آموزه های اسلامی پیشگیری از جرم: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۸ مهر ۱۳۹۷، ساعت ۱۳:۵۴

نویسنده: توسلی، محمد حسن^[۱]؛ صادقی، محمدامین.^[۲]

بصیرت و تربیت اسلامی؛ بهار ۱۳۹۴، سال دوازدهم - شماره ۳۲ (32 صفحه - از ۴۳ تا ۷۴) ^[۳]

چکیده

پیشگیری، مجموعه اقدام‌ها و تدابیری است که از پایه و اساس مانع وقوع جرم و فعلیت یافتن اندیشه جنایی می‌شود و با ریشه‌ها و علل پیدایی جرم مبارزه می‌کند. پیشگیری کیفری و غیر کیفری، اجتناب ناپذیر است و آنچه امروزه رویکردی جدید به چگونگی واپایش بزهکاری محسوب می‌شود، عبارت است از کلیه اقدامات فردی و عمومی به جز اعمال حقوق کیفری با هدف از بین بردن زمینه‌های مساعد برای ارتکاب اعمالی که جرم محسوب می‌شود. در این میان، نقش آموزه‌های اسلامی در سالم سازی محیط اجتماعی و سازمانی کاهش تخلف و جرم، و نیز جایگاه رویکردهای آموزه‌های اسلامی در برنامه پیشگیری از جرم و نظام حقوقی اسلام، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. نتایج حاصل از پژوهش حاضر، گویای این مهم است که پیشگیری از جرم براساس آموزه‌های اسلامی یک جریان دو طرفه بوده که هم پلیس و هم مردم، در آن نقش سازنده و تأثیرگذاری دارند. در این میان توجه ویژه مدیران و کارکنان ناجا به آموزه‌های اسلامی و عوامل پیشگیرانه از جرم از قبیل: «اعتقاد به توحید، اعتقاد به معاد، نقش و تأثیر نماز، امر به معروف و نهی از منکر، انفاق و احسان، حجاب و عفاف، نظارت و واپایش، تعلیم و آموزش عمومی، پیشگیری از طریق خانواده، محبت و مهرورزی، معاشرت با نیکان و صالحان، اجرای روش الگو دهی و الگو گیری، ترویج فرهنگ صبر، بردباری و شکرگزاری، فرهنگ قناعت و پرهیز از اسراف و تبذیر و بالاخره تأثیر توبه» و عملیاتی و اجرایی کردن آنها در نظام تعلیم و تربیت فردی وسازمانی می‌تواند در پیشگیری از تخلف وجرم، مفید و اثربخش باشد

کلمات کلیدی

تخلف، جرم، پیشگیری، آموزه‌های اسلامی، پلیس غیرکلامی، زبان تن

مقدمه و بیان مسئله

پیشگیری از جرم، امروزه مورد توجه متولیان سیاست جنایی اغلب نظام‌های حقوقی قرار گرفته است؛ در این سیاست، برای جلوگیری از تحقق بزه، گاهی به اعمال اقدامات اصلاحی، روی بزهکار برای جلوگیری از ارتکاب مجدد بزه و در مواردی به اجتماع و علل اجتماعی مؤثر در تحقق جرم و شیوه از بین بردن آثار آن پرداخته می‌شود. در هر نظام و مکتب حقوقی به تناسب مبانی نظریه‌ها و تعاریفی که برای جرم و بزهکاری ارائه می‌شود، راهکارهای پیشگیری نیز متفاوت است؛ از جمله نمونه‌ها و الگوهای پیشگیری می‌توان به دین و راهکارهای پیشنهادی آن در زمینه پیشگیری با عنوان «پیشگیری دینی» اشاره نمود.

راهکارهای دینی واپایش اجتماعی همواره آثار چشمگیر خود را در زمینه مهار جرم و کجروی بر جای نهاده و توجه اندیشمندان علوم اجتماعی را به ویژه در حوزه‌های مطالعه جرم و کجروی به خود جلب کرده است. از این رو با توجه به اهمیت این موضوع در نظام حقوقی اسلام، یکی از راه‌های پیشگیری از جرم، «انتشار و تبلیغ تعلیمات و آموزه‌های اسلامی» معرفی شده است؛ از سوی دیگر تربیت و آموزش در صورتی ثمربخش خواهد بود که با کوشش و عمل آموزش گیرنده همراه باشد.

با توجه به توضیحات بالا در این مقاله سعی شده است راه‌های پیشگیری از جرم درآموزه‌های اسلامی، که همان نشر تعلیمات دینی و اخلاقی برای تهذیب نفس و تعدیل تمایلات و غرایز انسان است، مورد بررسی قرار گیرد.

کلیات

بیان مسئله

پیشگیری، بهتر، راحت تر و کم هزینه تر از درمان است. همه علما، به اینـ مسئله اعتراف دارند که بیشترین توان، همت و اراده را قبل از وقوع جرم باید به کار برد. یکی از مسائل و موضوعات اساسی که امروزه در ابعاد فراملی، ملی و منطقه‌ای خودش را نشان داده و می‌دهد، آسیب های اجتماعی است که همین امر عمدتاً بهداشت روانی افراد را در جامعه خدشه دار می‌سازد.

در این راستا بدیهی است که توجه به امر پیشگیری و اجرای رفتارهای مداخله‌ای جهت عدم وقوع این آسیب ها در شرایط فعلی امری ضروری است.

قرآن کریم به عنوان مهم‌ترین و متقن‌ترین منبع اسلامی به موضوع «پیشگیری از جرم» توجه ویژه‌ای دارد. هر چند که در قرآن به طور مستقیم کلمه «پیشگیری» به کار نرفته است؛ اما به شکل ضمنی، آیات فراوانی به این مسئله دلالت می کند، برای مثال: بیشتر آیات نهی از منکر، به نوعی انسان را از چیزی برحذر می‌دارند که این خود بی شک نوعی پیشگیری از وقوع گناه است؛ پس توجه به آموزه‌های اسلامی در جامعه اسلامی ما از اهمیت خاصی برخوردار است و بنابر گفته استادان حوزه علوم انسانی که آموزش و خودآگاهی را لازمه بینش و ساخت شخصیت می دانند، ایجاب می‌نماید که در وهله اول جهت مراقبت نفس و تزکیه، ضمن در نظر گرفتن وابستگی جامعه اسلامی به آموخته‌ها و فرهنگ و ارزشهای دینی، با مطالعات و بررسی‌های دینی، مطالبی در این حوزه استخراج شود تا با توجه به علوم روز انسانی، بتوان از ترکیب آن جهت صیانت و پیشگیری، راهکارهایی ارائه نمود.

ضمن تأکید بر رویکرد آموزه‌های اسلامی در پیشگیری از جرم و بررسی نقش این رویکرد در کاهش سطح جرم، هدف مقاله حاضر یافتن پاسخ جهت سؤالات زیر است:

سؤالات تحقیق

۱- عوامل مؤثر مبتنی بر آموزه‌ها و روش های اسلامی در پیشگیری از جرم کدامند؟

۲- نقش آموزه‌های اسلامی در پیشگیری از جرم چیست؟

۳-شیوه هاوروش‌های مؤثرآموزه‌های سلامی برای پیشگیری زجرم وآسیب‌های جتماعی کدامند؟

مفاهیم مورد نیاز

در مسیر یاد شده توجه به برخی مفاهیم ضروری است.

جرم

معنای ارائه شده از جرم را می‌توان در دو دسته مضیق و موسع طبقه‌بندی کرد. جرم در مفهوم مضیق آن همان تعریف قضایی و قانونی خود را دارد؛ یعنی هر فعل و ترک فعل که در قانون برای آن مجازات یا اقدام تأمینی در نظر گرفته شده است. آنچه در مباحث جرم شناسی و پیشگیری از جرم از این واژه اراده می‌شود، معنای موسع آن است که هر نوع رفتار مخالف با هنجارها و معیارهای مورد پذیرش جامعه را در بر می‌گیرد، اعم از این که مجازاتی برای آن در قانون لحاظ شده باشد یا نشده باشد.^[۴]

با این وجود جرم پدیده‌ای اجتماعی و جهانی است که تحت عناوینی چون: سرپیچی، سرکشی، رفتار انحرافی و ناپسند که با خلقت آغاز شده آمده است. آدم و حوا خود به علت ارتکاب نافرمانی از بهشت رانده شده و پسر آنها قابیل برادر خود هابیل را به قتل رساند؛ توضیح اینکه برای تعریف جرم رویکردهایی از جمله قانونی و حقوقی، قانونی و اجتماعی، آماری، برچسب زدن و بی نظمی در نظر گرفته شده است. به بیان دیگر بزه در جرم شناسی هر فعل و ترک فعل زیان آور فردی یا گروهی و رفتار ضد اجتماعی و انسانی است که مغایر شئون انسانی و مخل نظم اجتماعی باشد؛ ولو در قانون مجازات نیامده باشد و برای آن مجازات و یا اقدامات تأمینی و تربیتی پیش بینی نشده باشد.

