رفتار نابهنجار مدگرایی گرایش می‌یابد.

رقابت و چشم و هم چشمی:

رقابت و چشم و هم چشمی در برخی امور سبب پیشرفت و تکامل انسان می‌گردد، ولی در امور مادی و مدگرایی منجر به نابهنجاری‌های رفتاری و کلامی می‌شود. برخی بدون تفکر در جوانب مسئله، خود را با دیگران مقایسه می‌کنند که در موارد بسیار زیادی به مسابقه تبدیل می‌شود. آنها می‌خواهند از هم سبقت بگیرند و این سبقت تا روی آوردن به جدیدترین مد کفش، لباس، تیپ و... ادامه پیدا می‌کند و بدین ترتیب فرد در دام مدل‌های فرهنگی بیگانه می‌افتد و سلامت روحی ـ روانی اش دچار اختلال می‌شود. خودبزرگ بینی و افسردگی، در شرایطی که بستر مناسب اقتصادی و روانی برای رقابت نباشد، از عوارض این پدیدهٔ نابهنجار و غیراخلاقی هستند.

جلوه نمایی و تشخّص طلبی:

برخی از افراد برای خودنمایی و برتری جویی، که یکی از ضعف‌ها و مشکلات شخصیتی است، به مدهای غربی رومی آورند.
تورشتاین وبلن مد را وسیله‌ای برای این می‌داند که افراد، نشان دهند ثروتمندان، باشخصیت و دارای اندیشه‌ای خاص هستند; لذا به محض این که مدی در جامعه پیدا می‌شود، اشراف زادگان و ثروتمندان به سراغ این مد جدید می‌روند; زیرا مد قدیمی دیگر آنها را از طبقات دیگر جامعه متمایز نمی‌کند.

ضعف اراده و اختیار:

یکی از ویژگی‌های شخصیت ناپایدار و نابهنجار، ضعف اراده است. معمولا کسانی که در برابر مدهای نابهنجار بیگانه سازش نشان می‌دهند، قدرت تصمیم گیری و اراده‌ای قوی و تصویر روشنی از خود ندارند و بر کنترل هیجانات، عواطف و بیان اندیشه‌های خود ناتوان هستند. این عدم اعتماد به نفس و ضعف اراده یکی از علت‌های مهم روان شناختیِ گرایش به مدهای نابهنجار بیگانه است.

دوران خاص جوانی و بحران:

جوانان احساس جزیره‌ای دارند و فکر می‌کنند همان طور که مردم یک جزیره از آزادی عمل برخوردارند، آنها نیز چنین هستند; لذا به خود اجازه می‌دهند تا به جنگ مسائل و مشکلات بروند، فشارهای دوران جوانی را تحمل کنند و با طی نمودن آیین‌های مختلفی که وجود دارد، خود را به « دوران بزرگسالی» برسانند و درجات و مراحل تحرک‌های اجتماعی را که نمونه‌ای از آن، گرایش به مدگرایی غربی است، طی نمایند.
در این دوران هویت و شخصیت فرد زمینهٔ الگوپذیری بیشتری دارد; زیرا با پیدایش تغییرات جسمانی، اجتماعی و روانی، هویت پردازی می‌کند. همین مسئله او را به مدهای نابهنجار می‌کشاند.

هوسرانی:

گرایش‌های شیطانی یکی از علل انحرافات انسان است و بسیاری از نابهنجاری‌های رفتاری، چه فردی و چه اجتماعی، از این مسئله ناشی می‌شود. این میل، با نام آزادی، در کشورهای بیگانه شیوع زیادی دارد و به عنوان اصل لذت مطرح است. در این اصل، مبنای همه چیز لذت است; از این رو، برخی به خاطر تبعیت از این نوع گرایش و شهوت رانی و پیروی از هوای نفس، به مدهای نابهنجار بیگانه رومی آورند.

علل اجتماعی مدگرایی

تبلیغ زدگی:

شبکه‌های تلویزیونی، ماهواره‌ها، سایت‌ها، وِبلاگ‌ها و پایگاه‌های اینترنتی و مجلات از مهم‌ترین منابع تبلیغی مدل‌های بیگانه و گرایش به آن هستند. رسانه‌های جمعی و فردی، شبانه روز با شیوه‌های خلاّق و جذّاب تبلیغی و هزینه‌های هنگفت، سعی در رواج مدل‌های غربی دارند و چه بسا مدل‌های بیگانه به عنوان ارزش، تبلیغ می‌شود.