پیشگیری

تلاش‌های زیادی توسط جرم شناسان برای تعریف و طبقه‌بندی و پیشگیری از جرم انجام گرفته است، ولی در عین حال هنوز توافق روشن و صریحی در این زمینه به دست نیامده است و جرم شناسان همچنان هشدار می‌دهند که در خصوص وجود درک و تعریف واحد و توافق در مورد پیشگیری از جرم باید احتیاط کرد؛ حتی به نظر می‌رسد در مورد این که آیا مفهوم پیشگیری از جرم صرفاً بر اقدامات غیر کیفری مؤثر برکاهش جرایم اطلاق می‌شود و یا این که شامل تأثیرات نظام عدالت کیفری بر فرایند بزهکاری نیز می‌شود، اتفاق نظر وجود ندارد.^[۵]

بنابراین امروزه وقتی از پیشگیری از جرم سخن گفته می‌شود، مقصود از آن مجموعه فعالیت‌ها و تدابیری است که از پایه و اساس مانع وقوع جرم و فعلیت یافتن اندیشه جنایی می‌شود و با ریشه‌ها و علل پیدایی جرم مبارزه می‌کند.^[۶]

پیشگیری کیفری و غیر کیفری، اجتناب ناپذیر است و آنچه امروزه رویکردی جدید به چگونگی واپایش بزهکاری محسوب می‌شود، عبارت است از کلیه اقدامات فردی و عمومی به جز اعمال حقوق کیفری با هدف از بین بردن زمینه‌های مساعد برای ارتکاب اعمالی که جرم محسوب می‌شود .^[۷]

مراحل پیشگیری از وقوع جرم در فقه

اگر چه در متون فقهی بخش خاصی تحت پیشگیری از جرم وجود ندارد، اما با استخراج

و دسته‌بندی کلیه مطالب که با این مبحث مرتبط است می‌توان گفت که اسلام در زمینه پیشگیری، دو مرحله دارد: مرحله اول به معرفی و پیشگیری از عوامل عمومی کلیه جرائم پرداخته که این مرحله را پیشگیری اولیه نام نهاده‌اند که مترادف پیشگیری از عوامل عمومی یا پیشگیری ابتدایی می‌باشد. در مرحله بعد به تبیین عوامل خصوصی جرم پرداخته و متعاقباً راه های پیشگیری از همان دسته از جرائم را بیان کرده است که این مرحله را پیشگیری ثانویه نام نهاده‌اند که همان پیشگیری خصوصی یا پیشگیری ثانویه است.^[۸]

پیشگیری اولیه از وقوع جرم

گاهی اوقات انسان از نظر اجتماعی، اقتصادی، روانی، در چنان وضعیت غیرعادی و نامتعادلی قرار می‌گیرد که آگاهانه یا ناآگاهانه دست به ارتکاب جرم می‌زند، لذا باید افراد را در شرایط عادی تحت آموزش مستقیم و غیر مستقیم قرار داد و آنان را با نتایج زیان بار افعالی که ممکن است در هر یک از شرایط فوق عارض گردد آشنا ساخت تا از ارتکاب جرم خودداری نمایند.

این نوع از پیشگیری مشتمل بر اقداماتی است که موجب از بین بردن یا کاهش دادن فرصت‌های مجرمانه می‌شود ویا از به وجود آمدن آنها جلوگیری می‌کند بدون اینکه به جرم یا مجرم خاصی توجه داشته باشد و قبل از این که هیچ گونه علایم و نشانه هایی از بزهکاری بروز کرده باشد. این روش عمدتاً متمایل به تفسیر اوضاع و احوال و شرایط جرم زای محیط فیزیکی و اجتماعی است (یعنی بهبود شرایط زندگی).^[۹]

پیشگیری ثانویه از وقوع جرم

دراین نوع پیشگیری، اقدامات در ارتباط با افراد و گروه‌هایی صورت می‌گیرد که در معرض ارتکاب جرم قرار گرفته‌اند و درصورتی که اقدام بازدارنده‌ای نسبت به آنها صورت نگیرد.

مرتکب جرم خواهند شد؛ بنابراین، هدف این نوع پیشگیری، تشخیص مجرمان بالقوه و مداخله در وضع ما قبل جنایی به منظور جلوگیری از وقوع جرم است. تفاوت اصلی این نمونه با نمونه پیشگیری اولیه در این است که در پیشگیری اولیه برنامه ها و اقدامات پیشگیرانه به منظور جلوگیری از پدید آمدن وضعی است که می‌تواند موجب وقوع جرم شود اما در پیشگیری ثانویه بر تلاش‌ها و وضعی متمرکز است که قبلاً پدید آمده و موجب قرار گرفتن افراد و گروه‌ها در آستانه ارتکاب جرم شده است.^[۱۰]

پیشگیری اجتماعی

امروزه دو نوع متعارف پیشگیری وضعی و پیشگیری اجتماعی مورد توجه است. پیشگیری وضعی را اقدام پیشگیرانه معطوف به اوضاع و احوالی که جرائم ممکن است در آن وضع، به وقوع بپیوندد، تعریف کرده‌اند و هدف آن اتخاذ ترتیبی است که بهای ارتکاب عمل مجرمانه را برای مرتکب بیش از سود حاصل از آن گرداند؛ چرا که از نظر طرفداران پیشگیری وضعی، انسان موجودی حسابگر است و سود و زیان عملش را می‌سنجد.^[۱۱] پیشگیری اجتماعی مجموعه اقدام های پیشگیرانه است که بر کلیه محیط‌های پیرامون فرد که در فرایند جامعه پذیری نقش داشته و دارای کارکرد اجتماعی هستند، تأثیر می‌گذارد. این روش پیشگیری از جرم با تمرکز بر برنامه‌های تکمیلی، سعی در بهبود بهداشت زندگی خانوادگی، آموزش و تربیت افراد، مسکن، فرصت‌های شغلی و اوقات فراغت و... دارد تا محیطی سالم و امن با افرادی سالم ایجاد نماید. در حقیقت پیشگیری اجتماعی به طور مستقیم یا غیر مستقیم، تأثیرگذاری بر شخصیت افراد است تا از سازماندهی فعالیت خود، حول محور انگیزه‌های بزهکارانه پرهیز کنند. ^[۱۲] اسلام با اینکه پیشگیری وضعی را نفی نمی کند، تأکیدی اصلی را بر پیشگیری اجتماعی قرار می دهد. جوهر تعالیم انبیاء پرورش انسان‌هایی است که ذاتاً خوب باشند، نه اینکه به دلیل وجود موانع خارجی مرتکب جرم و گناه نشوند.

رسیدن به تزکیه درونی و اخلاق که از اهداف بعثت پیامبران و از جمله پیامبر خاتم (ص) است با الگوی موسوم به پیشگیری اجتماعی که آموزش محور است، سازگارتر است؛ زیرا در این الگو از پیشگیری است که هدف اصلی، خشکانیدن ریشه های بزهکاری در اراده و تصمیم افراد است. یک جامعه‌ای که صرفاً موانع و وضعیت‌های بیرونی، مانع از ارتکاب جرم توسط افراد آن می‌شود، جامعۀ آرمانی مبین اسلام نیست. اسلام بر ساختن افراد از طریق آموزش و پرورش و تربیت شخصیت آنها پافشاری می‌کند.

هدف از پیشگیری اجتماعی این است که به طور مستقیم از مجرم شدن افراد یعنی تبدیل بزهکاران بالفعل جلوگیری نماید و مجرمان بالفعل و بالقوه را از خطاهای آنی منصرف کند ^[۱۳] پیشگیری اجتماعی به دو قسمت پیشگیری اجتماعی رشد مدار و پیشگیری اجتماعی جامعه مدار تقسیم می‌شود. پیشگیری اجتماعی جامعه مدار در تلاش است تا با اتخاذ تدابیر و اقدامات مناسب برای از بین بردن یا کاهش عوامل جرم را بر محیط اجتماعی و عمومی اثرگذار مثل ایجاد مکان های تفریحی و یا احداث فضای سبز و نظایر اینها تأکید ورزد؛ اما پیشگیری اجتماعی رشدمدار به دنبال آن است تا با شناسایی عوامل خطر تقویت حمایتی و مداخله زودرس به ویژه در مورد اطفال، نوجوانان از ارتکاب به بزهکاری، پیشگیری نماید.^[۱۴]

در پیشگیری اجتماعی رشد مدار از جرم، این رهیافت برای کاهش دادن مدت حضور افراد در فعالیت‌های جنایی و جلوگیری از روی آوردن آنان به اعمال و حرفه مجرمانه است. این رهیافت به دنبال آن است تا علاوه بر افراد محیط‌های شخصی و عمومی پیرامون آنان را نیز درگیر نماید تا از تداوم رفتار جنایی افراد در معرض خطر جلوگیری شود؛ بنابراین پیشگیری اجتماعی رشدمدار به دنبال آن است تا با مطالعه اطفال و نوجوانان و استفاده مناسب از ساز و کارهای حمایتی موجود در محیط‌هایی مانند خانواده و مدرسه، دانش آموزان مشکل دار را به سوی هم نوایی با قواعد اجتماعی سوق دهد؛ بنابراین هدف در این رهیافت تا اقدام زودهنگام، ملاحظه در فرایند جامعه پذیری افراد در رهگذر نهاد خانواده، آموختن مهارت‌های اجتماعی به کودکان و نوجوانان، آموزش آموزگاران و مسئولان مدرسه، درصدد است تا با توانمند سازی، افراد را برای زندگی مطلوب در جامعه آماده نماید.^[۱۵]

پلیس و نقش او در پیشگیری از جرم

پلیس واژه‌ای است که در گذار تاریخ با مفاهیم متنوع به کار رفته است؛ زمانی یاد آور استحکام امنیت حاکمان جامعه است و زمانی دیگر عنوان مبارزه با تخلف و جرم را به ذهن مردم متبادر می‌نماید. پلیس مهم‌ترین و فراگیرترین ابزار اعمال حکومت است که مقتدرانه در هر کوچه و خیابان و مناطق دوردست کشور ارتباطی گسترده با مردم دارد.

پلیس با بهره‌گیری از اطلاع‌رسانی مناسب و جلب مشارکت عمومی از طریق روابط عمومی فعال و پویا، همچنین وضع مقررات خاصی برای افرادی که در معرض بزه دیدگی بیشتری هستند، نقش خود را در پیشگیری از بزه دیدگی ایفا می کند. از طرفی دیگر پلیس اولین سازمانی است که بزه دیدگان برای جلب حمایت و درخواست کمک در شرایط بحرانی با آن ارتباط برقرار می کنند. در چنین شرایطی پلیس با پذیرش محترمانه و برخوردی مشفقانه با بزه دیدگان تا زمان جبران خسارت یار و مددکار آنها می باشد. تنظیم شکایت، ارجاع به بخش‌های اجتماعی مانند بیمارستان، مددکاری و خدمات حقوقی و پیشگیری از بزه دیدگی مجدد از جمله اقدامات حمایتی پلیس می‌باشد.

پیشگیری دینی و نقش آن در بازدارندگی از وقوع جرم

صیانت و پیشگیری از جرم، مهم ترین و کار آمد ترین راه مبارزه با جرم است. از سوی دیگر مبانی، نظریه‌ها، تعاریف برای جرم و بزهکاری ما را به راهکارهایی برای پیشگیری از جرم و گناه رهنمون می‌سازد که از جمله مهم‌ترین منبع آن، گونه جدید پیشگیری قرآنی است که پاسخگوی نیازهای امروز و مشکلات ایجاد شده در حوزه جرم و گناه می‌باشد. با استفاده از قرآن کریم که مهم‌ترین واصلی‌ترین منبع تعلیم و تربیت می‌باشد، روش هایی جهت پیشگیری از جرم و گناه، ارائه، ارزیابی و تحلیل می‌نماییم.

قرآن کریم به عنوان مهم‌ترین و متقن‌ترین منبع اسلامی به موضوع پیشگیری از جرم، توجه ویژه‌ای دارد هرچند که در قرآن به طور مستقیم کلمه پیشگیری به کار نرفته است؛ اما به شکل ضمنی، آیات فراوانی بر این مسئله دلالت می‌کند. برای مثال بیشتر آیات نهی از منکر، به نوعی انسان را از چیزی بر حذر می‌دارند که این خود بدون شک نوعی پیشگیری از وقوع گناه است.

اگر شاکله وجودی جامعه پلیس ما با معارف قرآن کریم عجین شود، خود بهترین راهگشا برای صیانت کارکنان و پیشگیری از وقوع جرم و گناه بین آنان می باشد.

اصولاً دین مبین اسلام، به پیشگیری از اصلاح اهتمام دارد و به همین دلیل قبل از هر چیز به عوامل به وجود آورنده و زمینه‌های گناه و جرم توجه کرده و برای مقابله با آنها، با واقع بینی تمام چاره اندیشی نموده است.

تاریخ پیشگیری قرآنی (دینی) مقدم بر پیشگیری حقوق جزا و جرم شناسی است. در ماجرای قتل هابیل توسط قابیل که در آیات ۲۷ تا۳۱ سوره مائده ذکر شده است، عدم قبول قربانی قابیل از طرف خدا به خاطر بی تقوایی وی، کشمکش نفس و فطرت و غلبه نفس بر فطرت علت قتل اعلام می‌شود.

هابیل دو علت برای اینکه مبادرت به قتل قابیل نمی کند مطرح می نماید:

اول اینکه از خدا می‌ترسد و دوم چون نمی‌خواهد با کشتن قابیل مرتکب گناه و اهل آتش گردد. در واقع اولین رگه‌های پیشگیری در ابتدای خلقت بشری، نمود پیدا می‌کند.

در جریان حضرت یوسف با زلیخا آمده است:

«و لقد همت به و هم بها لو لا أن رأی برهان ربه کذلک لنصرف عنه السوء و الفحشاء إنه من عبادنا المخلصین»:^[۱۶] آن زن قصد او را کرد، و او نیز اگر برهان پروردگار را نمی دید قصد وی را می‌نمود، این چنین کردیم تا بدی و فحشا را از او دور سازیم چرا که او از بندگان مخلص ما بود.

خودداری حضرت یوسف (ع) از پذیرش درخواست زلیخا به صراحت آیات قرآنی با روشن شدن برهان الهی به آنـ حضرت صورت گرفته است.

نهی خداوند متعال از کشتن بچه‌های بی گناه مشرکان مکه که توسط پدرانشان صورت می‌گرفت، مؤید نگاه پیشگیرانه قرآنی به جلوگیری از ارتکاب قتل است و اگر چه مقتول فرزند یک مشرک یا کافر بوده باشد و نهی از این جنایت با تهدید به عذاب الهی در روز قیامت صورت می گیرد.

«و إذا الموؤدة سئلت بأی ذنب قتلت»:^[۱۷] پرسند ازآن دخترک زنده به گور، به کدامین گناه کشته شده است.

عوامل پیشگیری از جرم در آموزه‌های اسلامی

طبق آموزه‌های اسلامی عوامل متعددی در جلوگیری از جرم اثر گذارند از جمله:

نقش اعتقاد به توحید در پیشگیری از جرم

ایمان به خدا و یاد او و اعتقاد به حضور او در همه جا و همه حال و اعتقاد به اینکه همه ما در محضر خدا هستیم، از اساسی ترین اهرم‌های بازدارنده از جرم (گناه) است، نقشی که این عقیده در واپایش انسان و سرکوب طغیان غرایز حیوانی دارد، هیچ چیز دیگر چنین اثر و نقشی را ندارد و قدرت ایمان به خدا و یاد او، در ریشه کن نمودن جرم، از همه قدرت‌ها نیرومندتر است. سازمان‌های پلیسی و مؤسسات اصلاحی با فقدان ایمان و تکیه گاه معنوی، هرگز نمی‌توانند در اصلاح فرد و جامعه توفیق یابند. سازمان های پلیسی و مؤسسات اصلاحی، هرچند قوی و گسترده باشند، قادر بر جلوگیری از گناهان مخفی نیستند و هرگز نمی‌توانند نقش ضامن اجرایی در واپایش گناهان در خلوت را که شامل بخش وسیعی از گناهان (جرم‌ها) می شود، داشته باشند، ولی ایمان درونی می تواند نقش خلل ناپذیری در بازداری انسان از گناهان آشکار و پنهان ایفا کند؛ بر همین اساس، در آیات و روایات برای بازداری از گناه بر ایمان، بسیار تکیه شده است ^[۱۸] «أ لم یعلم بأن الله یری»:^[۱۹] آیا انسان نمی داند که خداوند همه اعمالش را می‌بیند؟ «إن ربک لبالمرصاد» ^[۲۰]: قطعاً پروردگار تو در کمین گاه است. «یعلم خائنۀ الأعین و ما تخفی الصدور»:^[۲۱] خداوند چشم‌هایی را که به خیانت گردش می‌کند می داند و بر آنچه در سینه‌ها پنهان است آگاه می‌باشد.

در قرآن واژه «بصیر» (خدا بیناست) بار آمده است و واژه سمیع (خدا شنواست) بار آمده است.

این آیات و مطالب گویای این است که همه ما در محضر خدای بزرگ هستیم. در هر جا در خلوت و هر کاری بکنیم و حتی اگر در شیارهای مغز خود مطلبی را بیاوریم، خداوند به آن آگاه است و در کمین انسان گناه کار است.

نقش اعتقاد به معاد در پیشگیری از جرم

قرآن کتاب انسان سازی و تربیت است و در این مسیر می‌بینیم که قرآن قسمت مهمی از مسائل تربیتی را از طریق ایمان به معاد و توجه به حساب و کتاب قیامت، تعقیب می‌کند. قرآن حدود

۱۴۰۰ بار از مسئله معاد و خصوصیات آن سخن به میان آورده است. بیش از یک ششم آیات قرآن انسان‌ها را به سوی معاد و یاد روز رستاخیز و حساب و کتاب قیامت دعوت می‌نماید.

ایمان به معاد، یعنی ایمان به یک زندگی ابدی که همه چیز آن از روی حساب و نظم است.

ایمان به معاد یعنی ایمان به دریافت کیفر و پاداش اعمالی که ما در دنیا انجام داده‌ایم؛ یعنی هیچ‌کدام از نیکی‌ها و بدی‌های ما نابود و فانی نمی شود، بلکه انسان در گرو اعمال خود است.

قرآن اعلام می‌کند که روزی انسان با عملکرد خود مواجه می‌شود:

«یوم تجد کل نفس ما عملت من خیر محضرا و ما عملت من سوء تود لو أن بینها و بینه أمدا بعیدا و یحذرکم الله نفسه و الله رؤف بالعباد»:^[۲۲] روزی که هر کسی آنچه کارنیک به جای آورده و آنچه بدی مرتکب شده حاضر شده می یابد و آرزو می‌کند کاش میان او و آن (کارهای بد) فاصله‌ای دور بود و خداوند شما را ا ز کیفر خود می ترساند و خدا به بندگان خود مهربان است.

نقش و تأثیر اقامه نماز در پیشگیری از جرم

مهم‌ترین و بارزترین اثری که برای نماز بر می‌شمرند، اثر بازدارندگی و دوری از گناه است و نماز به عنوان یک عامل تربیتی و هویت ساز، نمازگزار را به سوی درستی و صحت سوق داده و قوه تشخیص او را در تمییز صواب و خطا بارور می‌سازد و در او ملکه‌ای به وجود می‌آورد که در هنگام مواجهه با گناه به او هشدار می‌دهد و او را متوجه پروردگار می‌سازد و از ارتکاب معصیت دور می‌کند.

«و الذین یؤمنـون بما أنزل إلیک و ما أنزل من قبلک و بالآخرة هم یوقنون»:^[۲۳]

آنان که به غیب ایمان آورند و نماز را برپا می‌دارند و از آنچه به ایشان روزی داده‌ایم، انفاق می‌کنند.