شرکت‌های تولیدی:

بسیاری از شرکت‌های تولیدی، نقش مهمی در شیوع مد دارند. گاهی این مدها برای ارائه از طرف یک شرکت، ساعت‌ها مورد مطالعه و بررسی روان شناختی قرار می‌گیرد، تا قدرت جاذبهٔ مدشناسایی و به اجتماع عرضه شود. شرکت‌ها در این فرایند، بازار عرضه و تقاضا را با شیوه‌های نوین به وجود می‌آورند و اجتماع را دچار تغییرات مدهای نابهنجار می‌کنند.

الگوهای نادرست:

سبک زندگی انسان براساس الگوها و اندیشهٔ او شکل می‌گیرد. بیشتر افراد معمولا مربی یا الگویی برای خود انتخاب می‌کنند. ممکن است این الگو در خانواده شکل بگیرد; اما مربی، معلم و استاد، از مهد کودک تا دانشگاه می‌توانند مُبلّغ مدهای نابهنجار غربی باشند و سبک زندگی و اندیشهٔ افراد را نسبت به سیر طبیعی و بهنجار زندگی تغییر دهند.

تعلق به گروه:

گروه‌های دوستی نقش مهمی در گرایش افراد به مدگرایی دارند. ترس و نگرانی از بی توجهی دوستان یا تحقیر و تمسخر آنان، یکی از علل گرایش به مدهای نابهنجار بیگانه است; زیرا فرد به گروه دوستی تعلق دارد و متعلّقات گروه را می‌پذیرد تا خود را فردی سازش یافته با گروه قلمداد کند و شاید تنها حاصل این سازگاری، جلب اعتماد گروه باشد.

لغزش‌های اجتماعی و فرهنگی:

گاهی فضای مسموم جامعه باعث می‌شود راه‌های نفوذ مدگرایی غربی باز و هموار گردد و از این طریق تبلیغات نیز رواج پیدا می‌کند و هر روز تعداد مروجّان مدهای غربی افزایش می‌یابد.

ارزانی:

برخی از لباس‌ها و وسایل مدهای نابهنجار بیگانه به راحتی و ارزان در دسترس قرار می‌گیرند; از این رو گرانی مدهای بهنجار برای کسانی که قدرت خرید بالایی ندارند، از علت‌های مهم گرایش به مدهای نابهنجار بیگانه است.

فرهنگ ورزشی:

«ورزش وسیلهٔ مؤثری در پایین نگه داشتن سطح فشار روانی محسوب می‌شود.» و معمولا ورزشکاران برای جذب علاقه مندان و دوست داران خود، مدهای خاصی را تبلیغ می‌کنند که تأثیر زیادی بر افکار و باورهای آنان دارد. الگوگیری از ورزشکاران غربی نیز یکی از عوامل عمدهٔ گرایش به مدل‌های نابهنجار غربی است.

فضای تربیتی:

نقش تعلیم و تربیت از نقش‌های بنیادی روحی و روانی و اجتماعی انسان است. انسان تربیت می‌شود تا با هنجارهای موجود در جامعه سازش داشته باشد. تربیت و به ویژه فضایی که فرد در آن تربیت می‌شود، نقش مهمی در الگوپذیری او دارد; از این رو یکی از علل گرایش به مدهای غربی، محرومیت از فضای تربیتی صحیح است.

فقر و بیکاری:

فقر و بیکاری زمینهٔ گرایش به مدل‌های نابهنجار بیگانه، به ویژه از جهت رفتاری و گفتاری را بیشتر می‌کند و فرد را به دام انحراف می‌اندازد. حضرت علی(علیه السلام)می‌فرماید: من الفراغ تکون الصبوه; سبکسری دوران جوانی ناشی از بیکاری است.

محیط شغلی:

یکی از علل گرایش به مدهای غربی، محیط شغلی است و افراد برای همراهی با دیگران یا به اجبار از مدهایی که در بین همکاران رواج می‌یابد پیروی می‌کنند.