«رب اجعلنی مقیم الصلاة و من ذریتی ربنا و تقبل دعاء» ^[۲۴]: در اینجا ابراهیم از

خداوند درخواست می‌کند که لطف خود را شامل حالش گرداند تا خودش و گروهی از ذریه اش به دین تمسک جویند و نماز را به پای دارند.

تأثیر نماز از دیدگاه قرآن

درخصوص مستندات قرآنی تأثیر نماز به آیات ذیل می‌توان اشاره نمود:

این آیه نماز را یکی از اسباب دست یابی به فلاح و رستگاری بر می‌شمرد.

۲- «و استعینوا بالصبر و الصلاة ...» ^[۲۵]

این آیه نیز به نقش و تأثیر نماز در کمک به انسان برای دستیابی به سعادت و نیز مقابله با مشکلات و سختی‌ها اشاره دارد.

۳- «حافظوا علی الصلوات و الصلاة الوسطی و قوموا لله قانتین» ^[۲۶]

حفظ و مداومت بر برپایی نماز و توجه به نماز وسطی مقدمه‌ای بر فروتنانه در برابر خدا ایستادن و عبادت کردن است. در این آیه شریفه تأثیر نماز به صورت عبادت خاضعانه و خاشعانه و با حالت فروتنی و احساس ذلت در برابر پروردگار بیان شده است. مسلماً کسی که در برابر خداوند فروتن و خاضع باشد، هرگز دست به تخلف و معصیت نمی زند و با دشمنان خدا همراه نمی‌گردد.

۴- «إن الذین آمنوا و عملوا الصالحات و أقاموا الصلاة و آتوا الزکاة لهم أجرهم عند ربهم و لا خوف علیهم و لا هم یحزنون» ^[۲۷]

در این آیه کریمه برپا داشتن نماز به عنوان بخشی از وظایف انسان مؤمن (عمل صالح، اقامه نماز و پرداخت زکات) موجب آجر نزد پروردگار و از بین رفتن خوف‌ها و حزن و اندوه‌ها در انسان دانسته شده است. کسی که به مقامی رسیده باشد که پروردگار به او پاداش عنایت می‌کند و حزن و اندوه و ترس را از دل او می‌برد، مسلماً با این شأن و مقام، دیگر میلی به سوی گناه و بزهکاری و ارتکاب خلاف در او وجود نخواهد داشت.

۵- «و أقم الصلاة إن الصلاة تنهی عن الفحشاء و المنکر» :^[۲۸] و نماز را بر پا دار، که همانا نماز دور کننده و نهی کننده از فحشا و منکر است.

این آیه با صریح‌ترین بیان و واضح‌ترین گفتار، تأثیر مستقیم نماز را جلوگیری از ارتکاب فحشا و منکرات می داند که کلیه تخلفات و جرائم و گناهان را شامل می‌شود.

تأثیر نماز از دیدگاه روایات

۱- قال رسول الله (ص): «لایزال الشیطان ذعرا من المؤمن ما حافظ علی الصلوات الخمس فإذا ضیعهن تجرأ علیه» .^[۲۹]

براساس این کلام نورانی رسول خدا (ص)، مداومت برحفظ نمازهای پنجگانه موجب برآوردن ناله شیطان وترس و وحشت او از انسان مؤمن نمازگزار می‌شود اما ضایع کردن نماز موجب جرأت وجسارت شیطان در هجوم بر علیه انسان می‌شود.

۲-امام صادق (ع): کسی که دوست دارد بداند نمازش مورد قبول پروردگار قرارگرفته است یا نه باید بنگرد که آیا نمازش او را از گناه و انحراف باز می‌دارد یا نه. به هر مقدار که نماز او را از فحشا و منکر باز دارد به همان اندازه از نمازش پذیرفته شده است.^[۳۰]

نقش امر به معروف و نهی از منکر در پیشگیری از جرم

در مکتب اسلام، افراد به گونه‌ای تربیت می‌شوند که براساس تعلیم و آموزش جهان بینی جامع دینی، پس از اسلام آوردن و درک صحیح از معارف اسلامی، ایمان و عشق و گرایش نسبت به اهداف و آرمان‌های دینی در آنها شکل می‌گیرد و در نهایت در مرحله تقوی و اجرای حدود عملی دین، بار سنگین رسالت و مسئولیت همگانی بر دوش تمامی افراد جامعه اسلامی گذاشته می‌شود؛ به گونه‌ای که همگی در مقابل یکدیگر صاحب حق و تکلیف می‌شوند و سرنوشت فرد و جامعه در این نظام اجتماعی به هم گره می خورد و مصالح و مفاسد آنها به هم پیوسته می‌شود. فریضه مهم و همگانی امر به معروف و نهی از منکر در چنین زمینه‌ای مطرح می‌شود و متکی بر مبنای ویژه‌ای است و اهداف مشخصی را هم دنبال می‌کند و در هر شرایطی با توجه به بینات، کتاب و میزان، این اصل در کار اصلاح زنان و مردان و کلیه افراد

جامعه، نقش مؤثری ایفا نموده و از کار آمدی ویژه‌ای هم برخوردار است. فرمان قرآن است که:

«و لتکن منکم أمۀ یدعون إلی الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و أولئک هم المفلحون» :^[۳۱] باید از میان شما جمعی دعوت به نیک، و امر به معروف و نهی از منکر کنند، و آنها همان رستگارانند.

امام علی (ع) می‌فرماید: «خداوند ایمان را به منظور تطهیر و پاکسازی (انسان‌ها) از هر نوع شرک واجب نموده و امر به معروف (کارهای پسندیده و دارای مصلحت) را به خاطر اصلاح توده مردم و نهی از منکر (کارهای زشت و ناپسند که دارای مفسده برای فرد و جامعه هستند، مانند انواع جرایم و جنایات و گناهان) را به منظور بازداشتن افراد جامعه از سفاهت و بی خردی واجب نموده است».^[۳۲]

آیاتی که درباره امر به معروف و نهی از منکر نازل شده برای جلوگیری از وقوع جرم و سلامت جامعه است. در واقع امر به معروف ونهی از منکر به این معناست که جامعه به نوعی در مقابل قانون شکنی دیگران بی تفاوت نبوده و خود واپایشی داشته باشد؛ لذا این موضوع بیش از آن که یک مسئله حکومتی باشد، یک موضوع مردمی است تا مردم در قبال قانون شکنی دیگران حساس باشند. در جوامع غربی نیز این حساسیت را می‌توانیم مشاهده کنیم و حداقل با ترش‌رویی و اخم کردن به روی فرد متخلف، این حساسیت را ابراز می کنند (همان که در دستورهای دینی هم آمده است) یعنی کسی جرئت ندارد بر خلاف موازین اجتماعی عمل کند وگرنه با نگاه‌های تند و تیز دیگران مواجه می شود.

در اصل هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر را به عنوان وظیفه همگانی و متقابل مردم نسبت به یکدیگر، وظیفه دولت نسبت به مردم و وظیفه مردم نسبت به دولت پیش بینی و اعلام کرده‌اند. به هر حال آنچه از مجموع مفاد آیات، روایات و مدلول اصل هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بر می‌آید این است که تحقق امر به معروف و نهی از منکر در جامعه اسلامی ابزار خوبی برای پیشگیری از وقوع جرائم و انحرافات اخلاقی است. مسئولیت دولت در اجرای امر به معروف و نهی از منکر در جامعه، مانعی برای همکاری مردم با دولت اسلامی در راه امر به معروف و نهی از منکر نخواهد بود. زیرا اینـ آموزه‌ها نه تنها روابط شهروندان نسبت به یکدیگر را پوشش می‌دهد و هریک از آنها را درقبال دیگران مسئول و پاسخگو می‌داند، بلکه مسئولیت شهروندان نسبت به دولتمردان و متصدیان بخش های مختلف حکومت را نیز به رسمیت می‌شناسد.^[۳۳]

نقش انفاق و احسان در پیشگیری از جرم

یکی دیگر از آموزه‌های اخلاقی که دارای اثر بازدارندگی از جرم است، انفاق مال به افراد نیازمند است؛ زیرا به تجربه ثابت شده است که سهم قابل توجهی از آمار جرایم ناشی از فقر و محرومیت‌های مادی شخص مرتکب جرم است، به گونه‌ای که عامل فقر گرچه علت جرم نیست ولی نقش عمده‌ای در وقوع جرم ایفا می‌کند و در شرایطی می‌تواند منشأ سوق دادن فرد فقیر و محروم از حداقل امکانات زندگی به طرف جرم شود.

از این رو در آیات قرآن کریم برای رفع محرومیت و تأمین نیازمندی‌های طبقات محروم جامعه راه های خاصی پیشـ بینی شده است که عمده‌ترین آنها انفاق مال است، بدین معنی که انسان از آنچه که افزون به نیاز خود دارد، به نیازمندان انفاق کند. به مناسبت طرح بحث خمس و زکات و تأیید آن در کاهش بزهکاری و یا پیشگیری از آن و آثار فردی و اجتماعی این دو فریضه و با توجه به ذکر این نکته که عمل به دو فریضه انسان را از خصوصیات انفاق کنندگان و متقین بهره‌مند می‌سازد، بی شک بحث آثار انفاق مرتبط با آثار پرداخت زکات و خمس و نفقه افراد واجب النفقه موارد استحبابی نیز دارد. انفاق آثار فردی و اجتماعی متعددی دارد. اثر فردی انفاق تقرب به خداست که در آیات متعددی به آن اشاره شده است. آیات ۹۹ سوره توبه ،۹۶ اعراف ،۱۰۴ توبه ،۲۷۲ بقره ،۶۰ انفال ،۳۹ سباء و۹۲ آل عمران، ۹حشر، ۱۷۷بقره ،۷ حدید و ۲۶۱ بقره به این اثر اشاره دارد .^[۳۴]

زدودن گناه از آثار مهم انفاق است که در آیه ۲۷۱ سوره بقره به آن اشاره شده است: اگر انفاق‌ها را آشکار کنید، خوب است! و اگر آنها را مخفی ساخته و به نیازمندان بدهید، برای شما بهتر است و قسمتی از گناهان شما را می‌پوشاند، (ودر پرتو بخشش در راه خدا، بخشیده خواهید شد) و خداوند به آنچه انجام می‌دهید، آگاه است.

نقش حجاب و عفاف در پیشگیری از جرم

ضرورت بحث حجاب و عفاف از منظرهای مختلفی قابل طرح و بررسی است، به عنوان یک حکم شرعی که عمل به آن نوعی تکلیف فردی مقابل خداوند تلقی می‌گردد، به عنوان یک مسئله اخلاقی یا رفتاری که ازمنظر روان‌شناسی و علوم تربیتی قابل توجه است ، ... و یا یک ضرورت اجتماعی که رعایت آن می‌تواند زمینه اخلاقی اجتماع را مهیا ساخته، متعادل کننده مناسبات اجتماعی میان زنان و مردان باشد. نگاه به حجاب و به عنوان یک ضرورت اجتماعی یا امنیت بخشی به مناسبات اجتماعی و خانوادگی به آن معناست که حتی کسانی که به تکلیف شرعی بی اعتقادند، نمی‌توانند پیامدهای مثبت عفاف و حجاب را نادیده انگارند؛ و آثار عفاف و حجاب نه فقط به عنوان آموزه‌های دینی قابل بررسی است بلکه برای افراد بی اعتقاد به مبانی دینی، به عنوان ضرورتی برون دینی نیز قابل توجه است. نمی‌توان احتمال بروز مشکلات و نا امنی های اخلاقی ناشی از ارتباط بی حد و مرز میان زنان و مردان در سطح جامعه را انکار کرد، مشکلات و نا امنی‌هایی که علاوه بر جامعه، متوجه امنیت و آرامش درون خانواده هم می‌شود.

آثار حجاب و عفاف بر توسعه امنیت اجتماعی غیرقابل انکار است بدین معنی که، از آنجا که احکام الهی بر اساس مصالح فردی و اجتماعی و نیازهای درونی و ارتباطات بیرونی تشریح شده است اگر مورد بررسی و بحث و تحقیق قرار گیرد، اثری بس عمیق و در عین حال دلنشین در زندگی خواهد داشت یکی از این احکام الهی حکم حجاب است اینکه حکم نیز مانند سایر احکام الهی دارای مصالح فردی و اجتماعی زیادی است که آگاهی از آنها و بیان آنها می‌تواند به امنیت فردی و اجتماعی کمک کند.

راهکارهای پیشگیرانه اجتماعی

ممکن است برخی تصور کنند انسان موجودی قابل تربیت و اصلاح نیست و در چنبره غرایز و یا عوامل محیطی و ارثی گرفتار است، چنین تصور غلطی یا در اثر جهل و ناآگاهی است و یا بهانه‌ای برای فرار از مسئولیت می‌باشد.^[۳۵] روشـ های تربیتی در آموزه‌های دینی از تنوع خاص برخوردار است، پس باید ابتدا روش‌های تربیت دینی را که دارای کارکردی مؤثر در پیشگیری اجتماعی از جرم می‌باشند، شناخت، که اهم آنها عبارت از:

نظارت و واپایش

اغلب نظارت ها از سوی مسئولان، صورت پیشگیرانه (پیشگیری یا درمان) دارد؛ یعنی بر سازمان و افراد آن نظارت می‌کنند تا مبادا کار اشتباهی انجام دهند. این شیوه، پسندیده و هزینه آن نیز کم‌تر از هزینه درمان است. در مواردی هم نظارت دارای جنبه درمانی است؛ به این معنا که فرمانده، خطا و انحرافی را در سازمان مشاهده کرده و برای رفع اشکال آن، دستورهایی داده است و هم اکنون می‌خواهد دریابد که آیا افراد در صدد رفع اشکال بر آمده‌اند یا همچنان راه خطای خویش ادامه می‌دهند یا نه ؟.^[۳۶]

نظارت و بازرسی دقیق، از جمله برنامه‌ها و اولویت اساسی در نمونه پیشگیری اجتماعی از جرم است که خود در دو سطح مردمی و دولتی قابل اجراست؛ در سطح مردمی، خود مصداقی از امر به معروف و نهی از منکر به شمار می‌رود.

مردم به گزارش رفتارهای خلاف و نادرست مجریان، به حاکم و دستگاه نظارتی موظفند، که معمولاً امروزه سازمان یا شعبه‌ای جهت دریافت گزارش‌های مردم و نیز نظارت به کار مجریان به این مهم اختصاص می‌یابد.

امام علی (ع) بازرس را چشم تیزبین حکومت می‌داند. طبیعی است «حکومتی که نظام بازرسی صحیح و مستحکم نداشته باشد، همان کوری است که معایب را نمی بیند ودر منجلاب عیوب و مفاسد غوطه ور می شود».^[۳۷]

تعلیم و آموزش عمومی

با توجه به اینکه یکی از تدابیر پیشگیرانه از جرم، تعلیم وآموزش عمومی می باشد، شواهد خود را درباره تشویق پیشوایان به تحصیل علم و آگاهی به مقام بلند علم در پیشگاه اسلام با ذکر آیه «أو من کان میتا فأحییناه و جعلنا له نورا یمشی به فی الناس کمن مثله فی الظلمات لیس بخارج منها کذلک زین للکافرین ما کانوا یعملون» ^[۳۸] شروع می کنیم که می فرماید: «آیا کسی که مرده بود و او را (به نیروی علم و ایمان) زنده کردیم و با او نوری از دانش) قرار دادیم تا به وسیله آن در میان مردم گام بردارد مانند کسی است که در تاریکی‌های جهل فرو رفته و راهی از آن به خارج ندارد؟

حال می‌پرسیم آیا دولت اسلامی حق دارد جاهلی را مجازات کند در صورتی که خود وظیفه خویش را که عالم کردن جاهل است انجام نداده باشد؟ در بالا دیدیم که پیامبر با سخنان تشویق آمیز، مردم را به سوی علم خوانده و فراگیری آن را به حکم خدا واجب شمرده است و از آنجا که اعتقاد به خدا و دینداری، فطری و غریزی است، این تشویق‌ها و ترغیب‌ها بدون اینکه اجبار و اکراه ایجاد کند مردم را از تاریکی‌های جهل نجات می‌دهد، در نهایت دولت اسلامی موظف است امکانات تحصیل را برای همه فراهم کند و با رسانه‌های گروهی آیات خدا و سخنان پیشوایان دینی را به گوش همه برساند و آنها را در جلو چشمان ایشان به نمایش گذارد و با نشان دادن هر پدیده خلقت که آیتی از آیات خداست، به وسیله رسانه‌های ارتباط جمعی، سخن مناسب و آیات متناسب را، در معرض دید مخاطبان قرار دهد. همچنان که دیدیم روش اسلام در همگانی کردن علم براساس تشویق و ترغیب استوار است ولی نه به روشی که مردم و زمامداران برای به کرسی نشانیدن سخن خود از آن استفاده می‌کنند. در اندیشه امام علی (ع) مبارزه با نادانی جزء اساسی‌ترین برنامه‌های پیشگیری از انحراف و تباهی می‌باشد.

امام علی (ع) در خصوص مبارزه با نادانی می‌فرمایند: «خدا از مردم نادان عهد نگرفت که بیاموزند، مگر وقتی از دانایان عهد گرفت که آموزش دهند».^[۳۹]

ارتباطی که امام بین علم و متعلم تصور می‌کند بیانگر یکی از مهم‌ترین فنون پیشگیری از جرم است. مسئله ارائه اطلاعات لازم و افزایش آگاهی های عمومی امروزه در قالب تدابیر و برنامه‌های مبارزه با بی سوادی، آموزش رایگان و اجباری، تشکیل دوره‌ها و جلسات آموزشی تعبیر می‌شود و در ردیف مهم‌ترین وظایف حکومت و رسانه‌های عمومی به شمار می آید و همه در جهت تحقق این مهم است.^[۴۰]

محبت

تحقیقات جرم شناسان به این نتیجه رسیده است که خطرناک‌ترین افراد تبهکار گروهی هستند که از طفولیت طعم محبت را از پدر و مادر خود نچشیده‌اند.^[۴۱]

این امر دقیقاً مورد نظر اسلام و فقه شیعه واقع شده و دلیل آن وجود احادیث و روایات پیرامون این موضوع است که از آن جمله در روایاتی آمده است که: فردی خدمت حضرت رسول (ص) رسید و گفت من تاکنون کودکی را نبوسیده‌ام، پیامبر (ص) فرمود: هر کس به دیگران رحم نکند مورد رحم و شفقت دیگران قرار نخواهد گرفت.^[۴۲]

حضرت امیر هم در وصیت خود به امام حسن، مهربانی با کودکان را تأکید کرد (همان) که بدیهی است این سخنان به خاطر آثار سوء ناشی از عدم مهرو محبت بر کودکان می‌باشد که منجر به اعمال جرم می‌شود. در خصوص نحوه پیشگیری از آن، اسلام و فقه و شیعه، کانون گرم خانواده و ابراز محبت نسبت به فرزندان و... را به عنوان یک عامل پیشگیری معرفی می‌کند.

پیشگیری از طریق خانواده

اثر پیشگیرانه خانواده در جلوگیری از ارتکاب جرم یکی از مهم‌ترین راه‌های پیشگیری افراد از انحراف، درونی کردن ارزش‌ها و هنجارهای پذیرفته شده یک جامعه است؛ به طوری که جامعه شناسان معتقدند بین میزان فرهنگ پذیری و کاهش میزان انحراف و جرم در یک جامعه، رابطه مستقیمی وجود دارد و یکی از علل افزایش نرخ انحراف، فرهنگ پذیری ناقص افراد است؛ زیرا فرد، بعد از پذیرش هنجارها، بدون تأمل و تفکر، رفتار متناسب با آن هنجار را البته نه به خاطر ترس از مؤاخذه دیگران که نوعی نظارت بیرونی تلقی می‌شود؛ بلکه به دلیل نوعی نظارت درونی ناخودآگاه انجام می‌دهد.

از اینـ رو جامعه شناسان، شکل گیری و ساخت شخصیت فرد را متأثر از فرهنگ پذیری و جامعه پذیری می‌دانند و بیان می‌کنند که از مهم‌ترین نتایج جامعه پذیری، ایجاد شخصیت فردی و الگوهای نسبتاً ثابت فکر، احساس و عمل است که همگی ویژگی‌های یک فرد محسوب می شوند.

از این رو خانواده در تعلیم و تربیت افراد نقش اصلی و اولی را به عهده دارد؛ پس اولین مرحله فرهنگ پذیری افراد از نهاد خانواده شروع می‌شود. دین اسلام برای نهاد خانواده در امور تربیت فرزندان خصوصاً در مراحل اولیه زندگی، نقش بسزایی قائل است و قلب و روح جوان را بستر مناسبی برای پذیرش هر نوع تربیتی می‌شمارد و آن را به زمین مناسبی برای پرورش هر نوع بذری تشبیه می کند.

معاشرت با نیکان و صالحان

بدون تردید یکی از مهم‌ترین روش‌های تربیت، هم‌نشین نمودن متربی با دوستان خوب است. نوع ارتباط و معاشرت‌های انسان با افراد دیگر، تأثیر تربیتی بالایی دارد و بخش قابل توجهی از صفات از طریق تعامل با دیگران شکل می‌گیرد؛ پس اگر در عرصه تربیت امکان حضور دانش آموزان را در محضر انسان‌های صالح و پاک باخته فراهم سازیم، فرصت بهتری برای تربیت فراهم کرده‌ایم ^[۴۳]؛ بنابراین انسان در معاشرت با افراد صالح ساخته می‌شود. معلمان و مربیان باید تلاش کنند، شرایط لازم برای حضور دانش آموزان در محضر انسان‌های شایسته را فراهم سازند و یا از انسان‌های شایسته و صالح دعوت کنند در جمع دانش آموزان حضور یابند.^[۴۴] حال بدیهی است با امر و نهی و برخورد تند، نمی‌توان متربی را وادار کرد با افراد خاص دوست شده و یا دوستی خود را با افراد خاصی پایان دهد؛ بلکه این کار نیاز به ظرافت‌ها و رعایت فن‌های تربیتی و روان‌شناسی دارد تا مربیان بتوانند حتی بدون اینکه متربیان (به ویژه نوجوانان و جوانان) آگاه شوند، بستری را فراهم نمایند تا در فرایند آن، متربیان از دوستان بد فاصله گرفته و با دوستان خوب رفاقت پیدا کنند.^[۴۵]

روش الگودهی و الگوگیری

انسان به فطرت خود که عشق به کمال مطلق است، الگو طلب و الگوپذیر است و بدین سبب یکی از بهترین و کوتاه‌ترین روش‌های تربیت، ارائه نمونه و تربیت عملی است. در این روش، نمونه‌ای عینی و قابل تقلید و پیروی در برابر متربی قرار می‌گیرد که در صورت مقبولیت، متربی تلاش می‌کند در همه چیز خود را همانند الگوی مطلوب سازد و گام در جای گام او نهاده و به او تشبه نماید. این روش به دلیل عینی و محسوس بودنش و نیز به سبب میل و گرایش ذاتی انسان به الگو برداری، روشی بسیار مؤثر و سریع در تربیت است، و هرچه نمونه ارائه شده از کمال بیشتر و جاذبه فراگیرتری بهره‌مند باشد، این روش از کارایی بیشتری برخوردار خواهد بود. در این روش مربی رفتار و کردار مطلوب را در معرض دید متربی قرار می‌دهد و بدین گونه موقعیت اجتماعی او را دگرگون می‌سازد تا او از آن پیروی کند وحال مناسب و نیکویی را مطابق با آن عمل نمونه، در خویش پدید آورد.^[۴۶]

بی گمان تربیت عملی مؤثرتر و مفیدتر از زبانی است و به راحتی راه، مسیر و مقصد تربیت را مشخص می کند و چنانچه در الگوبرداری بصیرت کافی به متربی داده نشود و او با ملاک های معتبر الگو آشنا نگردد، ممکن است در اسوه گزینی به انحراف کشیده شود.^[۴۷]

روش الگویی به دلیل آن که روش عملی است واقعیت های غیر ملموس را به یک امر حسی و عینی تبدیل می کند، از تأثیر گذارترین روش های تربیتی است که می توان «مطابقت گفتار و عمل، محبت و دلسوزی، صبر و استقامت» را به عنوان الگوی شایسته آن نام برد که در واقع از مفیدترین روش‌های تربیت دینی است.

ترویج فرهنگ صبر، بردباری و شکرگزاری

«و استعینوا بالصبر و الصلاة و إنها لکبیرة إلا علی الخاشعین»:^[۴۸] هر گاه انسان صبر در برابر مشکلات زندگی و مصائب روزگار و اذیت و دشمنی مردم و نیز صبر و پشتکار در عبادت و اطاعت خداوند و مقاومت در برابر شهوات و انفعال های نفسانی خود و پشتکار در کار و تولید را بیاموزد انسانی با شخصیت رشد یافته متعادل، کمال یافته، تولیدکننده و فعال خواهد بود و چنین انسانی از نگرانی به دور است و در برابر اضطراب‌های روانی مصونیت خواهد داشت.^[۴۹]

صبر در مفهوم و با آثار به کار رفته در هر یک از معانی آن می‌تواند در کاهش و یا پیشگیری از بزهکاری مؤثر واقع شود. آنجا که صبر از نشانه‌های ایمان و توکل به خداست و مبادرت به آن جزای بهشت را دارد. در واقع در ساختار شخصیت آدمی چنان تأثیری می‌گذارد که حرکت به سوی کمال را سرلوحه امور خود قرار دهد و در چنین مسیری که سیر الی الله است، بزه و بزهکاری جایگاهی نخواهد داشت. در واقع رشد و تعالی انسان در این نوع صبر شکوفایی بیشتری می‌یابد. صبر از معصیت مطمئناً دارای آثار فردی و اجتماعی است. در عین حال که باعث شکوفایی استعدادهای مثبت فرد می‌شود، اثر آن در اجتماع نیز ظاهر می گردد.

صبر از معصیت، یکسره در برابر تمایلات طبیعی و کشش‌ها و جاذبه‌های نفسانی مخالف و معارض است، پس مقاومت در این نوع دشوارتر و بالتبع دارای فضیلت بیشتری است، از طرفی نقش تعیین کننده صبر از معصیت همواره در جریانات اجتماعی بارزتر و اثر آن آشکارتر بوده است و این می‌تواند دلیل دیگری برای ترجیح این شاخه از صبر باشد.^[۵۰]

چنین صبری در مقابل معاصی که در قرآن کریم بارها از آنها نام برده شده است چه در حوزه احـکام ، چه اعتقاد و چه اخلاق یقیناً از مؤثرترین شیوه‌های کاهش و پیشگیری از بزهکاری است؛ چرا که هم بر فرد اثر می‌گذارد هم محیط را سالم می‌کند و هم در این صورت به صورت کلی جامعه‌ای با نشاط و عاری از جرم خواهد بود.

زندگی انسان در دنیا آمیخته با مشکلات و تعارض‌های فراوانی است. اگر انسان در برابر آنها بایستد و صبر و مقاومت داشته باشد، حتماً پیروز خواهد شد و اگر ناشکیبایی کند و در برابر حوادث ناگوار زانو بزند، هیچ‌گاه به مقصد نخواهد رسید. از این روی در منابع دینی، صبر و پیروزی قرین هم شمرده شده اند.^[۵۱]

«یا أیها النبی حرض المؤمنین علی القتال إن یکن منکم عشرون صابرون یغلبوا مائتین و إن یکن منکم مائۀ یغلبوا ألفا من الذین کفروا بأنهم قوم لا یفقهون» ^[۵۲] در قرآن کریم نیز شرط مهم پیروزی مجاهدان راه خدا صبر شمرده شده و می‌فرماید: «هرگاه بیست نفر صبور و با استقامت از شما باشد، بر دویست نفر غلبه می‌کند و اگر یک صد نفر باشند، بر هزار نفر از کافران پیروز می گردند به این جهت که آنان جماعتی به دور از فهم می‌باشند».

خداوند صبر را عامل افزایش توانایی و نیروی مقابله با سختی‌ها می‌داند، اگر انسان و خانواده ویژگی اخلاقی صبر را نداشته باشد و به آن عمل نکند، هرگز به خوشبختی و سعادت نخواهد رسید و کارآمد نخواهد بود.^[۵۳]

در خانواده گاه اعضا با نـاکامی‌هایی رو به رو می‌شوند و یا برآورده شدن خواسته‌ها نیازمند گذشت زمان است؛ همچنین گاهی آسیب‌های بدنی برای آنان پدید می‌آید و در بسیاری از موارد روابط بین آنان به هم می‌خورد و زمینه بروز اختلاف و رفتارهای نامناسب در خانواده فراهم می‌شود؛ در صورتی که اعضای خانواده از مهار خویش ناتوان باشند و بردباری و تحمل در برابر مشکلات نداشته باشند، خانواده به شدت آسیب می‌بیند و نه تنها نیاز خود فرد برآورده نمی‌شود، بلکه برای دیگران نیز مشکل ساز می‌شود. فشار روانی، اولین نتیجۀ بی صبری در برابر فشارهاست. فرد صبور می‌تواند با صبر در مقابل حوادث پیش آمده، موفقیت و کارآمدی خانواده را حفظ کند؛ درحالی که واکنش فوری و بدون اندیشه در برابر رفتارهای نامناسب دیگران سبب پشیمانی می‌شود؛ اما صبر به فرد امکان می‌دهد در زمان مناسب، رفتار و واکنش مناسب و متناسب با رفتار فرد خطاکار از خود نشان دهد. طبیعی است که در یک خانواده، به علت همراهی طولانی مدت اعضای آن، اختلافاتی پیش می‌آید و اگر هر عضوی بخواهد فقط به خواسته‌های خود بیندیشد و به دنبال رسیدن به آنها و ارضای نیازهای فردی باشد و در مقابل کمبودها از خود بی صبری نشان دهد، نمی‌تواند به خوشبختی و اهداف خود برسد. فرزندانی که در خانواده‌های بی صبر و عجول پرورش یافته‌اند، در اجتماع نیز دچار مشکل می‌شوند؛ زیرا همیشه و در همه جا شرایط فراهم نیست که خواسته‌های آنها برآورده شود. کودکی که صبر ندارد، می‌پندارد هر چه در اجتماع خواست، فوراً در اختیارش قرار می‌گیرد؛ اما وقتی به خواسته‌های خود نرسد، در مقابل اجتماع واکنش‌های نامطلوب از خود نشان می‌دهد و این امر در بسیاری از موارد موجب دردسر برای فرد و خانواده اش می شود؛ بنابراین صبر نه تنها عامل تضمین کارآمدی خانواده است، بلکه کارآمدی جامعۀ انسانی را نیز تأمین می‌کند. اینکه خداوند می‌فرماید صبر عامل پیروزی مجاهدان است، تنها ثمرة منحصر به جبهه جنگ و مجاهدان نیست. بلکه در همۀ عرصه‌های زندگی، انسان به صبر و مقاومت نیاز دارد تا به پیروزی برسد. پیروزی در خانواده بدین معناست که انسان با تشکیل خانوادة کارآمد، به کمال و بالندگی برسد.

«و إذ تأذن ربکم لئن شکرتم لأزیدنکم و لئن کفرتم إن عذابی لشدید»:^[۵۴] همچنین به خاطر بیاورید هنگامی را که پروردگارتان اعلام داشت که اگر شکرگزاری کنید (نعمت خود را) بر شما خواهم افزود و اگر کفران کنید مجازاتم شدید است!

ظاهر این آیه است که این ادامۀ قول موسی (ع) است که به بنی اسرائیل می گوید: «قطع نظر از نجات فرعونیان خدا اعلام کرده که اگر از نعمت خدا شکرگزاری کنید نعمت را افزون خواهد کرد و اگر کفران نموده و به مخالفت با خدا برخاستید عذاب خدا سخت خواهد بود بنی اسرائیل در زمان موسی و بعد از او کفران نعمت کردند که گرفتار شدند ولی این آیه یکـ قاعده کلی و از سنن خداست» ^[۵۵]و سنت خداوند بر آن است که شکر را وسیله ازدیاد نعمت قرار داده و این سنت را قاطعانه اعلام کرده است.^[۵۶]

قدردانی از یکدیگر، واکنش مثبت و اهدای کارمایۀ مثبت روانی در برابر خدمات و زحمات یکدیگر است. قرآن کریم می‌فرماید: «و از نعمت های پروردگارت سخن بگوی ^[۵۷]و سفارش کردیم که: مرا و پدر و مادرت را شکرگوی که سرانجام تو نزد من است».^[۵۸]

امام علی (ع) فرمود: «کم سپاسی، بی رغبتی به نیکوکاری را در پی دارد. ^[۵۹] و بهترین شما آن کسی است که چون به او چیزی داده شود، سپاسگزاری کند و اگر به او چیزی داده نشود، راضی باشد» ^[۶۰].

تأثیر ترویج فرهنگ قناعت و پرهیز از اسراف و تبذیر

اثر ترویج فرهنگ قناعت و پرهیز از اسراف در جلوگیری از جرم یکی از مهم ترین راه های پیشگیری افراد از انحراف درونی کردن ارزش ها و هنجارهای پذیرفته شده یک جامعه است و یکی از علل افزایش نرخ انحراف، فرهنگ پذیری ناقص افراد است که می‌توان با ترویج فرهنگ درست قناعت پذیری در جامعه به پیشبرد کشور قدمی رو به جلو برد.

قرآن در قالب کنایه می‌فرماید:

«و لا تجعل یدک مغلولۀ إلی عنقک و لا تبسطها کل البسط فتقعد ملوما محسورا»: ^[۶۱]

دست خویش را از روی خست به گردن ببند و نه به سخاوت یکباره بگشای که در هر دو حالت، ملامت زده و حسرت خورده بنشینی.

امام علی (ع) در تفسیر آیه ۹۷ سوره نحل می‌فرماید: «منظور از زندگی پاک همان زندگی همراه با قناعت است».^[۶۲]

مکارم شیرازی (۱۳۸۹) معتقد است مبارزه با اسراف و تبذیر، جایگاه مهمی در فلسفه بعثت پیامبران داشته و از اهداف و برنامه‌های اصلی رسالت آنان به شمار می‌رود. قرآن کریم در آیات متعددی، به برخورد قاطع و چاره اندیشانه پیامبران با مظاهر اسراف و تبذیر اشاره می کند؛ و راه‌های مقابله با آن را تقویت باورهای نسبت به معاد و اجرای دستورهای الهی می‌داند. آیات مربوط به اسراف با نهی و نکوهش اسراف و تبذیر، سقوط معنوی و عذاب اخروی اسراف کاران را خاطر نشان می‌سازد.

تأثیر توبه در پیشگیری از جرم

«توبه» به معنی رجوع و برگشتن است. در مواردی رجوع از معصیت را هم گفته‌اند ولی رجوع مطلق صحیح است؛ زیرا این کلمه درباره خدای تعالی نیز به کار رفته و در او رجوع از معصیت معنا ندارد. «لقد تاب الله علی النبی و المهاجرین و الأنصار» ^[۶۳] توبه خدا با توبه عبد فرقش آن است که توبه عبد برگشتن به سوی خداست با ترک معصیت و تصمیم عدم ارتکاب به آن و توبۀ خدا بازگشت به بنده است با رحمت و مغفرت و با موفق کردن به توبه. پذیرش توبه گناه کاران و عفو آنان تنها در اختیار خداوند است. «و هو الذی یقبل التوبۀ عن عباده و یعفوا عن السیئات و یعلم ما تفعلون» :^[۶۴] او کسی است که توبه بندگانش را می‌پذیرد

و از گناهان عفوشان می‌کند و هر چه می کنید می داند. توبه علاوه بر تأثیر مستقیمی که دارد و موجب رحمت خدا و جلوگیری از ارتکاب گناه مجدد می‌گردد. در واقع توبه کردن نوعی عهد و پیمان بستن با خداست که نقض تعهد با خدا خود مجازات اخروی دارد و از این جهت نیز توبه پس از تحقق اش خود نوعی تعهد است و می‌تواند در پیشگیری از ارتکاب جرم مؤثر باشد.

«والذین ینقضون عهد الله من بعد میثاقه و یقطعون ما أمر الله به أن یوصل و یفسدون فی الأرض أولئک لهم اللعنۀ و له سوء الدار» ^[۶۵]: آنان که پیمان خدا را پس از محکم کردن آن می‌شکنند، برای آنها لعنت است و بدی سرای آخرت.

نتایج مقاله

در این مقاله سعی بر آن بود تا با چشم‌انداز تحلیلی، به بحث پیرامون پیشگیری اجتماعی از جرم با تأکید بر رویکردهای آموزه‌های اسلامی پرداخته شود. هدف از پیشگیری اجتماعی، مجموعه اقدام‌های پیشگیرانه که بر کلیۀ محیط‌های پیرامون فرد که در فرایند جامعه پذیری نقش داشته و دارای کارکرد اجتماعی هستند تأثیر می گذارد که موجب کاهش احتمال وقوع بزه در آینده شود. این روش پیشگیری از جرم با تمرکز بر برنامه‌های تکمیلی، سعی داشته تا محیطی سالم و امن با افرادی سالم و امن ایجاد نماید؛ البته برای پیشبرد بهتر این اهداف در این زمینه تعیین چارچوبی برای سهیم شدن عموم مردم در پیشگیری اجتماعی جرم و هماهنگ کردن بخش‌های عمومی و خصوصی که در زمینه پیشگیری از جرم فعالیت می‌کنند، ضروری است.

بنابراین توجه به زمینه‌هایی که ناظر بر وضعیت قبل از وقوع جرم است نیز از توجه بیشتری برخوردار است؛ که با اتخاذ تدابیر و اقدامات مناسب برای از بین بردن یا کاهش عوامل جرم زا بر محیط اجتماعی و عمومی اثرگذار باشد مثل ایجاد مکان‌های تفریحی و یا احداث

فضای سبز، با شناسایی عوامل خطر تقویت حمایتی و مداخله زودرس به ویژه در مورد اطفال و نوجوانان از ارتکاب به بزه کاری، پیشگیری نماید. در این میان، توجه به آموزه‌های اسلامی و تربیت دینی و عوامل پیشگیرانه از: «اعتقاد به توحید- اعتقاد به معاد- نقش و تأثیر نماز در پیشگیری از جرم – امربه معروف و نهی از منکر- انفاق و احسان – حجاب و عفاف - نظارت و واپایش - تعلیم و آموزش عمومی - پیشگیری از طریق خانواده – محبت و مهرورزی – معاشرت با نیکان و صالحان – اجرای روش الگو دهی و الگو گیری - ترویج فرهنگ صبر، بردباری و شکرگزاری و...» عملیاتی و اجرایی کردن آنها در نظام تعلیم و تربیت کشور، می‌تواند در پیشگیری اجتماعی از جرم و بزه، مؤثر باشد.

در این راستا برای واپایش تأثیرات آموزه های اسلامی به اصلاح شرایط طبیعت و روابط انسانی باید پرداخته شود تا بتوانیم تربیت مناسب و دلخواه را با انسان اجرا کنیم.

مهم‌ترین منبع و راهکار برای پیشگیری از جرم و گناه، پیشگیری قرآنی است، که پاسخگوی نیازهای امروز و مشکلات ایجاد شده در حوزه جرم و گناه می‌باشد. هر چند در قرآن به طور مستقیم کلمه پیشگیری به کار نرفته است اما به شکل ضمنی آیات فراوانی دال بر این مسئله می‌باشد که براساس مبانی و اصول مذکور می‌توان به تربیت اجتماعی مناسب و مورد نظر مکتب اسلام یافت. تأکید مقاله بر رویکردهای آموزه های اسلامی پیشگیری از جرم بوده که به نظر نگارندگان بسیار کارآمدتر از دیگر سیاست‌های پیشگیری از جرم است. آموزه‌های اسلامی، اصولی است که انسان‌ها برای زندگی بهتر براساس قوانین الهی باید آنها را به کار برند و نهایتاً حرکت انسان را به سوی کمال واقعی که چیزی جز قرب به خداوند نیست، میسر می‌سازد و استعدادهای بالقوه او را به فعلیت می رساند. از نظر اسلام، انسانی به معنای واقعی تکامل یافته است که در تمام این جنبه‌ها رشد یافته باشد، بنابراین هرگونه قصوری در دستیابی به هر یک از اهداف تعلیم و تربیت اسلامی، به معنای انحراف از آموزه های اسلامی تلقی می‌شود، اگر نظام تعلیم و تربیت و در کل نظام آموزش و پرورش با هدف پیشگیری، بخواهد سامانه صحیحی ایجاد کند و آثار مطلوبی را در جامعه پدید آورد، بی تردید باید مبتنی بر یک سلسله اصول واقعی و حقیقی باشد و از روش‌هایی که مطابق با آن است، پیروی کند تا کارایی یابد.

پیشنهادها

۵–۱- پیش بینی برنامه های راهبردی بلندمدت راجع به تنظیم برنامه‌های آموزشی برای تقویت نهادهای دینی.

۵–۲- جلب توجه پژوهشکده‌ها و مراکز تحقیقاتی و تشویق آنها به انجام و برگزاری همایش‌های علمی و پژوهشی کاربردی، پیرامون نقش و تأثیر آموزه‌های دینی در پیشگیری از وقوع جرم در سطوح مختلف دبیرستان‌ها، دانشگاه‌ها، ادارات، مراکز صنعتی و غیره.

۵–۳- تدوین آیین‌نامه اجرایی به همین منظور برای جلب توجه و تقویت باورهای دینی مردم و تلاش برای ارائه و تبلیغ نمونه‌های (الگوها) برتر برای فرهنگ پذیری و تأسی عمومی.

۵–۴- پیشگیری از ارتکاب جرم و جنایت و فسق و فجور در سطح جامعه از طریق عملی نمودن فریضۀ همگانی امر به معروف و نهی از منکر با روش‌های کاربردی مفید و کارآمد و در خور شأن و منزلت ارزش‌های والای انسانی.

۵–۵- فرهنگ سازی و تأمین لوازم پیشگیری و آموزش و پژوهش جرم شناسی و جامعه شناسی با فراخوان و تشویق حضوری هر چه بیشتر استادان، پژوهشگران و دانشجویان برای ارائه مقاله و یا کتاب تألیفی و شرکت در جلسه‌های عمومی و همایش‌های پیشگیری.

۵–۶- نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران که به عنوان یکی از اصلی‌ترین نهادهای مسئول در امر پیشگیری و متولی اصلی حفظ نظم و امنیت در جامعه می‌باشد، در این راستا تأکید بر ارتقای نمونه‌های آموزه‌های اسلامی در آن به عنوان یک مجری و مربی امر پیشگیری، می تواند در کارآمدی هر چه بیشتر و مؤثر بودن پیشگیری اجتماعی از جرم که همان کاهش نرخ بزهکاری در سطح جامعه است، مفید واقع شود.

۵–۷-تدوین و توسعه برنامه‌های جلب مشارکت‌های مردمی از طرق مختلف برای پیشگیری اجتماعی ازجرم؛ همانند:پلیس افتخاری، همیاران پلیس، همیاران محرم، همیاران محله و... با هماهنگی تبلیغ و حمایت ستاد مرکزی ائمه جمعه و جماعات، مساجد محل و شورا یاری.

۵–۸-بهره‌گیری بیشتر از ظرفیت‌های موجود در مساجد، حوزه‌های علمیه، بسیج، سازمان های مردم نهادومراکزعلمی -پژوهشی برای توسعه، ترویج وجاری سازی فرهنگ پیشگیری اجتماعی از جرم مبتنی بر آموزه‌های اسلامی.

منابع

۱-قرآن کریم

۲-جان، کاتینگهام (۱۳۸۴). «فلسفه مجازات»، مترجمان :ابراهیم باطنی، محمدبرهانی، فصلنامه فقه و حقوق سال اول، شماره ۴.

۳-حاجی ده آبادی، محمدعلی (۱۳۸۳). «امربه معروف ونهی از منکر و سیاست جنایی» ،فصلنامه فقه و حقوق، شماره ۱.

۴- خامنه‌ای، سید علی (۱۳۸۶). گفتاری در باب صبر، مؤسسه فرهنگی ۲۲ بهمن.

۵-داراب کلایی، اسماعیل (۱۳۹۰). «اصول وروش‌های تربیت دینی» ،فصلنامه پژوهش واندیشه.

۶- رشاد، علی اکبر(۱۳۸۲). دانشنامه امام علی (ع)،انتشارات پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی.

۷- رشادتی، جعفر (۱۳۸۷). پیشگیری از جرم در قرآن، نشر دفتر تحقیقات کاربردی.

۸- سید رضی، محمد بن حسین (۱۳۸۴). نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، مؤسسه فرهنگی تبلیغاتی امیر المومنین.

۹-شاکری، ابوالحسن (۱۳۸۱). «قوه قضائیه و پیشگیری از وقوع جرم»، مجموعه مقالات علمی کاربردی پیشگیری از وقوع جرم.

۱۰- فاضل لنکرانی (ره)، محمد (۱۳۶۶). آیین کشورداری از دیدگاه امام علی (ع)، تنظیم و تقریر حسین کریمی.

۱۱- قریشی، سیده محبوبه (۱۳۸۴). انفاق در قرآن کریم و احادیث، پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شمال تهران.

۱۲- قرشی، سیدعلی اکبر تفسیر احسن الحدیث.

۱۳- قرائتی، محسن (۱۳۶۹). تفسیر نور، مرکز فرهنگی درس هایی از قرآن.

۱۴- قوام، میرعظیم (۱۳۹۰). اصول و روشـ های تربیت از منظر قرآن کریم، چاپ دوم، تهران : انتشارات جمال الحق.

۱۵- قائمی مقدم، محمدرضا (۱۳۸۵). موعظه و نصیحت در قرآن، فصلنامه پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، سال دوم، شماره سوم.

۱۶-کلینی رازی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۱ق). الکافی، تحقیق علی اکبرغفاری، داراحیاءالتراث، بیروت.

۱۷- کی نیا، مهدی (۱۳۸۲). مبانی جرم شناسی، دانشگاه تهران.

۱۸- گسن، ریموند (۱۳۸۳). «روابط میان پیشگیری وضعی و کنترل بزهکاری»، ترجمه نجفی ابرندآبادی، علی حسین (مجموعه مقالات در تجلیل از دکتر آشوری)، چاپ اول، تهران: سمت.

۱۹- مجلسی، محمد باقر(۱۴۰۳). بحارالانوار، داراحیاء التراث، بیروت.

۲۰-محمدنسل، غلامرضا(۱۳۸۷). پلیس وسیاست پیشگیری ازجرم، دفترتحقیقات کاربردی پلیس پیشگیری ناجا.

۲۱- ملکی، حسن (۱۳۸۹). تعلیم و تربیت اسلامی با رویکرد کلان نگر.

۲۲- مطهری، مرتضی (۱۳۶۴). حماسه حسینی ، انتشارات صدرا.

۲۳- نجاتی، محمدعثمان (۱۳۶۹). قرآن و روانشناسی، ترجمه عباس عرب، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

۲۴- نیازپور، امیرحسن (۱۳۸۲). «پیشگیری از بزهکاری در قانون اساسی و لایحه پیشگیری از جرم»، مجله حقوقی دادگستری.

۲۵- نجفی ابرند آبادی، علی حسین (۱۳۸۱). تقریرات جرم شناسی (دوره کارشناسی ارشد، مجتمع آموزش عالی قم).

۲۶- ولیدی، محمدصالح (۱۳۸۴). حقوق جزای عمومی، جلد اول، چاپ نهم، تهران: سمت.

۲۷- ولیدی، محمدصالح (۱۳۸۸). «پیشگیری اجتماعی از جرم در آموزه‌های دینی»، فصلنامه

تاریخ پذیرش: ۹۳/۱۱/۰۱ تاریخ دریافت: ۹۴/۰۴/۱۱

پانویس